১. দেৱদহৱগ্গো
১. দেৱদহসুত্তং
১. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা সক্কেসু ৱিহৰতি দেৱদহং নাম সক্যানং নিগমো. তত্ৰ খো ভগৱা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৱো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসুং. ভগৱা এতদৱোচ – ‘‘সন্তি, ভিক্খৱে, একে সমণব্ৰাহ্মণা এৱংৱাদিনো এৱংদিট্ঠিনো – ‘যং কিঞ্চাযং পুৰিসপুগ্গলো পটিসংৱেদেতি সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা, সব্বং তং পুব্বেকতহেতু. ইতি পুৰাণানং কম্মানং তপসা ব্যন্তীভাৱা, নৱানং কম্মানং অকৰণা, আযতিং অনৱস্সৱো; আযতিং অনৱস্সৱা কম্মক্খযো; কম্মক্খযা দুক্খক্খযো; দুক্খক্খযা ৱেদনাক্খযো; ৱেদনাক্খযা সব্বং দুক্খং নিজ্জিণ্ণং ভৱিস্সতী’তি. এৱংৱাদিনো, ভিক্খৱে, নিগণ্ঠা.
‘‘এৱংৱাদাহং, ভিক্খৱে, নিগণ্ঠে উপসঙ্কমিত্ৱা এৱং ৱদামি – ‘সচ্চং কিৰ তুম্হে, আৱুসো নিগণ্ঠা, এৱংৱাদিনো এৱংদিট্ঠিনো – যং কিঞ্চাযং পুৰিসপুগ্গলো পটিসংৱেদেতি সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা, সব্বং তং পুব্বেকতহেতু. ইতি পুৰাণানং কম্মানং তপসা ব্যন্তীভাৱা, নৱানং কম্মানং অকৰণা, আযতিং অনৱস্সৱো; আযতিং অনৱস্সৱা কম্মক্খযো; কম্মক্খযা দুক্খক্খযো; দুক্খক্খযা ৱেদনাক্খযো; ৱেদনাক্খযা সব্বং দুক্খং নিজ্জিণ্ণং ভৱিস্সতী’তি? তে চ মে, ভিক্খৱে, নিগণ্ঠা এৱং পুট্ঠা ‘আমা’তি পটিজানন্তি.
‘‘ত্যাহং এৱং ৱদামি – ‘কিং পন তুম্হে, আৱুসো নিগণ্ঠা, জানাথ – অহুৱম্হেৱ মযং পুব্বে, ন নাহুৱম্হা’তি? ‘নো হিদং, আৱুসো’.
‘‘‘কিং পন তুম্হে, আৱুসো নিগণ্ঠা, জানাথ – অকৰম্হেৱ মযং পুব্বে পাপকম্মং, ন নাকৰম্হা’তি? ‘নো হিদং, আৱুসো’.
‘‘‘কিং পন তুম্হে, আৱুসো নিগণ্ঠা, জানাথ – এৱৰূপং ৱা এৱৰূপং ৱা পাপকম্মং অকৰম্হা’তি? ‘নো হিদং, আৱুসো’.
‘‘‘কিং পন তুম্হে, আৱুসো নিগণ্ঠা, জানাথ – এত্তকং ৱা দুক্খং নিজ্জিণ্ণং, এত্তকং ৱা দুক্খং নিজ্জীৰেতব্বং, এত্তকম্হি ৱা দুক্খে নিজ্জিণ্ণে সব্বং দুক্খং নিজ্জিণ্ণং ভৱিস্সতী’তি? ‘নো হিদং, আৱুসো’.
‘‘‘কিং পন তুম্হে, আৱুসো নিগণ্ঠা, জানাথ – দিট্ঠেৱ ধম্মে অকুসলানং ধম্মানং পহানং, কুসলানং ধম্মানং উপসম্পদ’ন্তি? ‘নো হিদং, আৱুসো’.
২. ‘‘ইতি কিৰ তুম্হে, আৱুসো নিগণ্ঠা, ন জানাথ – অহুৱম্হেৱ মযং পুব্বে, ন নাহুৱম্হাতি, ন জানাথ – অকৰম্হেৱ মযং পুব্বে পাপকম্মং, ন নাকৰম্হাতি, ন জানাথ – এৱৰূপং ৱা এৱৰূপং ৱা পাপকম্মং অকৰম্হাতি, ন জানাথ – এত্তকং ৱা দুক্খং নিজ্জিণ্ণং, এত্তকং ৱা দুক্খং নিজ্জীৰেতব্বং, এত্তকম্হি ৱা দুক্খে নিজ্জিণ্ণে সব্বং দুক্খং নিজ্জিণ্ণং ভৱিস্সতীতি, ন জানাথ – দিট্ঠেৱ ধম্মে অকুসলানং ধম্মানং পহানং, কুসলানং ধম্মানং উপসম্পদং; এৱং সন্তে আযস্মন্তানং নিগণ্ঠানং ন কল্লমস্স ৱেয্যাকৰণায – যং কিঞ্চাযং পুৰিসপুগ্গলো পটিসংৱেদেতি সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা, সব্বং তং পুব্বেকতহেতু. ইতি পুৰাণানং কম্মানং তপসা ব্যন্তীভাৱা, নৱানং কম্মানং অকৰণা, আযতিং অনৱস্সৱো; আযতিং অনৱস্সৱা কম্মক্খযো; কম্মক্খযা দুক্খক্খযো; দুক্খক্খযা ৱেদনাক্খযো; ৱেদনাক্খযা সব্বং দুক্খং নিজ্জিণ্ণং ভৱিস্সতী’’তি.
‘‘সচে পন তুম্হে, আৱুসো নিগণ্ঠা, জানেয্যাথ – অহুৱম্হেৱ মযং পুব্বে, ন নাহুৱম্হাতি, জানেয্যাথ – অকৰম্হেৱ মযং পুব্বে পাপকম্মং, ন নাকৰম্হাতি, জানেয্যাথ – এৱৰূপং ৱা এৱৰূপং ৱা পাপকম্মং অকৰম্হাতি, জানেয্যাথ – এত্তকং ৱা দুক্খং নিজ্জিণ্ণং, এত্তকং ৱা দুক্খং নিজ্জীৰেতব্বং, এত্তকম্হি ৱা দুক্খে নিজ্জিণ্ণে সব্বং দুক্খং নিজ্জিণ্ণং ভৱিস্সতীতি, জানেয্যাথ – দিট্ঠেৱ ধম্মে অকুসলানং ধম্মানং পহানং, কুসলানং ধম্মানং উপসম্পদং; এৱং সন্তে আযস্মন্তানং নিগণ্ঠানং কল্লমস্স ৱেয্যাকৰণায – যং কিঞ্চাযং পুৰিসপুগ্গলো পটিসংৱেদেতি সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা, সব্বং তং পুব্বেকতহেতু. ইতি পুৰাণানং কম্মানং তপসা ব্যন্তীভাৱা, নৱানং কম্মানং অকৰণা, আযতিং অনৱস্সৱো; আযতিং অনৱস্সৱা কম্মক্খযো; কম্মক্খযা দুক্খক্খযো; দুক্খক্খযা ৱেদনাক্খযো; ৱেদনাক্খযা সব্বং দুক্খং নিজ্জিণ্ণং ভৱিস্সতী’’তি.
৩. ‘‘সেয্যথাপি, আৱুসো নিগণ্ঠা, পুৰিসো সল্লেন ৱিদ্ধো অস্স সৱিসেন গাড়্হূপলেপনেন [গাড়্হপলেপনেন (ক.)]; সো সল্লস্সপি ৱেধনহেতু [ৱেদনাহেতু (সী. পী. ক.)] দুক্খা তিব্বা [তিপ্পা (সী. স্যা. কং. পী.)] কটুকা ৱেদনা ৱেদিযেয্য. তস্স মিত্তামচ্চা ঞাতিসালোহিতা ভিসক্কং সল্লকত্তং উপট্ঠাপেয্যুং. তস্স সো ভিসক্কো সল্লকত্তো সত্থেন ৱণমুখং পৰিকন্তেয্য; সো সত্থেনপি ৱণমুখস্স পৰিকন্তনহেতু দুক্খা তিব্বা কটুকা ৱেদনা ৱেদিযেয্য. তস্স সো ভিসক্কো সল্লকত্তো এসনিযা সল্লং এসেয্য; সো এসনিযাপি সল্লস্স এসনাহেতু দুক্খা তিব্বা কটুকা ৱেদনা ৱেদিযেয্য. তস্স সো ভিসক্কো সল্লকত্তো সল্লং অব্বুহেয্য [অব্বুয্হেয্য (সী.), অব্ভূণ্হেয্য (স্যা. কং.)]; সো সল্লস্সপি অব্বুহনহেতু [অব্বুয্হনহেতু (সী.), অব্ভূণ্হনহেতু (স্যা. কং.)] দুক্খা তিব্বা কটুকা ৱেদনা ৱেদিযেয্য. তস্স সো ভিসক্কো সল্লকত্তো অগদঙ্গাৰং ৱণমুখে ওদহেয্য; সো অগদঙ্গাৰস্সপি ৱণমুখে ওদহনহেতু দুক্খা তিব্বা কটুকা ৱেদনা ৱেদিযেয্য. সো অপৰেন সমযেন ৰূড়্হেন ৱণেন সঞ্ছৱিনা অৰোগো অস্স সুখী সেৰী সযংৱসী যেন কামঙ্গমো. তস্স এৱমস্স – অহং খো পুব্বে সল্লেন ৱিদ্ধো অহোসিং সৱিসেন গাড়্হূপলেপনেন. সোহং সল্লস্সপি ৱেধনহেতু দুক্খা তিব্বা কটুকা ৱেদনা ৱেদিযিং. তস্স মে মিত্তামচ্চা ঞাতিসালোহিতা ভিসক্কং সল্লকত্তং উপট্ঠপেসুং. তস্স মে সো ভিসক্কো সল্লকত্তো সত্থেন ৱণমুখং পৰিকন্তি; সোহং সত্থেনপি ৱণমুখস্স পৰিকন্তনহেতু দুক্খা তিব্বা কটুকা ৱেদনা ৱেদিযিং. তস্স মে সো ভিসক্কো সল্লকত্তো এসনিযা সল্লং এসি; সো অহং এসনিযাপি সল্লস্স এসনাহেতু দুক্খা তিব্বা কটুকা ৱেদনা ৱেদিযিং. তস্স মে সো ভিসক্কো সল্লকত্তো সল্লং অব্বুহি [অব্বুয্হি (সী.), অব্ভূণ্হি (স্যা. কং.)]; সোহং সল্লস্সপি অব্বুহনহেতু দুক্খা তিব্বা কটুকা ৱেদনা ৱেদিযিং. তস্স মে সো ভিসক্কো সল্লকত্তো অগদঙ্গাৰং ৱণমুখে ওদহি; সোহং অগদঙ্গাৰস্সপি ৱণমুখে ওদহনহেতু দুক্খা তিব্বা কটুকা ৱেদনা ৱেদিযিং. সোম্হি এতৰহি ৰূড়্হেন ৱণেন সঞ্ছৱিনা অৰোগো সুখী সেৰী সযংৱসী যেন কামঙ্গমো’’তি.
‘‘এৱমেৱ খো, আৱুসো নিগণ্ঠা, সচে তুম্হে জানেয্যাথ – অহুৱম্হেৱ মযং পুব্বে, ন নাহুৱম্হাতি, জানেয্যাথ – অকৰম্হেৱ মযং পুব্বে পাপকম্মং, ন নাকৰম্হাতি, জানেয্যাথ – এৱৰূপং ৱা এৱৰূপং ৱা পাপকম্মং অকৰম্হাতি, জানেয্যাথ – এত্তকং ৱা দুক্খং নিজ্জিণ্ণং, এত্তকং ৱা দুক্খং নিজ্জীৰেতব্বং, এত্তকম্হি ৱা দুক্খে নিজ্জিণ্ণে সব্বং দুক্খং নিজ্জিণ্ণং ভৱিস্সতীতি, জানেয্যাথ – দিট্ঠেৱ ধম্মে অকুসলানং ধম্মানং পহানং, কুসলানং ধম্মানং উপসম্পদং; এৱং সন্তে আযস্মন্তানং নিগণ্ঠানং কল্লমস্স ৱেয্যাকৰণায – যং কিঞ্চাযং পুৰিসপুগ্গলো পটিসংৱেদেতি সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা, সব্বং তং পুব্বেকতহেতু. ইতি পুৰাণানং কম্মানং তপসা ব্যন্তীভাৱা, নৱানং কম্মানং অকৰণা, আযতিং অনৱস্সৱো; আযতিং অনৱস্সৱা কম্মক্খযো; কম্মক্খযা দুক্খক্খযো; দুক্খক্খযা ৱেদনাক্খযো; ৱেদনাক্খযা সব্বং দুক্খং নিজ্জিণ্ণং ভৱিস্সতী’’তি.
‘‘যস্মা চ খো তুম্হে, আৱুসো নিগণ্ঠা, ন জানাথ – অহুৱম্হেৱ মযং পুব্বে, ন নাহুৱম্হাতি, ন জানাথ – অকৰম্হেৱ মযং পুব্বে পাপকম্মং, ন নাকৰম্হাতি, ন জানাথ – এৱৰূপং ৱা এৱৰূপং ৱা পাপকম্মং অকৰম্হাতি, ন জানাথ – এত্তকং ৱা দুক্খং নিজ্জিণ্ণং, এত্তকং ৱা দুক্খং নিজ্জীৰেতব্বং, এত্তকম্হি ৱা দুক্খে নিজ্জিণ্ণে সব্বং দুক্খং নিজ্জিণ্ণং ভৱিস্সতীতি, ন জানাথ – দিট্ঠেৱ ধম্মে অকুসলানং ধম্মানং পহানং, কুসলানং ধম্মানং উপসম্পদং; তস্মা আযস্মন্তানং নিগণ্ঠানং ন কল্লমস্স ৱেয্যাকৰণায – যং কিঞ্চাযং পুৰিসপুগ্গলো পটিসংৱেদেতি সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা, সব্বং তং পুব্বেকতহেতু. ইতি পুৰাণানং কম্মানং তপসা ব্যন্তীভাৱা, নৱানং কম্মানং অকৰণা, আযতিং অনৱস্সৱো; আযতিং অনৱস্সৱা কম্মক্খযো; কম্মক্খযা দুক্খক্খযো; দুক্খক্খযা ৱেদনাক্খযো; ৱেদনাক্খযা সব্বং দুক্খং নিজ্জিণ্ণং ভৱিস্সতী’’তি.
৪. ‘‘এৱং ৱুত্তে, ভিক্খৱে, তে নিগণ্ঠা মং এতদৱোচুং – ‘নিগণ্ঠো, আৱুসো, নাটপুত্তো [নাথপুত্তো (সী.)] সব্বঞ্ঞূ সব্বদস্সাৱী, অপৰিসেসং ঞাণদস্সনং পটিজানাতি. চৰতো চ মে তিট্ঠতো চ সুত্তস্স চ জাগৰস্স চ সততং সমিতং ঞাণদস্সনং পচ্চুপট্ঠিত’ন্তি. সো এৱমাহ – ‘অত্থি খো ৱো, আৱুসো নিগণ্ঠা, পুব্বেৱ পাপকম্মং কতং, তং ইমায কটুকায দুক্কৰকাৰিকায নিজ্জীৰেথ, যং পনেত্থ এতৰহি কাযেন সংৱুতা ৱাচায সংৱুতা মনসা সংৱুতা তং আযতিং পাপকম্মস্স অকৰণং. ইতি পুৰাণানং কম্মানং তপসা ব্যন্তীভাৱা, নৱানং কম্মানং অকৰণা, আযতিং অনৱস্সৱো; আযতিং অনৱস্সৱা কম্মক্খযো; কম্মক্খযা দুক্খক্খযো; দুক্খক্খযা ৱেদনাক্খযো; ৱেদনাক্খযা সব্বং দুক্খং নিজ্জিণ্ণং ভৱিস্সতী’তি. তঞ্চ পনম্হাকং ৰুচ্চতি চেৱ খমতি চ, তেন চম্হা অত্তমনা’’তি.
৫. ‘‘এৱং ৱুত্তে অহং, ভিক্খৱে, তে নিগণ্ঠে এতদৱোচং – ‘পঞ্চ খো ইমে, আৱুসো নিগণ্ঠা, ধম্মা দিট্ঠেৱ ধম্মে দ্ৱিধাৱিপাকা. কতমে পঞ্চ? সদ্ধা, ৰুচি, অনুস্সৱো, আকাৰপৰিৱিতক্কো, দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তি – ইমে খো, আৱুসো নিগণ্ঠা, পঞ্চ ধম্মা দিট্ঠেৱ ধম্মে দ্ৱিধাৱিপাকা. তত্ৰাযস্মন্তানং নিগণ্ঠানং কা অতীতংসে সত্থৰি সদ্ধা, কা ৰুচি, কো অনুস্সৱো, কো আকাৰপৰিৱিতক্কো, কা দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তী’তি. এৱংৱাদী [এৱংৱাদীসু (ক.)] খো অহং, ভিক্খৱে, নিগণ্ঠেসু ন কঞ্চি [কিঞ্চি (সী. পী. ক.)] সহধম্মিকং ৱাদপটিহাৰং সমনুপস্সামি.
‘‘পুন চপৰাহং [পুন চ পনাহং (সী. পী. ক.)], ভিক্খৱে, তে নিগণ্ঠে এৱং ৱদামি – ‘তং কিং মঞ্ঞথ, আৱুসো নিগণ্ঠা. যস্মিং ৱো সমযে তিব্বো [তিপ্পো (পী.)] উপক্কমো হোতি তিব্বং পধানং, তিব্বা তস্মিং সমযে ওপক্কমিকা দুক্খা তিব্বা কটুকা ৱেদনা ৱেদিযেথ; যস্মিং পন ৱো সমযে ন তিব্বো উপক্কমো হোতি ন তিব্বং পধানং, ন তিব্বা তস্মিং সমযে ওপক্কমিকা দুক্খা তিব্বা কটুকা ৱেদনা ৱেদিযেথা’তি? ‘যস্মিং নো, আৱুসো গোতম, সমযে তিব্বো উপক্কমো হোতি তিব্বং পধানং, তিব্বা তস্মিং সমযে ওপক্কমিকা দুক্খা তিব্বা কটুকা ৱেদনা ৱেদিযাম; যস্মিং পন নো সমযে ন তিব্বো উপক্কমো হোতি ন তিব্বং পধানং, ন তিব্বা তস্মিং সমযে ওপক্কমিকা দুক্খা তিব্বা কটুকা ৱেদনা ৱেদিযামা’’’তি.
৬. ‘‘ইতি কিৰ, আৱুসো নিগণ্ঠা, যস্মিং ৱো সমযে তিব্বো উপক্কমো হোতি তিব্বং পধানং, তিব্বা তস্মিং সমযে ওপক্কমিকা দুক্খা তিব্বা কটুকা ৱেদনা ৱেদিযেথ; যস্মিং পন ৱো সমযে ন তিব্বো উপক্কমো হোতি ন তিব্বং পধানং, ন তিব্বা তস্মিং সমযে ওপক্কমিকা দুক্খা তিব্বা কটুকা ৱেদনা ৱেদিযেথ. এৱং সন্তে আযস্মন্তানং নিগণ্ঠানং ন কল্লমস্স ৱেয্যাকৰণায – যং কিঞ্চাযং পুৰিসপুগ্গলো পটিসংৱেদেতি সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা, সব্বং তং পুব্বেকতহেতু. ইতি পুৰাণানং কম্মানং তপসা ব্যন্তীভাৱা, নৱানং কম্মানং অকৰণা, আযতিং অনৱস্সৱো; আযতিং অনৱস্সৱা কম্মক্খযো; কম্মক্খযা দুক্খক্খযো; দুক্খক্খযা ৱেদনাক্খযো; ৱেদনাক্খযা সব্বং দুক্খং নিজ্জিণ্ণং ভৱিস্সতীতি. সচে, আৱুসো নিগণ্ঠা, যস্মিং ৱো সমযে তিব্বো উপক্কমো হোতি তিব্বং পধানং, ন তিব্বা তস্মিং সমযে ওপক্কমিকা দুক্খা তিব্বা কটুকা ৱেদনা ৱেদিযেথ; যস্মিং পন ৱো সমযে ন তিব্বো উপক্কমো হোতি ন তিব্বং পধানং, তিব্বা তস্মিং সমযে ওপক্কমিকা দুক্খা তিব্বা কটুকা ৱেদনা ৱেদিযেথ [পধানং, তিট্ঠেয্যেৱ তস্মিং সমযে… ৱেদনা (সী. স্যা. কং. পী.)]; এৱং সন্তে আযস্মন্তানং নিগণ্ঠানং কল্লমস্স ৱেয্যাকৰণায – যং কিঞ্চাযং পুৰিসপুগ্গলো পটিসংৱেদেতি সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা, সব্বং তং পুব্বেকতহেতু. ইতি পুৰাণানং কম্মানং তপসা ব্যন্তীভাৱা, নৱানং কম্মানং অকৰণা, আযতিং অনৱস্সৱো; আযতিং অনৱস্সৱা কম্মক্খযো; কম্মক্খযা দুক্খক্খযো; দুক্খক্খযা ৱেদনাক্খযো; ৱেদনাক্খযা সব্বং দুক্খং নিজ্জিণ্ণং ভৱিস্সতী’’তি.
‘‘‘যস্মা চ খো, আৱুসো নিগণ্ঠা, যস্মিং ৱো সমযে তিব্বো উপক্কমো হোতি তিব্বং পধানং, তিব্বা তস্মিং সমযে ওপক্কমিকা দুক্খা তিব্বা কটুকা ৱেদনা ৱেদিযেথ; যস্মিং পন ৱো সমযে ন তিব্বো উপক্কমো হোতি ন তিব্বং পধানং, ন তিব্বা তস্মিং সমযে ওপক্কমিকা দুক্খা তিব্বা কটুকা ৱেদনা ৱেদিযেথ; তে তুম্হে সামংযেৱ ওপক্কমিকা দুক্খা তিব্বা কটুকা ৱেদনা ৱেদযমানা অৱিজ্জা অঞ্ঞাণা সম্মোহা ৱিপচ্চেথ – যং কিঞ্চাযং পুৰিসপুগ্গলো পটিসংৱেদেতি সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা, সব্বং তং পুব্বেকতহেতু. ইতি পুৰাণানং কম্মানং তপসা ব্যন্তীভাৱা, নৱানং কম্মানং অকৰণা, আযতিং অনৱস্সৱো; আযতিং অনৱস্সৱা কম্মক্খযো; কম্মক্খযা দুক্খক্খযো; দুক্খক্খযা ৱেদনাক্খযো; ৱেদনাক্খযা সব্বং দুক্খং নিজ্জিণ্ণং ভৱিস্সতী’তি. এৱংৱাদীপি [এৱংৱাদীসুপি (ক.)] খো অহং, ভিক্খৱে, নিগণ্ঠেসু ন কঞ্চি সহধম্মিকং ৱাদপটিহাৰং সমনুপস্সামি.
৭. ‘‘পুন চপৰাহং, ভিক্খৱে, তে নিগণ্ঠে এৱং ৱদামি – ‘তং কিং মঞ্ঞথাৱুসো নিগণ্ঠা, যমিদং কম্মং দিট্ঠধম্মৱেদনীযং তং উপক্কমেন ৱা পধানেন ৱা সম্পৰাযৱেদনীযং হোতূতি লব্ভমেত’ন্তি? ‘নো হিদং, আৱুসো’. ‘যং পনিদং কম্মং সম্পৰাযৱেদনীযং তং উপক্কমেন ৱা পধানেন ৱা দিট্ঠধম্মৱেদনীযং হোতূতি লব্ভমেত’ন্তি? ‘নো হিদং, আৱুসো’. ‘তং কিং মঞ্ঞথাৱুসো নিগণ্ঠা, যমিদং কম্মং সুখৱেদনীযং তং উপক্কমেন ৱা পধানেন ৱা দুক্খৱেদনীযং হোতূতি লব্ভমেত’ন্তি? ‘নো হিদং, আৱুসো’. ‘যং পনিদং কম্মং দুক্খৱেদনীযং তং উপক্কমেন ৱা পধানেন ৱা সুখৱেদনীযং হোতূতি লব্ভমেত’ন্তি? ‘নো হিদং, আৱুসো’. ‘তং কিং মঞ্ঞথাৱুসো নিগণ্ঠা, যমিদং কম্মং পৰিপক্কৱেদনীযং তং উপক্কমেন ৱা পধানেন ৱা অপৰিপক্কৱেদনীযং হোতূতি লব্ভমেত’ন্তি? ‘নো হিদং, আৱুসো’. ‘যং পনিদং কম্মং অপৰিপক্কৱেদনীযং তং উপক্কমেন ৱা পধানেন ৱা পৰিপক্কৱেদনীযং হোতূতি লব্ভমেত’ন্তি? ‘নো হিদং, আৱুসো’. ‘তং কিং মঞ্ঞথাৱুসো নিগণ্ঠা, যমিদং কম্মং বহুৱেদনীযং তং উপক্কমেন ৱা পধানেন ৱা অপ্পৱেদনীযং হোতূতি লব্ভমেত’ন্তি? ‘নো হিদং, আৱুসো’. ‘যং পনিদং কম্মং অপ্পৱেদনীযং তং উপক্কমেন ৱা পধানেন ৱা বহুৱেদনীযং হোতূতি লব্ভমেত’ন্তি? ‘নো হিদং, আৱুসো’. ‘তং কিং মঞ্ঞথাৱুসো নিগণ্ঠা, যমিদং কম্মং সৱেদনীযং তং উপক্কমেন ৱা পধানেন ৱা অৱেদনীযং হোতূতি লব্ভমেত’ন্তি? ‘নো হিদং, আৱুসো’. ‘যং পনিদং কম্মং অৱেদনীযং তং উপক্কমেন ৱা পধানেন ৱা সৱেদনীযং হোতূতি লব্ভমেত’ন্তি? ‘নো হিদং, আৱুসো’.
৮. ‘‘ইতি কিৰ, আৱুসো নিগণ্ঠা, যমিদং কম্মং দিট্ঠধম্মৱেদনীযং তং উপক্কমেন ৱা পধানেন ৱা সম্পৰাযৱেদনীযং হোতূতি অলব্ভমেতং, যং পনিদং কম্মং সম্পৰাযৱেদনীযং তং উপক্কমেন ৱা পধানেন ৱা দিট্ঠধম্মৱেদনীযং হোতূতি অলব্ভমেতং, যমিদং কম্মং সুখৱেদনীযং তং উপক্কমেন ৱা পধানেন ৱা দুক্খৱেদনীযং হোতূতি অলব্ভমেতং, যমিদং কম্মং দুক্খৱেদনীযং তং উপক্কমেন ৱা পধানেন ৱা সুখৱেদনীযং হোতূতি অলব্ভমেতং, যমিদং কম্মং পৰিপক্কৱেদনীযং তং উপক্কমেন ৱা পধানেন ৱা অপৰিপক্কৱেদনীযং হোতূতি অলব্ভমেতং, যমিদং কম্মং অপৰিপক্কৱেদনীযং তং উপক্কমেন ৱা পধানেন ৱা পৰিপক্কৱেদনীযং হোতূতি অলব্ভমেতং, যমিদং কম্মং বহুৱেদনীযং তং উপক্কমেন ৱা পধানেন ৱা অপ্পৱেদনীযং হোতূতি অলব্ভমেতং, যমিদং কম্মং অপ্পৱেদনীযং তং উপক্কমেন ৱা পধানেন ৱা বহুৱেদনীযং হোতূতি অলব্ভমেতং, যমিদং কম্মং সৱেদনীযং তং উপক্কমেন ৱা পধানেন ৱা অৱেদনীযং হোতূতি অলব্ভমেতং, যমিদং কম্মং অৱেদনীযং তং উপক্কমেন ৱা পধানেন ৱা সৱেদনীযং হোতূতি অলব্ভমেতং; এৱং সন্তে আযস্মন্তানং নিগণ্ঠানং অফলো উপক্কমো হোতি, অফলং পধানং’’.
‘‘এৱংৱাদী, ভিক্খৱে, নিগণ্ঠা. এৱংৱাদীনং, ভিক্খৱে, নিগণ্ঠানং দস সহধম্মিকা ৱাদানুৱাদা গাৰয্হং ঠানং আগচ্ছন্তি.
৯. ‘‘সচে, ভিক্খৱে, সত্তা পুব্বেকতহেতু সুখদুক্খং পটিসংৱেদেন্তি; অদ্ধা, ভিক্খৱে, নিগণ্ঠা পুব্বে দুক্কটকম্মকাৰিনো যং এতৰহি এৱৰূপা দুক্খা তিব্বা কটুকা ৱেদনা ৱেদিযন্তি. সচে, ভিক্খৱে, সত্তা ইস্সৰনিম্মানহেতু সুখদুক্খং পটিসংৱেদেন্তি; অদ্ধা, ভিক্খৱে, নিগণ্ঠা পাপকেন ইস্সৰেন নিম্মিতা যং এতৰহি এৱৰূপা দুক্খা তিব্বা কটুকা ৱেদনা ৱেদিযন্তি. সচে, ভিক্খৱে, সত্তা সঙ্গতিভাৱহেতু সুখদুক্খং পটিসংৱেদেন্তি; অদ্ধা, ভিক্খৱে, নিগণ্ঠা পাপসঙ্গতিকা যং এতৰহি এৱৰূপা দুক্খা তিব্বা কটুকা ৱেদনা ৱেদিযন্তি. সচে, ভিক্খৱে, সত্তা অভিজাতিহেতু সুখদুক্খং পটিসংৱেদেন্তি; অদ্ধা, ভিক্খৱে, নিগণ্ঠা পাপাভিজাতিকা যং এতৰহি এৱৰূপা দুক্খা তিব্বা কটুকা ৱেদনা ৱেদিযন্তি. সচে, ভিক্খৱে, সত্তা দিট্ঠধম্মূপক্কমহেতু সুখদুক্খং পটিসংৱেদেন্তি; অদ্ধা, ভিক্খৱে, নিগণ্ঠা এৱৰূপা দিট্ঠধম্মূপক্কমা যং এতৰহি এৱৰূপা দুক্খা তিব্বা কটুকা ৱেদনা ৱেদিযন্তি.
‘‘সচে, ভিক্খৱে, সত্তা পুব্বেকতহেতু সুখদুক্খং পটিসংৱেদেন্তি, গাৰয্হা নিগণ্ঠা; নো চে সত্তা পুব্বেকতহেতু সুখদুক্খং পটিসংৱেদেন্তি, গাৰয্হা নিগণ্ঠা. সচে, ভিক্খৱে, সত্তা ইস্সৰনিম্মানহেতু সুখদুক্খং পটিসংৱেদেন্তি, গাৰয্হা নিগণ্ঠা; নো চে সত্তা ইস্সৰনিম্মানহেতু সুখদুক্খং পটিসংৱেদেন্তি, গাৰয্হা নিগণ্ঠা. সচে, ভিক্খৱে, সত্তা সঙ্গতিভাৱহেতু সুখদুক্খং পটিসংৱেদেন্তি, গাৰয্হা নিগণ্ঠা; নো চে সত্তা সঙ্গতিভাৱহেতু সুখদুক্খং পটিসংৱেদেন্তি, গাৰয্হা নিগণ্ঠা. সচে, ভিক্খৱে, সত্তা অভিজাতিহেতু সুখদুক্খং পটিসংৱেদেন্তি, গাৰয্হা নিগণ্ঠা; নো চে সত্তা অভিজাতিহেতু সুখদুক্খং পটিসংৱেদেন্তি, গাৰয্হা নিগণ্ঠা. সচে, ভিক্খৱে, সত্তা দিট্ঠধম্মূপক্কমহেতু সুখদুক্খং পটিসংৱেদেন্তি, গাৰয্হা নিগণ্ঠা; নো চে সত্তা দিট্ঠধম্মূপক্কমহেতু সুখদুক্খং পটিসংৱেদেন্তি, গাৰয্হা নিগণ্ঠা. এৱংৱাদী, ভিক্খৱে, নিগণ্ঠা. এৱংৱাদীনং, ভিক্খৱে, নিগণ্ঠানং ইমে দস সহধম্মিকা ৱাদানুৱাদা গাৰয্হং ঠানং আগচ্ছন্তি. এৱং খো, ভিক্খৱে, অফলো উপক্কমো হোতি, অফলং পধানং.
১০. ‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, সফলো উপক্কমো হোতি, সফলং পধানং? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ন হেৱ অনদ্ধভূতং অত্তানং দুক্খেন অদ্ধভাৱেতি, ধম্মিকঞ্চ সুখং ন পৰিচ্চজতি, তস্মিঞ্চ সুখে অনধিমুচ্ছিতো হোতি. সো এৱং পজানাতি – ‘ইমস্স খো মে দুক্খনিদানস্স সঙ্খাৰং পদহতো সঙ্খাৰপ্পধানা ৱিৰাগো হোতি, ইমস্স পন মে দুক্খনিদানস্স অজ্ঝুপেক্খতো উপেক্খং ভাৱযতো ৱিৰাগো হোতী’তি. সো যস্স হি খ্ৱাস্স [যস্স খো পনস্স (সী.), যস্স খ্ৱাস্স (পী.)] দুক্খনিদানস্স সঙ্খাৰং পদহতো সঙ্খাৰপ্পধানা ৱিৰাগো হোতি, সঙ্খাৰং তত্থ পদহতি. যস্স পনস্স দুক্খনিদানস্স অজ্ঝুপেক্খতো উপেক্খং ভাৱযতো ৱিৰাগো হোতি, উপেক্খং তত্থ ভাৱেতি. তস্স তস্স দুক্খনিদানস্স সঙ্খাৰং পদহতো সঙ্খাৰপ্পধানা ৱিৰাগো হোতি – এৱম্পিস্স তং দুক্খং নিজ্জিণ্ণং হোতি. তস্স তস্স দুক্খনিদানস্স অজ্ঝুপেক্খতো উপেক্খং ভাৱযতো ৱিৰাগো হোতি – এৱম্পিস্স তং দুক্খং নিজ্জিণ্ণং হোতি.
১১. ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, পুৰিসো ইত্থিযা সাৰত্তো পটিবদ্ধচিত্তো তিব্বচ্ছন্দো তিব্বাপেক্খো. সো তং ইত্থিং পস্সেয্য অঞ্ঞেন পুৰিসেন সদ্ধিং সন্তিট্ঠন্তিং সল্লপন্তিং সঞ্জগ্ঘন্তিং সংহসন্তিং. তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৱে, অপি নু তস্স পুৰিসস্স অমুং ইত্থিং দিস্ৱা অঞ্ঞেন পুৰিসেন সদ্ধিং সন্তিট্ঠন্তিং সল্লপন্তিং সঞ্জগ্ঘন্তিং সংহসন্তিং উপ্পজ্জেয্যুং সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সূপাযাসা’’তি? ‘‘এৱং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘অমু হি, ভন্তে, পুৰিসো অমুস্সা ইত্থিযা সাৰত্তো পটিবদ্ধচিত্তো তিব্বচ্ছন্দো তিব্বাপেক্খো. তস্মা তং ইত্থিং দিস্ৱা অঞ্ঞেন পুৰিসেন সদ্ধিং সন্তিট্ঠন্তিং সল্লপন্তিং সঞ্জগ্ঘন্তিং সংহসন্তিং উপ্পজ্জেয্যুং সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সূপাযাসা’’তি. ‘‘অথ খো, ভিক্খৱে, তস্স পুৰিসস্স এৱমস্স – ‘অহং খো অমুস্সা ইত্থিযা সাৰত্তো পটিবদ্ধচিত্তো তিব্বচ্ছন্দো তিব্বাপেক্খো. তস্স মে অমুং ইত্থিং দিস্ৱা অঞ্ঞেন পুৰিসেন সদ্ধিং সন্তিট্ঠন্তিং সল্লপন্তিং সঞ্জগ্ঘন্তিং সংহসন্তিং উপ্পজ্জন্তি সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সূপাযাসা. যংনূনাহং যো মে অমুস্সা ইত্থিযা ছন্দৰাগো তং পজহেয্য’ন্তি. সো যো অমুস্সা ইত্থিযা ছন্দৰাগো তং পজহেয্য. সো তং ইত্থিং পস্সেয্য অপৰেন সমযেন অঞ্ঞেন পুৰিসেন সদ্ধিং সন্তিট্ঠন্তিং সল্লপন্তিং সঞ্জগ্ঘন্তিং সংহসন্তিং. তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৱে, অপি নু তস্স পুৰিসস্স অমুং ইত্থিং দিস্ৱা অঞ্ঞেন পুৰিসেন সদ্ধিং সন্তিট্ঠন্তিং সল্লপন্তিং সঞ্জগ্ঘন্তিং সংহসন্তিং উপ্পজ্জেয্যুং সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সূপাযাসা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘অমু হি, ভন্তে, পুৰিসো অমুস্সা ইত্থিযা ৱিৰাগো. তস্মা তং ইত্থিং দিস্ৱা অঞ্ঞেন পুৰিসেন সদ্ধিং সন্তিট্ঠন্তিং সল্লপন্তিং সঞ্জগ্ঘন্তিং সংহসন্তিং ন উপ্পজ্জেয্যুং সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সূপাযাসা’’তি.
‘‘এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু ন হেৱ অনদ্ধভূতং অত্তানং দুক্খেন অদ্ধভাৱেতি, ধম্মিকঞ্চ সুখং ন পৰিচ্চজতি, তস্মিঞ্চ সুখে অনধিমুচ্ছিতো হোতি. সো এৱং পজানাতি – ‘ইমস্স খো মে দুক্খনিদানস্স সঙ্খাৰং পদহতো সঙ্খাৰপ্পধানা ৱিৰাগো হোতি, ইমস্স পন মে দুক্খনিদানস্স অজ্ঝুপেক্খতো উপেক্খং ভাৱযতো ৱিৰাগো হোতী’তি. সো যস্স হি খ্ৱাস্স দুক্খনিদানস্স সঙ্খাৰং পদহতো সঙ্খাৰপ্পধানা ৱিৰাগো হোতি, সঙ্খাৰং তত্থ পদহতি; যস্স পনস্স দুক্খনিদানস্স অজ্ঝুপেক্খতো উপেক্খং ভাৱযতো ৱিৰাগো হোতি, উপেক্খং তত্থ ভাৱেতি. তস্স তস্স দুক্খনিদানস্স সঙ্খাৰং পদহতো সঙ্খাৰপ্পধানা ৱিৰাগো হোতি – এৱম্পিস্স তং দুক্খং নিজ্জিণ্ণং হোতি. তস্স তস্স দুক্খনিদানস্স অজ্ঝুপেক্খতো উপেক্খং ভাৱযতো ৱিৰাগো হোতি – এৱম্পিস্স তং দুক্খং নিজ্জিণ্ণং হোতি. এৱম্পি, ভিক্খৱে, সফলো উপক্কমো হোতি, সফলং পধানং.
১২. ‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, ভিক্খু ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘যথাসুখং খো মে ৱিহৰতো অকুসলা ধম্মা অভিৱড্ঢন্তি, কুসলা ধম্মা পৰিহাযন্তি; দুক্খায পন মে অত্তানং পদহতো অকুসলা ধম্মা পৰিহাযন্তি, কুসলা ধম্মা অভিৱড্ঢন্তি. যংনূনাহং দুক্খায অত্তানং পদহেয্য’ন্তি. সো দুক্খায অত্তানং পদহতি. তস্স দুক্খায অত্তানং পদহতো অকুসলা ধম্মা পৰিহাযন্তি কুসলা ধম্মা অভিৱড্ঢন্তি. সো ন অপৰেন সমযেন দুক্খায অত্তানং পদহতি. তং কিস্স হেতু? যস্স হি সো, ভিক্খৱে, ভিক্খু অত্থায দুক্খায অত্তানং পদহেয্য স্ৱাস্স অত্থো অভিনিপ্ফন্নো হোতি. তস্মা ন অপৰেন সমযেন দুক্খায অত্তানং পদহতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, উসুকাৰো তেজনং দ্ৱীসু অলাতেসু আতাপেতি পৰিতাপেতি উজুং কৰোতি কম্মনিযং. যতো খো, ভিক্খৱে, উসুকাৰস্স তেজনং দ্ৱীসু অলাতেসু আতাপিতং হোতি পৰিতাপিতং উজুং কতং [উজুং কতং হোতি (সী.)] কম্মনিযং, ন সো তং অপৰেন সমযেন উসুকাৰো তেজনং দ্ৱীসু অলাতেসু আতাপেতি পৰিতাপেতি উজুং কৰোতি কম্মনিযং. তং কিস্স হেতু? যস্স হি সো, ভিক্খৱে, অত্থায উসুকাৰো তেজনং দ্ৱীসু অলাতেসু আতাপেয্য পৰিতাপেয্য উজুং কৰেয্য কম্মনিযং স্ৱাস্স অত্থো অভিনিপ্ফন্নো হোতি. তস্মা ন অপৰেন সমযেন উসুকাৰো তেজনং দ্ৱীসু অলাতেসু আতাপেতি পৰিতাপেতি উজুং কৰোতি কম্মনিযং. এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘যথাসুখং খো মে ৱিহৰতো অকুসলা ধম্মা অভিৱড্ঢন্তি, কুসলা ধম্মা পৰিহাযন্তি; দুক্খায পন মে অত্তানং পদহতো অকুসলা ধম্মা পৰিহাযন্তি, কুসলা ধম্মা অভিৱড্ঢন্তি. যংনূনাহং দুক্খায অত্তানং পদহেয্য’ন্তি. সো দুক্খায অত্তানং পদহতি. তস্স দুক্খায অত্তানং পদহতো অকুসলা ধম্মা পৰিহাযন্তি, কুসলা ধম্মা অভিৱড্ঢন্তি. সো ন অপৰেন সমযেন দুক্খায অত্তানং পদহতি. তং কিস্স হেতু? যস্স হি সো, ভিক্খৱে, ভিক্খু অত্থায দুক্খায অত্তানং পদহেয্য স্ৱাস্স অত্থো অভিনিপ্ফন্নো হোতি. তস্মা ন অপৰেন সমযেন দুক্খায অত্তানং পদহতি. এৱম্পি, ভিক্খৱে, সফলো উপক্কমো হোতি, সফলং পধানং.
১৩. ‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, ইধ তথাগতো লোকে উপ্পজ্জতি অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৱিজ্জাচৰণসম্পন্নো সুগতো লোকৱিদূ অনুত্তৰো পুৰিসদম্মসাৰথি সত্থা দেৱমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৱা. সো ইমং লোকং সদেৱকং সমাৰকং সব্ৰহ্মকং সস্সমণব্ৰাহ্মণিং পজং সদেৱমনুস্সং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা পৱেদেতি. সো ধম্মং দেসেতি আদিকল্যাণং মজ্ঝেকল্যাণং পৰিযোসানকল্যাণং সাত্থং সব্যঞ্জনং, কেৱলপৰিপুণ্ণং পৰিসুদ্ধং ব্ৰহ্মচৰিযং পকাসেতি. তং ধম্মং সুণাতি গহপতি ৱা গহপতিপুত্তো ৱা অঞ্ঞতৰস্মিং ৱা কুলে পচ্চাজাতো. সো তং ধম্মং সুত্ৱা তথাগতে সদ্ধং পটিলভতি. সো তেন সদ্ধাপটিলাভেন সমন্নাগতো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘সম্বাধো ঘৰাৱাসো ৰজাপথো, অব্ভোকাসো পব্বজ্জা. নযিদং সুকৰং অগাৰং অজ্ঝাৱসতা একন্তপৰিপুণ্ণং একন্তপৰিসুদ্ধং সঙ্খলিখিতং ব্ৰহ্মচৰিযং চৰিতুং. যংনূনাহং কেসমস্সুং ওহাৰেত্ৱা কাসাযানি ৱত্থানি অচ্ছাদেত্ৱা অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজেয্য’ন্তি. সো অপৰেন সমযেন অপ্পং ৱা ভোগক্খন্ধং পহায মহন্তং ৱা ভোগক্খন্ধং পহায, অপ্পং ৱা ঞাতিপৰিৱট্টং পহায মহন্তং ৱা ঞাতিপৰিৱট্টং পহায কেসমস্সুং ওহাৰেত্ৱা কাসাযানি ৱত্থানি অচ্ছাদেত্ৱা অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজতি.
১৪. ‘‘সো এৱং পব্বজিতো সমানো ভিক্খূনং সিক্খাসাজীৱসমাপন্নো পাণাতিপাতং পহায পাণাতিপাতা পটিৱিৰতো হোতি নিহিতদণ্ডো নিহিতসত্থো, লজ্জী দযাপন্নো সব্বপাণভূতহিতানুকম্পী ৱিহৰতি. অদিন্নাদানং পহায অদিন্নাদানা পটিৱিৰতো হোতি দিন্নাদাযী দিন্নপাটিকঙ্খী, অথেনেন সুচিভূতেন অত্তনা ৱিহৰতি. অব্ৰহ্মচৰিযং পহায ব্ৰহ্মচাৰী হোতি আৰাচাৰী ৱিৰতো মেথুনা গামধম্মা. মুসাৱাদং পহায মুসাৱাদা পটিৱিৰতো হোতি সচ্চৱাদী সচ্চসন্ধো থেতো পচ্চযিকো অৱিসংৱাদকো লোকস্স. পিসুণং ৱাচং পহায পিসুণায ৱাচায পটিৱিৰতো হোতি; ইতো সুত্ৱা ন অমুত্ৰ অক্খাতা ইমেসং ভেদায, অমুত্ৰ ৱা সুত্ৱা ন ইমেসং অক্খাতা অমূসং ভেদায – ইতি ভিন্নানং ৱা সন্ধাতা সহিতানং ৱা অনুপ্পদাতা সমগ্গাৰামো সমগ্গৰতো সমগ্গনন্দী সমগ্গকৰণিং ৱাচং ভাসিতা হোতি. ফৰুসং ৱাচং পহায ফৰুসায ৱাচায পটিৱিৰতো হোতি; যা সা ৱাচা নেলা কণ্ণসুখা পেমনীযা হদযঙ্গমা পোৰী বহুজনকন্তা বহুজনমনাপা তথাৰূপিং ৱাচং ভাসিতা হোতি. সম্ফপ্পলাপং পহায সম্ফপ্পলাপা পটিৱিৰতো হোতি কালৱাদী ভূতৱাদী অত্থৱাদী ধম্মৱাদী ৱিনযৱাদী, নিধানৱতিং ৱাচং ভাসিতা কালেন সাপদেসং পৰিযন্তৱতিং অত্থসংহিতং. সো বীজগামভূতগামসমাৰম্ভা পটিৱিৰতো হোতি. একভত্তিকো হোতি ৰত্তূপৰতো ৱিৰতো ৱিকালভোজনা. নচ্চগীতৱাদিতৱিসূকদস্সনা পটিৱিৰতো হোতি. মালাগন্ধৱিলেপনধাৰণমণ্ডনৱিভূসনট্ঠানা পটিৱিৰতো হোতি. উচ্চাসযনমহাসযনা পটিৱিৰতো হোতি. জাতৰূপৰজতপটিগ্গহণা পটিৱিৰতো হোতি. আমকধঞ্ঞপটিগ্গহণা পটিৱিৰতো হোতি. আমকমংসপটিগ্গহণা পটিৱিৰতো হোতি. ইত্থিকুমাৰিকপটিগ্গহণা পটিৱিৰতো হোতি. দাসিদাসপটিগ্গহণা পটিৱিৰতো হোতি. অজেড়কপটিগ্গহণা পটিৱিৰতো হোতি. কুক্কুটসূকৰপটিগ্গহণা পটিৱিৰতো হোতি. হত্থিগৱস্সৱড়ৱপটিগ্গহণা পটিৱিৰতো হোতি. খেত্তৱত্থুপটিগ্গহণা পটিৱিৰতো হোতি. দূতেয্যপহিণগমনানুযোগা পটিৱিৰতো হোতি. কযৱিক্কযা পটিৱিৰতো হোতি. তুলাকূটকংসকূটমানকূটা পটিৱিৰতো হোতি. উক্কোটনৱঞ্চননিকতিসাচিযোগা [সাৱিযোগা (স্যা. কং. ক.) এত্থ সাচিসদ্দো কুটিলপৰিযাযো] পটিৱিৰতো হোতি. ছেদনৱধবন্ধনৱিপৰামোসআলোপসহসাকাৰা পটিৱিৰতো হোতি [পস্স ম. নি. ১.২৯৩ চূড়হত্থিপদোপমে].
‘‘সো সন্তুট্ঠো হোতি কাযপৰিহাৰিকেন চীৱৰেন, কুচ্ছিপৰিহাৰিকেন পিণ্ডপাতেন. সো যেন যেনেৱ পক্কমতি সমাদাযেৱ পক্কমতি. সেয্যথাপি নাম পক্খী সকুণো যেন যেনেৱ ডেতি সপত্তভাৰোৱ ডেতি, এৱমেৱ ভিক্খু সন্তুট্ঠো হোতি কাযপৰিহাৰিকেন চীৱৰেন, কুচ্ছিপৰিহাৰিকেন পিণ্ডপাতেন; সো যেন যেনেৱ পক্কমতি সমাদাযেৱ পক্কমতি. সো ইমিনা অৰিযেন সীলক্খন্ধেন সমন্নাগতো অজ্ঝত্তং অনৱজ্জসুখং পটিসংৱেদেতি.
১৫. ‘‘সো চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি নানুব্যঞ্জনগ্গাহী. যত্ৱাধিকৰণমেনং চক্খুন্দ্ৰিযং অসংৱুতং ৱিহৰন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৱাস্সৱেয্যুং তস্স সংৱৰায পটিপজ্জতি, ৰক্খতি চক্খুন্দ্ৰিযং, চক্খুন্দ্ৰিযে সংৱৰং আপজ্জতি. সোতেন সদ্দং সুত্ৱা…পে… ঘানেন গন্ধং ঘাযিত্ৱা…পে… জিৱ্হায ৰসং সাযিত্ৱা…পে… কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৱা…পে… মনসা ধম্মং ৱিঞ্ঞায ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি নানুব্যঞ্জনগ্গাহী. যত্ৱাধিকৰণমেনং মনিন্দ্ৰিযং অসংৱুতং ৱিহৰন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৱাস্সৱেয্যুং তস্স সংৱৰায পটিপজ্জতি, ৰক্খতি মনিন্দ্ৰিযং, মনিন্দ্ৰিযে সংৱৰং আপজ্জতি. সো ইমিনা অৰিযেন ইন্দ্ৰিযসংৱৰেন সমন্নাগতো অজ্ঝত্তং অব্যাসেকসুখং পটিসংৱেদেতি.
‘‘সো অভিক্কন্তে পটিক্কন্তে সম্পজানকাৰী হোতি, আলোকিতে ৱিলোকিতে সম্পজানকাৰী হোতি, সমিঞ্জিতে [সম্মিঞ্জিতে (সী. স্যা. কং. পী.)] পসাৰিতে সম্পজানকাৰী হোতি, সঙ্ঘাটিপত্তচীৱৰধাৰণে সম্পজানকাৰী হোতি, অসিতে পীতে খাযিতে সাযিতে সম্পজানকাৰী হোতি, উচ্চাৰপস্সাৱকম্মে সম্পজানকাৰী হোতি, গতে ঠিতে নিসিন্নে সুত্তে জাগৰিতে ভাসিতে তুণ্হীভাৱে সম্পজানকাৰী হোতি.
১৬. ‘‘সো ইমিনা চ অৰিযেন সীলক্খন্ধেন সমন্নাগতো, (ইমায চ অৰিযায সন্তুট্ঠিযা সমন্নাগতো,) [পস্স ম. নি. ১.২৯৬ চূড়হত্থিপদোপমে] ইমিনা চ অৰিযেন ইন্দ্ৰিযসংৱৰেন সমন্নাগতো, ইমিনা চ অৰিযেন সতিসম্পজঞ্ঞেন সমন্নাগতো ৱিৱিত্তং সেনাসনং ভজতি অৰঞ্ঞং ৰুক্খমূলং পব্বতং কন্দৰং গিৰিগুহং সুসানং ৱনপত্থং অব্ভোকাসং পলালপুঞ্জং. সো পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো নিসীদতি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা, উজুং কাযং পণিধায, পৰিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৱা. সো অভিজ্ঝং লোকে পহায ৱিগতাভিজ্ঝেন চেতসা ৱিহৰতি, অভিজ্ঝায চিত্তং পৰিসোধেতি. ব্যাপাদপদোসং পহায অব্যাপন্নচিত্তো ৱিহৰতি সব্বপাণভূতহিতানুকম্পী, ব্যাপাদপদোসা চিত্তং পৰিসোধেতি. থিনমিদ্ধং পহায ৱিগতথিনমিদ্ধো ৱিহৰতি আলোকসঞ্ঞী সতো সম্পজানো, থিনমিদ্ধা চিত্তং পৰিসোধেতি. উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং পহায অনুদ্ধতো ৱিহৰতি অজ্ঝত্তং ৱূপসন্তচিত্তো, উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চা চিত্তং পৰিসোধেতি. ৱিচিকিচ্ছং পহায তিণ্ণৱিচিকিচ্ছো ৱিহৰতি অকথংকথী কুসলেসু ধম্মেসু, ৱিচিকিচ্ছায চিত্তং পৰিসোধেতি.
‘‘সো ইমে পঞ্চ নীৱৰণে পহায চেতসো উপক্কিলেসে পঞ্ঞায দুব্বলীকৰণে ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি ৱিৱিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৱিতক্কং সৱিচাৰং ৱিৱেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. এৱম্পি, ভিক্খৱে, সফলো উপক্কমো হোতি, সফলং পধানং.
‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, ভিক্খু ৱিতক্কৱিচাৰানং ৱূপসমা অজ্ঝত্তং সম্পসাদনং চেতসো একোদিভাৱং অৱিতক্কং অৱিচাৰং সমাধিজং পীতিসুখং দুতিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. এৱম্পি, ভিক্খৱে, সফলো উপক্কমো হোতি, সফলং পধানং.
‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, ভিক্খু পীতিযা চ ৱিৰাগা উপেক্খকো চ ৱিহৰতি সতো চ সম্পজানো, সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৱেদেতি. যং তং অৰিযা আচিক্খন্তি – ‘উপেক্খকো সতিমা সুখৱিহাৰী’তি ততিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. এৱম্পি, ভিক্খৱে, সফলো উপক্কমো হোতি, সফলং পধানং.
‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, ভিক্খু সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানা, পুব্বেৱ সোমনস্সদোমনস্সানং অত্থঙ্গমা, অদুক্খমসুখং উপেক্খাসতিপাৰিসুদ্ধিং চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. এৱম্পি, ভিক্খৱে, সফলো উপক্কমো হোতি, সফলং পধানং.
১৭. ‘‘সো এৱং সমাহিতে চিত্তে পৰিসুদ্ধে পৰিযোদাতে অনঙ্গণে ৱিগতূপক্কিলেসে মুদুভূতে কম্মনিযে ঠিতে আনেঞ্জপ্পত্তে পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণায চিত্তং অভিনিন্নামেতি. সো অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰতি, সেয্যথিদং [সেয্যথীদং (সী. স্যা. কং. পী.)] – একম্পি জাতিং দ্ৱেপি জাতিযো তিস্সোপি জাতিযো চতস্সোপি জাতিযো পঞ্চপি জাতিযো দসপি জাতিযো ৱীসম্পি জাতিযো তিংসম্পি জাতিযো চত্তালীসম্পি জাতিযো পঞ্ঞাসম্পি জাতিযো জাতিসতম্পি জাতিসহস্সম্পি জাতিসতসহস্সম্পি অনেকেপি সংৱট্টকপ্পে অনেকেপি ৱিৱট্টকপ্পে অনেকেপি সংৱট্টৱিৱট্টকপ্পে – ‘অমুত্ৰাসিং এৱংনামো এৱংগোত্তো এৱংৱণ্ণো এৱমাহাৰো এৱংসুখদুক্খপ্পটিসংৱেদী এৱমাযুপৰিযন্তো, সো ততো চুতো অমুত্ৰ উদপাদিং; তত্ৰাপাসিং এৱংনামো এৱংগোত্তো এৱংৱণ্ণো এৱমাহাৰো এৱংসুখদুক্খপ্পটিসংৱেদী এৱমাযুপৰিযন্তো, সো ততো চুতো ইধূপপন্নো’তি. ইতি সাকাৰং সউদ্দেসং অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰতি. এৱম্পি, ভিক্খৱে, সফলো উপক্কমো হোতি, সফলং পধানং.
১৮. ‘‘সো এৱং সমাহিতে চিত্তে পৰিসুদ্ধে পৰিযোদাতে অনঙ্গণে ৱিগতূপক্কিলেসে মুদুভূতে কম্মনিযে ঠিতে আনেঞ্জপ্পত্তে সত্তানং চুতূপপাতঞাণায চিত্তং অভিনিন্নামেতি. সো দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সতি চৱমানে উপপজ্জমানে হীনে পণীতে সুৱণ্ণে দুব্বণ্ণে, সুগতে দুগ্গতে যথাকম্মূপগে সত্তে পজানাতি – ‘ইমে ৱত ভোন্তো সত্তা কাযদুচ্চৰিতেন সমন্নাগতা ৱচীদুচ্চৰিতেন সমন্নাগতা মনোদুচ্চৰিতেন সমন্নাগতা অৰিযানং উপৱাদকা মিচ্ছাদিট্ঠিকা মিচ্ছাদিট্ঠিকম্মসমাদানা, তে কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং নিৰযং উপপন্না. ইমে ৱা পন ভোন্তো সত্তা কাযসুচৰিতেন সমন্নাগতা ৱচীসুচৰিতেন সমন্নাগতা মনোসুচৰিতেন সমন্নাগতা অৰিযানং অনুপৱাদকা সম্মাদিট্ঠিকা সম্মাদিট্ঠিকম্মসমাদানা, তে কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপন্না’তি. ইতি দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সতি চৱমানে উপপজ্জমানে হীনে পণীতে সুৱণ্ণে দুব্বণ্ণে, সুগতে দুগ্গতে যথাকম্মূপগে সত্তে পজানাতি. এৱম্পি, ভিক্খৱে, সফলো উপক্কমো হোতি, সফলং পধানং.
১৯. ‘‘সো এৱং সমাহিতে চিত্তে পৰিসুদ্ধে পৰিযোদাতে অনঙ্গণে ৱিগতূপক্কিলেসে মুদুভূতে কম্মনিযে ঠিতে আনেঞ্জপ্পত্তে আসৱানং খযঞাণায চিত্তং অভিনিন্নামেতি. সো ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং দুক্খসমুদযো’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং দুক্খনিৰোধো’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পজানাতি; ‘ইমে আসৱা’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং আসৱসমুদযো’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং আসৱনিৰোধো’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং আসৱনিৰোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পজানাতি. তস্স এৱং জানতো এৱং পস্সতো কামাসৱাপি চিত্তং ৱিমুচ্চতি, ভৱাসৱাপি চিত্তং ৱিমুচ্চতি, অৱিজ্জাসৱাপি চিত্তং ৱিমুচ্চতি. ৱিমুত্তস্মিং ৱিমুত্তমিতি ঞাণং হোতি. ‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতি. এৱম্পি খো, ভিক্খৱে, সফলো উপক্কমো হোতি, সফলং পধানং. এৱংৱাদী, ভিক্খৱে, তথাগতা. এৱংৱাদীনং, ভিক্খৱে, তথাগতানং [তথাগতো, এৱংৱাদিং ভিক্খৱে তথাগতং (সী. স্যা. কং. পী.)] দস সহধম্মিকা পাসংসট্ঠানা আগচ্ছন্তি.
২০. ‘‘সচে, ভিক্খৱে, সত্তা পুব্বেকতহেতু সুখদুক্খং পটিসংৱেদেন্তি; অদ্ধা, ভিক্খৱে, তথাগতো পুব্বে সুকতকম্মকাৰী যং এতৰহি এৱৰূপা অনাসৱা সুখা ৱেদনা ৱেদেতি. সচে, ভিক্খৱে, সত্তা ইস্সৰনিম্মানহেতু সুখদুক্খং পটিসংৱেদেন্তি; অদ্ধা, ভিক্খৱে, তথাগতো ভদ্দকেন ইস্সৰেন নিম্মিতো যং এতৰহি এৱৰূপা অনাসৱা সুখা ৱেদনা ৱেদেতি. সচে, ভিক্খৱে, সত্তা সঙ্গতিভাৱহেতু সুখদুক্খং পটিসংৱেদেন্তি; অদ্ধা, ভিক্খৱে, তথাগতো কল্যাণসঙ্গতিকো যং এতৰহি এৱৰূপা অনাসৱা সুখা ৱেদনা ৱেদেতি. সচে, ভিক্খৱে, সত্তা অভিজাতিহেতু সুখদুক্খং পটিসংৱেদেন্তি; অদ্ধা, ভিক্খৱে, তথাগতো কল্যাণাভিজাতিকো যং এতৰহি এৱৰূপা অনাসৱা সুখা ৱেদনা ৱেদেতি. সচে, ভিক্খৱে, সত্তা দিট্ঠধম্মূপক্কমহেতু সুখদুক্খং পটিসংৱেদেন্তি; অদ্ধা, ভিক্খৱে, তথাগতো কল্যাণদিট্ঠধম্মূপক্কমো যং এতৰহি এৱৰূপা অনাসৱা সুখা ৱেদনা ৱেদেতি.
‘‘সচে, ভিক্খৱে, সত্তা পুব্বেকতহেতু সুখদুক্খং পটিসংৱেদেন্তি, পাসংসো তথাগতো; নো চে সত্তা পুব্বেকতহেতু সুখদুক্খং পটিসংৱেদেন্তি, পাসংসো তথাগতো. সচে, ভিক্খৱে, সত্তা ইস্সৰনিম্মানহেতু সুখদুক্খং পটিসংৱেদেন্তি, পাসংসো তথাগতো; নো চে সত্তা ইস্সৰনিম্মানহেতু সুখদুক্খং পটিসংৱেদেন্তি, পাসংসো তথাগতো. সচে, ভিক্খৱে, সত্তা সঙ্গতিভাৱহেতু সুখদুক্খং পটিসংৱেদেন্তি, পাসংসো তথাগতো; নো চে সত্তা সঙ্গতিভাৱহেতু সুখদুক্খং পটিসংৱেদেন্তি, পাসংসো তথাগতো. সচে, ভিক্খৱে, সত্তা অভিজাতিহেতু সুখদুক্খং পটিসংৱেদেন্তি, পাসংসো তথাগতো; নো চে সত্তা অভিজাতিহেতু সুখদুক্খং পটিসংৱেদেন্তি, পাসংসো তথাগতো. সচে, ভিক্খৱে, সত্তা দিট্ঠধম্মূপক্কমহেতু সুখদুক্খং পটিসংৱেদেন্তি, পাসংসো তথাগতো; নো চে সত্তা দিট্ঠধম্মূপক্কমহেতু সুখদুক্খং পটিসংৱেদেন্তি, পাসংসো তথাগতো. এৱংৱাদী, ভিক্খৱে, তথাগতা. এৱংৱাদীনং, ভিক্খৱে, তথাগতানং ইমে দস সহধম্মিকা পাসংসট্ঠানা আগচ্ছন্তী’’তি.
ইদমৱোচ ভগৱা. অত্তমনা তে ভিক্খূ ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দুন্তি.
দেৱদহসুত্তং নিট্ঠিতং পঠমং.
২. পঞ্চত্তযসুত্তং [পঞ্চাযতনসুত্ত (ক.)]
২১. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে. তত্ৰ খো ভগৱা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৱো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসুং. ভগৱা এতদৱোচ – ‘‘সন্তি, ভিক্খৱে, একে সমণব্ৰাহ্মণা অপৰন্তকপ্পিকা অপৰন্তানুদিট্ঠিনো অপৰন্তং আৰব্ভ অনেকৱিহিতানি অধিৱুত্তিপদানি [অধিমুত্তিপদানি (স্যা. কং. ক.)] অভিৱদন্তি. ‘সঞ্ঞী অত্তা হোতি অৰোগো পৰং মৰণা’তি – ইত্থেকে অভিৱদন্তি; ‘অসঞ্ঞী অত্তা হোতি অৰোগো পৰং মৰণা’তি – ইত্থেকে অভিৱদন্তি; ‘নেৱসঞ্ঞীনাসঞ্ঞী অত্তা হোতি অৰোগো পৰং মৰণা’তি – ইত্থেকে অভিৱদন্তি; সতো ৱা পন সত্তস্স উচ্ছেদং ৱিনাসং ৱিভৱং পঞ্ঞপেন্তি [পঞ্ঞাপেন্তি (সী. স্যা. কং. পী.)], দিট্ঠধম্মনিব্বানং ৱা পনেকে অভিৱদন্তি. ইতি সন্তং ৱা অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অৰোগং [পৰং মৰণা. ইতি ইমানি (ক.)] পৰং মৰণা, সতো ৱা পন সত্তস্স উচ্ছেদং ৱিনাসং ৱিভৱং পঞ্ঞপেন্তি, দিট্ঠধম্মনিব্বানং ৱা পনেকে অভিৱদন্তি. ইতি ইমানি পঞ্চ [পৰং মৰণা. ইতি ইমানি (ক.)] হুত্ৱা তীণি হোন্তি, তীণি হুত্ৱা পঞ্চ হোন্তি – অযমুদ্দেসো পঞ্চত্তযস্স.
২২. ‘‘তত্ৰ, ভিক্খৱে, যে তে সমণব্ৰাহ্মণা সঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অৰোগং পৰং মৰণা, ৰূপিং ৱা তে ভোন্তো সমণব্ৰাহ্মণা সঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অৰোগং পৰং মৰণা, অৰূপিং ৱা তে ভোন্তো সমণব্ৰাহ্মণা সঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অৰোগং পৰং মৰণা, ৰূপিঞ্চ অৰূপিঞ্চ ৱা তে ভোন্তো সমণব্ৰাহ্মণা সঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অৰোগং পৰং মৰণা, নেৱৰূপিং নাৰূপিং ৱা তে ভোন্তো সমণব্ৰাহ্মণা সঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অৰোগং পৰং মৰণা, একত্তসঞ্ঞিং ৱা তে ভোন্তো সমণব্ৰাহ্মণা সঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অৰোগং পৰং মৰণা, নানত্তসঞ্ঞিং ৱা তে ভোন্তো সমণব্ৰাহ্মণা সঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অৰোগং পৰং মৰণা, পৰিত্তসঞ্ঞিং ৱা তে ভোন্তো সমণব্ৰাহ্মণা সঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অৰোগং পৰং মৰণা, অপ্পমাণসঞ্ঞিং ৱা তে ভোন্তো সমণব্ৰাহ্মণা সঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অৰোগং পৰং মৰণা, এতং [এৱং (ক.)] ৱা পনেকেসং [পনেতেসং (স্যা. কং.)] উপাতিৱত্ততং ৱিঞ্ঞাণকসিণমেকে অভিৱদন্তি অপ্পমাণং আনেঞ্জং. তযিদং, ভিক্খৱে, তথাগতো অভিজানাতি [পজানাতি (সী. স্যা. কং. পী.) অট্ঠকথা ওলোকেতব্বা]. যে খো তে ভোন্তো সমণব্ৰাহ্মণা সঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অৰোগং পৰং মৰণা, ৰূপিং ৱা তে ভোন্তো সমণব্ৰাহ্মণা সঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অৰোগং পৰং মৰণা, অৰূপিং ৱা তে ভোন্তো সমণব্ৰাহ্মণা সঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অৰোগং পৰং মৰণা, ৰূপিঞ্চ অৰূপিঞ্চ ৱা তে ভোন্তো সমণব্ৰাহ্মণা সঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অৰোগং পৰং মৰণা, নেৱৰূপিং নাৰূপিং ৱা তে ভোন্তো সমণব্ৰাহ্মণা সঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অৰোগং পৰং মৰণা, একত্তসঞ্ঞিং ৱা তে ভোন্তো সমণব্ৰাহ্মণা সঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অৰোগং পৰং মৰণা, নানত্তসঞ্ঞিং ৱা তে ভোন্তো সমণব্ৰাহ্মণা সঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অৰোগং পৰং মৰণা, পৰিত্তসঞ্ঞিং ৱা তে ভোন্তো সমণব্ৰাহ্মণা সঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অৰোগং পৰং মৰণা, অপ্পমাণসঞ্ঞিং ৱা তে ভোন্তো সমণব্ৰাহ্মণা সঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অৰোগং পৰং মৰণা [মৰণাতি (ক.)], যা ৱা পনেতাসং সঞ্ঞানং পৰিসুদ্ধা পৰমা অগ্গা অনুত্তৰিযা অক্খাযতি – যদি ৰূপসঞ্ঞানং যদি অৰূপসঞ্ঞানং যদি একত্তসঞ্ঞানং যদি নানত্তসঞ্ঞানং. ‘নত্থি কিঞ্চী’তি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনমেকে অভিৱদন্তি অপ্পমাণং আনেঞ্জং. ‘তযিদং সঙ্খতং ওড়াৰিকং অত্থি খো পন সঙ্খাৰানং নিৰোধো অত্থেত’ন্তি – ইতি ৱিদিত্ৱা তস্স নিস্সৰণদস্সাৱী তথাগতো তদুপাতিৱত্তো.
২৩. ‘‘তত্ৰ, ভিক্খৱে, যে তে সমণব্ৰাহ্মণা অসঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অৰোগং পৰং মৰণা, ৰূপিং ৱা তে ভোন্তো সমণব্ৰাহ্মণা অসঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অৰোগং পৰং মৰণা, অৰূপিং ৱা তে ভোন্তো সমণব্ৰাহ্মণা অসঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অৰোগং পৰং মৰণা, ৰূপিঞ্চ অৰূপিঞ্চ ৱা তে ভোন্তো সমণব্ৰাহ্মণা অসঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অৰোগং পৰং মৰণা, নেৱৰূপিং নাৰূপিং ৱা তে ভোন্তো সমণব্ৰাহ্মণা অসঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অৰোগং পৰং মৰণা. তত্ৰ, ভিক্খৱে, যে তে সমণব্ৰাহ্মণা সঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অৰোগং পৰং মৰণা তেসমেতে পটিক্কোসন্তি. তং কিস্স হেতু? সঞ্ঞা ৰোগো সঞ্ঞা গণ্ডো সঞ্ঞা সল্লং, এতং সন্তং এতং পণীতং যদিদং – ‘অসঞ্ঞ’ন্তি. তযিদং, ভিক্খৱে, তথাগতো অভিজানাতি যে খো তে ভোন্তো সমণব্ৰাহ্মণা অসঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অৰোগং পৰং মৰণা, ৰূপিং ৱা তে ভোন্তো সমণব্ৰাহ্মণা অসঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অৰোগং পৰং মৰণা, অৰূপিং ৱা তে ভোন্তো সমণব্ৰাহ্মণা অসঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অৰোগং পৰং মৰণা, ৰূপিঞ্চ অৰূপিঞ্চ ৱা তে ভোন্তো সমণব্ৰাহ্মণা অসঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অৰোগং পৰং মৰণা, নেৱৰূপিং নাৰূপিং ৱা তে ভোন্তো সমণব্ৰাহ্মণা অসঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অৰোগং পৰং মৰণা. যো হি কোচি, ভিক্খৱে, সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা এৱং ৱদেয্য – ‘অহমঞ্ঞত্ৰ ৰূপা, অঞ্ঞত্ৰ ৱেদনায, অঞ্ঞত্ৰ সঞ্ঞায, অঞ্ঞত্ৰ সঙ্খাৰেহি, ৱিঞ্ঞাণস্স [অঞ্ঞত্ৰ ৱিঞ্ঞাণা (স্যা. কং.), অঞ্ঞত্ৰ ৱিঞ্ঞাণেন (ক.)] আগতিং ৱা গতিং ৱা চুতিং ৱা উপপত্তিং ৱা ৱুদ্ধিং ৱা ৱিৰূড়্হিং ৱা ৱেপুল্লং ৱা পঞ্ঞপেস্সামী’তি – নেতং ঠানং ৱিজ্জতি. ‘তযিদং সঙ্খতং ওড়াৰিকং অত্থি খো পন সঙ্খাৰানং নিৰোধো অত্থেত’ন্তি – ইতি ৱিদিত্ৱা তস্স নিস্সৰণদস্সাৱী তথাগতো তদুপাতিৱত্তো.
২৪. ‘‘তত্ৰ, ভিক্খৱে, যে তে সমণব্ৰাহ্মণা নেৱসঞ্ঞীনাসঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অৰোগং পৰং মৰণা, ৰূপিং ৱা তে ভোন্তো সমণব্ৰাহ্মণা নেৱসঞ্ঞীনাসঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অৰোগং পৰং মৰণা, অৰূপিং ৱা তে ভোন্তো সমণব্ৰাহ্মণা নেৱসঞ্ঞীনাসঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অৰোগং পৰং মৰণা, ৰূপিঞ্চ অৰূপিঞ্চ ৱা তে ভোন্তো সমণব্ৰাহ্মণা নেৱসঞ্ঞীনাসঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অৰোগং পৰং মৰণা, নেৱৰূপিং নাৰূপিং ৱা তে ভোন্তো সমণব্ৰাহ্মণা নেৱসঞ্ঞীনাসঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অৰোগং পৰং মৰণা. তত্ৰ, ভিক্খৱে, যে তে সমণব্ৰাহ্মণা সঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অৰোগং পৰং মৰণা তেসমেতে পটিক্কোসন্তি, যেপি তে ভোন্তো সমণব্ৰাহ্মণা অসঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অৰোগং পৰং মৰণা তেসমেতে পটিক্কোসন্তি. তং কিস্স হেতু? সঞ্ঞা ৰোগো সঞ্ঞা গণ্ডো সঞ্ঞা সল্লং, অসঞ্ঞা সম্মোহো, এতং সন্তং এতং পণীতং যদিদং – ‘নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞ’ন্তি. [নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাতি (স্যা. কং. পী. ক.) এতন্তিপদং মনসিকাতব্বং] তযিদং, ভিক্খৱে, তথাগতো অভিজানাতি. যে খো তে ভোন্তো সমণব্ৰাহ্মণা নেৱসঞ্ঞীনাসঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অৰোগং পৰং মৰণা, ৰূপিং ৱা তে ভোন্তো সমণব্ৰাহ্মণা নেৱসঞ্ঞীনাসঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অৰোগং পৰং মৰণা, অৰূপিং ৱা তে ভোন্তো সমণব্ৰাহ্মণা নেৱসঞ্ঞীনাসঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অৰোগং পৰং মৰণা, ৰূপিঞ্চ অৰূপিঞ্চ ৱা তে ভোন্তো সমণব্ৰাহ্মণা নেৱসঞ্ঞীনাসঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অৰোগং পৰং মৰণা, নেৱৰূপিং নাৰূপিং ৱা তে ভোন্তো সমণব্ৰাহ্মণা নেৱসঞ্ঞীনাসঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অৰোগং পৰং মৰণা. যে হি কেচি, ভিক্খৱে, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা [সমণব্ৰাহ্মণা (সী. পী.)] দিট্ঠসুতমুতৱিঞ্ঞাতব্বসঙ্খাৰমত্তেন এতস্স আযতনস্স উপসম্পদং পঞ্ঞপেন্তি, ব্যসনঞ্হেতং, ভিক্খৱে, অক্খাযতি [আযতনমক্খাযতি (ক.)] এতস্স আযতনস্স উপসম্পদায. ন হেতং, ভিক্খৱে, আযতনং সঙ্খাৰসমাপত্তিপত্তব্বমক্খাযতি; সঙ্খাৰাৱসেসসমাপত্তিপত্তব্বমেতং, ভিক্খৱে, আযতনমক্খাযতি. ‘তযিদং সঙ্খতং ওড়াৰিকং অত্থি খো পন সঙ্খাৰানং নিৰোধো অত্থেত’ন্তি – ইতি ৱিদিত্ৱা তস্স নিস্সৰণদস্সাৱী তথাগতো তদুপাতিৱত্তো.
২৫. ‘‘তত্ৰ, ভিক্খৱে, যে তে সমণব্ৰাহ্মণা সতো সত্তস্স উচ্ছেদং ৱিনাসং ৱিভৱং পঞ্ঞপেন্তি, তত্ৰ, ভিক্খৱে, যে তে সমণব্ৰাহ্মণা সঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অৰোগং পৰং মৰণা তেসমেতে পটিক্কোসন্তি, যেপি তে ভোন্তো সমণব্ৰাহ্মণা অসঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অৰোগং পৰং মৰণা তেসমেতে পটিক্কোসন্তি, যেপি তে ভোন্তো সমণব্ৰাহ্মণা নেৱসঞ্ঞীনাসঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অৰোগং পৰং মৰণা তেসমেতে পটিক্কোসন্তি. তং কিস্স হেতু? সব্বেপিমে ভোন্তো সমণব্ৰাহ্মণা উদ্ধং সৰং [উদ্ধংসৰা (সী. পী.), উদ্ধং পৰামসন্তি (স্যা. কং.)] আসত্তিংযেৱ অভিৱদন্তি – ‘ইতি পেচ্চ ভৱিস্সাম, ইতি পেচ্চ ভৱিস্সামা’তি. সেয্যথাপি নাম ৱাণিজস্স ৱাণিজ্জায গচ্ছতো এৱং হোতি – ‘ইতো মে ইদং ভৱিস্সতি, ইমিনা ইদং লচ্ছামী’তি, এৱমেৱিমে ভোন্তো সমণব্ৰাহ্মণা ৱাণিজূপমা মঞ্ঞে পটিভন্তি – ‘ইতি পেচ্চ ভৱিস্সাম, ইতি পেচ্চ ভৱিস্সামা’তি. তযিদং, ভিক্খৱে, তথাগতো অভিজানাতি. যে খো তে ভোন্তো সমণব্ৰাহ্মণা সতো সত্তস্স উচ্ছেদং ৱিনাসং ৱিভৱং পঞ্ঞপেন্তি তে সক্কাযভযা সক্কাযপৰিজেগুচ্ছা সক্কাযঞ্ঞেৱ অনুপৰিধাৱন্তি অনুপৰিৱত্তন্তি. সেয্যথাপি নাম সা গদ্দুলবদ্ধো দড়্হে থম্ভে ৱা খিলে [খীলে (সী. স্যা. কং. পী.)] ৱা উপনিবদ্ধো, তমেৱ থম্ভং ৱা খিলং ৱা অনুপৰিধাৱতি অনুপৰিৱত্ততি; এৱমেৱিমে ভোন্তো সমণব্ৰাহ্মণা সক্কাযভযা সক্কাযপৰিজেগুচ্ছা সক্কাযঞ্ঞেৱ অনুপৰিধাৱন্তি অনুপৰিৱত্তন্তি. ‘তযিদং সঙ্খতং ওড়াৰিকং অত্থি খো পন সঙ্খাৰানং নিৰোধো অত্থেত’ন্তি – ইতি ৱিদিত্ৱা তস্স নিস্সৰণদস্সাৱী তথাগতো তদুপাতিৱত্তো.
২৬. ‘‘যে হি কেচি, ভিক্খৱে, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা অপৰন্তকপ্পিকা অপৰন্তানুদিট্ঠিনো অপৰন্তং আৰব্ভ অনেকৱিহিতানি অধিৱুত্তিপদানি অভিৱদন্তি, সব্বে তে ইমানেৱ পঞ্চাযতনানি অভিৱদন্তি এতেসং ৱা অঞ্ঞতৰং.
২৭. ‘‘সন্তি, ভিক্খৱে, একে সমণব্ৰাহ্মণা পুব্বন্তকপ্পিকা পুব্বন্তানুদিট্ঠিনো পুব্বন্তং আৰব্ভ অনেকৱিহিতানি অধিৱুত্তিপদানি অভিৱদন্তি. ‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চ, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’ন্তি – ইত্থেকে অভিৱদন্তি, ‘অসস্সতো অত্তা চ লোকো চ, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’ন্তি – ইত্থেকে অভিৱদন্তি, ‘সস্সতো চ অসস্সতো চ অত্তা চ লোকো চ, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’ন্তি – ইত্থেকে অভিৱদন্তি, ‘নেৱসস্সতো নাসস্সতো অত্তা চ লোকো চ, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’ন্তি – ইত্থেকে অভিৱদন্তি, ‘অন্তৱা অত্তা চ লোকো চ, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’ন্তি – ইত্থেকে অভিৱদন্তি, ‘অনন্তৱা অত্তা চ লোকো চ, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’ন্তি – ইত্থেকে অভিৱদন্তি, ‘অন্তৱা চ অনন্তৱা চ অত্তা চ লোকো চ, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’ন্তি – ইত্থেকে অভিৱদন্তি, ‘নেৱন্তৱা নানন্তৱা অত্তা চ লোকো চ, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’ন্তি – ইত্থেকে অভিৱদন্তি, ‘একত্তসঞ্ঞী অত্তা চ লোকো চ, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’ন্তি – ইত্থেকে অভিৱদন্তি, ‘নানত্তসঞ্ঞী অত্তা চ লোকো চ, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’ন্তি – ইত্থেকে অভিৱদন্তি, ‘পৰিত্তসঞ্ঞী অত্তা চ লোকো চ, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’ন্তি – ইত্থেকে অভিৱদন্তি, ‘অপ্পমাণসঞ্ঞী অত্তা চ লোকো চ, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’ন্তি – ইত্থেকে অভিৱদন্তি, ‘একন্তসুখী অত্তা চ লোকো চ, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’ন্তি – ইত্থেকে অভিৱদন্তি, ‘একন্তদুক্খী অত্তা চ লোকো চ, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’ন্তি – ইত্থেকে অভিৱদন্তি, ‘সুখদুক্খী অত্তা চ লোকো চ, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’ন্তি – ইত্থেকে অভিৱদন্তি, ‘অদুক্খমসুখী অত্তা চ লোকো চ, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’ন্তি – ইত্থেকে অভিৱদন্তি.
২৮. ‘‘তত্ৰ, ভিক্খৱে, যে তে সমণব্ৰাহ্মণা এৱংৱাদিনো এৱংদিট্ঠিনো – ‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চ, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’ন্তি, তেসং ৱত অঞ্ঞত্ৰেৱ সদ্ধায অঞ্ঞত্ৰ ৰুচিযা অঞ্ঞত্ৰ অনুস্সৱা অঞ্ঞত্ৰ আকাৰপৰিৱিতক্কা অঞ্ঞত্ৰ দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা পচ্চত্তংযেৱ ঞাণং ভৱিস্সতি পৰিসুদ্ধং পৰিযোদাতন্তি – নেতং ঠানং ৱিজ্জতি. পচ্চত্তং খো পন, ভিক্খৱে, ঞাণে অসতি পৰিসুদ্ধে পৰিযোদাতে যদপি [যদিপি (ক.)] তে ভোন্তো সমণব্ৰাহ্মণা তত্থ ঞাণভাগমত্তমেৱ পৰিযোদপেন্তি তদপি তেসং ভৱতং সমণব্ৰাহ্মণানং উপাদানমক্খাযতি. ‘তযিদং সঙ্খতং ওড়াৰিকং অত্থি খো পন সঙ্খাৰানং নিৰোধো অত্থেত’ন্তি – ইতি ৱিদিত্ৱা তস্স নিস্সৰণদস্সাৱী তথাগতো তদুপাতিৱত্তো.
২৯. ‘‘তত্ৰ, ভিক্খৱে, যে তে সমণব্ৰাহ্মণা এৱংৱাদিনো এৱংদিট্ঠিনো – ‘অসস্সতো অত্তা চ লোকো চ, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’ন্তি…পে… [যথা সস্সতৱাৰে, তথা ৱিত্থাৰেতব্বং] সস্সতো চ অসস্সতো চ অত্তা চ লোকো চ… নেৱসস্সতো নাসস্সতো অত্তা চ লোকো চ… অন্তৱা অত্তা চ লোকো চ… অনন্তৱা অত্তা চ লোকো চ… অন্তৱা চ অনন্তৱা চ অত্তা চ লোকো চ… নেৱন্তৱা নানন্তৱা অত্তা চ লোকো চ… একত্তসঞ্ঞী অত্তা চ লোকো চ… নানত্তসঞ্ঞী অত্তা চ লোকো চ… পৰিত্তসঞ্ঞী অত্তা চ লোকো চ… অপ্পমাণসঞ্ঞী অত্তা চ লোকো চ… একন্তসুখী অত্তা চ লোকো চ… একন্তদুক্খী অত্তা চ লোকো চ… সুখদুক্খী অত্তা চ লোকো চ… অদুক্খমসুখী অত্তা চ লোকো চ, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞন্তি, তেসং ৱত অঞ্ঞত্ৰেৱ সদ্ধায অঞ্ঞত্ৰ ৰুচিযা অঞ্ঞত্ৰ অনুস্সৱা অঞ্ঞত্ৰ আকাৰপৰিৱিতক্কা অঞ্ঞত্ৰ দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা পচ্চত্তংযেৱ ঞাণং ভৱিস্সতি পৰিসুদ্ধং পৰিযোদাতন্তি – নেতং ঠানং ৱিজ্জতি. পচ্চত্তং খো পন, ভিক্খৱে, ঞাণে অসতি পৰিসুদ্ধে পৰিযোদাতে যদপি তে ভোন্তো সমণব্ৰাহ্মণা তত্থ ঞাণভাগমত্তমেৱ পৰিযোদপেন্তি তদপি তেসং ভৱতং সমণব্ৰাহ্মণানং উপাদানমক্খাযতি. ‘তযিদং সঙ্খতং ওড়াৰিকং অত্থি খো পন সঙ্খাৰানং নিৰোধো অত্থেত’ন্তি – ইতি ৱিদিত্ৱা তস্স নিস্সৰণদস্সাৱী তথাগতো তদুপাতিৱত্তো.
৩০. ‘‘ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা পুব্বন্তানুদিট্ঠীনঞ্চ পটিনিস্সগ্গা, অপৰন্তানুদিট্ঠীনঞ্চ পটিনিস্সগ্গা, সব্বসো কামসংযোজনানং অনধিট্ঠানা, পৱিৱেকং পীতিং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি – ‘এতং সন্তং এতং পণীতং যদিদং পৱিৱেকং পীতিং উপসম্পজ্জ ৱিহৰামী’তি. তস্স সা পৱিৱেকা পীতি নিৰুজ্ঝতি. পৱিৱেকায পীতিযা নিৰোধা উপ্পজ্জতি দোমনস্সং, দোমনস্সস্স নিৰোধা উপ্পজ্জতি পৱিৱেকা পীতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, যং ছাযা জহতি তং আতপো ফৰতি, যং আতপো জহতি তং ছাযা ফৰতি; এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, পৱিৱেকায পীতিযা নিৰোধা উপ্পজ্জতি দোমনস্সং, দোমনস্সস্স নিৰোধা উপ্পজ্জতি পৱিৱেকা পীতি. তযিদং, ভিক্খৱে, তথাগতো অভিজানাতি. অযং খো ভৱং সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা পুব্বন্তানুদিট্ঠীনঞ্চ পটিনিস্সগ্গা, অপৰন্তানুদিট্ঠীনঞ্চ পটিনিস্সগ্গা, সব্বসো কামসংযোজনানং অনধিট্ঠানা, পৱিৱেকং পীতিং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি – ‘এতং সন্তং এতং পণীতং যদিদং পৱিৱেকং পীতিং উপসম্পজ্জ ৱিহৰামী’তি. তস্স সা পৱিৱেকা পীতি নিৰুজ্ঝতি. পৱিৱেকায পীতিযা নিৰোধা উপ্পজ্জতি দোমনস্সং, দোমনস্সস্স নিৰোধা উপ্পজ্জতি পৱিৱেকা পীতি. ‘তযিদং সঙ্খতং ওড়াৰিকং অত্থি খো পন সঙ্খাৰানং নিৰোধো অত্থেত’ন্তি – ইতি ৱিদিত্ৱা তস্স নিস্সৰণদস্সাৱী তথাগতো তদুপাতিৱত্তো.
৩১. ‘‘ইধ পন, ভিক্খৱে, একচ্চো সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা পুব্বন্তানুদিট্ঠীনঞ্চ পটিনিস্সগ্গা, অপৰন্তানুদিট্ঠীনঞ্চ পটিনিস্সগ্গা, সব্বসো কামসংযোজনানং অনধিট্ঠানা, পৱিৱেকায পীতিযা সমতিক্কমা নিৰামিসং সুখং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি – ‘এতং সন্তং এতং পণীতং যদিদং নিৰামিসং সুখং উপসম্পজ্জ ৱিহৰামী’তি. তস্স তং নিৰামিসং সুখং নিৰুজ্ঝতি. নিৰামিসস্স সুখস্স নিৰোধা উপ্পজ্জতি পৱিৱেকা পীতি, পৱিৱেকায পীতিযা নিৰোধা উপ্পজ্জতি নিৰামিসং সুখং. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, যং ছাযা জহতি তং আতপো ফৰতি, যং আতপো জহতি তং ছাযা ফৰতি; এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, নিৰামিসস্স সুখস্স নিৰোধা উপ্পজ্জতি পৱিৱেকা পীতি, পৱিৱেকায পীতিযা নিৰোধা উপ্পজ্জতি নিৰামিসং সুখং. তযিদং, ভিক্খৱে, তথাগতো অভিজানাতি. অযং খো ভৱং সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা পুব্বন্তানুদিট্ঠীনঞ্চ পটিনিস্সগ্গা, অপৰন্তানুদিট্ঠীনঞ্চ পটিনিস্সগ্গা, সব্বসো কামসংযোজনানং অনধিট্ঠানা, পৱিৱেকায পীতিযা সমতিক্কমা, নিৰামিসং সুখং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি – ‘এতং সন্তং এতং পণীতং যদিদং নিৰামিসং সুখং উপসম্পজ্জ ৱিহৰামী’তি. তস্স তং নিৰামিসং সুখং নিৰুজ্ঝতি. নিৰামিসস্স সুখস্স নিৰোধা উপ্পজ্জতি পৱিৱেকা পীতি, পৱিৱেকায পীতিযা নিৰোধা উপ্পজ্জতি নিৰামিসং সুখং. ‘তযিদং সঙ্খতং ওড়াৰিকং অত্থি খো পন সঙ্খাৰানং নিৰোধো অত্থেত’ন্তি – ইতি ৱিদিত্ৱা তস্স নিস্সৰণদস্সাৱী তথাগতো তদুপাতিৱত্তো.
৩২. ‘‘ইধ পন, ভিক্খৱে, একচ্চো সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা পুব্বন্তানুদিট্ঠীনঞ্চ পটিনিস্সগ্গা, অপৰন্তানুদিট্ঠীনঞ্চ পটিনিস্সগ্গা, সব্বসো কামসংযোজনানং অনধিট্ঠানা, পৱিৱেকায পীতিযা সমতিক্কমা, নিৰামিসস্স সুখস্স সমতিক্কমা, অদুক্খমসুখং ৱেদনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি – ‘এতং সন্তং এতং পণীতং যদিদং অদুক্খমসুখং ৱেদনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰামী’তি. তস্স সা অদুক্খমসুখা ৱেদনা নিৰুজ্ঝতি. অদুক্খমসুখায ৱেদনায নিৰোধা উপ্পজ্জতি নিৰামিসং সুখং, নিৰামিসস্স সুখস্স নিৰোধা উপ্পজ্জতি অদুক্খমসুখা ৱেদনা. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, যং ছাযা জহতি তং আতপো ফৰতি, যং আতপো জহতি তং ছাযা ফৰতি; এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, অদুক্খমসুখায ৱেদনায নিৰোধা উপ্পজ্জতি নিৰামিসং সুখং, নিৰামিসস্স সুখস্স নিৰোধা উপ্পজ্জতি অদুক্খমসুখা ৱেদনা. তযিদং, ভিক্খৱে, তথাগতো অভিজানাতি. অযং খো ভৱং সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা পুব্বন্তানুদিট্ঠীনঞ্চ পটিনিস্সগ্গা, অপৰন্তানুদিট্ঠীনঞ্চ পটিনিস্সগ্গা, সব্বসো কামসংযোজনানং অনধিট্ঠানা, পৱিৱেকায পীতিযা সমতিক্কমা, নিৰামিসস্স সুখস্স সমতিক্কমা, অদুক্খমসুখং ৱেদনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি – ‘এতং সন্তং এতং পণীতং যদিদং অদুক্খমসুখং ৱেদনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰামী’তি. তস্স সা অদুক্খমসুখা ৱেদনা নিৰুজ্ঝতি. অদুক্খমসুখায ৱেদনায নিৰোধা উপ্পজ্জতি নিৰামিসং সুখং, নিৰামিসস্স সুখস্স নিৰোধা উপ্পজ্জতি অদুক্খমসুখা ৱেদনা. ‘তযিদং সঙ্খতং ওড়াৰিকং অত্থি খো পন সঙ্খাৰানং নিৰোধো অত্থেত’ন্তি – ইতি ৱিদিত্ৱা তস্স নিস্সৰণদস্সাৱী তথাগতো তদুপাতিৱত্তো.
৩৩. ‘‘ইধ পন, ভিক্খৱে, একচ্চো সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা পুব্বন্তানুদিট্ঠীনঞ্চ পটিনিস্সগ্গা, অপৰন্তানুদিট্ঠীনঞ্চ পটিনিস্সগ্গা, সব্বসো কামসংযোজনানং অনধিট্ঠানা, পৱিৱেকায পীতিযা সমতিক্কমা, নিৰামিসস্স সুখস্স সমতিক্কমা, অদুক্খমসুখায ৱেদনায সমতিক্কমা – ‘সন্তোহমস্মি, নিব্বুতোহমস্মি, অনুপাদানোহমস্মী’তি সমনুপস্সতি. তযিদং, ভিক্খৱে, তথাগতো অভিজানাতি. অযং খো ভৱং সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা পুব্বন্তানুদিট্ঠীনঞ্চ পটিনিস্সগ্গা, অপৰন্তানুদিট্ঠীনঞ্চ পটিনিস্সগ্গা, সব্বসো কামসংযোজনানং অনধিট্ঠানা, পৱিৱেকায পীতিযা সমতিক্কমা, নিৰামিসস্স সুখস্স সমতিক্কমা, অদুক্খমসুখায ৱেদনায সমতিক্কমা – ‘সন্তোহমস্মি, নিব্বুতোহমস্মি, অনুপাদানোহমস্মী’তি সমনুপস্সতি; অদ্ধা অযমাযস্মা নিব্বানসপ্পাযংযেৱ পটিপদং অভিৱদতি. অথ চ পনাযং ভৱং সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা পুব্বন্তানুদিট্ঠিং ৱা উপাদিযমানো উপাদিযতি, অপৰন্তানুদিট্ঠিং ৱা উপাদিযমানো উপাদিযতি, কামসংযোজনং ৱা উপাদিযমানো উপাদিযতি, পৱিৱেকং ৱা পীতিং উপাদিযমানো উপাদিযতি, নিৰামিসং ৱা সুখং উপাদিযমানো উপাদিযতি, অদুক্খমসুখং ৱা ৱেদনং উপাদিযমানো উপাদিযতি. যঞ্চ খো অযমাযস্মা – ‘সন্তোহমস্মি, নিব্বুতোহমস্মি, অনুপাদানোহমস্মী’তি সমনুপস্সতি তদপি ইমস্স ভোতো সমণস্স ব্ৰাহ্মণস্স উপাদানমক্খাযতি. ‘তযিদং সঙ্খতং ওড়াৰিকং অত্থি খো পন সঙ্খাৰানং নিৰোধো অত্থেত’ন্তি – ইতি ৱিদিত্ৱা তস্স নিস্সৰণদস্সাৱী তথাগতো তদুপাতিৱত্তো.
‘‘ইদং খো পন, ভিক্খৱে, তথাগতেন অনুত্তৰং সন্তিৱৰপদং অভিসম্বুদ্ধং যদিদং – ছন্নং ফস্সাযতনানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ যথাভূতং ৱিদিত্ৱা [অনুপাদাৱিমোক্খো. তযিদং ভিক্খৱে তথাগতেন অনুত্তৰং সন্তিৱৰপদং অভিসম্বুদ্ধং, যদিদং ছন্নং ফস্সাযতনানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ যথাভূতং ৱিদিত্ৱা অনুপাদাৱিমোক্খোতি (সী. স্যা. কং. পী.)] অনুপাদাৱিমোক্খো’’তি [অনুপাদাৱিমোক্খো. তযিদং ভিক্খৱে তথাগতেন অনুত্তৰং সন্তিৱৰপদং অভিসম্বুদ্ধং, যদিদং ছন্নং ফস্সাযতনং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ অদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ যথাভূতং ৱিদিত্ৱা অনুপাদাৱিমোক্খোতি (সী. স্যা. কং. পী.)].
ইদমৱোচ ভগৱা. অত্তমনা তে ভিক্খূ ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দুন্তি.
পঞ্চত্তযসুত্তং নিট্ঠিতং দুতিযং.
৩. কিন্তিসুত্তং
৩৪. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা পিসিনাৰাযং [কুসিনাৰাযং (সী.)] ৱিহৰতি বলিহৰণে ৱনসণ্ডে. তত্ৰ খো ভগৱা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৱো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসুং. ভগৱা এতদৱোচ – ‘‘কিন্তি ৱো, ভিক্খৱে, মযি হোতি – ‘চীৱৰহেতু ৱা সমণো গোতমো ধম্মং দেসেতি, পিণ্ডপাতহেতু ৱা সমণো গোতমো ধম্মং দেসেতি, সেনাসনহেতু ৱা সমণো গোতমো ধম্মং দেসেতি, ইতিভৱাভৱহেতু ৱা সমণো গোতমো ধম্মং দেসেতী’’’তি? ‘‘ন খো নো, ভন্তে, ভগৱতি এৱং হোতি – ‘চীৱৰহেতু ৱা সমণো গোতমো ধম্মং দেসেতি, পিণ্ডপাতহেতু ৱা সমণো গোতমো ধম্মং দেসেতি, সেনাসনহেতু ৱা সমণো গোতমো ধম্মং দেসেতি, ইতিভৱাভৱহেতু ৱা সমণো গোতমো ধম্মং দেসেতী’’’তি.
‘‘ন চ কিৰ ৱো, ভিক্খৱে, মযি এৱং হোতি – ‘চীৱৰহেতু ৱা সমণো গোতমো ধম্মং দেসেতি…পে… ইতিভৱাভৱহেতু ৱা সমণো গোতমো ধম্মং দেসেতী’তি; অথ কিন্তি চৰহি ৱো [অথ কিন্তি ৱো (সী. পী.), অথ কিঞ্চৰহি ৱো (ক.)], ভিক্খৱে, মযি হোতী’’তি? ‘‘এৱং খো নো, ভন্তে, ভগৱতি হোতি – ‘অনুকম্পকো ভগৱা হিতেসী; অনুকম্পং উপাদায ধম্মং দেসেতী’’’তি. ‘‘এৱঞ্চ [এৱং (সী. পী.)] কিৰ ৱো, ভিক্খৱে, মযি হোতি – ‘অনুকম্পকো ভগৱা হিতেসী; অনুকম্পং উপাদায ধম্মং দেসেতী’’’তি.
৩৫. ‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, যে ৱো [যে তে (ক.)] মযা ধম্মা অভিঞ্ঞা দেসিতা, সেয্যথিদং – চত্তাৰো সতিপট্ঠানা চত্তাৰো সম্মপ্পধানা চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা পঞ্চিন্দ্ৰিযানি পঞ্চ বলানি সত্ত বোজ্ঝঙ্গা অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো, তত্থ সব্বেহেৱ সমগ্গেহি সম্মোদমানেহি অৱিৱদমানেহি সিক্খিতব্বং. তেসঞ্চ ৱো, ভিক্খৱে, সমগ্গানং সম্মোদমানানং অৱিৱদমানানং সিক্খতং সিযংসু [সিযুং (সী. স্যা. কং.) সদ্দনীতি ওলোকেতব্বা] দ্ৱে ভিক্খূ অভিধম্মে নানাৱাদা. তত্ৰ চে তুম্হাকং এৱমস্স – ‘ইমেসং খো আযস্মন্তানং অত্থতো চেৱ নানং ব্যঞ্জনতো চ নান’ন্তি, তত্থ যং ভিক্খুং সুৱচতৰং [সুব্বচতৰং (ক.)] মঞ্ঞেয্যাথ সো উপসঙ্কমিত্ৱা এৱমস্স ৱচনীযো – ‘আযস্মন্তানং খো অত্থতো চেৱ নানং, ব্যঞ্জনতো চ নানং. তদমিনাপেতং [তদিমিনাপেতং (স্যা. কং.)] আযস্মন্তো জানাথ – যথা অত্থতো চেৱ নানং, ব্যঞ্জনতো চ নানং. মাযস্মন্তো ৱিৱাদং আপজ্জিত্থা’তি. অথাপৰেসং একতোপক্খিকানং ভিক্খূনং যং ভিক্খুং সুৱচতৰং মঞ্ঞেয্যাথ সো উপসঙ্কমিত্ৱা এৱমস্স ৱচনীযো – ‘আযস্মন্তানং খো অত্থতো চেৱ নানং, ব্যঞ্জনতো চ নানং. তদমিনাপেতং আযস্মন্তো জানাথ – যথা অত্থতো চেৱ নানং, ব্যঞ্জনতো চ নানং. মাযস্মন্তো ৱিৱাদং আপজ্জিত্থা’তি. ইতি দুগ্গহিতং দুগ্গহিততো ধাৰেতব্বং, সুগ্গহিতং সুগ্গহিততো ধাৰেতব্বং. দুগ্গহিতং দুগ্গহিততো ধাৰেত্ৱা সুগ্গহিতং সুগ্গহিততো ধাৰেত্ৱা [ইতি দুগ্গহিতং দুগ্গহিততো ধাৰেতব্বং, দুগ্গহিতং দুগ্গহিততো ধাৰেত্ৱা (সী. স্যা. কং. পী.) অনন্তৰৱাৰত্তযে পন ইদং পাঠনানত্তং নত্থি] যো ধম্মো যো ৱিনযো সো ভাসিতব্বো.
৩৬. ‘‘তত্ৰ চে তুম্হাকং এৱমস্স – ‘ইমেসং খো আযস্মন্তানং অত্থতো হি খো নানং, ব্যঞ্জনতো সমেতী’তি, তত্থ যং ভিক্খুং সুৱচতৰং মঞ্ঞেয্যাথ সো উপসঙ্কমিত্ৱা এৱমস্স ৱচনীযো – ‘আযস্মন্তানং খো অত্থতো হি নানং, ব্যঞ্জনতো সমেতি. তদমিনাপেতং আযস্মন্তো জানাথ – যথা অত্থতো হি খো নানং, ব্যঞ্জনতো সমেতি. মাযস্মন্তো ৱিৱাদং আপজ্জিত্থা’তি. অথাপৰেসং একতোপক্খিকানং ভিক্খূনং যং ভিক্খুং সুৱচতৰং মঞ্ঞেয্যাথ সো উপসঙ্কমিত্ৱা এৱমস্স ৱচনীযো – ‘আযস্মন্তানং খো অত্থতো হি খো নানং, ব্যঞ্জনতো সমেতি. তদমিনাপেতং আযস্মন্তো জানাথ – যথা অত্থতো হি খো নানং, ব্যঞ্জনতো সমেতি. মাযস্মন্তো ৱিৱাদং আপজ্জিত্থা’তি. ইতি দুগ্গহিতং দুগ্গহিততো ধাৰেতব্বং, সুগ্গহিতং সুগ্গহিততো ধাৰেতব্বং. দুগ্গহিতং দুগ্গহিততো ধাৰেত্ৱা সুগ্গহিতং সুগ্গহিততো ধাৰেত্ৱা যো ধম্মো যো ৱিনযো সো ভাসিতব্বো.
৩৭. ‘‘তত্ৰ চে তুম্হাকং এৱমস্স – ‘ইমেসং খো আযস্মন্তানং অত্থতো হি খো সমেতি, ব্যঞ্জনতো নান’ন্তি, তত্থ যং ভিক্খুং সুৱচতৰং মঞ্ঞেয্যাথ সো উপসঙ্কমিত্ৱা এৱমস্স ৱচনীযো – ‘আযস্মন্তানং খো অত্থতো হি সমেতি, ব্যঞ্জনতো নানং. তদমিনাপেতং আযস্মন্তো জানাথ – যথা অত্থতো হি খো সমেতি, ব্যঞ্জনতো নানং. অপ্পমত্তকং খো পনেতং যদিদং – ব্যঞ্জনং. মাযস্মন্তো অপ্পমত্তকে ৱিৱাদং আপজ্জিত্থা’তি. অথাপৰেসং একতোপক্খিকানং ভিক্খূনং যং ভিক্খুং সুৱচতৰং মঞ্ঞেয্যাথ সো উপসঙ্কমিত্ৱা এৱমস্স ৱচনীযো – ‘আযস্মন্তানং খো অত্থতো হি সমেতি, ব্যঞ্জনতো নানং. তদমিনাপেতং আযস্মন্তো জানাথ – যথা অত্থতো হি খো সমেতি, ব্যঞ্জনতো নানং. অপ্পমত্তকং খো পনেতং যদিদং – ব্যঞ্জনং. মাযস্মন্তো অপ্পমত্তকে [অপ্পমত্তকেহি (সী. পী.)] ৱিৱাদং আপজ্জিত্থা’তি. ইতি সুগ্গহিতং সুগ্গহিততো ধাৰেতব্বং, দুগ্গহিতং দুগ্গহিততো ধাৰেতব্বং. সুগ্গহিতং সুগ্গহিততো ধাৰেত্ৱা দুগ্গহিতং দুগ্গহিততো ধাৰেত্ৱা যো ধম্মো যো ৱিনযো সো ভাসিতব্বো.
৩৮. ‘‘তত্ৰ চে তুম্হাকং এৱমস্স – ‘ইমেসং খো আযস্মন্তানং অত্থতো চেৱ সমেতি ব্যঞ্জনতো চ সমেতী’তি, তত্থ যং ভিক্খুং সুৱচতৰং মঞ্ঞেয্যাথ সো উপসঙ্কমিত্ৱা এৱমস্স ৱচনীযো – ‘আযস্মন্তানং খো অত্থতো চেৱ সমেতি, ব্যঞ্জনতো চ সমেতি. তদমিনাপেতং আযস্মন্তো জানাথ – যথা অত্থতো চেৱ সমেতি ব্যঞ্জনতো চ সমেতি. মাযস্মন্তো ৱিৱাদং আপজ্জিত্থা’তি. অথাপৰেসং একতোপক্খিকানং ভিক্খূনং যং ভিক্খুং সুৱচতৰং মঞ্ঞেয্যাথ সো উপসঙ্কমিত্ৱা এৱমস্স ৱচনীযো – ‘আযস্মন্তানং খো অত্থতো চেৱ সমেতি ব্যঞ্জনতো চ সমেতি. তদমিনাপেতং আযস্মন্তো জানাথ – যথা অত্থতো চেৱ সমেতি ব্যঞ্জনতো চ সমেতি. মাযস্মন্তো ৱিৱাদং আপজ্জিত্থা’তি. ইতি সুগ্গহিতং সুগ্গহিততো ধাৰেতব্বং. সুগ্গহিতং সুগ্গহিততো ধাৰেত্ৱা যো ধম্মো যো ৱিনযো সো ভাসিতব্বো.
৩৯. ‘‘তেসঞ্চ ৱো, ভিক্খৱে, সমগ্গানং সম্মোদমানানং অৱিৱদমানানং সিক্খতং সিযা অঞ্ঞতৰস্স ভিক্খুনো আপত্তি সিযা ৱীতিক্কমো, তত্ৰ, ভিক্খৱে, ন চোদনায তৰিতব্বং [চোদিতব্বং (স্যা. কং. ক.) তুৰিতব্বং (?)]. পুগ্গলো উপপৰিক্খিতব্বো – ‘ইতি ময্হঞ্চ অৱিহেসা ভৱিস্সতি পৰস্স চ পুগ্গলস্স অনুপঘাতো, পৰো হি পুগ্গলো অক্কোধনো অনুপনাহী অদড়্হদিট্ঠী সুপ্পটিনিস্সগ্গী, সক্কোমি চাহং এতং পুগ্গলং অকুসলা ৱুট্ঠাপেত্ৱা কুসলে পতিট্ঠাপেতু’ন্তি. সচে, ভিক্খৱে, এৱমস্স, কল্লং ৱচনায.
‘‘সচে পন, ভিক্খৱে, এৱমস্স – ‘ময্হং খো অৱিহেসা ভৱিস্সতি পৰস্স চ পুগ্গলস্স উপঘাতো, পৰো হি পুগ্গলো কোধনো উপনাহী অদড়্হদিট্ঠী সুপ্পটিনিস্সগ্গী, সক্কোমি চাহং এতং পুগ্গলং অকুসলা ৱুট্ঠাপেত্ৱা কুসলে পতিট্ঠাপেতুং. অপ্পমত্তকং খো পনেতং যদিদং – পৰস্স [যদিদং ময্হঞ্চ ৱিহেসা ভৱিস্সতি পৰস্স চ (ক.)] পুগ্গলস্স উপঘাতো. অথ খো এতদেৱ বহুতৰং – স্ৱাহং সক্কোমি এতং পুগ্গলং অকুসলা ৱুট্ঠাপেত্ৱা কুসলে পতিট্ঠাপেতু’ন্তি. সচে, ভিক্খৱে, এৱমস্স, কল্লং ৱচনায.
‘‘সচে পন, ভিক্খৱে, এৱমস্স – ‘ময্হং খো ৱিহেসা ভৱিস্সতি পৰস্স চ পুগ্গলস্স অনুপঘাতো. পৰো হি পুগ্গলো অক্কোধনো অনুপনাহী দড়্হদিট্ঠী দুপ্পটিনিস্সগ্গী, সক্কোমি চাহং এতং পুগ্গলং অকুসলা ৱুট্ঠাপেত্ৱা কুসলে পতিট্ঠাপেতুং. অপ্পমত্তকং খো পনেতং যদিদং – ময্হং ৱিহেসা [ময্হঞ্চ ৱিহেসা ভৱিস্সতি পৰস্স চ পুগ্গলস্স উপঘাতো (ক.)]. অথ খো এতদেৱ বহুতৰং – স্ৱাহং সক্কোমি এতং পুগ্গলং অকুসলা ৱুট্ঠাপেত্ৱা কুসলে পতিট্ঠাপেতু’ন্তি. সচে, ভিক্খৱে, এৱমস্স, কল্লং ৱচনায.
‘‘সচে পন, ভিক্খৱে, এৱমস্স – ‘ময্হঞ্চ খো ৱিহেসা ভৱিস্সতি পৰস্স চ পুগ্গলস্স উপঘাতো. পৰো হি পুগ্গলো কোধনো উপনাহী দড়্হদিট্ঠী দুপ্পটিনিস্সগ্গী, সক্কোমি চাহং এতং পুগ্গলং অকুসলা ৱুট্ঠাপেত্ৱা কুসলে পতিট্ঠাপেতুং. অপ্পমত্তকং খো পনেতং যদিদং – ময্হঞ্চ ৱিহেসা ভৱিস্সতি পৰস্স চ পুগ্গলস্স উপঘাতো. অথ খো এতদেৱ বহুতৰং – স্ৱাহং সক্কোমি এতং পুগ্গলং অকুসলা ৱুট্ঠাপেত্ৱা কুসলে পতিট্ঠাপেতু’ন্তি. সচে, ভিক্খৱে, এৱমস্স, কল্লং ৱচনায.
‘‘সচে পন, ভিক্খৱে, এৱমস্স – ‘ময্হঞ্চ খো ৱিহেসা ভৱিস্সতি পৰস্স চ পুগ্গলস্স উপঘাতো. পৰো হি পুগ্গলো কোধনো উপনাহী দড়্হদিট্ঠী দুপ্পটিনিস্সগ্গী, ন চাহং সক্কোমি এতং পুগ্গলং অকুসলা ৱুট্ঠাপেত্ৱা কুসলে পতিট্ঠাপেতু’ন্তি. এৱৰূপে, ভিক্খৱে, পুগ্গলে উপেক্খা নাতিমঞ্ঞিতব্বা.
৪০. ‘‘তেসঞ্চ ৱো, ভিক্খৱে, সমগ্গানং সম্মোদমানানং অৱিৱদমানানং সিক্খতং অঞ্ঞমঞ্ঞস্স ৱচীসংহাৰো [ৱচীসঙ্খাৰো (সী. পী.)] উপ্পজ্জেয্য দিট্ঠিপড়াসো [দিট্ঠিপলাসো (সী. ক.)] চেতসো আঘাতো অপ্পচ্চযো অনভিৰদ্ধি. তত্থ একতোপক্খিকানং ভিক্খূনং যং ভিক্খুং সুৱচতৰং মঞ্ঞেয্যাথ সো উপসঙ্কমিত্ৱা এৱমস্স ৱচনীযো – ‘যং নো, আৱুসো, অম্হাকং সমগ্গানং সম্মোদমানানং অৱিৱদমানানং সিক্খতং অঞ্ঞমঞ্ঞস্স ৱচীসংহাৰো উপ্পন্নো দিট্ঠিপড়াসো চেতসো আঘাতো অপ্পচ্চযো অনভিৰদ্ধি, তং জানমানো সমণো গৰহেয্যা’তি [সমানো (সী. ক.)]. সম্মা ব্যাকৰমানো, ভিক্খৱে, ভিক্খু এৱং ব্যাকৰেয্য – ‘যং নো, আৱুসো, অম্হাকং সমগ্গানং সম্মোদমানানং অৱিৱদমানানং সিক্খতং অঞ্ঞমঞ্ঞস্স ৱচীসংহাৰো উপ্পন্নো দিট্ঠিপড়াসো চেতসো আঘাতো অপ্পচ্চযো অনভিৰদ্ধি, তং জানমানো সমণো গৰহেয্যাতি. এতং পনাৱুসো, ধম্মং অপ্পহায নিব্বানং সচ্ছিকৰেয্যা’তি. সম্মা ব্যাকৰমানো, ভিক্খৱে, ভিক্খু এৱং ব্যাকৰেয্য – ‘এতং, আৱুসো, ধম্মং অপ্পহায ন নিব্বানং সচ্ছিকৰেয্যা’তি.
‘‘অথাপৰেসং একতোপক্খিকানং ভিক্খূনং যং ভিক্খুং সুৱচতৰং মঞ্ঞেয্যাথ, সো উপসঙ্কমিত্ৱা এৱমস্স ৱচনীযো – ‘যং নো, আৱুসো, অম্হাকং সমগ্গানং সম্মোদমানানং অৱিৱদমানানং সিক্খতং অঞ্ঞমঞ্ঞস্স ৱচীসংহাৰো উপ্পন্নো দিট্ঠিপড়াসো চেতসো আঘাতো অপ্পচ্চযো অনভিৰদ্ধি, তং জানমানো সমণো গৰহেয্যা’তি. সম্মা ব্যাকৰমানো, ভিক্খৱে, ভিক্খু এৱং ব্যাকৰেয্য – ‘যং নো, আৱুসো, অম্হাকং সমগ্গানং সম্মোদমানানং অৱিৱদমানানং সিক্খতং অঞ্ঞমঞ্ঞস্স ৱচীসংহাৰো উপ্পন্নো দিট্ঠিপড়াসো চেতসো আঘাতো অপ্পচ্চযো অনভিৰদ্ধি তং জানমানো সমণো গৰহেয্যাতি. এতং পনাৱুসো, ধম্মং অপ্পহায নিব্বানং সচ্ছিকৰেয্যা’তি. সম্মা ব্যাকৰমানো, ভিক্খৱে, ভিক্খু এৱং ব্যাকৰেয্য – ‘এতং খো, আৱুসো, ধম্মং অপ্পহায ন নিব্বানং সচ্ছিকৰেয্যা’’’তি.
‘‘তং চে, ভিক্খৱে, ভিক্খুং পৰে এৱং পুচ্ছেয্যুং – ‘আযস্মতা নো এতে ভিক্খূ অকুসলা ৱুট্ঠাপেত্ৱা কুসলে পতিট্ঠাপিতা’তি? সম্মা ব্যাকৰমানো, ভিক্খৱে, ভিক্খু এৱং ব্যাকৰেয্য – ‘ইধাহং, আৱুসো, যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিং, তস্স মে ভগৱা ধম্মং দেসেসি, তাহং ধম্মং সুত্ৱা তেসং ভিক্খূনং অভাসিং. তং তে ভিক্খূ ধম্মং সুত্ৱা অকুসলা ৱুট্ঠহিংসু, কুসলে পতিট্ঠহিংসূ’তি. এৱং ব্যাকৰমানো খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু ন চেৱ অত্তানং উক্কংসেতি, ন পৰং ৱম্ভেতি, ধম্মস্স চানুধম্মং ব্যাকৰোতি, ন চ কোচি সহধম্মিকো ৱাদানুৱাদো গাৰয্হং ঠানং আগচ্ছতী’’তি.
ইদমৱোচ ভগৱা. অত্তমনা তে ভিক্খূ ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দুন্তি.
কিন্তিসুত্তং নিট্ঠিতং ততিযং.
৪. সামগামসুত্তং
৪১. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা সক্কেসু ৱিহৰতি সামগামে. তেন খো পন সমযেন নিগণ্ঠো নাটপুত্তো [নাথপুত্তো (সী. পী.)] পাৱাযং অধুনাকালঙ্কতো [কালকতো (সী. স্যা. কং. পী.)] হোতি. তস্স কালঙ্কিৰিযায ভিন্না নিগণ্ঠা দ্ৱেধিকজাতা [দ্ৱেড়্হকজাতা (স্যা. কং. ক.)] ভণ্ডনজাতা কলহজাতা ৱিৱাদাপন্না অঞ্ঞমঞ্ঞং মুখসত্তীহি ৱিতুদন্তা ৱিহৰন্তি – ‘‘ন ত্ৱং ইমং ধম্মৱিনযং আজানাসি, অহং ইমং ধম্মৱিনযং আজানামি. কিং ত্ৱং ইমং ধম্মৱিনযং আজানিস্সসি! মিচ্ছাপটিপন্নো ত্ৱমসি, অহমস্মি সম্মাপটিপন্নো. সহিতং মে, অসহিতং তে. পুৰেৱচনীযং পচ্ছা অৱচ, পচ্ছাৱচনীযং পুৰে অৱচ. অধিচিণ্ণং [অৱিচিণ্ণং (সী. পী.)] তে ৱিপৰাৱত্তং. আৰোপিতো তে ৱাদো. নিগ্গহিতোসি, চৰ ৱাদপ্পমোক্খায; নিব্বেঠেহি ৱা সচে পহোসী’’তি. ৱধোযেৱ খো [ৱধোযেৱেকো (স্যা. কং. ক.)] মঞ্ঞে নিগণ্ঠেসু নাটপুত্তিযেসু ৱত্ততি. যেপি নিগণ্ঠস্স নাটপুত্তস্স সাৱকা গিহী ওদাতৱসনা তেপি নিগণ্ঠেসু নাটপুত্তিযেসু নিব্বিন্নৰূপা [নিব্বিন্দৰূপা (স্যা. কং. ক.)] ৱিৰত্তৰূপা পটিৱানৰূপা যথা তং দুৰক্খাতে ধম্মৱিনযে দুপ্পৱেদিতে অনিয্যানিকে অনুপসমসংৱত্তনিকে অসম্মাসম্বুদ্ধপ্পৱেদিতে ভিন্নথূপে অপ্পটিসৰণে.
৪২. অথ খো চুন্দো সমণুদ্দেসো পাৱাযং ৱস্সংৱুট্ঠো [ৱস্সংৱুত্থো (সী. স্যা. কং. পী.)] যেন সামগামো যেনাযস্মা আনন্দো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং আনন্দং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো চুন্দো সমণুদ্দেসো আযস্মন্তং আনন্দং এতদৱোচ – ‘‘নিগণ্ঠো, ভন্তে, নাটপুত্তো পাৱাযং অধুনাকালঙ্কতো. তস্স কালঙ্কিৰিযায ভিন্না নিগণ্ঠা দ্ৱেধিকজাতা…পে… ভিন্নথূপে অপ্পটিসৰণে’’তি. এৱং ৱুত্তে, আযস্মা আনন্দো চুন্দং সমণুদ্দেসং এতদৱোচ – ‘‘অত্থি খো ইদং, আৱুসো চুন্দ, কথাপাভতং ভগৱন্তং দস্সনায. আযাম, আৱুসো চুন্দ, যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিস্সাম; উপসঙ্কমিত্ৱা এতমত্থং ভগৱতো আৰোচেস্সামা’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো চুন্দো সমণুদ্দেসো আযস্মতো আনন্দস্স পচ্চস্সোসি.
অথ খো আযস্মা চ আনন্দো চুন্দো চ সমণুদ্দেসো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা আনন্দো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘অযং, ভন্তে, চুন্দো সমণুদ্দেসো এৱমাহ – ‘নিগণ্ঠো, ভন্তে, নাটপুত্তো পাৱাযং অধুনাকালঙ্কতো. তস্স কালঙ্কিৰিযায ভিন্না নিগণ্ঠা দ্ৱেধিকজাতা…পে… ভিন্নথূপে অপ্পটিসৰণে’তি. তস্স ময্হং, ভন্তে, এৱং হোতি – ‘মাহেৱ ভগৱতো অচ্চযেন সঙ্ঘে ৱিৱাদো উপ্পজ্জি; স্ৱাস্স [সো (সী. পী.), স্ৱাযং (ক.)] ৱিৱাদো বহুজনাহিতায বহুজনাসুখায বহুনো জনস্স অনত্থায অহিতায দুক্খায দেৱমনুস্সান’’’ন্তি.
৪৩. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, আনন্দ, যে ৱো মযা ধম্মা অভিঞ্ঞা দেসিতা, সেয্যথিদং – চত্তাৰো সতিপট্ঠানা চত্তাৰো সম্মপ্পধানা চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা পঞ্চিন্দ্ৰিযানি পঞ্চ বলানি সত্ত বোজ্ঝঙ্গা অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো, পস্সসি নো ত্ৱং, আনন্দ, ইমেসু ধম্মেসু দ্ৱেপি ভিক্খূ নানাৱাদে’’তি? ‘‘যে মে, ভন্তে, ধম্মা ভগৱতা অভিঞ্ঞা দেসিতা, সেয্যথিদং – চত্তাৰো সতিপট্ঠানা চত্তাৰো সম্মপ্পধানা চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা পঞ্চিন্দ্ৰিযানি পঞ্চ বলানি সত্ত বোজ্ঝঙ্গা অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো, নাহং পস্সামি ইমেসু ধম্মেসু দ্ৱেপি ভিক্খূ নানাৱাদে. যে চ খো [সন্তি চ খো (স্যা. কং.), সন্তি চ (ক.)], ভন্তে, পুগ্গলা ভগৱন্তং পতিস্সযমানৰূপা ৱিহৰন্তি তেপি ভগৱতো অচ্চযেন সঙ্ঘে ৱিৱাদং জনেয্যুং অজ্ঝাজীৱে ৱা অধিপাতিমোক্খে ৱা. স্ৱাস্স [সোস্স (সী. পী.), স্ৱাযং (ক.)] ৱিৱাদো বহুজনাহিতায বহুজনাসুখায বহুনো জনস্স অনত্থায অহিতায দুক্খায দেৱমনুস্সান’’ন্তি. অপ্পমত্তকো সো, আনন্দ, ৱিৱাদো যদিদং – অজ্ঝাজীৱে ৱা অধিপাতিমোক্খে ৱা. মগ্গে ৱা হি, আনন্দ, পটিপদায ৱা সঙ্ঘে ৱিৱাদো উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জেয্য; স্ৱাস্স ৱিৱাদো বহুজনাহিতায বহুজনাসুখায বহুনো জনস্স অনত্থায অহিতায দুক্খায দেৱমনুস্সানং.
৪৪. ‘‘ছযিমানি, আনন্দ, ৱিৱাদমূলানি. কতমানি ছ? ইধানন্দ, ভিক্খু কোধনো হোতি উপনাহী. যো সো, আনন্দ, ভিক্খু কোধনো হোতি উপনাহী সো সত্থৰিপি অগাৰৱো ৱিহৰতি অপ্পতিস্সো, ধম্মেপি অগাৰৱো ৱিহৰতি অপ্পতিস্সো, সঙ্ঘেপি অগাৰৱো ৱিহৰতি অপ্পতিস্সো, সিক্খাযপি ন পৰিপূৰকাৰী হোতি. যো সো, আনন্দ, ভিক্খু সত্থৰি অগাৰৱো ৱিহৰতি অপ্পতিস্সো, ধম্মে… সঙ্ঘে অগাৰৱো ৱিহৰতি অপ্পতিস্সো, সিক্খায ন পৰিপূৰকাৰী হোতি, সো সঙ্ঘে ৱিৱাদং জনেতি; যো হোতি ৱিৱাদো বহুজনাহিতায বহুজনাসুখায, বহুনো জনস্স অনত্থায অহিতায দুক্খায দেৱমনুস্সানং. এৱৰূপঞ্চে তুম্হে, আনন্দ, ৱিৱাদমূলং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা সমনুপস্সেয্যাথ, তত্ৰ তুম্হে, আনন্দ, তস্সেৱ পাপকস্স ৱিৱাদমূলস্স পহানায ৱাযমেয্যাথ. এৱৰূপঞ্চে তুম্হে, আনন্দ, ৱিৱাদমূলং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা ন সমনুপস্সেয্যাথ. তত্ৰ তুম্হে, আনন্দ, তস্সেৱ পাপকস্স ৱিৱাদমূলস্স আযতিং অনৱস্সৱায পটিপজ্জেয্যাথ. এৱমেতস্স পাপকস্স ৱিৱাদমূলস্স পহানং হোতি, এৱমেতস্স পাপকস্স ৱিৱাদমূলস্স আযতিং অনৱস্সৱো হোতি.
৪৫. ‘‘পুন চপৰং, আনন্দ, ভিক্খু মক্খী হোতি পড়াসী…পে… ইস্সুকী হোতি মচ্ছৰী…পে… সঠো হোতি মাযাৱী…পে… পাপিচ্ছো হোতি মিচ্ছাদিট্ঠি [মিচ্ছাদিট্ঠী (স্যা. কং. পী. ক.)] …পে… সন্দিট্ঠিপৰামাসী হোতি আধানগ্গাহী দুপ্পটিনিস্সগ্গী. যো সো, আনন্দ, ভিক্খু সন্দিট্ঠিপৰামাসী হোতি আধানগ্গাহী দুপ্পটিনিস্সগ্গী সো সত্থৰিপি অগাৰৱো ৱিহৰতি অপ্পতিস্সো, ধম্মেপি অগাৰৱো ৱিহৰতি অপ্পতিস্সো, সঙ্ঘেপি অগাৰৱো ৱিহৰতি অপ্পতিস্সো, সিক্খাযপি ন পৰিপূৰকাৰী হোতি. যো সো, আনন্দ, ভিক্খু সত্থৰি অগাৰৱো ৱিহৰতি অপ্পতিস্সো, ধম্মে… সঙ্ঘে… সিক্খায ন পৰিপূৰকাৰী হোতি সো সঙ্ঘে ৱিৱাদং জনেতি; যো হোতি ৱিৱাদো বহুজনাহিতায বহুজনাসুখায, বহুনো জনস্স অনত্থায অহিতায দুক্খায দেৱমনুস্সানং. এৱৰূপঞ্চে তুম্হে, আনন্দ, ৱিৱাদমূলং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা সমনুপস্সেয্যাথ. তত্ৰ তুম্হে, আনন্দ, তস্সেৱ পাপকস্স ৱিৱাদমূলস্স পহানায ৱাযমেয্যাথ. এৱৰূপঞ্চে তুম্হে, আনন্দ, ৱিৱাদমূলং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা ন সমনুপস্সেয্যাথ, তত্ৰ তুম্হে, আনন্দ, তস্সেৱ পাপকস্স ৱিৱাদমূলস্স আযতিং অনৱস্সৱায পটিপজ্জেয্যাথ. এৱমেতস্স পাপকস্স ৱিৱাদমূলস্স পহানং হোতি, এৱমেতস্স পাপকস্স ৱিৱাদমূলস্স আযতিং অনৱস্সৱো হোতি. ইমানি খো, আনন্দ, ছ ৱিৱাদমূলানি.
৪৬. ‘‘চত্তাৰিমানি, আনন্দ, অধিকৰণানি. কতমানি চত্তাৰি? ৱিৱাদাধিকৰণং, অনুৱাদাধিকৰণং, আপত্তাধিকৰণং, কিচ্চাধিকৰণং – ইমানি খো, আনন্দ, চত্তাৰি অধিকৰণানি. সত্ত খো পনিমে, আনন্দ, অধিকৰণসমথা – উপ্পন্নুপ্পন্নানং অধিকৰণানং সমথায ৱূপসমায সম্মুখাৱিনযো দাতব্বো, সতিৱিনযো দাতব্বো, অমূড়্হৱিনযো দাতব্বো, পটিঞ্ঞায কাৰেতব্বং, যেভুয্যসিকা, তস্সপাপিযসিকা, তিণৱত্থাৰকো.
৪৭. ‘‘কথঞ্চানন্দ, সম্মুখাৱিনযো হোতি? ইধানন্দ, ভিক্খূ ৱিৱদন্তি ধম্মোতি ৱা অধম্মোতি ৱা ৱিনযোতি ৱা অৱিনযোতি ৱা. তেহানন্দ, ভিক্খূহি সব্বেহেৱ সমগ্গেহি সন্নিপতিতব্বং. সন্নিপতিত্ৱা ধম্মনেত্তি সমনুমজ্জিতব্বা. ধম্মনেত্তিং সমনুমজ্জিত্ৱা যথা তত্থ সমেতি তথা তং অধিকৰণং ৱূপসমেতব্বং. এৱং খো, আনন্দ, সম্মুখাৱিনযো হোতি; এৱঞ্চ পনিধেকচ্চানং অধিকৰণানং ৱূপসমো হোতি যদিদং – সম্মুখাৱিনযেন.
৪৮. ‘‘কথঞ্চানন্দ, যেভুয্যসিকা হোতি? তে চে, আনন্দ, ভিক্খূ ন সক্কোন্তি তং অধিকৰণং তস্মিং আৱাসে ৱূপসমেতুং. তেহানন্দ, ভিক্খূহি যস্মিং আৱাসে বহুতৰা ভিক্খূ সো আৱাসো গন্তব্বো. তত্থ সব্বেহেৱ সমগ্গেহি সন্নিপতিতব্বং. সন্নিপতিত্ৱা ধম্মনেত্তি সমনুমজ্জিতব্বা. ধম্মনেত্তিং সমনুমজ্জিত্ৱা যথা তত্থ সমেতি তথা তং অধিকৰণং ৱূপসমেতব্বং. এৱং খো, আনন্দ, যেভুয্যসিকা হোতি, এৱঞ্চ পনিধেকচ্চানং অধিকৰণানং ৱূপসমো হোতি যদিদং – যেভুয্যসিকায.
৪৯. ‘‘কথঞ্চানন্দ, সতিৱিনযো হোতি? ইধানন্দ, ভিক্খূ ভিক্খুং এৱৰূপায গৰুকায আপত্তিযা চোদেন্তি পাৰাজিকেন ৱা পাৰাজিকসামন্তেন ৱা – ‘সৰতাযস্মা এৱৰূপিং [এৱৰূপং (সী. স্যা. কং. পী.) এৱৰূপায-ইতি ৱুচ্চমানৱচনেন সমেতি. ৱিনযেনপি সংসন্দেতব্বং] গৰুকং আপত্তিং আপজ্জিতা পাৰাজিকং ৱা পাৰাজিকসামন্তং ৱা’তি? সো এৱমাহ – ‘ন খো অহং, আৱুসো, সৰামি এৱৰূপিং গৰুকং আপত্তিং আপজ্জিতা পাৰাজিকং ৱা পাৰাজিকসামন্তং ৱা’তি. তস্স খো [তস্স খো এৱং (সব্বত্থ)], আনন্দ, ভিক্খুনো সতিৱিনযো দাতব্বো. এৱং খো, আনন্দ, সতিৱিনযো হোতি, এৱঞ্চ পনিধেকচ্চানং অধিকৰণানং ৱূপসমো হোতি যদিদং – সতিৱিনযেন.
৫০. ‘‘কথঞ্চানন্দ, অমূড়্হৱিনযো হোতি? ইধানন্দ, ভিক্খূ ভিক্খুং এৱৰূপায গৰুকায আপত্তিযা চোদেন্তি পাৰাজিকেন ৱা পাৰাজিকসামন্তেন ৱা – ‘সৰতাযস্মা এৱৰূপিং গৰুকং আপত্তিং আপজ্জিতা পাৰাজিকং ৱা পাৰাজিকসামন্তং ৱা’তি? (সো এৱমাহ – ‘ন খো অহং, আৱুসো, সৰামি এৱৰূপিং গৰুকং আপত্তিং আপজ্জিতা পাৰাজিকং ৱা পাৰাজিকসামন্তং ৱা’তি. তমেনং সো নিব্বেঠেন্তং অতিৱেঠেতি – ‘ইঙ্ঘাযস্মা সাধুকমেৱ জানাহি যদি সৰসি এৱৰূপিং গৰুকং আপত্তিং আপজ্জিতা পাৰাজিকং ৱা পাৰাজিকসামন্তং ৱা’তি.) [( ) এত্থন্তৰে পাঠো চূড়ৱ. ২৩৭ নত্থি তস্সপাপিযসিকাৱাৰেএৱেতেন ভৱিতব্বং] সো এৱমাহ – ‘অহং খো, আৱুসো, উম্মাদং পাপুণিং চেতসো ৱিপৰিযাসং. তেন মে উম্মত্তকেন বহুং অস্সামণকং অজ্ঝাচিণ্ণং ভাসিতপৰিক্কন্তং [ভাসিতপৰিকন্তং (সী. স্যা. কং. পী.)]. নাহং তং সৰামি. মূড়্হেন মে এতং কত’ন্তি. তস্স খো [তস্স খো এৱং (স্যা. কং. ক.)], আনন্দ, ভিক্খুনো অমূড়্হৱিনযো দাতব্বো. এৱং খো, আনন্দ, অমূড়্হৱিনযো হোতি, এৱঞ্চ পনিধেকচ্চানং অধিকৰণানং ৱূপসমো হোতি যদিদং – অমূড়্হৱিনযেন.
৫১. ‘‘কথঞ্চানন্দ, পটিঞ্ঞাতকৰণং হোতি? ইধানন্দ, ভিক্খু চোদিতো ৱা অচোদিতো ৱা আপত্তিং সৰতি, ৱিৱৰতি উত্তানীকৰোতি [উত্তানিং কৰোতি (ক.)]. তেন, আনন্দ, ভিক্খুনা ৱুড্ঢতৰং ভিক্খুং [ৱুড্ঢতৰো ভিক্খু (সী. স্যা. কং. পী.)] উপসঙ্কমিত্ৱা একংসং চীৱৰং কত্ৱা পাদে ৱন্দিত্ৱা উক্কুটিকং নিসীদিত্ৱা অঞ্জলিং পগ্গহেত্ৱা এৱমস্স ৱচনীযো – ‘অহং, ভন্তে, ইত্থন্নামং আপত্তিং আপন্নো, তং পটিদেসেমী’তি. সো এৱমাহ – ‘পস্সসী’তি? ‘আম পস্সামী’তি. ‘আযতিং সংৱৰেয্যাসী’তি. (‘সংৱৰিস্সামী’তি.) [( ) ৱিনযে নত্থি] এৱং খো, আনন্দ, পটিঞ্ঞাতকৰণং হোতি, এৱঞ্চ পনিধেকচ্চানং অধিকৰণানং ৱূপসমো হোতি যদিদং – পটিঞ্ঞাতকৰণেন.
৫২. ‘‘কথঞ্চানন্দ, তস্সপাপিযসিকা হোতি? ইধানন্দ, ভিক্খু ভিক্খুং এৱৰূপায গৰুকায আপত্তিযা চোদেতি পাৰাজিকেন ৱা পাৰাজিকসামন্তেন ৱা – ‘সৰতাযস্মা এৱৰূপিং গৰুকং আপত্তিং আপজ্জিতা পাৰাজিকং ৱা পাৰাজিকসামন্তং ৱা’তি? সো এৱমাহ – ‘ন খো অহং, আৱুসো, সৰামি এৱৰূপিং গৰুকং আপত্তিং আপজ্জিতা পাৰাজিকং ৱা পাৰাজিকসামন্তং ৱা’তি. তমেনং সো নিব্বেঠেন্তং অতিৱেঠেতি – ‘ইঙ্ঘাযস্মা সাধুকমেৱ জানাহি যদি সৰসি এৱৰূপিং গৰুকং আপত্তিং আপজ্জিতা পাৰাজিকং ৱা পাৰাজিকসামন্তং ৱা’তি. সো এৱমাহ – ‘ন খো অহং, আৱুসো, সৰামি এৱৰূপিং গৰুকং আপত্তিং আপজ্জিতা পাৰাজিকং ৱা পাৰাজিকসামন্তং ৱা; সৰামি চ খো অহং, আৱুসো, এৱৰূপিং অপ্পমত্তিকং আপত্তিং আপজ্জিতা’তি. তমেনং সো নিব্বেঠেন্তং অতিৱেঠেতি – ‘ইঙ্ঘাযস্মা সাধুকমেৱ জানাহি যদি সৰসি এৱৰূপিং গৰুকং আপত্তিং আপজ্জিতা পাৰাজিকং ৱা পাৰাজিকসামন্তং ৱা’তি? সো এৱমাহ – ‘ইমঞ্হি নামাহং, আৱুসো, অপ্পমত্তিকং আপত্তিং আপজ্জিত্ৱা অপুট্ঠো পটিজানিস্সামি. কিং পনাহং এৱৰূপিং গৰুকং আপত্তিং আপজ্জিত্ৱা পাৰাজিকং ৱা পাৰাজিকসামন্তং ৱা পুট্ঠো নপটিজানিস্সামী’তি? সো এৱমাহ – ‘ইমঞ্হি নাম ত্ৱং, আৱুসো, অপ্পমত্তিকং আপত্তিং আপজ্জিত্ৱা অপুট্ঠো নপটিজানিস্সসি, কিং পন ত্ৱং এৱৰূপিং গৰুকং আপত্তিং আপজ্জিত্ৱা পাৰাজিকং ৱা পাৰাজিকসামন্তং ৱা পুট্ঠো [অপুট্ঠো (স্যা. কং. ক.)] পটিজানিস্সসি? ইঙ্ঘাযস্মা সাধুকমেৱ জানাহি যদি সৰসি এৱৰূপিং গৰুকং আপত্তিং আপজ্জিতা পাৰাজিকং ৱা পাৰাজিকসামন্তং ৱা’তি. সো এৱমাহ – ‘সৰামি খো অহং, আৱুসো, এৱৰূপিং গৰুকং আপত্তিং আপজ্জিতা পাৰাজিকং ৱা পাৰাজিকসামন্তং ৱা. দৱা মে এতং ৱুত্তং, ৰৱা মে এতং ৱুত্তং – নাহং তং সৰামি এৱৰূপিং গৰুকং আপত্তিং আপজ্জিতা পাৰাজিকং ৱা পাৰাজিকসামন্তং ৱা’তি. এৱং খো, আনন্দ, তস্সপাপিযসিকা হোতি, এৱঞ্চ পনিধেকচ্চানং অধিকৰণানং ৱূপসমো হোতি যদিদং – তস্সপাপিযসিকায.
৫৩. ‘‘কথঞ্চানন্দ, তিণৱত্থাৰকো হোতি? ইধানন্দ, ভিক্খূনং ভণ্ডনজাতানং কলহজাতানং ৱিৱাদাপন্নানং ৱিহৰতং বহুং অস্সামণকং অজ্ঝাচিণ্ণং হোতি ভাসিতপৰিক্কন্তং. তেহানন্দ, ভিক্খূহি সব্বেহেৱ সমগ্গেহি সন্নিপতিতব্বং. সন্নিপতিত্ৱা একতোপক্খিকানং ভিক্খূনং ব্যত্তেন [ব্যত্ততৰেন (সী. পী. ক.)] ভিক্খুনা উট্ঠাযাসনা একংসং চীৱৰং কত্ৱা অঞ্জলিং পণামেত্ৱা সঙ্ঘো ঞাপেতব্বো –
‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো. ইদং অম্হাকং ভণ্ডনজাতানং কলহজাতানং ৱিৱাদাপন্নানং ৱিহৰতং বহুং অস্সামণকং অজ্ঝাচিণ্ণং ভাসিতপৰিক্কন্তং. যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং, অহং যা চেৱ ইমেসং আযস্মন্তানং আপত্তি যা চ অত্তনো আপত্তি, ইমেসঞ্চেৱ আযস্মন্তানং অত্থায অত্তনো চ অত্থায, সঙ্ঘমজ্ঝে তিণৱত্থাৰকেন দেসেয্যং, ঠপেত্ৱা থুল্লৱজ্জং ঠপেত্ৱা গিহিপটিসংযুত্ত’’’ন্তি.
‘‘অথাপৰেসং একতোপক্খিকানং ভিক্খূনং ব্যত্তেন ভিক্খুনা উট্ঠাযাসনা একংসং চীৱৰং কত্ৱা অঞ্জলিং পণামেত্ৱা সঙ্ঘো ঞাপেতব্বো –
‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো. ইদং অম্হাকং ভণ্ডনজাতানং কলহজাতানং ৱিৱাদাপন্নানং ৱিহৰতং বহুং অস্সামণকং অজ্ঝাচিণ্ণং ভাসিতপৰিক্কন্তং. যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং, অহং যা চেৱ ইমেসং আযস্মন্তানং আপত্তি যা চ অত্তনো আপত্তি, ইমেসঞ্চেৱ আযস্মন্তানং অত্থায অত্তনো চ অত্থায, সঙ্ঘমজ্ঝে তিণৱত্থাৰকেন দেসেয্যং, ঠপেত্ৱা থুল্লৱজ্জং ঠপেত্ৱা গিহিপটিসংযুত্ত’’’ন্তি.
‘‘এৱং খো, আনন্দ, তিণৱত্থাৰকো হোতি, এৱঞ্চ পনিধেকচ্চানং অধিকৰণানং ৱূপসমো হোতি যদিদং – তিণৱত্থাৰকেন.
৫৪. ‘‘ছযিমে, আনন্দ, ধম্মা সাৰণীযা পিযকৰণা গৰুকৰণা সঙ্গহায অৱিৱাদায সামগ্গিযা একীভাৱায সংৱত্তন্তি. কতমে ছ? ইধানন্দ, ভিক্খুনো মেত্তং কাযকম্মং পচ্চুপট্ঠিতং হোতি সব্ৰহ্মচাৰীসু আৱি চেৱ ৰহো চ. অযম্পি ধম্মো সাৰণীযো পিযকৰণো গৰুকৰণো সঙ্গহায অৱিৱাদায সামগ্গিযা একীভাৱায সংৱত্ততি.
‘‘পুন চপৰং, আনন্দ, ভিক্খুনো মেত্তং ৱচীকম্মং পচ্চুপট্ঠিতং হোতি সব্ৰহ্মচাৰীসু আৱি চেৱ ৰহো চ. অযম্পি ধম্মো সাৰণীযো পিযকৰণো গৰুকৰণো সঙ্গহায অৱিৱাদায সামগ্গিযা একীভাৱায সংৱত্ততি.
‘‘পুন চপৰং, আনন্দ, ভিক্খুনো মেত্তং মনোকম্মং পচ্চুপট্ঠিতং হোতি সব্ৰহ্মচাৰীসু আৱি চেৱ ৰহো চ. অযম্পি ধম্মো সাৰণীযো পিযকৰণো গৰুকৰণো সঙ্গহায অৱিৱাদায সামগ্গিযা একীভাৱায সংৱত্ততি.
‘‘পুন চপৰং, আনন্দ, ভিক্খু – যে তে লাভা ধম্মিকা ধম্মলদ্ধা অন্তমসো পত্তপৰিযাপন্নমত্তম্পি তথাৰূপেহি লাভেহি – অপটিৱিভত্তভোগী হোতি, সীলৱন্তেহি সব্ৰহ্মচাৰীহি সাধাৰণভোগী. অযম্পি ধম্মো সাৰণীযো পিযকৰণো গৰুকৰণো সঙ্গহায অৱিৱাদায সামগ্গিযা একীভাৱায সংৱত্ততি.
‘‘পুন চপৰং, আনন্দ, ভিক্খু – যানি তানি সীলানি অখণ্ডানি অচ্ছিদ্দানি অসবলানি অকম্মাসানি ভুজিস্সানি ৱিঞ্ঞুপ্পসত্থানি অপৰামট্ঠানি সমাধিসংৱত্তনিকানি তথাৰূপেসু সীলেসু – সীলসামঞ্ঞগতো ৱিহৰতি সব্ৰহ্মচাৰীহি আৱি চেৱ ৰহো চ. অযম্পি ধম্মো সাৰণীযো পিযকৰণো গৰুকৰণো সঙ্গহায অৱিৱাদায সামগ্গিযা একীভাৱায সংৱত্ততি.
‘‘পুন চপৰং, আনন্দ, ভিক্খু – যাযং দিট্ঠি অৰিযা নিয্যানিকা নিয্যাতি তক্কৰস্স সম্মা দুক্খক্খযা তথাৰূপায দিট্ঠিযা – দিট্ঠিসামঞ্ঞগতো ৱিহৰতি সব্ৰহ্মচাৰীহি আৱি চেৱ ৰহো চ. অযম্পি ধম্মো সাৰণীযো পিযকৰণো গৰুকৰণো সঙ্গহায অৱিৱাদায সামগ্গিযা একীভাৱায সংৱত্ততি. ইমে খো, আনন্দ, ছ সাৰণীযা ধম্মা পিযকৰণা গৰুকৰণা সঙ্গহায অৱিৱাদায সামগ্গিযা একীভাৱায সংৱত্তন্তি.
‘‘ইমে চে তুম্হে, আনন্দ, ছ সাৰণীযে ধম্মে সমাদায ৱত্তেয্যাথ, পস্সথ নো তুম্হে, আনন্দ, তং ৱচনপথং অণুং ৱা থূলং ৱা যং তুম্হে নাধিৱাসেয্যাথা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তস্মাতিহানন্দ, ইমে ছ সাৰণীযে ধম্মে সমাদায ৱত্তথ. তং ৱো ভৱিস্সতি দীঘৰত্তং হিতায সুখাযা’’তি.
ইদমৱোচ ভগৱা. অত্তমনো আযস্মা আনন্দো ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দীতি.
সামগামসুত্তং নিট্ঠিতং চতুত্থং.
৫. সুনক্খত্তসুত্তং
৫৫. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা ৱেসালিযং ৱিহৰতি মহাৱনে কূটাগাৰসালাযং. তেন খো পন সমযেন সম্বহুলেহি ভিক্খূহি ভগৱতো সন্তিকে অঞ্ঞা ব্যাকতা হোতি – ‘‘‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযা’তি পজানামা’’তি. অস্সোসি খো সুনক্খত্তো লিচ্ছৱিপুত্তো – ‘‘সম্বহুলেহি কিৰ ভিক্খূহি ভগৱতো সন্তিকে অঞ্ঞা ব্যাকতা হোতি – ‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযা’তি পজানামা’’তি. অথ খো সুনক্খত্তো লিচ্ছৱিপুত্তো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো সুনক্খত্তো লিচ্ছৱিপুত্তো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘সুতং মেতং, ভন্তে – ‘সম্বহুলেহি কিৰ ভিক্খূহি ভগৱতো সন্তিকে অঞ্ঞা ব্যাকতা – খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযা’তি পজানামা’’তি. ‘‘যে তে, ভন্তে, ভিক্খূ ভগৱতো সন্তিকে অঞ্ঞং ব্যাকংসু – ‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযা’তি পজানামা’’তি, কচ্চি তে, ভন্তে, ভিক্খূ সম্মদেৱ অঞ্ঞং ব্যাকংসু উদাহু সন্তেত্থেকচ্চে ভিক্খূ অধিমানেন অঞ্ঞং ব্যাকংসূতি?
৫৬. ‘‘যে তে, সুনক্খত্ত, ভিক্খূ মম সন্তিকে অঞ্ঞং ব্যাকংসু – ‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযা’তি পজানামা’’তি. ‘‘সন্তেত্থেকচ্চে ভিক্খূ সম্মদেৱ অঞ্ঞং ব্যাকংসু, সন্তি পনিধেকচ্চে ভিক্খূ অধিমানেনপি [অধিমানেন (?)] অঞ্ঞং ব্যাকংসু. তত্ৰ, সুনক্খত্ত, যে তে ভিক্খূ সম্মদেৱ অঞ্ঞং ব্যাকংসু তেসং তং তথেৱ হোতি; যে পন তে ভিক্খূ অধিমানেন অঞ্ঞং ব্যাকংসু তত্ৰ, সুনক্খত্ত, তথাগতস্স এৱং হোতি – ‘ধম্মং নেসং দেসেস্স’ন্তি [দেসেয্যন্তি (পী. ক.)]. এৱঞ্চেত্থ, সুনক্খত্ত, তথাগতস্স হোতি – ‘ধম্মং নেসং দেসেস্স’ন্তি. অথ চ পনিধেকচ্চে মোঘপুৰিসা পঞ্হং অভিসঙ্খৰিত্ৱা অভিসঙ্খৰিত্ৱা তথাগতং উপসঙ্কমিত্ৱা পুচ্ছন্তি. তত্ৰ, সুনক্খত্ত, যম্পি তথাগতস্স এৱং হোতি – ‘ধম্মং নেসং দেসেস্স’ন্তি তস্সপি হোতি অঞ্ঞথত্ত’’ন্তি. ‘‘এতস্স ভগৱা কালো, এতস্স সুগত কালো, যং ভগৱা ধম্মং দেসেয্য. ভগৱতো সুত্ৱা ভিক্খূ ধাৰেস্সন্তী’’তি. ‘‘তেন হি, সুনক্খত্ত সুণাহি, সাধুকং মনসি কৰোহি; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো সুনক্খত্তো লিচ্ছৱিপুত্তো ভগৱতো পচ্চস্সোসি. ভগৱা এতদৱোচ –
৫৭. ‘‘পঞ্চ খো ইমে, সুনক্খত্ত, কামগুণা. কতমে পঞ্চ? চক্খুৱিঞ্ঞেয্যা ৰূপা ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযৰূপা কামূপসংহিতা ৰজনীযা, সোতৱিঞ্ঞেয্যা সদ্দা…পে… ঘানৱিঞ্ঞেয্যা গন্ধা… জিৱ্হাৱিঞ্ঞেয্যা ৰসা… কাযৱিঞ্ঞেয্যা ফোট্ঠব্বা ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযৰূপা কামূপসংহিতা ৰজনীযা – ইমে খো, সুনক্খত্ত, পঞ্চ কামগুণা.
৫৮. ‘‘ঠানং খো পনেতং, সুনক্খত্ত, ৱিজ্জতি যং ইধেকচ্চো পুৰিসপুগ্গলো লোকামিসাধিমুত্তো অস্স. লোকামিসাধিমুত্তস্স খো, সুনক্খত্ত, পুৰিসপুগ্গলস্স তপ্পতিৰূপী চেৱ কথা সণ্ঠাতি, তদনুধম্মঞ্চ অনুৱিতক্কেতি, অনুৱিচাৰেতি, তঞ্চ পুৰিসং ভজতি, তেন চ ৱিত্তিং আপজ্জতি; আনেঞ্জপটিসংযুত্তায চ পন কথায কচ্ছমানায ন সুস্সূসতি, ন সোতং ওদহতি, ন অঞ্ঞা চিত্তং উপট্ঠাপেতি [উপট্ঠপেতি (সী. স্যা. কং. পী.)], ন চ তং পুৰিসং ভজতি, ন চ তেন ৱিত্তিং আপজ্জতি. সেয্যথাপি, সুনক্খত্ত, পুৰিসো সকম্হা গামা ৱা নিগমা ৱা চিৰৱিপ্পৱুত্থো অস্স. সো অঞ্ঞতৰং পুৰিসং পস্সেয্য তম্হা গামা ৱা নিগমা ৱা অচিৰপক্কন্তং. সো তং পুৰিসং তস্স গামস্স ৱা নিগমস্স ৱা খেমতঞ্চ সুভিক্খতঞ্চ অপ্পাবাধতঞ্চ পুচ্ছেয্য; তস্স সো পুৰিসো তস্স গামস্স ৱা নিগমস্স ৱা খেমতঞ্চ সুভিক্খতঞ্চ অপ্পাবাধতঞ্চ সংসেয্য. তং কিং মঞ্ঞসি, সুনক্খত্ত, অপি নু সো পুৰিসো তস্স পুৰিসস্স সুস্সূসেয্য, সোতং ওদহেয্য, অঞ্ঞা চিত্তং উপট্ঠাপেয্য, তঞ্চ পুৰিসং ভজেয্য, তেন চ ৱিত্তিং আপজ্জেয্যা’’তি? ‘‘এৱং, ভন্তে’’. ‘‘এৱমেৱ খো, সুনক্খত্ত, ঠানমেতং ৱিজ্জতি যং ইধেকচ্চো পুৰিসপুগ্গলো লোকামিসাধিমুত্তো অস্স. লোকামিসাধিমুত্তস্স খো, সুনক্খত্ত, পুৰিসপুগ্গলস্স তপ্পতিৰূপী চেৱ কথা সণ্ঠাতি, তদনুধম্মঞ্চ অনুৱিতক্কেতি, অনুৱিচাৰেতি, তঞ্চ পুৰিসং ভজতি, তেন চ ৱিত্তিং আপজ্জতি; আনেঞ্জপটিসংযুত্তায চ পন কথায কচ্ছমানায ন সুস্সূসতি, ন সোতং ওদহতি, ন অঞ্ঞা চিত্তং উপট্ঠাপেতি, ন চ তং পুৰিসং ভজতি, ন চ তেন ৱিত্তিং আপজ্জতি. সো এৱমস্স ৱেদিতব্বো – ‘আনেঞ্জসংযোজনেন হি খো ৱিসংযুত্তো [আনেঞ্জসংযোজনেন হি খো ৱিসংযুত্তো-ইতি পাঠো সী. স্যা. কং. পী. পোত্থকেসু নত্থি, অট্ঠকথাসু পন তব্বণ্ণনা দিস্সতিযেৱ] লোকামিসাধিমুত্তো পুৰিসপুগ্গলো’’’তি.
৫৯. ‘‘ঠানং খো পনেতং, সুনক্খত্ত, ৱিজ্জতি যং ইধেকচ্চো পুৰিসপুগ্গলো আনেঞ্জাধিমুত্তো অস্স. আনেঞ্জাধিমুত্তস্স খো, সুনক্খত্ত, পুৰিসপুগ্গলস্স তপ্পতিৰূপী চেৱ কথা সণ্ঠাতি, তদনুধম্মঞ্চ অনুৱিতক্কেতি, অনুৱিচাৰেতি, তঞ্চ পুৰিসং ভজতি, তেন চ ৱিত্তিং আপজ্জতি; লোকামিসপটিসংযুত্তায চ পন কথায কচ্ছমানায ন সুস্সূসতি, ন সোতং ওদহতি, ন অঞ্ঞা চিত্তং উপট্ঠাপেতি, ন চ তং পুৰিসং ভজতি, ন চ তেন ৱিত্তিং আপজ্জতি. সেয্যথাপি, সুনক্খত্ত, পণ্ডুপলাসো বন্ধনা পৱুত্তো অভব্বো হৰিতত্তায; এৱমেৱ খো, সুনক্খত্ত, আনেঞ্জাধিমুত্তস্স পুৰিসপুগ্গলস্স যে লোকামিসসংযোজনে সে পৱুত্তে. সো এৱমস্স ৱেদিতব্বো – ‘লোকামিসসংযোজনেন হি খো ৱিসংযুত্তো আনেঞ্জাধিমুত্তো পুৰিসপুগ্গলো’’’তি.
৬০. ‘‘ঠানং খো পনেতং, সুনক্খত্ত, ৱিজ্জতি যং ইধেকচ্চো পুৰিসপুগ্গলো আকিঞ্চঞ্ঞাযতনাধিমুত্তো অস্স. আকিঞ্চঞ্ঞাযতনাধিমুত্তস্স খো, সুনক্খত্ত, পুৰিসপুগ্গলস্স তপ্পতিৰূপী চেৱ কথা সণ্ঠাতি, তদনুধম্মঞ্চ অনুৱিতক্কেতি, অনুৱিচাৰেতি, তঞ্চ পুৰিসং ভজতি, তেন চ ৱিত্তিং আপজ্জতি; আনেঞ্জপটিসংযুত্তায চ পন কথায কচ্ছমানায ন সুস্সূসতি, ন সোতং ওদহতি, ন অঞ্ঞা চিত্তং উপট্ঠাপেতি, ন চ তং পুৰিসং ভজতি, ন চ তেন ৱিত্তিং আপজ্জতি. সেয্যথাপি, সুনক্খত্ত, পুথুসিলা দ্ৱেধাভিন্না অপ্পটিসন্ধিকা হোতি; এৱমেৱ খো, সুনক্খত্ত, আকিঞ্চঞ্ঞাযতনাধিমুত্তস্স পুৰিসপুগ্গলস্স যে আনেঞ্জসংযোজনে সে ভিন্নে. সো এৱমস্স ৱেদিতব্বো – ‘আনেঞ্জসংযোজনেন হি খো ৱিসংযুত্তো আকিঞ্চঞ্ঞাযতনাধিমুত্তো পুৰিসপুগ্গলো’’’তি.
৬১. ‘‘ঠানং খো পনেতং, সুনক্খত্ত, ৱিজ্জতি যং ইধেকচ্চো পুৰিসপুগ্গলো নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনাধিমুত্তো অস্স. নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনাধিমুত্তস্স খো, সুনক্খত্ত, পুৰিসপুগ্গলস্স তপ্পতিৰূপী চেৱ কথা সণ্ঠাতি, তদনুধম্মঞ্চ অনুৱিতক্কেতি, অনুৱিচাৰেতি, তঞ্চ পুৰিসং ভজতি, তেন চ ৱিত্তিং আপজ্জতি; আকিঞ্চঞ্ঞাযতনপটিসংযুত্তায চ পন কথায কচ্ছমানায ন সুস্সূসতি, ন সোতং ওদহতি, ন অঞ্ঞা চিত্তং উপট্ঠাপেতি, ন চ তং পুৰিসং ভজতি, ন চ তেন ৱিত্তিং আপজ্জতি. সেয্যথাপি, সুনক্খত্ত, পুৰিসো মনুঞ্ঞভোজনং ভুত্তাৱী ছড্ডেয্য [ছদ্দেয্য (?)]. তং কিং মঞ্ঞসি, সুনক্খত্ত, অপি নু তস্স পুৰিসস্স তস্মিং ভত্তে [ৱন্তে (ক. সী.), ভুত্তে (ক. সী. ক.)] পুন ভোত্তুকম্যতা অস্সা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘অদুঞ্হি, ভন্তে, ভত্তং [ৱন্তং (সী.)] পটিকূলসম্মত’’ন্তি. ‘‘এৱমেৱ খো, সুনক্খত্ত, নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনাধিমুত্তস্স পুৰিসপুগ্গলস্স যে আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসংযোজনে সে ৱন্তে. সো এৱমস্স ৱেদিতব্বো – ‘আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসংযোজনেন হি খো ৱিসংযুত্তো নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনাধিমুত্তো পুৰিসপুগ্গলো’তি.
৬২. ‘‘ঠানং খো পনেতং, সুনক্খত্ত, ৱিজ্জতি যং ইধেকচ্চো পুৰিসপুগ্গলো সম্মা নিব্বানাধিমুত্তো অস্স. সম্মা নিব্বানাধিমুত্তস্স খো, সুনক্খত্ত, পুৰিসপুগ্গলস্স তপ্পতিৰূপী চেৱ কথা সণ্ঠাতি, তদনুধম্মঞ্চ অনুৱিতক্কেতি, অনুৱিচাৰেতি, তঞ্চ পুৰিসং ভজতি, তেন চ ৱিত্তিং আপজ্জতি; নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনপটিসংযুত্তায চ পন কথায কচ্ছমানায ন সুস্সূসতি, ন সোতং ওদহতি, ন অঞ্ঞা চিত্তং উপট্ঠাপেতি, ন চ তং পুৰিসং ভজতি, ন চ তেন ৱিত্তিং আপজ্জতি. সেয্যথাপি, সুনক্খত্ত, তালো মত্থকচ্ছিন্নো অভব্বো পুন ৱিৰুড়্হিযা; এৱমেৱ খো, সুনক্খত্ত, সম্মা নিব্বানাধিমুত্তস্স পুৰিসপুগ্গলস্স যে নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসংযোজনে সে উচ্ছিন্নমূলে তালাৱত্থুকতে অনভাৱংকতে [অনভাৱকতে (সী. পী.), অনভাৱঙ্গতে (স্যা. কং.)] আযতিং অনুপ্পাদধম্মে. সো এৱমস্স ৱেদিতব্বো – ‘নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসংযোজনেন হি খো ৱিসংযুত্তো সম্মা নিব্বানাধিমুত্তো পুৰিসপুগ্গলো’’’তি.
৬৩. ‘‘ঠানং খো পনেতং, সুনক্খত্ত, ৱিজ্জতি যং ইধেকচ্চস্স ভিক্খুনো এৱমস্স – ‘তণ্হা খো সল্লং সমণেন ৱুত্তং, অৱিজ্জাৱিসদোসো, ছন্দৰাগব্যাপাদেন ৰুপ্পতি. তং মে তণ্হাসল্লং পহীনং, অপনীতো অৱিজ্জাৱিসদোসো, সম্মা নিব্বানাধিমুত্তোহমস্মী’তি. এৱংমানি [এৱংমানী (সী. পী. ক.), এৱমাদি (স্যা. কং.)] অস্স অতথং সমানং [অত্থং সমানং (স্যা. কং. পী.), অত্থসমানং (সী.)]. সো যানি সম্মা নিব্বানাধিমুত্তস্স অসপ্পাযানি তানি অনুযুঞ্জেয্য; অসপ্পাযং চক্খুনা ৰূপদস্সনং অনুযুঞ্জেয্য, অসপ্পাযং সোতেন সদ্দং অনুযুঞ্জেয্য, অসপ্পাযং ঘানেন গন্ধং অনুযুঞ্জেয্য, অসপ্পাযং জিৱ্হায ৰসং অনুযুঞ্জেয্য, অসপ্পাযং কাযেন ফোট্ঠব্বং অনুযুঞ্জেয্য, অসপ্পাযং মনসা ধম্মং অনুযুঞ্জেয্য. তস্স অসপ্পাযং চক্খুনা ৰূপদস্সনং অনুযুত্তস্স, অসপ্পাযং সোতেন সদ্দং অনুযুত্তস্স, অসপ্পাযং ঘানেন গন্ধং অনুযুত্তস্স, অসপ্পাযং জিৱ্হায ৰসং অনুযুত্তস্স, অসপ্পাযং কাযেন ফোট্ঠব্বং অনুযুত্তস্স, অসপ্পাযং মনসা ধম্মং অনুযুত্তস্স ৰাগো চিত্তং অনুদ্ধংসেয্য. সো ৰাগানুদ্ধংসিতেন চিত্তেন মৰণং ৱা নিগচ্ছেয্য মৰণমত্তং ৱা দুক্খং.
‘‘সেয্যথাপি, সুনক্খত্ত, পুৰিসো সল্লেন ৱিদ্ধো অস্স সৱিসেন গাড়্হূপলেপনেন. তস্স মিত্তামচ্চা ঞাতিসালোহিতা ভিসক্কং সল্লকত্তং উপট্ঠাপেয্যুং. তস্স সো ভিসক্কো সল্লকত্তো সত্থেন ৱণমুখং পৰিকন্তেয্য. সত্থেন ৱণমুখং পৰিকন্তিত্ৱা এসনিযা সল্লং এসেয্য. এসনিযা সল্লং এসিত্ৱা সল্লং অব্বুহেয্য, অপনেয্য ৱিসদোসং সউপাদিসেসং. সউপাদিসেসোতি [অনুপাদিসেসোতি (সব্বত্থ) অযং হি তথাগতস্স ৱিসযো] জানমানো সো এৱং ৱদেয্য – ‘অম্ভো পুৰিস, উব্ভতং খো তে সল্লং, অপনীতো ৱিসদোসো সউপাদিসেসো [অনুপাদিসেসো (সব্বত্থ) অযম্পি তথাগতস্স ৱিসযো]. অনলঞ্চ তে অন্তৰাযায. সপ্পাযানি চেৱ ভোজনানি ভুঞ্জেয্যাসি, মা তে অসপ্পাযানি ভোজনানি ভুঞ্জতো ৱণো অস্সাৱী অস্স. কালেন কালঞ্চ ৱণং ধোৱেয্যাসি, কালেন কালং ৱণমুখং আলিম্পেয্যাসি, মা তে ন কালেন কালং ৱণং ধোৱতো ন কালেন কালং ৱণমুখং আলিম্পতো পুব্বলোহিতং ৱণমুখং পৰিযোনন্ধি. মা চ ৱাতাতপে চাৰিত্তং অনুযুঞ্জি, মা তে ৱাতাতপে চাৰিত্তং অনুযুত্তস্স ৰজোসূকং ৱণমুখং অনুদ্ধংসেসি. ৱণানুৰক্খী চ, অম্ভো পুৰিস, ৱিহৰেয্যাসি ৱণসাৰোপী’তি [ৱণস্সাৰোপীতি (ক.) ৱণ + সং + ৰোপী = ৱণসাৰোপী-ইতি পদৱিভাগো]. তস্স এৱমস্স – ‘উব্ভতং খো মে সল্লং, অপনীতো ৱিসদোসো অনুপাদিসেসো. অনলঞ্চ মে অন্তৰাযাযা’তি. সো অসপ্পাযানি চেৱ ভোজনানি ভুঞ্জেয্য. তস্স অসপ্পাযানি ভোজনানি ভুঞ্জতো ৱণো অস্সাৱী অস্স. ন চ কালেন কালং ৱণং ধোৱেয্য, ন চ কালেন কালং ৱণমুখং আলিম্পেয্য. তস্স ন কালেন কালং ৱণং ধোৱতো, ন কালেন কালং ৱণমুখং আলিম্পতো পুব্বলোহিতং ৱণমুখং পৰিযোনন্ধেয্য. ৱাতাতপে চ চাৰিত্তং অনুযুঞ্জেয্য. তস্স ৱাতাতপে চাৰিত্তং অনুযুত্তস্স ৰজোসূকং ৱণমুখং অনুদ্ধংসেয্য. ন চ ৱণানুৰক্খী ৱিহৰেয্য ন ৱণসাৰোপী. তস্স ইমিস্সা চ অসপ্পাযকিৰিযায, অসুচি ৱিসদোসো অপনীতো সউপাদিসেসো তদুভযেন ৱণো পুথুত্তং গচ্ছেয্য. সো পুথুত্তং গতেন ৱণেন মৰণং ৱা নিগচ্ছেয্য মৰণমত্তং ৱা দুক্খং.
‘‘এৱমেৱ খো, সুনক্খত্ত, ঠানমেতং ৱিজ্জতি যং ইধেকচ্চস্স ভিক্খুনো এৱমস্স – ‘তণ্হা খো সল্লং সমণেন ৱুত্তং, অৱিজ্জাৱিসদোসো ছন্দৰাগব্যাপাদেন ৰুপ্পতি. তং মে তণ্হাসল্লং পহীনং, অপনীতো অৱিজ্জাৱিসদোসো, সম্মা নিব্বানাধিমুত্তোহমস্মী’তি. এৱংমানি অস্স অতথং সমানং. সো যানি সম্মা নিব্বানাধিমুত্তস্স অসপ্পাযানি তানি অনুযুঞ্জেয্য, অসপ্পাযং চক্খুনা ৰূপদস্সনং অনুযুঞ্জেয্য, অসপ্পাযং সোতেন সদ্দং অনুযুঞ্জেয্য, অসপ্পাযং ঘানেন গন্ধং অনুযুঞ্জেয্য, অসপ্পাযং জিৱ্হায ৰসং অনুযুঞ্জেয্য, অসপ্পাযং কাযেন ফোট্ঠব্বং অনুযুঞ্জেয্য, অসপ্পাযং মনসা ধম্মং অনুযুঞ্জেয্য. তস্স অসপ্পাযং চক্খুনা ৰূপদস্সনং অনুযুত্তস্স, অসপ্পাযং সোতেন সদ্দং অনুযুত্তস্স, অসপ্পাযং ঘানেন গন্ধং অনুযুত্তস্স, অসপ্পাযং জিৱ্হায ৰসং অনুযুত্তস্স, অসপ্পাযং কাযেন ফোট্ঠব্বং অনুযুত্তস্স, অসপ্পাযং মনসা ধম্মং অনুযুত্তস্স ৰাগো চিত্তং অনুদ্ধংসেয্য. সো ৰাগানুদ্ধংসিতেন চিত্তেন মৰণং ৱা নিগচ্ছেয্য মৰণমত্তং ৱা দুক্খং. মৰণঞ্হেতং, সুনক্খত্ত, অৰিযস্স ৱিনযে যো সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৱত্ততি; মৰণমত্তঞ্হেতং, সুনক্খত্ত, দুক্খং যং অঞ্ঞতৰং সংকিলিট্ঠং আপত্তিং আপজ্জতি.
৬৪. ‘‘ঠানং খো পনেতং, সুনক্খত্ত, ৱিজ্জতি যং ইধেকচ্চস্স ভিক্খুনো এৱমস্স – ‘তণ্হা খো সল্লং সমণেন ৱুত্তং, অৱিজ্জাৱিসদোসো ছন্দৰাগব্যাপাদেন ৰুপ্পতি. তং মে তণ্হাসল্লং পহীনং, অপনীতো অৱিজ্জাৱিসদোসো, সম্মা নিব্বানাধিমুত্তোহমস্মী’তি. সম্মা নিব্বানাধিমুত্তস্সেৱ সতো সো যানি সম্মা নিব্বানাধিমুত্তস্স অসপ্পাযানি তানি নানুযুঞ্জেয্য, অসপ্পাযং চক্খুনা ৰূপদস্সনং নানুযুঞ্জেয্য, অসপ্পাযং সোতেন সদ্দং নানুযুঞ্জেয্য, অসপ্পাযং ঘানেন গন্ধং নানুযুঞ্জেয্য, অসপ্পাযং জিৱ্হায ৰসং নানুযুঞ্জেয্য, অসপ্পাযং কাযেন ফোট্ঠব্বং নানুযুঞ্জেয্য, অসপ্পাযং মনসা ধম্মং নানুযুঞ্জেয্য. তস্স অসপ্পাযং চক্খুনা ৰূপদস্সনং নানুযুত্তস্স, অসপ্পাযং সোতেন সদ্দং নানুযুত্তস্স, অসপ্পাযং ঘানেন গন্ধং নানুযুত্তস্স, অসপ্পাযং জিৱ্হায ৰসং নানুযুত্তস্স, অসপ্পাযং কাযেন ফোট্ঠব্বং নানুযুত্তস্স, অসপ্পাযং মনসা ধম্মং নানুযুত্তস্স ৰাগো চিত্তং নানুদ্ধংসেয্য. সো ন ৰাগানুদ্ধংসিতেন চিত্তেন নেৱ মৰণং ৱা নিগচ্ছেয্য ন মৰণমত্তং ৱা দুক্খং.
‘‘সেয্যথাপি, সুনক্খত্ত, পুৰিসো সল্লেন ৱিদ্ধো অস্স সৱিসেন গাড়্হূপলেপনেন. তস্স মিত্তামচ্চা ঞাতিসালোহিতা ভিসক্কং সল্লকত্তং উপট্ঠাপেয্যুং. তস্স সো ভিসক্কো সল্লকত্তো সত্থেন ৱণমুখং পৰিকন্তেয্য. সত্থেন ৱণমুখং পৰিকন্তিত্ৱা এসনিযা সল্লং এসেয্য. এসনিযা সল্লং এসিত্ৱা সল্লং অব্বুহেয্য, অপনেয্য ৱিসদোসং অনুপাদিসেসং. অনুপাদিসেসোতি জানমানো সো এৱং ৱদেয্য – ‘অম্ভো পুৰিস, উব্ভতং খো তে সল্লং, অপনীতো ৱিসদোসো অনুপাদিসেসো. অনলঞ্চ তে অন্তৰাযায. সপ্পাযানি চেৱ ভোজনানি ভুঞ্জেয্যাসি, মা তে অসপ্পাযানি ভোজনানি ভুঞ্জতো ৱণো অস্সাৱী অস্স. কালেন কালঞ্চ ৱণং ধোৱেয্যাসি, কালেন কালং ৱণমুখং আলিম্পেয্যাসি. মা তে ন কালেন কালং ৱণং ধোৱতো ন কালেন কালং ৱণমুখং আলিম্পতো পুব্বলোহিতং ৱণমুখং পৰিযোনন্ধি. মা চ ৱাতাতপে চাৰিত্তং অনুযুঞ্জি, মা তে ৱাতাতপে চাৰিত্তং অনুযুত্তস্স ৰজোসূকং ৱণমুখং অনুদ্ধংসেসি. ৱণানুৰক্খী চ, অম্ভো পুৰিস, ৱিহৰেয্যাসি ৱণসাৰোপী’তি. তস্স এৱমস্স – ‘উব্ভতং খো মে সল্লং, অপনীতো ৱিসদোসো অনুপাদিসেসো. অনলঞ্চ মে অন্তৰাযাযা’তি. সো সপ্পাযানি চেৱ ভোজনানি ভুঞ্জেয্য. তস্স সপ্পাযানি ভোজনানি ভুঞ্জতো ৱণো ন অস্সাৱী অস্স. কালেন কালঞ্চ ৱণং ধোৱেয্য, কালেন কালং ৱণমুখং আলিম্পেয্য. তস্স কালেন কালং ৱণং ধোৱতো কালেন কালং ৱণমুখং আলিম্পতো ন পুব্বলোহিতং ৱণমুখং পৰিযোনন্ধেয্য. ন চ ৱাতাতপে চাৰিত্তং অনুযুঞ্জেয্য. তস্স ৱাতাতপে চাৰিত্তং অননুযুত্তস্স ৰজোসূকং ৱণমুখং নানুদ্ধংসেয্য. ৱণানুৰক্খী চ ৱিহৰেয্য ৱণসাৰোপী. তস্স ইমিস্সা চ সপ্পাযকিৰিযায অসু চ [অসুচি (সব্বত্থ) সোচাতি তব্বণ্ণনা মনসিকাতব্বা] ৱিসদোসো অপনীতো অনুপাদিসেসো তদুভযেন ৱণো ৱিৰুহেয্য. সো ৰুড়্হেন ৱণেন সঞ্ছৱিনা নেৱ মৰণং ৱা নিগচ্ছেয্য ন মৰণমত্তং ৱা দুক্খং.
‘‘এৱমেৱ খো, সুনক্খত্ত, ঠানমেতং ৱিজ্জতি যং ইধেকচ্চস্স ভিক্খুনো এৱমস্স – ‘তণ্হা খো সল্লং সমণেন ৱুত্তং, অৱিজ্জাৱিসদোসো ছন্দৰাগব্যাপাদেন ৰুপ্পতি. তং মে তণ্হাসল্লং পহীনং, অপনীতো অৱিজ্জাৱিসদোসো, সম্মা নিব্বানাধিমুত্তোহমস্মী’তি. সম্মা নিব্বানাধিমুত্তস্সেৱ সতো সো যানি সম্মা নিব্বানাধিমুত্তস্স অসপ্পাযানি তানি নানুযুঞ্জেয্য, অসপ্পাযং চক্খুনা ৰূপদস্সনং নানুযুঞ্জেয্য, অসপ্পাযং সোতেন সদ্দং নানুযুঞ্জেয্য, অসপ্পাযং ঘানেন গন্ধং নানুযুঞ্জেয্য, অসপ্পাযং জিৱ্হায ৰসং নানুযুঞ্জেয্য, অসপ্পাযং কাযেন ফোট্ঠব্বং নানুযুঞ্জেয্য, অসপ্পাযং মনসা ধম্মং নানুযুঞ্জেয্য. তস্স অসপ্পাযং চক্খুনা ৰূপদস্সনং নানুযুত্তস্স, অসপ্পাযং সোতেন সদ্দং নানুযুত্তস্স, অসপ্পাযং ঘানেন গন্ধং নানুযুত্তস্স, অসপ্পাযং জিৱ্হায ৰসং নানুযুত্তস্স, অসপ্পাযং কাযেন ফোট্ঠব্বং নানুযুত্তস্স, অসপ্পাযং মনসা ধম্মং নানুযুত্তস্স, ৰাগো চিত্তং নানুদ্ধংসেয্য. সো ন ৰাগানুদ্ধংসিতেন চিত্তেন নেৱ মৰণং ৱা নিগচ্ছেয্য ন মৰণমত্তং ৱা দুক্খং.
৬৫. ‘‘উপমা খো মে অযং, সুনক্খত্ত, কতা অত্থস্স ৱিঞ্ঞাপনায. অযংযেৱেত্থ অত্থো – ৱণোতি খো, সুনক্খত্ত, ছন্নেতং অজ্ঝত্তিকানং আযতনানং অধিৱচনং; ৱিসদোসোতি খো, সুনক্খত্ত, অৱিজ্জাযেতং অধিৱচনং; সল্লন্তি খো, সুনক্খত্ত, তণ্হাযেতং অধিৱচনং; এসনীতি খো, সুনক্খত্ত, সতিযাযেতং অধিৱচনং; সত্থন্তি খো, সুনক্খত্ত, অৰিযাযেতং পঞ্ঞায অধিৱচনং; ভিসক্কো সল্লকত্তোতি খো, সুনক্খত্ত, তথাগতস্সেতং অধিৱচনং অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স.
‘‘সো ৱত, সুনক্খত্ত, ভিক্খু ছসু ফস্সাযতনেসু সংৱুতকাৰী ‘উপধি দুক্খস্স মূল’ন্তি – ইতি ৱিদিত্ৱা নিৰুপধি উপধিসঙ্খযে ৱিমুত্তো উপধিস্মিং ৱা কাযং উপসংহৰিস্সতি চিত্তং ৱা উপ্পাদেস্সতীতি – নেতং ঠানং ৱিজ্জতি. সেয্যথাপি, সুনক্খত্ত, আপানীযকংসো ৱণ্ণসম্পন্নো গন্ধসম্পন্নো ৰসসম্পন্নো; সো চ খো ৱিসেন সংসট্ঠো. অথ পুৰিসো আগচ্ছেয্য জীৱিতুকামো অমৰিতুকামো সুখকামো দুক্খপটিকূলো. তং কিং মঞ্ঞসি, সুনক্খত্ত, অপি নু সো পুৰিসো অমুং আপানীযকংসং পিৱেয্য যং জঞ্ঞা – ‘ইমাহং পিৱিত্ৱা মৰণং ৱা নিগচ্ছামি মৰণমত্তং ৱা দুক্খ’’’ন্তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘এৱমেৱ খো, সুনক্খত্ত, সো ৱত ভিক্খু ছসু ফস্সাযতনেসু সংৱুতকাৰী ‘উপধি দুক্খস্স মূল’ন্তি – ইতি ৱিদিত্ৱা নিৰুপধি উপধিসঙ্খযে ৱিমুত্তো উপধিস্মিং ৱা কাযং উপসংহৰিস্সতি চিত্তং ৱা উপ্পাদেস্সতীতি – নেতং ঠানং ৱিজ্জতি. সেয্যথাপি, সুনক্খত্ত, আসীৱিসো [আসিৱিসো (ক.)] ঘোৰৱিসো. অথ পুৰিসো আগচ্ছেয্য জীৱিতুকামো অমৰিতুকামো সুখকামো দুক্খপটিকূলো. তং কিং মঞ্ঞসি, সুনক্খত্ত, অপি নু সো পুৰিসো অমুস্স আসীৱিসস্স ঘোৰৱিসস্স হত্থং ৱা অঙ্গুট্ঠং ৱা দজ্জা [যুঞ্জেয্য (ক.)] যং জঞ্ঞা – ‘ইমিনাহং দট্ঠো মৰণং ৱা নিগচ্ছামি মৰণমত্তং ৱা দুক্খ’’’ন্তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘এৱমেৱ খো, সুনক্খত্ত, সো ৱত ভিক্খু ছসু ফস্সাযতনেসু সংৱুতকাৰী ‘উপধি দুক্খস্স মূল’ন্তি – ইতি ৱিদিত্ৱা নিৰুপধি উপধিসঙ্খযে ৱিমুত্তো উপধিস্মিং ৱা কাযং উপসংহৰিস্সতি চিত্তং ৱা উপ্পাদেস্সতীতি – নেতং ঠানং ৱিজ্জতী’’তি.
ইদমৱোচ ভগৱা. অত্তমনো সুনক্খত্তো লিচ্ছৱিপুত্তো ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দীতি.
সুনক্খত্তসুত্তং নিট্ঠিতং পঞ্চমং.
৬. আনেঞ্জসপ্পাযসুত্তং
৬৬. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা কুৰূসু ৱিহৰতি কম্মাসধম্মং নাম কুৰূনং নিগমো. তত্ৰ খো ভগৱা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৱো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসুং. ভগৱা এতদৱোচ – ‘‘অনিচ্চা, ভিক্খৱে, কামা তুচ্ছা মুসা মোসধম্মা. মাযাকতমে তং, ভিক্খৱে, বাললাপনং. যে চ দিট্ঠধম্মিকা কামা, যে চ সম্পৰাযিকা কামা; যা চ দিট্ঠধম্মিকা কামসঞ্ঞা, যা চ সম্পৰাযিকা কামসঞ্ঞা – উভযমেতং মাৰধেয্যং, মাৰস্সেস [মাৰস্সেৱ (ক.)] ৱিসযো, মাৰস্সেস নিৱাপো, মাৰস্সেস গোচৰো. এত্থেতে পাপকা অকুসলা মানসা অভিজ্ঝাপি ব্যাপাদাপি সাৰম্ভাপি সংৱত্তন্তি. তেৱ অৰিযসাৱকস্স ইধমনুসিক্খতো অন্তৰাযায সম্ভৱন্তি. তত্ৰ, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘যে চ দিট্ঠধম্মিকা কামা, যে চ সম্পৰাযিকা কামা; যা চ দিট্ঠধম্মিকা কামসঞ্ঞা, যা চ সম্পৰাযিকা কামসঞ্ঞা – উভযমেতং মাৰধেয্যং, মাৰস্সেস ৱিসযো, মাৰস্সেস নিৱাপো, মাৰস্সেস গোচৰো. এত্থেতে পাপকা অকুসলা মানসা অভিজ্ঝাপি ব্যাপাদাপি সাৰম্ভাপি সংৱত্তন্তি, তেৱ অৰিযসাৱকস্স ইধমনুসিক্খতো অন্তৰাযায সম্ভৱন্তি. যংনূনাহং ৱিপুলেন মহগ্গতেন চেতসা ৱিহৰেয্যং অভিভুয্য লোকং অধিট্ঠায মনসা. ৱিপুলেন হি মে মহগ্গতেন চেতসা ৱিহৰতো অভিভুয্য লোকং অধিট্ঠায মনসা যে পাপকা অকুসলা মানসা অভিজ্ঝাপি ব্যাপাদাপি সাৰম্ভাপি তে ন ভৱিস্সন্তি. তেসং পহানা অপৰিত্তঞ্চ মে চিত্তং ভৱিস্সতি অপ্পমাণং সুভাৱিত’ন্তি. তস্স এৱংপটিপন্নস্স তব্বহুলৱিহাৰিনো আযতনে চিত্তং পসীদতি. সম্পসাদে সতি এতৰহি ৱা আনেঞ্জং সমাপজ্জতি পঞ্ঞায ৱা অধিমুচ্চতি কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা. ঠানমেতং ৱিজ্জতি যং তংসংৱত্তনিকং ৱিঞ্ঞাণং অস্স আনেঞ্জূপগং. অযং, ভিক্খৱে, পঠমা আনেঞ্জসপ্পাযা পটিপদা অক্খাযতি’’.
৬৭. ‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘যে চ দিট্ঠধম্মিকা কামা, যে চ সম্পৰাযিকা কামা; যা চ দিট্ঠধম্মিকা কামসঞ্ঞা, যা চ সম্পৰাযিকা কামসঞ্ঞা; যং কিঞ্চি ৰূপং (সব্বং ৰূপং) [( ) নত্থি সী. পী. পোত্থকেসু] চত্তাৰি চ মহাভূতানি, চতুন্নঞ্চ মহাভূতানং উপাদাযৰূপ’ন্তি. তস্স এৱংপটিপন্নস্স তব্বহুলৱিহাৰিনো আযতনে চিত্তং পসীদতি. সম্পসাদে সতি এতৰহি ৱা আনেঞ্জং সমাপজ্জতি পঞ্ঞায ৱা অধিমুচ্চতি কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা. ঠানমেতং ৱিজ্জতি যং তংসংৱত্তনিকং ৱিঞ্ঞাণং অস্স আনেঞ্জূপগং. অযং, ভিক্খৱে, দুতিযা আনেঞ্জসপ্পাযা পটিপদা অক্খাযতি.
‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘যে চ দিট্ঠধম্মিকা কামা, যে চ সম্পৰাযিকা কামা; যা চ দিট্ঠধম্মিকা কামসঞ্ঞা, যা চ সম্পৰাযিকা কামসঞ্ঞা; যে চ দিট্ঠধম্মিকা ৰূপা, যে চ সম্পৰাযিকা ৰূপা; যা চ দিট্ঠধম্মিকা ৰূপসঞ্ঞা, যা চ সম্পৰাযিকা ৰূপসঞ্ঞা – উভযমেতং অনিচ্চং. যদনিচ্চং তং নালং অভিনন্দিতুং, নালং অভিৱদিতুং, নালং অজ্ঝোসিতু’ন্তি. তস্স এৱংপটিপন্নস্স তব্বহুলৱিহাৰিনো আযতনে চিত্তং পসীদতি. সম্পসাদে সতি এতৰহি ৱা আনেঞ্জং সমাপজ্জতি পঞ্ঞায ৱা অধিমুচ্চতি কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা. ঠানমেতং ৱিজ্জতি যং তংসংৱত্তনিকং ৱিঞ্ঞাণং অস্স আনেঞ্জূপগং. অযং, ভিক্খৱে, ততিযা আনেঞ্জসপ্পাযা পটিপদা অক্খাযতি.
৬৮. ‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘যে চ দিট্ঠধম্মিকা কামা, যে চ সম্পৰাযিকা কামা; যা চ দিট্ঠধম্মিকা কামসঞ্ঞা, যা চ সম্পৰাযিকা কামসঞ্ঞা; যে চ দিট্ঠধম্মিকা ৰূপা, যে চ সম্পৰাযিকা ৰূপা; যা চ দিট্ঠধম্মিকা ৰূপসঞ্ঞা, যা চ সম্পৰাযিকা ৰূপসঞ্ঞা; যা চ আনেঞ্জসঞ্ঞা – সব্বা সঞ্ঞা. যত্থেতা অপৰিসেসা নিৰুজ্ঝন্তি এতং সন্তং এতং পণীতং – যদিদং আকিঞ্চঞ্ঞাযতন’ন্তি. তস্স এৱংপটিপন্নস্স তব্বহুলৱিহাৰিনো আযতনে চিত্তং পসীদতি. সম্পসাদে সতি এতৰহি ৱা আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সমাপজ্জতি পঞ্ঞায ৱা অধিমুচ্চতি কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা. ঠানমেতং ৱিজ্জতি যং তংসংৱত্তনিকং ৱিঞ্ঞাণং অস্স আকিঞ্চঞ্ঞাযতনূপগং. অযং, ভিক্খৱে, পঠমা আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসপ্পাযা পটিপদা অক্খাযতি.
৬৯. ‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো অৰঞ্ঞগতো ৱা ৰুক্খমূলগতো ৱা সুঞ্ঞাগাৰগতো ৱা ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘সুঞ্ঞমিদং অত্তেন ৱা অত্তনিযেন ৱা’তি. তস্স এৱংপটিপন্নস্স তব্বহুলৱিহাৰিনো আযতনে চিত্তং পসীদতি. সম্পসাদে সতি এতৰহি ৱা আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সমাপজ্জতি পঞ্ঞায ৱা অধিমুচ্চতি কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা. ঠানমেতং ৱিজ্জতি যং তংসংৱত্তনিকং ৱিঞ্ঞাণং অস্স আকিঞ্চঞ্ঞাযতনূপগং. অযং, ভিক্খৱে, দুতিযা আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসপ্পাযা পটিপদা অক্খাযতি.
৭০. ‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘নাহং ক্ৱচনি [ক্ৱচিনি (স্যা. কং. সী. অট্ঠ.)] কস্সচি কিঞ্চনতস্মিং [কিঞ্চনতস্মি (?)], ন চ মম ক্ৱচনি কিস্মিঞ্চি কিঞ্চনং নত্থী’তি. তস্স এৱংপটিপন্নস্স তব্বহুলৱিহাৰিনো আযতনে চিত্তং পসীদতি. সম্পসাদে সতি এতৰহি ৱা আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সমাপজ্জতি পঞ্ঞায ৱা অধিমুচ্চতি কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা. ঠানমেতং ৱিজ্জতি যং তংসংৱত্তনিকং ৱিঞ্ঞাণং অস্স আকিঞ্চঞ্ঞাযতনূপগং. অযং, ভিক্খৱে, ততিযা আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসপ্পাযা পটিপদা অক্খাযতি.
‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘যে চ দিট্ঠধম্মিকা কামা, যে চ সম্পৰাযিকা কামা; যা চ দিট্ঠধম্মিকা কামসঞ্ঞা, যা চ সম্পৰাযিকা কামসঞ্ঞা; যে চ দিট্ঠধম্মিকা ৰূপা, যে চ সম্পৰাযিকা ৰূপা; যা চ দিট্ঠধম্মিকা ৰূপসঞ্ঞা, যা চ সম্পৰাযিকা ৰূপসঞ্ঞা; যা চ আনেঞ্জসঞ্ঞা, যা চ আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঞ্ঞা – সব্বা সঞ্ঞা. যত্থেতা অপৰিসেসা নিৰুজ্ঝন্তি এতং সন্তং এতং পণীতং – যদিদং নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতন’ন্তি. তস্স এৱংপটিপন্নস্স তব্বহুলৱিহাৰিনো আযতনে চিত্তং পসীদতি. সম্পসাদে সতি এতৰহি ৱা নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং সমাপজ্জতি পঞ্ঞায ৱা অধিমুচ্চতি কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা. ঠানমেতং ৱিজ্জতি যং তংসংৱত্তনিকং ৱিঞ্ঞাণং অস্স নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনূপগং. অযং, ভিক্খৱে, নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসপ্পাযা পটিপদা অক্খাযতী’’তি.
৭১. এৱং ৱুত্তে, আযস্মা আনন্দো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘ইধ, ভন্তে, ভিক্খু এৱং পটিপন্নো হোতি – ‘নো চস্স, নো চ মে সিযা; ন ভৱিস্সতি, ন মে ভৱিস্সতি; যদত্থি যং, ভূতং – তং পজহামী’তি. এৱং উপেক্খং পটিলভতি. পৰিনিব্বাযেয্য নু খো সো, ভন্তে, ভিক্খু ন ৱা পৰিনিব্বাযেয্যা’’তি? ‘‘অপেত্থেকচ্চো, আনন্দ, ভিক্খু পৰিনিব্বাযেয্য, অপেত্থেকচ্চো ভিক্খু ন পৰিনিব্বাযেয্যা’’তি. ‘‘কো নু খো, ভন্তে, হেতু কো পচ্চযো যেনপেত্থেকচ্চো ভিক্খু পৰিনিব্বাযেয্য, অপেত্থেকচ্চো ভিক্খু ন পৰিনিব্বাযেয্যা’’তি? ‘‘ইধানন্দ, ভিক্খু এৱং পটিপন্নো হোতি – ‘নো চস্স, নো চ মে সিযা; ন ভৱিস্সতি, ন মে ভৱিস্সতি; যদত্থি, যং ভূতং – তং পজহামী’তি. এৱং উপেক্খং পটিলভতি. সো তং উপেক্খং অভিনন্দতি, অভিৱদতি, অজ্ঝোসায তিট্ঠতি. তস্স তং উপেক্খং অভিনন্দতো অভিৱদতো অজ্ঝোসায তিট্ঠতো তন্নিস্সিতং হোতি ৱিঞ্ঞাণং তদুপাদানং. সউপাদানো, আনন্দ, ভিক্খু ন পৰিনিব্বাযতী’’তি. ‘‘কহং পন সো, ভন্তে, ভিক্খু উপাদিযমানো উপাদিযতী’’তি? ‘‘নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং, আনন্দা’’তি. ‘‘উপাদানসেট্ঠং কিৰ সো, ভন্তে, ভিক্খু উপাদিযমানো উপাদিযতী’’তি? ‘‘উপাদানসেট্ঠঞ্হি সো, আনন্দ, ভিক্খু উপাদিযমানো উপাদিযতি. উপাদানসেট্ঠঞ্হেতং, আনন্দ, যদিদং – নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং’’.
৭২. ‘‘ইধানন্দ, ভিক্খু এৱং পটিপন্নো হোতি – ‘নো চস্স, নো চ মে সিযা; ন ভৱিস্সতি, ন মে ভৱিস্সতি; যদত্থি, যং ভূতং – তং পজহামী’তি. এৱং উপেক্খং পটিলভতি. সো তং উপেক্খং নাভিনন্দতি, নাভিৱদতি, ন অজ্ঝোসায তিট্ঠতি. তস্স তং উপেক্খং অনভিনন্দতো অনভিৱদতো অনজ্ঝোসায তিট্ঠতো ন তন্নিস্সিতং হোতি ৱিঞ্ঞাণং ন তদুপাদানং. অনুপাদানো, আনন্দ, ভিক্খু পৰিনিব্বাযতী’’তি.
৭৩. ‘‘অচ্ছৰিযং, ভন্তে, অব্ভুতং, ভন্তে! নিস্সায নিস্সায কিৰ নো, ভন্তে, ভগৱতা ওঘস্স নিত্থৰণা অক্খাতা. কতমো পন, ভন্তে, অৰিযো ৱিমোক্খো’’তি? ‘‘ইধানন্দ, ভিক্খু অৰিযসাৱকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘যে চ দিট্ঠধম্মিকা কামা, যে চ সম্পৰাযিকা কামা; যা চ দিট্ঠধম্মিকা কামসঞ্ঞা, যা চ সম্পৰাযিকা কামসঞ্ঞা; যে চ দিট্ঠধম্মিকা ৰূপা, যে চ সম্পৰাযিকা ৰূপা; যা চ দিট্ঠধম্মিকা ৰূপসঞ্ঞা, যা চ সম্পৰাযিকা ৰূপসঞ্ঞা; যা চ আনেঞ্জসঞ্ঞা, যা চ আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঞ্ঞা, যা চ নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসঞ্ঞা – এস সক্কাযো যাৱতা সক্কাযো. এতং অমতং যদিদং অনুপাদা চিত্তস্স ৱিমোক্খো. ইতি, খো, আনন্দ, দেসিতা মযা আনেঞ্জসপ্পাযা পটিপদা, দেসিতা আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসপ্পাযা পটিপদা, দেসিতা নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসপ্পাযা পটিপদা, দেসিতা নিস্সায নিস্সায ওঘস্স নিত্থৰণা, দেসিতো অৰিযো ৱিমোক্খো. যং খো, আনন্দ, সত্থাৰা কৰণীযং সাৱকানং হিতেসিনা অনুকম্পকেন অনুকম্পং উপাদায, কতং ৱো তং মযা. এতানি, আনন্দ, ৰুক্খমূলানি, এতানি সুঞ্ঞাগাৰানি. ঝাযথানন্দ, মা পমাদত্থ, মা পচ্ছা ৱিপ্পটিসাৰিনো অহুৱত্থ. অযং ৱো অম্হাকং অনুসাসনী’’’তি.
ইদমৱোচ ভগৱা. অত্তমনো আযস্মা আনন্দো ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দীতি.
আনেঞ্জসপ্পাযসুত্তং নিট্ঠিতং ছট্ঠং.
৭. গণকমোগ্গল্লানসুত্তং
৭৪. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি পুব্বাৰামে মিগাৰমাতুপাসাদে. অথ খো গণকমোগ্গল্লানো [গণকমোগ্গলানো (ক.)] ব্ৰাহ্মণো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো গণকমোগ্গল্লানো ব্ৰাহ্মণো ভগৱন্তং এতদৱোচ –
‘‘সেয্যথাপি, ভো গোতম, ইমস্স মিগাৰমাতুপাসাদস্স দিস্সতি অনুপুব্বসিক্খা অনুপুব্বকিৰিযা অনুপুব্বপটিপদা যদিদং – যাৱ পচ্ছিমসোপানকড়েৱৰাः ইমেসম্পি হি, ভো গোতম, ব্ৰাহ্মণানং দিস্সতি অনুপুব্বসিক্খা অনুপুব্বকিৰিযা অনুপুব্বপটিপদা যদিদং – অজ্ঝেনেः ইমেসম্পি হি, ভো গোতম, ইস্সাসানং দিস্সতি অনুপুব্বসিক্খা অনুপুব্বকিৰিযা অনুপুব্বপটিপদা যদিদং – ইস্সত্থে [ইস্সত্তে (ক.)]. অম্হাকম্পি হি, ভো গোতম, গণকানং গণনাজীৱানং দিস্সতি অনুপুব্বসিক্খা অনুপুব্বকিৰিযা অনুপুব্বপটিপদা যদিদং – সঙ্খানে. মযঞ্হি, ভো গোতম, অন্তেৱাসিং লভিত্ৱা পঠমং এৱং গণাপেম – ‘একং এককং, দ্ৱে দুকা, তীণি তিকা, চত্তাৰি চতুক্কা, পঞ্চ পঞ্চকা, ছ ছক্কা, সত্ত সত্তকা, অট্ঠ অট্ঠকা, নৱ নৱকা, দস দসকা’তি; সতম্পি মযং, ভো গোতম, গণাপেম, ভিয্যোপি গণাপেম. সক্কা নু খো, ভো গোতম, ইমস্মিম্পি ধম্মৱিনযে এৱমেৱ অনুপুব্বসিক্খা অনুপুব্বকিৰিযা অনুপুব্বপটিপদা পঞ্ঞপেতু’’ন্তি?
৭৫. ‘‘সক্কা, ব্ৰাহ্মণ, ইমস্মিম্পি ধম্মৱিনযে অনুপুব্বসিক্খা অনুপুব্বকিৰিযা অনুপুব্বপটিপদা পঞ্ঞপেতুং. সেয্যথাপি, ব্ৰাহ্মণ, দক্খো অস্সদম্মকো ভদ্দং অস্সাজানীযং লভিত্ৱা পঠমেনেৱ মুখাধানে কাৰণং কাৰেতি, অথ উত্তৰিং কাৰণং কাৰেতি; এৱমেৱ খো, ব্ৰাহ্মণ, তথাগতো পুৰিসদম্মং লভিত্ৱা পঠমং এৱং ৱিনেতি – ‘এহি ত্ৱং, ভিক্খু, সীলৱা হোহি, পাতিমোক্খসংৱৰসংৱুতো ৱিহৰাহি আচাৰগোচৰসম্পন্নো অণুমত্তেসু ৱজ্জেসু ভযদস্সাৱী, সমাদায সিক্খস্সু সিক্খাপদেসূ’’’তি.
‘‘যতো খো, ব্ৰাহ্মণ, ভিক্খু সীলৱা হোতি, পাতিমোক্খসংৱৰসংৱুতো ৱিহৰতি আচাৰগোচৰসম্পন্নো অণুমত্তেসু ৱজ্জেসু ভযদস্সাৱী, সমাদায সিক্খতি সিক্খাপদেসু, তমেনং তথাগতো উত্তৰিং ৱিনেতি – ‘এহি ত্ৱং, ভিক্খু, ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰো হোহি, চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা মা নিমিত্তগ্গাহী হোহি মানুব্যঞ্জনগ্গাহী. যত্ৱাধিকৰণমেনং চক্খুন্দ্ৰিযং অসংৱুতং ৱিহৰন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৱাস্সৱেয্যুং তস্স সংৱৰায পটিপজ্জাহি; ৰক্খাহি চক্খুন্দ্ৰিযং, চক্খুন্দ্ৰিযে সংৱৰং আপজ্জাহি. সোতেন সদ্দং সুত্ৱা…পে… ঘানেন গন্ধং ঘাযিত্ৱা…পে… জিৱ্হায ৰসং সাযিত্ৱা…পে… কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৱা…পে… মনসা ধম্মং ৱিঞ্ঞায মা নিমিত্তগ্গাহী হোহি মানুব্যঞ্জনগ্গাহী. যত্ৱাধিকৰণমেনং মনিন্দ্ৰিযং অসংৱুতং ৱিহৰন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৱাস্সৱেয্যুং তস্স সংৱৰায পটিপজ্জাহি; ৰক্খাহি মনিন্দ্ৰিযং, মনিন্দ্ৰিযে সংৱৰং আপজ্জাহী’’’তি.
‘‘যতো খো, ব্ৰাহ্মণ, ভিক্খু ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰো হোতি, তমেনং তথাগতো উত্তৰিং ৱিনেতি – ‘এহি ত্ৱং, ভিক্খু, ভোজনে মত্তঞ্ঞূ হোহি. পটিসঙ্খা যোনিসো আহাৰং আহাৰেয্যাসি – নেৱ দৱায ন মদায ন মণ্ডনায ন ৱিভূসনায, যাৱদেৱ ইমস্স কাযস্স ঠিতিযা যাপনায ৱিহিংসূপৰতিযা ব্ৰহ্মচৰিযানুগ্গহায – ইতি পুৰাণঞ্চ ৱেদনং পটিহঙ্খামি, নৱঞ্চ ৱেদনং ন উপ্পাদেস্সামি, যাত্ৰা চ মে ভৱিস্সতি অনৱজ্জতা চ ফাসুৱিহাৰো চা’’’তি.
‘‘যতো খো, ব্ৰাহ্মণ, ভিক্খু ভোজনে মত্তঞ্ঞূ হোতি, তমেনং তথাগতো উত্তৰিং ৱিনেতি – ‘এহি ত্ৱং, ভিক্খু, জাগৰিযং অনুযুত্তো ৱিহৰাহি, দিৱসং চঙ্কমেন নিসজ্জায আৱৰণীযেহি ধম্মেহি চিত্তং পৰিসোধেহি, ৰত্তিযা পঠমং যামং চঙ্কমেন নিসজ্জায আৱৰণীযেহি ধম্মেহি চিত্তং পৰিসোধেহি, ৰত্তিযা মজ্ঝিমং যামং দক্খিণেন পস্সেন সীহসেয্যং কপ্পেয্যাসি পাদে পাদং অচ্চাধায সতো সম্পজানো উট্ঠানসঞ্ঞং মনসিকৰিত্ৱা, ৰত্তিযা পচ্ছিমং যামং পচ্চুট্ঠায চঙ্কমেন নিসজ্জায আৱৰণীযেহি ধম্মেহি চিত্তং পৰিসোধেহী’’’তি.
‘‘যতো খো, ব্ৰাহ্মণ, ভিক্খু জাগৰিযং অনুযুত্তো হোতি, তমেনং তথাগতো উত্তৰিং ৱিনেতি – ‘এহি ত্ৱং, ভিক্খু, সতিসম্পজঞ্ঞেন সমন্নাগতো হোহি, অভিক্কন্তে পটিক্কন্তে সম্পজানকাৰী, আলোকিতে ৱিলোকিতে সম্পজানকাৰী, সমিঞ্জিতে পসাৰিতে সম্পজানকাৰী, সঙ্ঘাটিপত্তচীৱৰধাৰণে সম্পজানকাৰী, অসিতে পীতে খাযিতে সাযিতে সম্পজানকাৰী, উচ্চাৰপস্সাৱকম্মে সম্পজানকাৰী, গতে ঠিতে নিসিন্নে সুত্তে জাগৰিতে ভাসিতে তুণ্হীভাৱে সম্পজানকাৰী’’’তি.
‘‘যতো খো, ব্ৰাহ্মণ, ভিক্খু সতিসম্পজঞ্ঞেন সমন্নাগতো হোতি, তমেনং তথাগতো উত্তৰিং ৱিনেতি – ‘এহি ত্ৱং, ভিক্খু, ৱিৱিত্তং সেনাসনং ভজাহি অৰঞ্ঞং ৰুক্খমূলং পব্বতং কন্দৰং গিৰিগুহং সুসানং ৱনপত্থং অব্ভোকাসং পলালপুঞ্জ’ন্তি. সো ৱিৱিত্তং সেনাসনং ভজতি অৰঞ্ঞং ৰুক্খমূলং পব্বতং কন্দৰং গিৰিগুহং সুসানং ৱনপ্পত্থং অব্ভোকাসং পলালপুঞ্জং. সো পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো নিসীদতি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা, উজুং কাযং পণিধায, পৰিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৱা. সো অভিজ্ঝং লোকে পহায ৱিগতাভিজ্ঝেন চেতসা ৱিহৰতি, অভিজ্ঝায চিত্তং পৰিসোধেতি; ব্যাপাদপদোসং পহায অব্যাপন্নচিত্তো ৱিহৰতি সব্বপাণভূতহিতানুকম্পী, ব্যাপাদপদোসা চিত্তং পৰিসোধেতি; থিনমিদ্ধং [থীনমিদ্ধং (সী. স্যা. কং. পী.)] পহায ৱিগতথিনমিদ্ধো ৱিহৰতি আলোকসঞ্ঞী সতো সম্পজানো, থিনমিদ্ধা চিত্তং পৰিসোধেতি; উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং পহায অনুদ্ধতো ৱিহৰতি অজ্ঝত্তং ৱূপসন্তচিত্তো, উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চা চিত্তং পৰিসোধেতি; ৱিচিকিচ্ছং পহায তিণ্ণৱিচিকিচ্ছো ৱিহৰতি অকথংকথী কুসলেসু ধম্মেসু, ৱিচিকিচ্ছায চিত্তং পৰিসোধেতি.
৭৬. ‘‘সো ইমে পঞ্চ নীৱৰণে পহায চেতসো উপক্কিলেসে পঞ্ঞায দুব্বলীকৰণে ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি ৱিৱিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৱিতক্কং সৱিচাৰং ৱিৱেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. ৱিতক্কৱিচাৰানং ৱূপসমা অজ্ঝত্তং সম্পসাদনং…পে… দুতিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. পীতিযা চ ৱিৰাগা… ততিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. সুখস্স চ পহানা… চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি.
‘‘যে খো তে, ব্ৰাহ্মণ, ভিক্খূ সেক্খা [সেখা (সব্বত্থ)] অপত্তমানসা অনুত্তৰং যোগক্খেমং পত্থযমানা ৱিহৰন্তি তেসু মে অযং এৱৰূপী অনুসাসনী হোতি. যে পন তে ভিক্খূ অৰহন্তো খীণাসৱা ৱুসিতৱন্তো কতকৰণীযা ওহিতভাৰা অনুপ্পত্তসদত্থা পৰিক্খীণভৱসংযোজনা সম্মদঞ্ঞা ৱিমুত্তা তেসং ইমে ধম্মা দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰায চেৱ সংৱত্তন্তি, সতিসম্পজঞ্ঞায চা’’তি.