৩. পৰিব্বাজকৱগ্গো
১. তেৱিজ্জৱচ্ছসুত্তং
১৮৫. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা ৱেসালিযং ৱিহৰতি মহাৱনে কূটাগাৰসালাযং. তেন খো পন সমযেন ৱচ্ছগোত্তো পৰিব্বাজকো একপুণ্ডৰীকে পৰিব্বাজকাৰামে পটিৱসতি. অথ খো ভগৱা পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায ৱেসালিং পিণ্ডায পাৱিসি. অথ খো ভগৱতো এতদহোসি – ‘‘অতিপ্পগো খো তাৱ ৱেসালিযং পিণ্ডায চৰিতুং; যংনূনাহং যেন একপুণ্ডৰীকো পৰিব্বাজকাৰামো যেন ৱচ্ছগোত্তো পৰিব্বাজকো তেনুপসঙ্কমেয্য’’ন্তি. অথ খো ভগৱা যেন একপুণ্ডৰীকো পৰিব্বাজকাৰামো যেন ৱচ্ছগোত্তো পৰিব্বাজকো তেনুপসঙ্কমি. অদ্দসা খো ৱচ্ছগোত্তো পৰিব্বাজকো ভগৱন্তং দূৰতোৱ আগচ্ছন্তং. দিস্ৱান ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘এতু খো, ভন্তে, ভগৱা. স্ৱাগতং [সাগতং (সী. পী.)], ভন্তে, ভগৱতো. চিৰস্সং খো, ভন্তে, ভগৱা ইমং পৰিযাযমকাসি যদিদং ইধাগমনায. নিসীদতু, ভন্তে, ভগৱা ইদমাসনং পঞ্ঞত্ত’’ন্তি. নিসীদি ভগৱা পঞ্ঞত্তে আসনে. ৱচ্ছগোত্তোপি খো পৰিব্বাজকো অঞ্ঞতৰং নীচং আসনং গহেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো ৱচ্ছগোত্তো পৰিব্বাজকো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘সুতং মেতং, ভন্তে – ‘সমণো গোতমো সব্বঞ্ঞূ সব্বদস্সাৱী, অপৰিসে+সং ঞাণদস্সনং পটিজানাতি, চৰতো চ মে তিট্ঠতো চ সুত্তস্স চ জাগৰস্স চ সততং সমিতং ঞাণদস্সনং পচ্চুপট্ঠিত’ন্তি. যে তে, ভন্তে, এৱমাহংসু – ‘সমণো গোতমো সব্বঞ্ঞূ সব্বদস্সাৱী, অপৰিসেসং ঞাণদস্সনং পটিজানাতি, চৰতো চ মে তিট্ঠতো চ সুত্তস্স চ জাগৰস্স চ সততং সমিতং ঞাণদস্সনং পচ্চুপট্ঠিত’ন্তি, কচ্চি তে, ভন্তে, ভগৱতো ৱুত্তৱাদিনো, ন চ ভগৱন্তং অভূতেন অব্ভাচিক্খন্তি, ধম্মস্স চানুধম্মং ব্যাকৰোন্তি, ন চ কোচি সহধম্মিকো ৱাদানুৱাদো গাৰয্হং ঠানং আগচ্ছতী’’তি? ‘‘যে তে, ৱচ্ছ, এৱমাহংসু – ‘সমণো গোতমো সব্বঞ্ঞূ সব্বদস্সাৱী, অপৰিসেসং ঞাণদস্সনং পটিজানাতি, চৰতো চ মে তিট্ঠতো চ সুত্তস্স চ জাগৰস্স চ সততং সমিতং ঞাণদস্সনং পচ্চুপট্ঠিত’ন্তি, ন মে তে ৱুত্তৱাদিনো, অব্ভাচিক্খন্তি চ পন মং অসতা অভূতেনা’’তি.
১৮৬. ‘‘কথং ব্যাকৰমানা পন মযং, ভন্তে, ৱুত্তৱাদিনো চেৱ ভগৱতো অস্সাম, ন চ ভগৱন্তং অভূতেন অব্ভাচিক্খেয্যাম, ধম্মস্স চানুধম্মং ব্যাকৰেয্যাম, ন চ কোচি সহধম্মিকো ৱাদানুৱাদো গাৰয্হং ঠানং আগচ্ছেয্যা’’তি?
‘‘‘তেৱিজ্জো সমণো গোতমো’তি খো, ৱচ্ছ, ব্যাকৰমানো ৱুত্তৱাদী চেৱ মে অস্স, ন চ মং অভূতেন অব্ভাচিক্খেয্য, ধম্মস্স চানুধম্মং ব্যাকৰেয্য, ন চ কোচি সহধম্মিকো ৱাদানুৱাদো গাৰয্হং ঠানং আগচ্ছেয্য. অহঞ্হি, ৱচ্ছ, যাৱদেৱ আকঙ্খামি অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰামি, সেয্যথিদং – একম্পি জাতিং দ্ৱেপি জাতিযো…পে… ইতি সাকাৰং সউদ্দেসং অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰামি. অহঞ্হি, ৱচ্ছ, যাৱদেৱ আকঙ্খামি দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সামি চৱমানে উপপজ্জমানে হীনে পণীতে সুৱণ্ণে দুব্বণ্ণে সুগতে দুগ্গতে…পে… যথাকম্মূপগে সত্তে পজানামি. অহঞ্হি, ৱচ্ছ, আসৱানং খযা অনাসৱং চেতোৱিমুত্তিং পঞ্ঞাৱিমুত্তিং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰামি.
‘‘‘তেৱিজ্জো সমণো গোতমো’তি খো, ৱচ্ছ, ব্যাকৰমানো ৱুত্তৱাদী চেৱ মে অস্স, ন চ মং অভূতেন অব্ভাচিক্খেয্য, ধম্মস্স চানুধম্মং ব্যাকৰেয্য, ন চ কোচি সহধম্মিকো ৱাদানুৱাদো গাৰয্হং ঠানং আগচ্ছেয্যা’’তি.
এৱং ৱুত্তে, ৱচ্ছগোত্তো পৰিব্বাজকো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘অত্থি নু খো, ভো গোতম, কোচি গিহী গিহিসংযোজনং অপ্পহায কাযস্স ভেদা দুক্খস্সন্তকৰো’’তি? ‘‘নত্থি খো, ৱচ্ছ, কোচি গিহী গিহিসংযোজনং অপ্পহায কাযস্স ভেদা দুক্খস্সন্তকৰো’’তি.
‘‘অত্থি পন, ভো গোতম, কোচি গিহী গিহিসংযোজনং অপ্পহায কাযস্স ভেদা সগ্গূপগো’’তি? ‘‘ন খো, ৱচ্ছ, একংযেৱ সতং ন দ্ৱে সতানি ন তীণি সতানি ন চত্তাৰি সতানি ন পঞ্চ সতানি, অথ খো ভিয্যোৱ যে গিহী গিহিসংযোজনং অপ্পহায কাযস্স ভেদা সগ্গূপগা’’তি [‘‘অত্থি খো ৱচ্ছ কোচি গিহী গিহিসংযোজনং অপ্পহায কাযস্স ভেদা সগ্গূপগোতি’’. (ক.)].
‘‘অত্থি নু খো, ভো গোতম, কোচি আজীৱকো [আজীৱিকো (ক.)] কাযস্স ভেদা দুক্খস্সন্তকৰো’’তি? ‘‘নত্থি খো, ৱচ্ছ, কোচি আজীৱকো কাযস্স ভেদা দুক্খস্সন্তকৰো’’তি.
‘‘অত্থি পন, ভো গোতম, কোচি আজীৱকো কাযস্স ভেদা সগ্গূপগো’’তি? ‘‘ইতো খো সো, ৱচ্ছ, একনৱুতো কপ্পো [ইতো কো ৱচ্ছ একনৱুতে কপ্পে (ক.)] যমহং অনুস্সৰামি, নাভিজানামি কঞ্চি আজীৱকং সগ্গূপগং অঞ্ঞত্ৰ একেন; সোপাসি কম্মৱাদী কিৰিযৱাদী’’তি. ‘‘এৱং সন্তে, ভো গোতম, সুঞ্ঞং অদুং তিত্থাযতনং অন্তমসো সগ্গূপগেনপী’’তি? ‘‘এৱং, ৱচ্ছ, সুঞ্ঞং অদুং তিত্থাযতনং অন্তমসো সগ্গূপগেনপী’’তি.
ইদমৱোচ ভগৱা. অত্তমনো ৱচ্ছগোত্তো পৰিব্বাজকো ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দীতি.
তেৱিজ্জৱচ্ছসুত্তং নিট্ঠিতং পঠমং.
২. অগ্গিৱচ্ছসুত্তং
১৮৭. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে. অথ খো ৱচ্ছগোত্তো পৰিব্বাজকো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো ৱচ্ছগোত্তো পৰিব্বাজকো ভগৱন্তং এতদৱোচ –
‘‘কিং নু খো, ভো গোতম, ‘সস্সতো লোকো, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’ন্তি – এৱংদিট্ঠি [এৱংদিট্ঠী (সী. স্যা. কং. ক.)] ভৱং গোতমো’’তি? ‘‘ন খো অহং, ৱচ্ছ, এৱংদিট্ঠি – ‘সস্সতো লোকো, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’’’ন্তি.
‘‘কিং পন, ভো গোতম, ‘অসস্সতো লোকো, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’ন্তি – এৱংদিট্ঠি ভৱং গোতমো’’তি? ‘‘ন খো অহং, ৱচ্ছ, এৱংদিট্ঠি – ‘অসস্সতো লোকো, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’’’ন্তি.
‘‘কিং নু খো, ভো গোতম, ‘অন্তৱা লোকো, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’ন্তি – এৱংদিট্ঠি ভৱং গোতমো’’তি? ‘‘ন খো অহং, ৱচ্ছ, এৱংদিট্ঠি – ‘অন্তৱা লোকো, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’’’ন্তি.
‘‘কিং পন, ভো গোতম, ‘অনন্তৱা লোকো, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’ন্তি – এৱংদিট্ঠি ভৱং গোতমো’’তি? ‘‘ন খো অহং, ৱচ্ছ, এৱংদিট্ঠি – ‘অনন্তৱা লোকো, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’’’ন্তি.
‘‘কিং নু খো, ভো গোতম, ‘তং জীৱং তং সৰীৰং, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’ন্তি – এৱংদিট্ঠি ভৱং গোতমো’’তি? ‘‘ন খো অহং, ৱচ্ছ, এৱংদিট্ঠি – ‘তং জীৱং তং সৰীৰং, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’’’ন্তি.
‘‘কিং পন, ভো গোতম, ‘অঞ্ঞং জীৱং অঞ্ঞং সৰীৰং, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’ন্তি – এৱংদিট্ঠি ভৱং গোতমো’’তি? ‘‘ন খো অহং, ৱচ্ছ, এৱংদিট্ঠি – ‘অঞ্ঞং জীৱং অঞ্ঞং সৰীৰং, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’’’ন্তি.
‘‘কিং নু খো, ভো গোতম, ‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’ন্তি – এৱংদিট্ঠি ভৱং গোতমো’’তি? ‘‘ন খো অহং, ৱচ্ছ, এৱংদিট্ঠি – ‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’’’ন্তি.
‘‘কিং পন, ভো গোতম, ‘ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’ন্তি – এৱংদিট্ঠি ভৱং গোতমো’’তি? ‘‘ন খো অহং, ৱচ্ছ, এৱংদিট্ঠি – ‘ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’’’ন্তি.
‘‘কিং নু খো, ভো গোতম, ‘হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণা, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’ন্তি – এৱংদিট্ঠি ভৱং গোতমো’’তি? ‘‘ন খো অহং, ৱচ্ছ, এৱংদিট্ঠি – ‘হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণা, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’’’ন্তি.
‘‘কিং পন, ভো গোতম, ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’ন্তি – এৱংদিট্ঠি ভৱং গোতমো’’তি? ‘‘ন খো অহং, ৱচ্ছ, এৱংদিট্ঠি – ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’’’ন্তি.
১৮৮. ‘‘‘কিং নু খো, ভো গোতম, সস্সতো লোকো, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞন্তি – এৱংদিট্ঠি ভৱং গোতমো’তি ইতি পুট্ঠো সমানো ‘ন খো অহং, ৱচ্ছ, এৱংদিট্ঠি – সস্সতো লোকো, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’ন্তি ৱদেসি [মোঘমঞ্ঞন্তীতি ৱদেসি (সী.), মোঘমঞ্ঞন্তি ইতি ৱদেসি (?)]. ‘কিং পন, ভো গোতম, অসস্সতো লোকো, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞন্তি – এৱংদিট্ঠি ভৱং গোতমো’তি ইতি পুট্ঠো সমানো ‘ন খো অহং, ৱচ্ছ, এৱংদিট্ঠি – অসস্সতো লোকো, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’ন্তি ৱদেসি. ‘কিং নু খো, ভো গোতম, অন্তৱা লোকো, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞন্তি – এৱংদিট্ঠি ভৱং গোতমো’তি ইতি পুট্ঠো সমানো ‘ন খো অহং, ৱচ্ছ, এৱংদিট্ঠি – অন্তৱা লোকো, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’ন্তি ৱদেসি. ‘কিং পন, ভো গোতম, অনন্তৱা লোকো, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞন্তি – এৱংদিট্ঠি ভৱং গোতমো’তি ইতি পুট্ঠো সমানো ‘ন খো অহং, ৱচ্ছ, এৱংদিট্ঠি – অনন্তৱা লোকো, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’ন্তি ৱদেসি. ‘কিং নু খো, ভো গোতম, তং জীৱং তং সৰীৰং, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞন্তি – এৱংদিট্ঠি ভৱং গোতমো’তি ইতি পুট্ঠো সমানো ‘ন খো অহং, ৱচ্ছ, এৱংদিট্ঠি – তং জীৱং তং সৰীৰং, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’ন্তি ৱদেসি. ‘কিং পন, ভো গোতম, অঞ্ঞং জীৱং অঞ্ঞং সৰীৰং, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞন্তি – এৱংদিট্ঠি ভৱং গোতমো’তি ইতি পুট্ঠো সমানো ‘ন খো অহং, ৱচ্ছ, এৱংদিট্ঠি – অঞ্ঞং জীৱং অঞ্ঞং সৰীৰং, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’ন্তি ৱদেসি. ‘কিং নু খো, ভো গোতম, হোতি তথাগতো পৰং মৰণা, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞন্তি – এৱংদিট্ঠি ভৱং গোতমো’তি ইতি পুট্ঠো সমানো ‘ন খো অহং, ৱচ্ছ, এৱংদিট্ঠি – হোতি তথাগতো পৰং মৰণা, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’ন্তি ৱদেসি.
‘‘‘কিং পন, ভো গোতম, ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞন্তি – এৱংদিট্ঠি ভৱং গোতমো’তি ইতি পুট্ঠো সমানো ‘ন খো অহং, ৱচ্ছ, এৱংদিট্ঠি – ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’ন্তি ৱদেসি. ‘কিং নু খো, ভো গোতম, হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণা, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞন্তি – এৱংদিট্ঠি ভৱং গোতমো’তি ইতি পুট্ঠো সমানো ‘ন খো অহং, ৱচ্ছ, এৱংদিট্ঠি – হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণা, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’ন্তি ৱদেসি. ‘কিং পন, ভো গোতম, নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞন্তি – এৱংদিট্ঠি ভৱং গোতমো’তি ইতি পুট্ঠো সমানো ‘ন খো অহং, ৱচ্ছ, এৱংদিট্ঠি – নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’ন্তি ৱদেসি.
‘‘কিং পন ভো গোতমো আদীনৱং সম্পস্সমানো এৱং ইমানি সব্বসো দিট্ঠিগতানি অনুপগতো’’তি?
১৮৯. ‘‘‘সস্সতো লোকো’তি খো, ৱচ্ছ, দিট্ঠিগতমেতং দিট্ঠিগহনং দিট্ঠিকন্তাৰো [দিট্ঠিকন্তাৰং (সী. পী.)] দিট্ঠিৱিসূকং দিট্ঠিৱিপ্ফন্দিতং দিট্ঠিসংযোজনং সদুক্খং সৱিঘাতং সউপাযাসং সপৰিড়াহং, ন নিব্বিদায ন ৱিৰাগায ন নিৰোধায ন উপসমায ন অভিঞ্ঞায ন সম্বোধায ন নিব্বানায সংৱত্ততি. ‘অসস্সতো লোকো’তি খো, ৱচ্ছ…পে… ‘অন্তৱা লোকো’তি খো, ৱচ্ছ…পে… ‘অনন্তৱা লোকো’তি খো, ৱচ্ছ…পে… ‘তং জীৱং তং সৰীৰ’ন্তি খো, ৱচ্ছ…পে… ‘অঞ্ঞং জীৱং অঞ্ঞং সৰীৰ’ন্তি খো, ৱচ্ছ…পে… ‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি খো, ৱচ্ছ …পে… ‘ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি খো, ৱচ্ছ…পে… ‘হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি খো, ৱচ্ছ…পে… ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি খো, ৱচ্ছ, দিট্ঠিগতমেতং দিট্ঠিগহনং দিট্ঠিকন্তাৰো দিট্ঠিৱিসূকং দিট্ঠিৱিপ্ফন্দিতং দিট্ঠিসংযোজনং সদুক্খং সৱিঘাতং সউপাযাসং সপৰিড়াহং, ন নিব্বিদায ন ৱিৰাগায ন নিৰোধায ন উপসমায ন অভিঞ্ঞায ন সম্বোধায ন নিব্বানায সংৱত্ততি. ইমং খো অহং, ৱচ্ছ, আদীনৱং সম্পস্সমানো এৱং ইমানি সব্বসো দিট্ঠিগতানি অনুপগতো’’তি.
‘‘অত্থি পন ভোতো গোতমস্স কিঞ্চি দিট্ঠিগত’’ন্তি? ‘‘দিট্ঠিগতন্তি খো, ৱচ্ছ, অপনীতমেতং তথাগতস্স. দিট্ঠঞ্হেতং, ৱচ্ছ, তথাগতেন – ‘ইতি ৰূপং, ইতি ৰূপস্স সমুদযো, ইতি ৰূপস্স অত্থঙ্গমো; ইতি ৱেদনা, ইতি ৱেদনায সমুদযো, ইতি ৱেদনায অত্থঙ্গমো; ইতি সঞ্ঞা, ইতি সঞ্ঞায সমুদযো, ইতি সঞ্ঞায অত্থঙ্গমো; ইতি সঙ্খাৰা, ইতি সঙ্খাৰানং সমুদযো, ইতি সঙ্খাৰানং অত্থঙ্গমো; ইতি ৱিঞ্ঞাণং, ইতি ৱিঞ্ঞাণস্স সমুদযো, ইতি ৱিঞ্ঞাণস্স অত্থঙ্গমো’তি. তস্মা তথাগতো সব্বমঞ্ঞিতানং সব্বমথিতানং সব্বঅহংকাৰমমংকাৰমানানুসযানং খযা ৱিৰাগা নিৰোধা চাগা পটিনিস্সগ্গা অনুপাদা ৱিমুত্তোতি ৱদামী’’তি.
১৯০. ‘‘এৱং ৱিমুত্তচিত্তো পন, ভো গোতম, ভিক্খু কুহিং উপপজ্জতী’’তি? ‘‘উপপজ্জতীতি খো, ৱচ্ছ, ন উপেতি’’. ‘‘তেন হি, ভো গোতম, ন উপপজ্জতী’’তি? ‘‘ন উপপজ্জতীতি খো, ৱচ্ছ, ন উপেতি’’. ‘‘তেন হি, ভো গোতম, উপপজ্জতি চ ন চ উপপজ্জতী’’তি? ‘‘উপপজ্জতি চ ন চ উপপজ্জতীতি খো, ৱচ্ছ, ন উপেতি’’. ‘‘তেন হি, ভো গোতম, নেৱ উপপজ্জতি ন ন উপপজ্জতী’’তি? ‘‘নেৱ উপপজ্জতি ন ন উপপজ্জতীতি খো, ৱচ্ছ, ন উপেতি’’.
‘‘‘এৱং ৱিমুত্তচিত্তো পন, ভো গোতম, ভিক্খু কুহিং উপপজ্জতী’তি ইতি পুট্ঠো সমানো ‘উপপজ্জতীতি খো, ৱচ্ছ, ন উপেতী’তি ৱদেসি. ‘তেন হি, ভো গোতম, ন উপপজ্জতী’তি ইতি পুট্ঠো সমানো ‘ন উপপজ্জতীতি খো, ৱচ্ছ, ন উপেতী’তি ৱদেসি. ‘তেন হি, ভো গোতম, উপপজ্জতি চ ন চ উপপজ্জতী’তি ইতি পুট্ঠো সমানো ‘উপপজ্জতি চ ন চ উপপজ্জতীতি খো, ৱচ্ছ, ন উপেতী’তি ৱদেসি. ‘তেন হি, ভো গোতম, নেৱ উপপজ্জতি ন ন উপপজ্জতী’তি ইতি পুট্ঠো সমানো ‘নেৱ উপপজ্জতি ন ন উপপজ্জতীতি খো, ৱচ্ছ, ন উপেতী’তি ৱদেসি. এত্থাহং, ভো গোতম, অঞ্ঞাণমাপাদিং, এত্থ সম্মোহমাপাদিং. যাপি মে এসা ভোতো গোতমস্স পুৰিমেন কথাসল্লাপেন অহু পসাদমত্তা সাপি মে এতৰহি অন্তৰহিতা’’তি. ‘‘অলঞ্হি তে, ৱচ্ছ, অঞ্ঞাণায, অলং সম্মোহায. গম্ভীৰো হাযং, ৱচ্ছ, ধম্মো দুদ্দসো দুৰনুবোধো সন্তো পণীতো অতক্কাৱচৰো নিপুণো পণ্ডিতৱেদনীযো. সো তযা দুজ্জানো অঞ্ঞদিট্ঠিকেন অঞ্ঞখন্তিকেন অঞ্ঞৰুচিকেন অঞ্ঞত্ৰযোগেন [অঞ্ঞত্ৰাযোগেন (দী. নি. ১.৪২০)] অঞ্ঞত্ৰাচৰিযকেন’’ [অঞ্ঞত্থাচৰিযকেন (সী. স্যা. কং. পী.)].
১৯১. ‘‘তেন হি, ৱচ্ছ, তঞ্ঞেৱেত্থ পটিপুচ্ছিস্সামি; যথা তে খমেয্য তথা নং ব্যাকৰেয্যাসি. তং কিং মঞ্ঞসি, ৱচ্ছ, সচে তে পুৰতো অগ্গি জলেয্য, জানেয্যাসি ত্ৱং – ‘অযং মে পুৰতো অগ্গি জলতী’’’তি? ‘‘সচে মে, ভো গোতম, পুৰতো অগ্গি জলেয্য, জানেয্যাহং – ‘অযং মে পুৰতো অগ্গি জলতী’’’তি.
‘‘সচে পন তং, ৱচ্ছ, এৱং পুচ্ছেয্য – ‘যো তে অযং পুৰতো অগ্গি জলতি অযং অগ্গি কিং পটিচ্চ জলতী’তি, এৱং পুট্ঠো ত্ৱং, ৱচ্ছ, কিন্তি ব্যাকৰেয্যাসী’’তি? ‘‘সচে মং, ভো গোতম, এৱং পুচ্ছেয্য – ‘যো তে অযং পুৰতো অগ্গি জলতি অযং অগ্গি কিং পটিচ্চ জলতী’তি, এৱং পুট্ঠো অহং, ভো গোতম, এৱং ব্যাকৰেয্যং – ‘যো মে অযং পুৰতো অগ্গি জলতি অযং অগ্গি তিণকট্ঠুপাদানং পটিচ্চ জলতী’’’তি.
‘‘সচে তে, ৱচ্ছ, পুৰতো সো অগ্গি নিব্বাযেয্য, জানেয্যাসি ত্ৱং – ‘অযং মে পুৰতো অগ্গি নিব্বুতো’’’তি? ‘‘সচে মে, ভো গোতম, পুৰতো সো অগ্গি নিব্বাযেয্য, জানেয্যাহং – ‘অযং মে পুৰতো অগ্গি নিব্বুতো’’’তি.
‘‘সচে পন তং, ৱচ্ছ, এৱং পুচ্ছেয্য – ‘যো তে অযং পুৰতো অগ্গি নিব্বুতো সো অগ্গি ইতো কতমং দিসং গতো – পুৰত্থিমং ৱা দক্খিণং ৱা পচ্ছিমং ৱা উত্তৰং ৱা’তি, এৱং পুট্ঠো ত্ৱং, ৱচ্ছ, কিন্তি ব্যাকৰেয্যাসী’’তি? ‘‘ন উপেতি, ভো গোতম, যঞ্হি সো, ভো গোতম, অগ্গি তিণকট্ঠুপাদানং পটিচ্চ অজলি [জলতি (স্যা. কং. ক.)] তস্স চ পৰিযাদানা অঞ্ঞস্স চ অনুপহাৰা অনাহাৰো নিব্বুতো ত্ৱেৱ সঙ্খ্যং গচ্ছতী’’তি.
১৯২. ‘‘এৱমেৱ খো, ৱচ্ছ, যেন ৰূপেন তথাগতং পঞ্ঞাপযমানো পঞ্ঞাপেয্য তং ৰূপং তথাগতস্স পহীনং উচ্ছিন্নমূলং তালাৱত্থুকতং অনভাৱংকতং আযতিং অনুপ্পাদধম্মং. ৰূপসঙ্খযৱিমুত্তো [ৰূপসঙ্খাৱিমুত্তো (সী. স্যা. কং. পী.) এৱং ৱেদনাসঙ্খযাদীসুপি] খো, ৱচ্ছ, তথাগতো গম্ভীৰো অপ্পমেয্যো দুপ্পৰিযোগাড়্হো – সেয্যথাপি মহাসমুদ্দো. উপপজ্জতীতি ন উপেতি, ন উপপজ্জতীতি ন উপেতি, উপপজ্জতি চ ন চ উপপজ্জতীতি ন উপেতি, নেৱ উপপজ্জতি ন ন উপপজ্জতীতি ন উপেতি.
‘‘যায ৱেদনায তথাগতং পঞ্ঞাপযমানো পঞ্ঞাপেয্য সা ৱেদনা তথাগতস্স পহীনা উচ্ছিন্নমূলা তালাৱত্থুকতা অনভাৱংকতা আযতিং অনুপ্পাদধম্মা. ৱেদনাসঙ্খযৱিমুত্তো খো, ৱচ্ছ, তথাগতো গম্ভীৰো অপ্পমেয্যো দুপ্পৰিযোগাড়্হো – সেয্যথাপি মহাসমুদ্দো. উপপজ্জতীতি ন উপেতি, ন উপপজ্জতীতি ন উপেতি, উপপজ্জতি চ ন চ উপপজ্জতীতি ন উপেতি, নেৱ উপপজ্জতি ন ন উপপজ্জতীতি ন উপেতি.
‘‘যায সঞ্ঞায তথাগতং পঞ্ঞাপযমানো পঞ্ঞাপেয্য সা সঞ্ঞা তথাগতস্স পহীনা উচ্ছিন্নমূলা তালাৱত্থুকতা অনভাৱংকতা আযতিং অনুপ্পাদধম্মা. সঞ্ঞাসঙ্খযৱিমুত্তো খো, ৱচ্ছ, তথাগতো গম্ভীৰো অপ্পমেয্যো দুপ্পৰিযোগাড়্হো – সেয্যথাপি মহাসমুদ্দো. উপপজ্জতীতি ন উপেতি, ন উপপজ্জতীতি ন উপেতি, উপপজ্জতি চ ন চ উপপজ্জতীতি ন উপেতি, নেৱ উপপজ্জতি ন ন উপপজ্জতীতি ন উপেতি.
‘‘যেহি সঙ্খাৰেহি তথাগতং পঞ্ঞাপযমানো পঞ্ঞাপেয্য তে সঙ্খাৰা তথাগতস্স পহীনা উচ্ছিন্নমূলা তালাৱত্থুকতা অনভাৱংকতা আযতিং অনুপ্পাদধম্মা. সঙ্খাৰসঙ্খযৱিমুত্তো খো, ৱচ্ছ, তথাগতো গম্ভীৰো অপ্পমেয্যো দুপ্পৰিযোগাড়্হো – সেয্যথাপি মহাসমুদ্দো. উপপজ্জতীতি ন উপেতি, ন উপপজ্জতীতি ন উপেতি, উপপজ্জতি চ ন চ উপপজ্জতীতি ন উপেতি, নেৱ উপপজ্জতি ন ন উপপজ্জতীতি ন উপেতি.
‘‘যেন ৱিঞ্ঞাণেন তথাগতং পঞ্ঞাপযমানো পঞ্ঞাপেয্য তং ৱিঞ্ঞাণং তথাগতস্স পহীনং উচ্ছিন্নমূলং তালাৱত্থুকতং অনভাৱংকতং আযতিং অনুপ্পাদধম্মং. ৱিঞ্ঞাণসঙ্খযৱিমুত্তো খো, ৱচ্ছ, তথাগতো গম্ভীৰো অপ্পমেয্যো দুপ্পৰিযোগাড়্হো – সেয্যথাপি মহাসমুদ্দো. উপপজ্জতীতি ন উপেতি, ন উপপজ্জতীতি ন উপেতি, উপপজ্জতি চ ন চ উপপজ্জতীতি ন উপেতি, নেৱ উপপজ্জতি ন ন উপপজ্জতীতি ন উপেতি’’.
এৱং ৱুত্তে, ৱচ্ছগোত্তো পৰিব্বাজকো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘সেয্যথাপি, ভো গোতম, গামস্স ৱা নিগমস্স ৱা অৱিদূৰে মহাসালৰুক্খো. তস্স অনিচ্চতা সাখাপলাসা পলুজ্জেয্যুং [সাখাপলাসং পলুজ্জেয্য], তচপপটিকা পলুজ্জেয্যুং, ফেগ্গূ পলুজ্জেয্যুং [ফেগ্গু পলুজ্জেয্য (সী. স্যা. কং. পী.)]; সো অপৰেন সমযেন অপগতসাখাপলাসো অপগততচপপটিকো অপগতফেগ্গুকো সুদ্ধো অস্স, সাৰে পতিট্ঠিতো; এৱমেৱ ভোতো গোতমস্স পাৱচনং অপগতসাখাপলাসং অপগততচপপটিকং অপগতফেগ্গুকং সুদ্ধং, সাৰে পতিট্ঠিতং. অভিক্কন্তং, ভো গোতম…পে… উপাসকং মং ভৱং গোতমো ধাৰেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সৰণং গত’’ন্তি.
অগ্গিৱচ্ছসুত্তং নিট্ঠিতং দুতিযং.
৩. মহাৱচ্ছসুত্তং
১৯৩. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা ৰাজগহে ৱিহৰতি ৱেড়ুৱনে কলন্দকনিৱাপে. অথ খো ৱচ্ছগোত্তো পৰিব্বাজকো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো ৱচ্ছগোত্তো পৰিব্বাজকো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘দীঘৰত্তাহং ভোতা গোতমেন সহকথী. সাধু মে ভৱং গোতমো সংখিত্তেন কুসলাকুসলং দেসেতূ’’তি. ‘‘সংখিত্তেনপি খো তে অহং, ৱচ্ছ, কুসলাকুসলং দেসেয্যং, ৱিত্থাৰেনপি খো তে অহং, ৱচ্ছ, কুসলাকুসলং দেসেয্যং; অপি চ তে অহং, ৱচ্ছ, সংখিত্তেন কুসলাকুসলং দেসেস্সামি. তং সুণাহি, সাধুকং মনসি কৰোহি, ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৱং, ভো’’তি খো ৱচ্ছগোত্তো পৰিব্বাজকো ভগৱতো পচ্চস্সোসি. ভগৱা এতদৱোচ –
১৯৪. ‘‘লোভো খো, ৱচ্ছ, অকুসলং, অলোভো কুসলং; দোসো খো, ৱচ্ছ, অকুসলং, অদোসো কুসলং; মোহো খো, ৱচ্ছ, অকুসলং, অমোহো কুসলং. ইতি খো, ৱচ্ছ, ইমে তযো ধম্মা অকুসলা, তযো ধম্মা কুসলা.
‘‘পাণাতিপাতো খো, ৱচ্ছ, অকুসলং, পাণাতিপাতা ৱেৰমণী কুসলং; অদিন্নাদানং খো, ৱচ্ছ, অকুসলং, অদিন্নাদানা ৱেৰমণী কুসলং; কামেসুমিচ্ছাচাৰো খো, ৱচ্ছ, অকুসলং, কামেসুমিচ্ছাচাৰা ৱেৰমণী কুসলং; মুসাৱাদো খো, ৱচ্ছ, অকুসলং, মুসাৱাদা ৱেৰমণী কুসলং; পিসুণা ৱাচা খো, ৱচ্ছ, অকুসলং, পিসুণায ৱাচায ৱেৰমণী কুসলং; ফৰুসা ৱাচা খো, ৱচ্ছ, অকুসলং, ফৰুসায ৱাচায ৱেৰমণী কুসলং; সম্ফপ্পলাপো খো, ৱচ্ছ, অকুসলং, সম্ফপ্পলাপা ৱেৰমণী কুসলং; অভিজ্ঝা খো, ৱচ্ছ, অকুসলং, অনভিজ্ঝা কুসলং; ব্যাপাদো খো, ৱচ্ছ, অকুসলং, অব্যাপাদো কুসলং; মিচ্ছাদিট্ঠি খো, ৱচ্ছ, অকুসলং সম্মাদিট্ঠি কুসলং. ইতি খো, ৱচ্ছ, ইমে দস ধম্মা অকুসলা, দস ধম্মা কুসলা.
‘‘যতো খো, ৱচ্ছ, ভিক্খুনো তণ্হা পহীনা হোতি উচ্ছিন্নমূলা তালাৱত্থুকতা অনভাৱংকতা আযতিং অনুপ্পাদধম্মা, সো হোতি ভিক্খু অৰহং খীণাসৱো ৱুসিতৱা কতকৰণীযো ওহিতভাৰো অনুপ্পত্তসদত্থো পৰিক্খীণভৱসংযোজনো সম্মদঞ্ঞা ৱিমুত্তো’’তি.
১৯৫. ‘‘তিট্ঠতু ভৱং গোতমো. অত্থি পন তে ভোতো গোতমস্স একভিক্খুপি সাৱকো যো আসৱানং খযা [সাৱকো আসৱানং খযা (সী. স্যা. কং. পী.) এৱমুপৰিপি] অনাসৱং চেতোৱিমুত্তিং পঞ্ঞাৱিমুত্তিং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰতী’’তি? ‘‘ন খো, ৱচ্ছ, একংযেৱ সতং ন দ্ৱে সতানি ন তীণি সতানি ন চত্তাৰি সতানি ন পঞ্চ সতানি, অথ খো ভিয্যোৱ যে ভিক্খূ মম সাৱকা আসৱানং খযা অনাসৱং চেতোৱিমুত্তিং পঞ্ঞাৱিমুত্তিং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰন্তী’’তি.
‘‘তিট্ঠতু ভৱং গোতমো, তিট্ঠন্তু ভিক্খূ. অত্থি পন ভোতো গোতমস্স একা ভিক্খুনীপি সাৱিকা যা আসৱানং খযা অনাসৱং চেতোৱিমুত্তিং পঞ্ঞাৱিমুত্তিং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰতী’’তি? ‘‘ন খো, ৱচ্ছ, একংযেৱ সতং ন দ্ৱে সতানি ন তীণি সতানি ন চত্তাৰি সতানি ন পঞ্চ সতানি, অথ খো ভিয্যোৱ যা ভিক্খুনিযো মম সাৱিকা আসৱানং খযা অনাসৱং চেতোৱিমুত্তিং পঞ্ঞাৱিমুত্তিং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰন্তী’’তি.
‘‘তিট্ঠতু ভৱং গোতমো, তিট্ঠন্তু ভিক্খূ, তিট্ঠন্তু ভিক্খুনিযো. অত্থি পন ভোতো গোতমস্স একুপাসকোপি সাৱকো গিহী ওদাতৱসনো ব্ৰহ্মচাৰী যো পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং পৰিক্খযা ওপপাতিকো তত্থ পৰিনিব্বাযী অনাৱত্তিধম্মো তস্মা লোকা’’তি? ‘‘ন খো, ৱচ্ছ, একংযেৱ সতং ন দ্ৱে সতানি ন তীণি সতানি ন চত্তাৰি সতানি ন পঞ্চ সতানি, অথ খো ভিয্যোৱ যে উপাসকা মম সাৱকা গিহী ওদাতৱসনা ব্ৰহ্মচাৰিনো পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং পৰিক্খযা ওপপাতিকা তত্থ পৰিনিব্বাযিনো অনাৱত্তিধম্মা তস্মা লোকা’’তি.
‘‘তিট্ঠতু ভৱং গোতমো, তিট্ঠন্তু ভিক্খূ, তিট্ঠন্তু ভিক্খুনিযো, তিট্ঠন্তু উপাসকা গিহী ওদাতৱসনা ব্ৰহ্মচাৰিনো. অত্থি পন ভোতো গোতমস্স একুপাসকোপি সাৱকো গিহী ওদাতৱসনো কামভোগী সাসনকৰো ওৱাদপ্পটিকৰো যো তিণ্ণৱিচিকিচ্ছো ৱিগতকথংকথো ৱেসাৰজ্জপ্পত্তো অপৰপ্পচ্চযো সত্থুসাসনে ৱিহৰতী’’তি? ‘‘ন খো, ৱচ্ছ, একংযেৱ সতং ন দ্ৱে সতানি ন তীণি সতানি ন চত্তাৰি সতানি ন পঞ্চ সতানি, অথ খো ভিয্যোৱ যে উপাসকা মম সাৱকা গিহী ওদাতৱসনা কামভোগিনো সাসনকৰা ওৱাদপ্পটিকৰা তিণ্ণৱিচিকিচ্ছা ৱিগতকথংকথা ৱেসাৰজ্জপ্পত্তা অপৰপ্পচ্চযা সত্থুসাসনে ৱিহৰন্তী’’তি.
‘‘তিট্ঠতু ভৱং গোতমো, তিট্ঠন্তু ভিক্খূ, তিট্ঠন্তু ভিক্খুনিযো, তিট্ঠন্তু উপাসকা গিহী ওদাতৱসনা ব্ৰহ্মচাৰিনো, তিট্ঠন্তু উপাসকা গিহী ওদাতৱসনা কামভোগিনো. অত্থি পন ভোতো গোতমস্স একুপাসিকাপি সাৱিকা গিহিনী ওদাতৱসনা ব্ৰহ্মচাৰিনী যা পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং পৰিক্খযা ওপপাতিকা তত্থ পৰিনিব্বাযিনী অনাৱত্তিধম্মা তস্মা লোকা’’তি? ‘‘ন খো, ৱচ্ছ, একংযেৱ সতং ন দ্ৱে সতানি ন তীণি সতানি ন চত্তাৰি সতানি ন পঞ্চ সতানি, অথ খো ভিয্যোৱ যা উপাসিকা মম সাৱিকা গিহিনিযো ওদাতৱসনা ব্ৰহ্মচাৰিনিযো পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং পৰিক্খযা ওপপাতিকা তত্থ পৰিনিব্বাযিনিযো অনাৱত্তিধম্মা তস্মা লোকা’’তি.
‘‘তিট্ঠতু ভৱং গোতমো, তিট্ঠন্তু ভিক্খূ, তিট্ঠন্তু ভিক্খুনিযো, তিট্ঠন্তু উপাসকা গিহী ওদাতৱসনা ব্ৰহ্মচাৰিনো, তিট্ঠন্তু উপাসকা গিহী ওদাতৱসনা কামভোগিনো, তিট্ঠন্তু উপাসিকা গিহিনিযো ওদাতৱসনা ব্ৰহ্মচাৰিনিযো. অত্থি পন ভোতো গোতমস্স একুপাসিকাপি সাৱিকা গিহিনী ওদাতৱসনা কামভোগিনী সাসনকৰা ওৱাদপ্পটিকৰা যা তিণ্ণৱিচিকিচ্ছা ৱিগতকথংকথা ৱেসাৰজ্জপ্পত্তা অপৰপ্পচ্চযা সত্থুসাসনে ৱিহৰতী’’তি? ‘‘ন খো, ৱচ্ছ, একংযেৱ সতং ন দ্ৱে সতানি ন তীণি সতানি ন চত্তাৰি সতানি ন পঞ্চ সতানি, অথ খো ভিয্যোৱ যা উপাসিকা মম সাৱিকা গিহিনিযো ওদাতৱসনা কামভোগিনিযো সাসনকৰা ওৱাদপ্পটিকৰা তিণ্ণৱিচ্ছিকিচ্ছা ৱিগতকথংকথা ৱেসাৰজ্জপ্পত্তা অপৰপ্পচ্চযা সত্থুসাসনে ৱিহৰন্তী’’তি.
১৯৬. ‘‘সচে হি, ভো গোতম, ইমং ধম্মং ভৱংযেৱ গোতমো আৰাধকো অভৱিস্স, নো চ খো ভিক্খূ আৰাধকা অভৱিস্সংসু; এৱমিদং ব্ৰহ্মচৰিযং অপৰিপূৰং অভৱিস্স তেনঙ্গেন. যস্মা চ খো, ভো গোতম, ইমং ধম্মং ভৱঞ্চেৱ গোতমো আৰাধকো ভিক্খূ চ আৰাধকা; এৱমিদং ব্ৰহ্মচৰিযং পৰিপূৰং তেনঙ্গেন.
‘‘সচে হি, ভো গোতম, ইমং ধম্মং ভৱঞ্চেৱ গোতমো আৰাধকো অভৱিস্স, ভিক্খূ চ আৰাধকা অভৱিস্সংসু, নো চ খো ভিক্খুনিযো আৰাধিকা অভৱিস্সংসু; এৱমিদং ব্ৰহ্মচৰিযং অপৰিপূৰং অভৱিস্স তেনঙ্গেন. যস্মা চ খো, ভো গোতম, ইমং ধম্মং ভৱঞ্চেৱ গোতমো আৰাধকো, ভিক্খূ চ আৰাধকা, ভিক্খুনিযো চ আৰাধিকা; এৱমিদং ব্ৰহ্মচৰিযং পৰিপূৰং তেনঙ্গেন.
‘‘সচে হি, ভো গোতম, ইমং ধম্মং ভৱঞ্চেৱ গোতমো আৰাধকো অভৱিস্স, ভিক্খূ চ আৰাধকা অভৱিস্সংসু, ভিক্খুনিযো চ আৰাধিকা অভৱিস্সংসু, নো চ খো উপাসকা গিহী ওদাতৱসনা ব্ৰহ্মচাৰিনো আৰাধকা অভৱিস্সংসু; এৱমিদং ব্ৰহ্মচৰিযং অপৰিপূৰং অভৱিস্স তেনঙ্গেন. যস্মা চ খো, ভো গোতম, ইমং ধম্মং ভৱঞ্চেৱ গোতমো আৰাধকো, ভিক্খূ চ আৰাধকা, ভিক্খুনিযো চ আৰাধিকা, উপাসকা চ গিহী ওদাতৱসনা ব্ৰহ্মচাৰিনো আৰাধকা; এৱমিদং ব্ৰহ্মচৰিযং পৰিপূৰং তেনঙ্গেন.
‘‘সচে হি, ভো গোতম, ইমং ধম্মং ভৱঞ্চেৱ গোতমো আৰাধকো অভৱিস্স, ভিক্খূ চ আৰাধকা অভৱিস্সংসু, ভিক্খুনিযো চ আৰাধিকা অভৱিস্সংসু, উপাসকা চ গিহী ওদাতৱসনা ব্ৰহ্মচাৰিনো আৰাধকা অভৱিস্সংসু, নো চ খো উপাসকা গিহী ওদাতৱসনা কামভোগিনো আৰাধকা অভৱিস্সংসু; এৱমিদং ব্ৰহ্মচৰিযং অপৰিপূৰং অভৱিস্স তেনঙ্গেন. যস্মা চ খো, ভো গোতম, ইমং ধম্মং ভৱঞ্চেৱ গোতমো আৰাধকো, ভিক্খূ চ আৰাধকা, ভিক্খুনিযো চ আৰাধিকা, উপাসকা চ গিহী ওদাতৱসনা ব্ৰহ্মচাৰিনো আৰাধকা, উপাসকা চ গিহী ওদাতৱসনা কামভোগিনো আৰাধকা; এৱমিদং ব্ৰহ্মচৰিযং পৰিপূৰং তেনঙ্গেন.
‘‘সচে হি, ভো গোতম, ইমং ধম্মং ভৱঞ্চেৱ গোতমো আৰাধকো অভৱিস্স, ভিক্খূ চ আৰাধকা অভৱিস্সংসু, ভিক্খুনিযো চ আৰাধিকা অভৱিস্সংসু, উপাসকা চ গিহী ওদাতৱসনা ব্ৰহ্মচাৰিনো আৰাধকা অভৱিস্সংসু, উপাসকা চ গিহী ওদাতৱসনা কামভোগিনো আৰাধকা অভৱিস্সংসু, নো চ খো উপাসিকা গিহিনিযো ওদাতৱসনা ব্ৰহ্মচাৰিনিযো আৰাধিকা অভৱিস্সংসু; এৱমিদং ব্ৰহ্মচৰিযং অপৰিপূৰং অভৱিস্স তেনঙ্গেন. যস্মা চ খো, ভো গোতম, ইমং ধম্মং ভৱঞ্চেৱ গোতমো আৰাধকো, ভিক্খূ চ আৰাধকা, ভিক্খুনিযো চ আৰাধিকা, উপাসকা চ গিহী ওদাতৱসনা ব্ৰহ্মচাৰিনো আৰাধকা, উপাসকা চ গিহী ওদাতৱসনা কামভোগিনো আৰাধকা, উপাসিকা চ গিহিনিযো ওদাতৱসনা ব্ৰহ্মচাৰিনিযো আৰাধিকা; এৱমিদং ব্ৰহ্মচৰিযং পৰিপূৰং তেনঙ্গেন.
‘‘সচে হি, ভো গোতম, ইমং ধম্মং ভৱঞ্চেৱ গোতমো আৰাধকো অভৱিস্স, ভিক্খূ চ আৰাধকা অভৱিস্সংসু, ভিক্খুনিযো চ আৰাধিকা অভৱিস্সংসু, উপাসকা চ গিহী ওদাতৱসনা ব্ৰহ্মচাৰিনো আৰাধকা অভৱিস্সংসু, উপাসকা চ গিহী ওদাতৱসনা কামভোগিনো আৰাধকা অভৱিস্সংসু, উপাসিকা চ গিহিনিযো ওদাতৱসনা ব্ৰহ্মচাৰিনিযো আৰাধিকা অভৱিস্সংসু, নো চ খো উপাসিকা গিহিনিযো ওদাতৱসনা কামভোগিনিযো আৰাধিকা অভৱিস্সংসু; এৱমিদং ব্ৰহ্মচৰিযং অপৰিপূৰং অভৱিস্স তেনঙ্গেন. যস্মা চ খো, ভো গোতম, ইমং ধম্মং ভৱঞ্চেৱ গোতমো আৰাধকো, ভিক্খূ চ আৰাধকা, ভিক্খুনিযো চ আৰাধিকা, উপাসকা চ গিহী ওদাতৱসনা ব্ৰহ্মচাৰিনো আৰাধকা, উপাসকা চ গিহী ওদাতৱসনা কামভোগিনো আৰাধকা, উপাসিকা চ গিহিনিযো ওদাতৱসনা ব্ৰহ্মচাৰিনিযো আৰাধিকা, উপাসিকা চ গিহিনিযো ওদাতৱসনা কামভোগিনিযো আৰাধিকা; এৱমিদং ব্ৰহ্মচৰিযং পৰিপূৰং তেনঙ্গেন.
১৯৭. ‘‘সেয্যথাপি, ভো গোতম, গঙ্গা নদী সমুদ্দনিন্না সমুদ্দপোণা সমুদ্দপব্ভাৰা সমুদ্দং আহচ্চ তিট্ঠতি, এৱমেৱাযং ভোতো গোতমস্স পৰিসা সগহট্ঠপব্বজিতা নিব্বাননিন্না নিব্বানপোণা নিব্বানপব্ভাৰা নিব্বানং আহচ্চ তিট্ঠতি. অভিক্কন্তং, ভো গোতম…পে… এসাহং ভৱন্তং গোতমং সৰণং গচ্ছামি ধম্মঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ. লভেয্যাহং ভোতো গোতমস্স সন্তিকে পব্বজ্জং, লভেয্যং উপসম্পদ’’ন্তি. ‘‘যো খো, ৱচ্ছ, অঞ্ঞতিত্থিযপুব্বো ইমস্মিং ধম্মৱিনযে আকঙ্খতি পব্বজ্জং, আকঙ্খতি উপসম্পদং, সো চত্তাৰো মাসে পৰিৱসতি. চতুন্নং মাসানং অচ্চযেন আৰদ্ধচিত্তা ভিক্খূ পব্বাজেন্তি উপসম্পাদেন্তি ভিক্খুভাৱায; অপি চ মেত্থ পুগ্গলৱেমত্ততা ৱিদিতা’’তি. ‘‘সচে, ভন্তে, অঞ্ঞতিত্থিযপুব্বা ইমস্মিং ধম্মৱিনযে আকঙ্খন্তা পব্বজ্জং, আকঙ্খন্তা উপসম্পদং চত্তাৰো মাসে পৰিৱসন্তি, চতুন্নং মাসানং অচ্চযেন আৰদ্ধচিত্তা ভিক্খূ পব্বাজেন্তি উপসম্পাদেন্তি ভিক্খুভাৱায; অহং চত্তাৰি ৱস্সানি পৰিৱসিস্সামি. চতুন্নং ৱস্সানং অচ্চযেন আৰদ্ধচিত্তা ভিক্খূ পব্বাজেন্তু উপসম্পাদেন্তু ভিক্খুভাৱাযা’’তি. অলত্থ খো ৱচ্ছগোত্তো পৰিব্বাজকো ভগৱতো সন্তিকে পব্বজ্জং অলত্থ উপসম্পদং.
অচিৰূপসম্পন্নো খো পনাযস্মা ৱচ্ছগোত্তো অদ্ধমাসূপসম্পন্নো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা ৱচ্ছগোত্তো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘যাৱতকং, ভন্তে, সেখেন ঞাণেন সেখায ৱিজ্জায পত্তব্বং, অনুপ্পত্তং তং মযা; উত্তৰি চ মে [উত্তৰিং মে (সী. স্যা. কং. পী.)] ভগৱা ধম্মং দেসেতূ’’তি. ‘‘তেন হি ত্ৱং, ৱচ্ছ, দ্ৱে ধম্মে উত্তৰি ভাৱেহি – সমথঞ্চ ৱিপস্সনঞ্চ. ইমে খো তে, ৱচ্ছ, দ্ৱে ধম্মা উত্তৰি ভাৱিতা – সমথো চ ৱিপস্সনা চ – অনেকধাতুপটিৱেধায সংৱত্তিস্সন্তি.
১৯৮. ‘‘সো ত্ৱং, ৱচ্ছ, যাৱদেৱ [যাৱদে (পী.)] আকঙ্খিস্সসি – ‘অনেকৱিহিতং ইদ্ধিৱিধং পচ্চনুভৱেয্যং – একোপি হুত্ৱা বহুধা অস্সং, বহুধাপি হুত্ৱা একো অস্সং; আৱিভাৱং, তিৰোভাৱং; তিৰোকুট্টং তিৰোপাকাৰং তিৰোপব্বতং অসজ্জমানো গচ্ছেয্যং, সেয্যথাপি আকাসে; পথৱিযাপি উম্মুজ্জনিমুজ্জং কৰেয্যং, সেয্যথাপি উদকে; উদকেপি অভিজ্জমানে গচ্ছেয্যং, সেয্যথাপি পথৱিযং; আকাসেপি পল্লঙ্কেন কমেয্যং, সেয্যথাপি পক্খী সকুণো; ইমেপি চন্দিমসূৰিযে এৱংমহিদ্ধিকে এৱংমহানুভাৱে পাণিনা পৰিমসেয্যং, পৰিমজ্জেয্যং; যাৱব্ৰহ্মলোকাপি কাযেন ৱসং ৱত্তেয্য’ন্তি, তত্ৰ তত্ৰেৱ সক্খিভব্বতং পাপুণিস্সসি, সতি সতিআযতনে.
‘‘সো ত্ৱং, ৱচ্ছ, যাৱদেৱ আকঙ্খিস্সসি – ‘দিব্বায সোতধাতুযা ৱিসুদ্ধায অতিক্কন্তমানুসিকায উভো সদ্দে সুণেয্যং – দিব্বে চ মানুসে চ, যে দূৰে সন্তিকে চা’তি, তত্ৰ তত্ৰেৱ সক্খিভব্বতং পাপুণিস্সসি, সতি সতিআযতনে.
‘‘সো ত্ৱং, ৱচ্ছ, যাৱদেৱ আকঙ্খিস্সসি – ‘পৰসত্তানং পৰপুগ্গলানং চেতসা চেতো পৰিচ্চ পজানেয্যং – সৰাগং ৱা চিত্তং সৰাগং চিত্তন্তি পজানেয্যং, ৱীতৰাগং ৱা চিত্তং ৱীতৰাগং চিত্তন্তি পজানেয্যং; সদোসং ৱা চিত্তং সদোসং চিত্তন্তি পজানেয্যং, ৱীতদোসং ৱা চিত্তং ৱীতদোসং চিত্তন্তি পজানেয্যং; সমোহং ৱা চিত্তং সমোহং চিত্তন্তি পজানেয্যং, ৱীতমোহং ৱা চিত্তং ৱীতমোহং চিত্তন্তি পজানেয্যং; সংখিত্তং ৱা চিত্তং সংখিত্তং চিত্তন্তি পজানেয্যং, ৱিক্খিত্তং ৱা চিত্তং ৱিক্খিত্তং চিত্তন্তি পজানেয্যং; মহগ্গতং ৱা চিত্তং মহগ্গতং চিত্তন্তি পজানেয্যং, অমহগ্গতং ৱা চিত্তং অমহগ্গতং চিত্তন্তি পজানেয্যং; সউত্তৰং ৱা চিত্তং সউত্তৰং চিত্তন্তি পজানেয্যং, অনুত্তৰং ৱা চিত্তং অনুত্তৰং চিত্তন্তি পজানেয্যং; সমাহিতং ৱা চিত্তং সমাহিতং চিত্তন্তি পজানেয্যং, অসমাহিতং ৱা চিত্তং অসমাহিতং চিত্তন্তি পজানেয্যং; ৱিমুত্তং ৱা চিত্তং ৱিমুত্তং চিত্তন্তি পজানেয্যং, অৱিমুত্তং ৱা চিত্তং অৱিমুত্তং চিত্তন্তি পজানেয্য’ন্তি, তত্ৰ তত্ৰেৱ সক্খিভব্বতং পাপুণিস্সসি, সতি সতিআযতনে.
‘‘সো ত্ৱং, ৱচ্ছ, যাৱদেৱ আকঙ্খিস্সসি – ‘অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰেয্যং, সেয্যথিদং – একম্পি জাতিং দ্ৱেপি জাতিযো তিস্সোপি জাতিযো চতস্সোপি জাতিযো পঞ্চপি জাতিযো দসপি জাতিযো ৱীসম্পি জাতিযো তিংসম্পি জাতিযো চত্তালীসম্পি জাতিযো পঞ্ঞাসম্পি জাতিযো জাতিসতম্পি জাতিসহস্সম্পি জাতিসতসহস্সম্পি; অনেকেপি সংৱট্টকপ্পে অনেকেপি ৱিৱট্টকপ্পে অনেকেপি সংৱট্টৱিৱট্টকপ্পে – অমুত্ৰাসিং এৱংনামো এৱংগোত্তো এৱংৱণ্ণো এৱমাহাৰো এৱংসুখদুক্খপ্পটিসংৱেদী এৱমাযুপৰিযন্তো, সো ততো চুতো অমুত্ৰ উদপাদিং; তত্ৰাপাসিং এৱংনামো এৱংগোত্তো এৱংৱণ্ণো এৱমাহাৰো এৱংসুখদুক্খপ্পটিসংৱেদী এৱমাযুপৰিযন্তো, সো ততো চুতো ইধূপপন্নোতি; ইতি সাকাৰং সউদ্দেসং অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰেয্য’ন্তি, তত্ৰ তত্ৰেৱ সক্খিভব্বতং পাপুণিস্সসি, সতি সতিআযতনে.
‘‘সো ত্ৱং, ৱচ্ছ, যাৱদেৱ আকঙ্খিস্সসি – ‘দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সেয্যং চৱমানে উপপজ্জমানে হীনে পণীতে সুৱণ্ণে দুব্বণ্ণে সুগতে দুগ্গতে যথাকম্মূপগে সত্তে পজানেয্যং – ইমে ৱত ভোন্তো সত্তা কাযদুচ্চৰিতেন সমন্নাগতা ৱচীদুচ্চৰিতেন সমন্নাগতা মনোদুচ্চৰিতেন সমন্নাগতা অৰিযানং উপৱাদকা মিচ্ছাদিট্ঠিকা মিচ্ছাদিট্ঠিকম্মসমাদানা, তে কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং নিৰযং উপপন্না; ইমে ৱা পন ভোন্তো সত্তা কাযসুচৰিতেন সমন্নাগতা ৱচীসুচৰিতেন সমন্নাগতা মনোসুচৰিতেন সমন্নাগতা অৰিযানং অনুপৱাদকা সম্মাদিট্ঠিকা সম্মাদিট্ঠিকম্মসমাদানা, তে কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপন্নাতি; ইতি দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সেয্যং চৱমানে উপপজ্জমানে হীনে পণীতে সুৱণ্ণে দুব্বণ্ণে সুগতে দুগ্গতে যথাকম্মূপগে সত্তে পজানেয্য’ন্তি, তত্ৰ তত্ৰেৱ সক্খিভব্বতং পাপুণিস্সসি, সতি সতিআযতনে.
‘‘সো ত্ৱং, ৱচ্ছ, যাৱদেৱ আকঙ্খিস্সসি – ‘আসৱানং খযা অনাসৱং চেতোৱিমুত্তিং পঞ্ঞাৱিমুত্তিং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰেয্য’ন্তি, তত্ৰ তত্ৰেৱ সক্খিভব্বতং পাপুণিস্সসি, সতি সতিআযতনে’’তি.
১৯৯. অথ খো আযস্মা ৱচ্ছগোত্তো ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দিত্ৱা অনুমোদিত্ৱা উট্ঠাযাসনা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা পক্কামি. অথ খো আযস্মা ৱচ্ছগোত্তো একো ৱূপকট্ঠো অপ্পমত্তো আতাপী পহিতত্তো ৱিহৰন্তো নচিৰস্সেৱ – যস্সত্থায কুলপুত্তা সম্মদেৱ অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজন্তি তদনুত্তৰং – ব্ৰহ্মচৰিযপৰিযোসানং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহাসি. ‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযা’তি অব্ভঞ্ঞাসি. অঞ্ঞতৰো খো পনাযস্মা ৱচ্ছগোত্তো অৰহতং অহোসি.
২০০. তেন খো পন সমযেন সম্বহুলা ভিক্খূ ভগৱন্তং দস্সনায গচ্ছন্তি. অদ্দসা খো আযস্মা ৱচ্ছগোত্তো তে ভিক্খূ দূৰতোৱ আগচ্ছন্তে. দিস্ৱান যেন তে ভিক্খূ তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা তে ভিক্খূ এতদৱোচ – ‘‘হন্দ! কহং পন তুম্হে আযস্মন্তো গচ্ছথা’’তি? ‘‘ভগৱন্তং খো মযং, আৱুসো, দস্সনায গচ্ছামা’’তি. ‘‘তেনহাযস্মন্তো মম ৱচনেন ভগৱতো পাদে সিৰসা ৱন্দথ, এৱঞ্চ ৱদেথ – ‘ৱচ্ছগোত্তো, ভন্তে, ভিক্খু ভগৱতো পাদে সিৰসা ৱন্দতি, এৱঞ্চ ৱদেতি – পৰিচিণ্ণো মে ভগৱা, পৰিচিণ্ণো মে সুগতো’’’তি. ‘‘এৱমাৱুসো’’তি খো তে ভিক্খূ আযস্মতো ৱচ্ছগোত্তস্স পচ্চস্সোসুং. অথ খো তে ভিক্খূ যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তে ভিক্খূ ভগৱন্তং এতদৱোচুং – ‘‘আযস্মা, ভন্তে, ৱচ্ছগোত্তো ভগৱতো পাদে সিৰসা ৱন্দতি, এৱঞ্চ ৱদেতি – ‘পৰিচিণ্ণো মে ভগৱা, পৰিচিণ্ণো মে সুগতো’’’তি. ‘‘পুব্বেৱ মে, ভিক্খৱে, ৱচ্ছগোত্তো ভিক্খু চেতসা চেতো পৰিচ্চ ৱিদিতো – ‘তেৱিজ্জো ৱচ্ছগোত্তো ভিক্খু মহিদ্ধিকো মহানুভাৱো’তি. দেৱতাপি মে এতমত্থং আৰোচেসুং – ‘তেৱিজ্জো, ভন্তে, ৱচ্ছগোত্তো ভিক্খু মহিদ্ধিকো মহানুভাৱো’’’তি.
ইদমৱোচ ভগৱা. অত্তমনা তে ভিক্খূ ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দুন্তি.
মহাৱচ্ছসুত্তং নিট্ঠিতং ততিযং.
৪. দীঘনখসুত্তং
২০১. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা ৰাজগহে ৱিহৰতি গিজ্ঝকূটে পব্বতে সূকৰখতাযং. অথ খো দীঘনখো পৰিব্বাজকো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং অট্ঠাসি. একমন্তং ঠিতো খো দীঘনখো পৰিব্বাজকো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘অহঞ্হি, ভো গোতম, এৱংৱাদী এৱংদিট্ঠি – ‘সব্বং মে নক্খমতী’’’তি. ‘‘যাপি খো তে এসা, অগ্গিৱেস্সন, দিট্ঠি – ‘সব্বং মে নক্খমতী’তি, এসাপি তে দিট্ঠি নক্খমতী’’তি? ‘‘এসা চে [এসাপি (ক.)] মে, ভো গোতম, দিট্ঠি খমেয্য, তংপস্স তাদিসমেৱ, তংপস্স তাদিসমেৱা’’তি. ‘‘অতো খো তে, অগ্গিৱেস্সন, বহূ হি বহুতৰা লোকস্মিং যে এৱমাহংসু – ‘তংপস্স তাদিসমেৱ, তংপস্স তাদিসমেৱা’তি. তে তঞ্চেৱ দিট্ঠিং নপ্পজহন্তি অঞ্ঞঞ্চ দিট্ঠিং উপাদিযন্তি. অতো খো তে, অগ্গিৱেস্সন, তনূ হি তনুতৰা লোকস্মিং যে এৱমাহংসু – ‘তংপস্স তাদিসমেৱ, তংপস্স তাদিসমেৱা’তি. তে তঞ্চেৱ দিট্ঠিং পজহন্তি অঞ্ঞঞ্চ দিট্ঠিং ন উপাদিযন্তি. সন্তগ্গিৱেস্সন, একে সমণব্ৰাহ্মণা এৱংৱাদিনো এৱংদিট্ঠিনো – ‘সব্বং মে খমতী’তি; সন্তগ্গিৱেস্সন, একে সমণব্ৰাহ্মণা এৱংৱাদিনো এৱংদিট্ঠিনো – ‘সব্বং মে নক্খমতী’তি; সন্তগ্গিৱেস্সন, একে সমণব্ৰাহ্মণা এৱংৱাদিনো এৱংদিট্ঠিনো – ‘একচ্চং মে খমতি, একচ্চং মে নক্খমতী’তি. তত্ৰগ্গিৱেস্সন, যে তে সমণব্ৰাহ্মণা এৱংৱাদিনো এৱংদিট্ঠিনো – ‘সব্বং মে খমতী’তি তেসমযং দিট্ঠি সাৰাগায সন্তিকে, সঞ্ঞোগায সন্তিকে, অভিনন্দনায সন্তিকে অজ্ঝোসানায সন্তিকে উপাদানায সন্তিকে; তত্ৰগ্গিৱেস্সন যে তে সমণব্ৰাহ্মণা এৱংৱাদিনো এৱংদিট্ঠিনো – ‘সব্বং মে নক্খমতী’তি তেসমযং দিট্ঠি অসাৰাগায সন্তিকে, অসঞ্ঞোগায সন্তিকে, অনভিনন্দনায সন্তিকে, অনজ্ঝোসানায সন্তিকে, অনুপাদানায সন্তিকে’’তি.
২০২. এৱং ৱুত্তে, দীঘনখো পৰিব্বাজকো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘উক্কংসেতি [উক্কংসতি (সী. পী. ক.)] মে ভৱং গোতমো দিট্ঠিগতং, সমুক্কংসেতি [সম্পহংসতি (ক.)] মে ভৱং গোতমো দিট্ঠিগত’’ন্তি. ‘‘তত্ৰগ্গিৱেস্সন, যে তে সমণব্ৰাহ্মণা এৱংৱাদিনো এৱংদিট্ঠিনো – ‘একচ্চং মে খমতি, একচ্চং মে নক্খমতী’তি. যা হি তেসং খমতি সাযং দিট্ঠি সাৰাগায সন্তিকে, সঞ্ঞোগায সন্তিকে, অভিনন্দনায সন্তিকে, অজ্ঝোসানায সন্তিকে, উপাদানায সন্তিকে; যা হি তেসং নক্খমতি সাযং দিট্ঠি অসাৰাগায সন্তিকে, অসঞ্ঞোগায সন্তিকে, অনভিনন্দনায সন্তিকে, অনজ্ঝোসানায সন্তিকে, অনুপাদানায সন্তিকে. তত্ৰগ্গিৱেস্সন, যে তে সমণব্ৰাহ্মণা এৱংৱাদিনো এৱংদিট্ঠিনো – ‘সব্বং মে খমতী’তি তত্থ ৱিঞ্ঞূ পুৰিসো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘যা খো মে অযং দিট্ঠি – সব্বং মে খমতীতি, ইমঞ্চে অহং দিট্ঠিং থামসা পৰামাসা অভিনিৱিস্স ৱোহৰেয্যং – ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞন্তি; দ্ৱীহি মে অস্স ৱিগ্গহো – যো চাযং সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা এৱংৱাদী এৱংদিট্ঠি – সব্বং মে নক্খমতীতি, যো চাযং সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা এৱংৱাদী এৱংদিট্ঠি – একচ্চং মে খমতি, একচ্চং মে নক্খমতীতি – ইমেহি অস্স দ্ৱীহি ৱিগ্গহো. ইতি ৱিগ্গহে সতি ৱিৱাদো, ৱিৱাদে সতি ৱিঘাতো, ৱিঘাতে সতি ৱিহেসা’. ইতি সো ৱিগ্গহঞ্চ ৱিৱাদঞ্চ ৱিঘাতঞ্চ ৱিহেসঞ্চ অত্তনি সম্পস্সমানো তঞ্চেৱ দিট্ঠিং পজহতি অঞ্ঞঞ্চ দিট্ঠিং ন উপাদিযতি. এৱমেতাসং দিট্ঠীনং পহানং হোতি, এৱমেতাসং দিট্ঠীনং পটিনিস্সগ্গো হোতি.
২০৩. ‘‘তত্ৰগ্গিৱেস্সন, যে তে সমণব্ৰাহ্মণা এৱংৱাদিনো এৱংদিট্ঠিনো – ‘সব্বং মে নক্খমতী’তি তত্থ ৱিঞ্ঞূ পুৰিসো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘যা খো মে অযং দিট্ঠি – সব্বং মে নক্খমতী’তি, ইমঞ্চে অহং দিট্ঠিং থামসা পৰামাসা অভিনিৱিস্স ৱোহৰেয্যং – ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞন্তি; দ্ৱীহি মে অস্স ৱিগ্গহো – যো চাযং সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা এৱংৱাদী এৱংদিট্ঠি – সব্বং মে খমতীতি, যো চাযং সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা এৱংৱাদী এৱংদিট্ঠি – একচ্চং মে খমতি একচ্চং মে নক্খমতীতি – ইমেহি অস্স দ্ৱীহি ৱিগ্গহো. ইতি ৱিগ্গহে সতি ৱিৱাদো, ৱিৱাদে সতি ৱিঘাতো, ৱিঘাতে সতি ৱিহেসা’. ইতি সো ৱিগ্গহঞ্চ ৱিৱাদঞ্চ ৱিঘাতঞ্চ ৱিহেসঞ্চ অত্তনি সম্পস্সমানো তঞ্চেৱ দিট্ঠিং পজহতি অঞ্ঞঞ্চ দিট্ঠিং ন উপাদিযতি. এৱমেতাসং দিট্ঠীনং পহানং হোতি, এৱমেতাসং দিট্ঠীনং পটিনিস্সগ্গো হোতি.
২০৪. ‘‘তত্ৰগ্গিৱেস্সন, যে তে সমণব্ৰাহ্মণা এৱংৱাদিনো এৱংদিট্ঠিনো – ‘একচ্চং মে খমতি, একচ্চং মে নক্খমতী’তি তত্থ ৱিঞ্ঞূ পুৰিসো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘যা খো মে অযং দিট্ঠি – একচ্চং মে খমতি, একচ্চং মে নক্খমতীতি, ইমঞ্চে অহং দিট্ঠিং থামসা পৰামাসা অভিনিৱিস্স ৱোহৰেয্যং – ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞন্তি; দ্ৱীহি মে অস্স ৱিগ্গহো – যো চাযং সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা এৱংৱাদী এৱংদিট্ঠি – সব্বং মে খমতীতি, যো চাযং সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা এৱংৱাদী এৱংদিট্ঠি – সব্বং মে নক্খমতীতি – ইমেহি অস্স দ্ৱীহি ৱিগ্গহো. ইতি ৱিগ্গহে সতি ৱিৱাদো, ৱিৱাদে সতি ৱিঘাতো, ৱিঘাতে সতি ৱিহেসা’. ইতি সো ৱিগ্গহঞ্চ ৱিৱাদঞ্চ ৱিঘাতঞ্চ ৱিহেসঞ্চ অত্তনি সম্পস্সমানো তঞ্চেৱ দিট্ঠিং পজহতি অঞ্ঞঞ্চ দিট্ঠিং ন উপাদিযতি. এৱমেতাসং দিট্ঠীনং পহানং হোতি, এৱমেতাসং দিট্ঠীনং পটিনিস্সগ্গো হোতি.
২০৫. ‘‘অযং খো পনগ্গিৱেস্সন, কাযো ৰূপী চাতুমহাভূতিকো [চাতুম্মহাভূতিকো (সী. স্যা.)] মাতাপেত্তিকসম্ভৱো ওদনকুম্মাসুপচযো অনিচ্চুচ্ছাদনপৰিমদ্দনভেদনৱিদ্ধংসনধম্মো, অনিচ্চতো দুক্খতো ৰোগতো গণ্ডতো সল্লতো অঘতো আবাধতো পৰতো পলোকতো সুঞ্ঞতো অনত্ততো সমনুপস্সিতব্বো. তস্সিমং কাযং অনিচ্চতো দুক্খতো ৰোগতো গণ্ডতো সল্লতো অঘতো আবাধতো পৰতো পলোকতো সুঞ্ঞতো অনত্ততো সমনুপস্সতো যো কাযস্মিং কাযছন্দো কাযস্নেহো কাযন্ৱযতা সা পহীযতি.
‘‘তিস্সো খো ইমা, অগ্গিৱেস্সন, ৱেদনা – সুখা ৱেদনা, দুক্খা ৱেদনা, অদুক্খমসুখা ৱেদনা. যস্মিং, অগ্গিৱেস্সন, সমযে সুখং ৱেদনং ৱেদেতি, নেৱ তস্মিং সমযে দুক্খং ৱেদনং ৱেদেতি, ন অদুক্খমসুখং ৱেদনং ৱেদেতি; সুখংযেৱ তস্মিং সমযে ৱেদনং ৱেদেতি. যস্মিং, অগ্গিৱেস্সন, সমযে দুক্খং ৱেদনং ৱেদেতি, নেৱ তস্মিং সমযে সুখং ৱেদনং ৱেদেতি, ন অদুক্খমসুখং ৱেদনং ৱেদেতি; দুক্খংযেৱ তস্মিং সমযে ৱেদনং ৱেদেতি. যস্মিং, অগ্গিৱেস্সন, সমযে অদুক্খমসুখং ৱেদনং ৱেদেতি, নেৱ তস্মিং সমযে সুখং ৱেদনং ৱেদেতি, ন দুক্খং ৱেদনং ৱেদেতি; অদুক্খমসুখংযেৱ তস্মিং সমযে ৱেদনং ৱেদেতি. সুখাপি খো, অগ্গিৱেস্সন, ৱেদনা অনিচ্চা সঙ্খতা পটিচ্চসমুপ্পন্না খযধম্মা ৱযধম্মা ৱিৰাগধম্মা নিৰোধধম্মা; দুক্খাপি খো, অগ্গিৱেস্সন, ৱেদনা অনিচ্চা সঙ্খতা পটিচ্চসমুপ্পন্না খযধম্মা ৱযধম্মা ৱিৰাগধম্মা নিৰোধধম্মা; অদুক্খমসুখাপি খো, অগ্গিৱেস্সন, ৱেদনা অনিচ্চা সঙ্খতা পটিচ্চসমুপ্পন্না খযধম্মা ৱযধম্মা ৱিৰাগধম্মা নিৰোধধম্মা. এৱং পস্সং, অগ্গিৱেস্সন, সুতৱা অৰিযসাৱকো সুখাযপি ৱেদনায নিব্বিন্দতি, দুক্খাযপি ৱেদনায নিব্বিন্দতি, অদুক্খমসুখাযপি ৱেদনায নিব্বিন্দতি; নিব্বিন্দং ৱিৰজ্জতি, ৱিৰাগা ৱিমুচ্চতি. ৱিমুত্তস্মিং, ৱিমুত্তমিতি ঞাণং হোতি. ‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতি. এৱং ৱিমুত্তচিত্তো খো, অগ্গিৱেস্সন, ভিক্খু ন কেনচি সংৱদতি, ন কেনচি ৱিৱদতি, যঞ্চ লোকে ৱুত্তং তেন ৱোহৰতি, অপৰামস’’ন্তি.
২০৬. তেন খো পন সমযেন আযস্মা সাৰিপুত্তো ভগৱতো পিট্ঠিতো ঠিতো হোতি ভগৱন্তং বীজযমানো [ৱীজযমানো (সী. পী.)]. অথ খো আযস্মতো সাৰিপুত্তস্স এতদহোসি – ‘‘তেসং তেসং কিৰ নো ভগৱা ধম্মানং অভিঞ্ঞা পহানমাহ, তেসং তেসং কিৰ নো সুগতো ধম্মানং অভিঞ্ঞা পটিনিস্সগ্গমাহা’’তি. ইতি হিদং আযস্মতো সাৰিপুত্তস্স পটিসঞ্চিক্খতো অনুপাদায আসৱেহি চিত্তং ৱিমুচ্চি. দীঘনখস্স পন পৰিব্বাজকস্স ৱিৰজং ৱীতমলং ধম্মচক্খুং উদপাদি – ‘‘যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং সব্বং তং নিৰোধধম্ম’’ন্তি. অথ খো দীঘনখো পৰিব্বাজকো দিট্ঠধম্মো পত্তধম্মো ৱিদিতধম্মো পৰিযোগাড়্হধম্মো তিণ্ণৱিচিকিচ্ছো ৱিগতকথংকথো ৱেসাৰজ্জপ্পত্তো অপৰপ্পচ্চযো সত্থুসাসনে ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘অভিক্কন্তং, ভো গোতম, অভিক্কন্তং, ভো গোতম! সেয্যথাপি, ভো গোতম, নিক্কুজ্জিতং ৱা উক্কুজ্জেয্য, পটিচ্ছন্নং ৱা ৱিৱৰেয্য, মূড়্হস্স ৱা মগ্গং আচিক্খেয্য, অন্ধকাৰে ৱা তেলপজ্জোতং ধাৰেয্য – চক্খুমন্তো ৰূপানি দক্খন্তীতি – এৱমেৱ খো ভোতা গোতমেন অনেকপৰিযাযেন ধম্মো পকাসিতো. এসাহং ভৱন্তং গোতমং সৰণং গচ্ছামি ধম্মঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ. উপাসকং মং ভৱং গোতমো ধাৰেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সৰণং গত’’ন্তি.
দীঘনখসুত্তং নিট্ঠিতং চতুত্থং.
৫. মাগণ্ডিযসুত্তং
২০৭. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা কুৰূসু ৱিহৰতি কম্মাসধম্মং নাম কুৰূনং নিগমো, ভাৰদ্ৱাজগোত্তস্স ব্ৰাহ্মণস্স অগ্যাগাৰে তিণসন্থাৰকে [তিণসন্থৰকে (সী. স্যা. কং. পী.)]. অথ খো ভগৱা পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায কম্মাসধম্মং পিণ্ডায পাৱিসি. কম্মাসধম্মং পিণ্ডায চৰিত্ৱা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো যেন অঞ্ঞতৰো ৱনসণ্ডো তেনুপসঙ্কমি দিৱাৱিহাৰায. তং ৱনসণ্ডং অজ্ঝোগাহেত্ৱা অঞ্ঞতৰস্মিং ৰুক্খমূলে দিৱাৱিহাৰং নিসীদি. অথ খো মাগণ্ডিযো [মাগন্দিযো (সী. পী.)] পৰিব্বাজকো জঙ্ঘাৱিহাৰং অনুচঙ্কমমানো অনুৱিচৰমানো যেন ভাৰদ্ৱাজগোত্তস্স ব্ৰাহ্মণস্স অগ্যাগাৰং তেনুপসঙ্কমি. অদ্দসা খো মাগণ্ডিযো পৰিব্বাজকো ভাৰদ্ৱাজগোত্তস্স ব্ৰাহ্মণস্স অগ্যাগাৰে তিণসন্থাৰকং পঞ্ঞত্তং. দিস্ৱান ভাৰদ্ৱাজগোত্তং ব্ৰাহ্মণং এতদৱোচ – ‘‘কস্স ন্ৱযং ভোতো ভাৰদ্ৱাজস্স অগ্যাগাৰে তিণসন্থাৰকো পঞ্ঞত্তো, সমণসেয্যানুৰূপং [সমণসেয্যাৰূপং (সী. পী.)] মঞ্ঞে’’তি? ‘‘অত্থি, ভো মাগণ্ডিয, সমণো গোতমো সক্যপুত্তো সক্যকুলা পব্বজিতো. তং খো পন ভৱন্তং গোতমং এৱং কল্যাণো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গতো – ‘ইতিপি সো ভগৱা অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৱিজ্জাচৰণসম্পন্নো সুগতো লোকৱিদূ অনুত্তৰো পুৰিসদম্মসাৰথি সত্থা দেৱমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৱা’তি. তস্সেসা ভোতো গোতমস্স সেয্যা পঞ্ঞত্তা’’তি. ‘‘দুদ্দিট্ঠং ৱত, ভো ভাৰদ্ৱাজ, অদ্দসাম; দুদ্দিট্ঠং ৱত, ভো ভাৰদ্ৱাজ, অদ্দসাম! যে মযং তস্স ভোতো গোতমস্স ভূনহুনো [ভূনহনস্স (স্যা. কং.)] সেয্যং অদ্দসামা’’তি. ‘‘ৰক্খস্সেতং, মাগণ্ডিয, ৱাচং; ৰক্খস্সেতং, মাগণ্ডিয, ৱাচং. বহূ হি তস্স ভোতো গোতমস্স খত্তিযপণ্ডিতাপি ব্ৰাহ্মণপণ্ডিতাপি গহপতিপণ্ডিতাপি সমণপণ্ডিতাপি অভিপ্পসন্না ৱিনীতা অৰিযে ঞাযে ধম্মে কুসলে’’তি. ‘‘সম্মুখা চেপি মযং, ভো ভাৰদ্ৱাজ, তং ভৱন্তং গোতমং পস্সেয্যাম, সম্মুখাপি নং ৱদেয্যাম – ‘ভূনহু [ভূনহনো (স্যা. কং.)] সমণো গোতমো’তি. তং কিস্স হেতু? এৱঞ্হি নো সুত্তে ওচৰতী’’তি. ‘‘সচে তং ভোতো মাগণ্ডিযস্স অগৰু আৰোচেয্যামি তং [আৰোচেয্যমেতং (সী. পী.), আৰোচেস্সামি তস্স (স্যা. কং.)] সমণস্স গোতমস্সা’’তি. ‘‘অপ্পোস্সুক্কো ভৱং ভাৰদ্ৱাজো ৱুত্তোৱ নং ৱদেয্যা’’তি.
২০৮. অস্সোসি খো ভগৱা দিব্বায সোতধাতুযা ৱিসুদ্ধায অতিক্কন্তমানুসিকায ভাৰদ্ৱাজগোত্তস্স ব্ৰাহ্মণস্স মাগণ্ডিযেন পৰিব্বাজকেন সদ্ধিং ইমং কথাসল্লাপং. অথ খো ভগৱা সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৱুট্ঠিতো যেন ভাৰদ্ৱাজগোত্তস্স ব্ৰাহ্মণস্স অগ্যাগাৰং তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা নিসীদি ভগৱা পঞ্ঞত্তে তিণসন্থাৰকে. অথ খো ভাৰদ্ৱাজগোত্তো ব্ৰাহ্মণো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো ভাৰদ্ৱাজগোত্তং ব্ৰাহ্মণং ভগৱা এতদৱোচ – ‘‘অহু পন তে, ভাৰদ্ৱাজ, মাগণ্ডিযেন পৰিব্বাজকেন সদ্ধিং ইমংযেৱ তিণসন্থাৰকং আৰব্ভ কোচিদেৱ কথাসল্লাপো’’তি? এৱং ৱুত্তে, ভাৰদ্ৱাজগোত্তো ব্ৰাহ্মণো সংৱিগ্গো লোমহট্ঠজাতো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘এতদেৱ খো পন মযং ভোতো গোতমস্স আৰোচেতুকামা. অথ চ পন ভৱং গোতমো অনক্খাতংযেৱ অক্খাসী’’তি. অযঞ্চ হি [অযঞ্চ হিদং (সী. স্যা. কং. পী.)] ভগৱতো ভাৰদ্ৱাজগোত্তেন ব্ৰাহ্মণেন সদ্ধিং অন্তৰাকথা ৱিপ্পকতা হোতি. অথ খো মাগণ্ডিযো পৰিব্বাজকো জঙ্ঘাৱিহাৰং অনুচঙ্কমমানো অনুৱিচৰমানো যেন ভাৰদ্ৱাজগোত্তস্স ব্ৰাহ্মণস্স অগ্যাগাৰং যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো মাগণ্ডিযং পৰিব্বাজকং ভগৱা এতদৱোচ –
২০৯. ‘‘চক্খুং খো, মাগণ্ডিয, ৰূপাৰামং ৰূপৰতং ৰূপসম্মুদিতং. তং তথাগতস্স দন্তং গুত্তং ৰক্খিতং সংৱুতং, তস্স চ সংৱৰায ধম্মং দেসেতি. ইদং নু তে এতং, মাগণ্ডিয, সন্ধায ভাসিতং – ‘ভূনহু সমণো গোতমো’’’তি? ‘‘এতদেৱ খো পন মে, ভো গোতম, সন্ধায ভাসিতং – ‘ভূনহু সমণো গোতমো’তি. তং কিস্স হেতু? এৱঞ্হি নো সুত্তে ওচৰতী’’তি. ‘‘সোতং খো, মাগণ্ডিয, সদ্দাৰামং…পে… ঘানং খো, মাগণ্ডিয গন্ধাৰামং… জিৱ্হা খো, মাগণ্ডিয, ৰসাৰামা ৰসৰতা ৰসসম্মুদিতা. সা তথাগতস্স দন্তা গুত্তা ৰক্খিতা সংৱুতা, তস্সা চ সংৱৰায ধম্মং দেসেতি. ইদং নু তে এতং, মাগণ্ডিয, সন্ধায ভাসিতং – ‘ভূনহু সমণো গোতমো’’’তি? ‘‘এতদেৱ খো পন মে, ভো গোতম, সন্ধায ভাসিতং – ‘ভূনহু সমণো গোতমো’তি. তং কিস্স হেতু? এৱঞ্হি নো সুত্তে ওচৰতী’’তি. ‘‘কাযো খো, মাগণ্ডিয, ফোট্ঠব্বাৰামো ফোট্ঠব্বৰতো…পে… মনো খো, মাগণ্ডিয, ধম্মাৰামো ধম্মৰতো ধম্মসম্মুদিতো. সো তথাগতস্স দন্তো গুত্তো ৰক্খিতো সংৱুতো, তস্স চ সংৱৰায ধম্মং দেসেতি. ইদং নু তে এতং, মাগণ্ডিয, সন্ধায ভাসিতং – ‘ভূনহু সমণো গোতমো’’’তি? ‘‘এতদেৱ খো পন মে, ভো গোতম, সন্ধায ভাসিতং – ‘ভূনহু সমণো গোতমো’তি. তং কিস্স হেতু? এৱঞ্হি নো সুত্তে ওচৰতী’’তি.
২১০. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, মাগণ্ডিয – ‘ইধেকচ্চো চক্খুৱিঞ্ঞেয্যেহি ৰূপেহি পৰিচাৰিতপুব্বো অস্স ইট্ঠেহি কন্তেহি মনাপেহি পিযৰূপেহি কামূপসংহিতেহি ৰজনীযেহি, সো অপৰেন সমযেন ৰূপানংযেৱ সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ যথাভূতং ৱিদিত্ৱা ৰূপতণ্হং পহায ৰূপপৰিড়াহং পটিৱিনোদেত্ৱা ৱিগতপিপাসো অজ্ঝত্তং ৱূপসন্তচিত্তো ৱিহৰেয্য. ইমস্স পন তে, মাগণ্ডিয, কিমস্স ৱচনীয’’’ন্তি? ‘‘ন কিঞ্চি, ভো গোতম’’. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, মাগণ্ডিয – ‘ইধেকচ্চো সোতৱিঞ্ঞেয্যেহি সদ্দেহি…পে… ঘানৱিঞ্ঞেয্যেহি গন্ধেহি… জিৱ্হাৱিঞ্ঞেয্যেহি ৰসেহি… কাযৱিঞ্ঞেয্যেহি ফোট্ঠব্বেহি পৰিচাৰিতপুব্বো অস্স ইট্ঠেহি কন্তেহি মনাপেহি পিযৰূপেহি কামূপসংহিতেহি ৰজনীযেহি, সো অপৰেন সমযেন ফোট্ঠব্বানংযেৱ সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ যথাভূতং ৱিদিত্ৱা ফোট্ঠব্বতণ্হং পহায ফোট্ঠব্বপৰিড়াহং পটিৱিনোদেত্ৱা ৱিগতপিপাসো অজ্ঝত্তং ৱূপসন্তচিত্তো ৱিহৰেয্য. ইমস্স পন তে, মাগণ্ডিয, কিমস্স ৱচনীয’’’ন্তি? ‘‘ন কিঞ্চি, ভো গোতম’’.
২১১. ‘‘অহং খো পন, মাগণ্ডিয, পুব্বে অগাৰিযভূতো সমানো পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতো সমঙ্গীভূতো পৰিচাৰেসিং চক্খুৱিঞ্ঞেয্যেহি ৰূপেহি ইট্ঠেহি কন্তেহি মনাপেহি পিযৰূপেহি কামূপসংহিতেহি ৰজনীযেহি, সোতৱিঞ্ঞেয্যেহি সদ্দেহি…পে… ঘানৱিঞ্ঞেয্যেহি গন্ধেহি… জিৱ্হাৱিঞ্ঞেয্যেহি ৰসেহি… কাযৱিঞ্ঞেয্যেহি ফোট্ঠব্বেহি ইট্ঠেহি কন্তেহি মনাপেহি পিযৰূপেহি কামূপসংহিতেহি ৰজনীযেহি. তস্স ময্হং, মাগণ্ডিয, তযো পাসাদা অহেসুং – একো ৱস্সিকো, একো হেমন্তিকো, একো গিম্হিকো. সো খো অহং, মাগণ্ডিয, ৱস্সিকে পাসাদে ৱস্সিকে চত্তাৰো [ৱস্সিকে পাসাদে চত্তাৰো (স্যা. কং.)] মাসে নিপ্পুৰিসেহি তূৰিযেহি [তুৰিযেহি (সী. স্যা. কং. পী.)] পৰিচাৰযমানো [পৰিচাৰিযমানো (সব্বত্থ)] ন হেট্ঠাপাসাদং ওৰোহামি. সো অপৰেন সমযেন কামানংযেৱ সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ যথাভূতং ৱিদিত্ৱা কামতণ্হং পহায কামপৰিড়াহং পটিৱিনোদেত্ৱা ৱিগতপিপাসো অজ্ঝত্তং ৱূপসন্তচিত্তো ৱিহৰামি. সো অঞ্ঞে সত্তে পস্সামি কামেসু অৱীতৰাগে কামতণ্হাহি খজ্জমানে কামপৰিড়াহেন পৰিডয্হমানে কামে পটিসেৱন্তে. সো তেসং ন পিহেমি, ন তত্থ অভিৰমামি. তং কিস্স হেতু? যাহযং, মাগণ্ডিয, ৰতি, অঞ্ঞত্ৰেৱ কামেহি অঞ্ঞত্ৰ অকুসলেহি ধম্মেহি – অপি দিব্বং সুখং সমধিগয্হ তিট্ঠতি – তায ৰতিযা ৰমমানো হীনস্স ন পিহেমি, ন তত্থ অভিৰমামি.
২১২. ‘‘সেয্যথাপি, মাগণ্ডিয, গহপতি ৱা গহপতিপুত্তো ৱা অড্ঢো মহদ্ধনো মহাভোগো পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতো সমঙ্গীভূতো পৰিচাৰেয্য চক্খুৱিঞ্ঞেয্যেহি ৰূপেহি…পে… ফোট্ঠব্বেহি ইট্ঠেহি কন্তেহি মনাপেহি পিযৰূপেহি কামূপসংহিতেহি ৰজনীযেহি. সো কাযেন সুচৰিতং চৰিত্ৱা ৱাচায সুচৰিতং চৰিত্ৱা মনসা সুচৰিতং চৰিত্ৱা কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জেয্য দেৱানং তাৱতিংসানং সহব্যতং. সো তত্থ নন্দনে ৱনে অচ্ছৰাসঙ্ঘপৰিৱুতো দিব্বেহি পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতো সমঙ্গীভূতো পৰিচাৰেয্য. সো পস্সেয্য গহপতিং ৱা গহপতিপুত্তং ৱা পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতং সমঙ্গীভূতং পৰিচাৰযমানং.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, মাগণ্ডিয, অপি নু সো দেৱপুত্তো নন্দনে ৱনে অচ্ছৰাসঙ্ঘপৰিৱুতো দিব্বেহি পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতো সমঙ্গীভূতো পৰিচাৰযমানো অমুস্স গহপতিস্স ৱা গহপতিপুত্তস্স ৱা পিহেয্য, মানুসকানং ৱা পঞ্চন্নং কামগুণানং মানুসকেহি ৱা কামেহি আৱট্টেয্যা’’তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম’’. তং কিস্স হেতু? মানুসকেহি, ভো গোতম, কামেহি দিব্বকামা অভিক্কন্ততৰা চ পণীততৰা চা’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো অহং, মাগণ্ডিয, পুব্বে অগাৰিযভূতো সমানো পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতো সমঙ্গীভূতো পৰিচাৰেসিং চক্খুৱিঞ্ঞেয্যেহি ৰূপেহি ইট্ঠেহি কন্তেহি মনাপেহি পিযৰূপেহি কামূপসংহিতেহি ৰজনীযেহি, সোতৱিঞ্ঞেয্যেহি সদ্দেহি…পে… ঘানৱিঞ্ঞেয্যেহি গন্ধেহি… জিৱ্হাৱিঞ্ঞেয্যেহি ৰসেহি… কাযৱিঞ্ঞেয্যেহি ফোট্ঠব্বেহি ইট্ঠেহি কন্তেহি মনাপেহি পিযৰূপেহি কামূপসংহিতেহি ৰজনীযেহি. সো অপৰেন সমযেন কামানংযেৱ সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ যথাভূতং ৱিদিত্ৱা কামতণ্হং পহায কামপৰিড়াহং পটিৱিনোদেত্ৱা ৱিগতপিপাসো অজ্ঝত্তং ৱূপসন্তচিত্তো ৱিহৰামি. সো অঞ্ঞে সত্তে পস্সামি কামেসু অৱীতৰাগে কামতণ্হাহি খজ্জমানে কামপৰিড়াহেন পৰিডয্হমানে কামে পটিসেৱন্তে, সো তেসং ন পিহেমি, ন তত্থ অভিৰমামি. তং কিস্স হেতু? যাহযং, মাগণ্ডিয, ৰতি অঞ্ঞত্ৰেৱ কামেহি অঞ্ঞত্ৰ অকুসলেহি ধম্মেহি – অপি দিব্বং সুখং সমধিগয্হ তিট্ঠতি – তায ৰতিযা ৰমমানো হীনস্স ন পিহেমি, ন তত্থ অভিৰমামি.
২১৩. ‘‘সেয্যথাপি, মাগণ্ডিয, কুট্ঠী পুৰিসো অৰুগত্তো পক্কগত্তো কিমীহি খজ্জমানো নখেহি ৱণমুখানি ৱিপ্পতচ্ছমানো অঙ্গাৰকাসুযা কাযং পৰিতাপেয্য. তস্স মিত্তামচ্চা ঞাতিসালোহিতা ভিসক্কং সল্লকত্তং উপট্ঠাপেয্যুং. তস্স সো ভিসক্কো সল্লকত্তো ভেসজ্জং কৰেয্য. সো তং ভেসজ্জং আগম্ম কুট্ঠেহি পৰিমুচ্চেয্য, অৰোগো অস্স সুখী সেৰী সযংৱসী যেন কামং গমো. সো অঞ্ঞং কুট্ঠিং পুৰিসং পস্সেয্য অৰুগত্তং পক্কগত্তং কিমীহি খজ্জমানং নখেহি ৱণমুখানি ৱিপ্পতচ্ছমানং অঙ্গাৰকাসুযা কাযং পৰিতাপেন্তং.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, মাগণ্ডিয, অপি নু সো পুৰিসো অমুস্স কুট্ঠিস্স পুৰিসস্স পিহেয্য অঙ্গাৰকাসুযা ৱা ভেসজ্জং পটিসেৱনায ৱা’’তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম. তং কিস্স হেতু? ৰোগে হি, ভো গোতম, সতি ভেসজ্জেন কৰণীযং হোতি, ৰোগে অসতি ন ভেসজ্জেন কৰণীযং হোতী’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো অহং, মাগণ্ডিয, পুব্বে অগাৰিযভূতো সমানো পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতো সমঙ্গীভূতো পৰিচাৰেসিং, চক্খুৱিঞ্ঞেয্যেহি ৰূপেহি ইট্ঠেহি কন্তেহি মনাপেহি পিযৰূপেহি কামূপসংহিতেহি ৰজনীযেহি, সোতৱিঞ্ঞেয্যেহি সদ্দেহি…পে… ঘানৱিঞ্ঞেয্যেহি গন্ধেহি… জিৱ্হাৱিঞ্ঞেয্যেহি ৰসেহি… কাযৱিঞ্ঞেয্যেহি ফোট্ঠব্বেহি ইট্ঠেহি কন্তেহি মনাপেহি পিযৰূপেহি কামূপসংহিতেহি ৰজনীযেহি. সো অপৰেন সমযেন কামানংযেৱ সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ যথাভূতং ৱিদিত্ৱা কামতণ্হং পহায কামপৰিড়াহং পটিৱিনোদেত্ৱা ৱিগতপিপাসো অজ্ঝত্তং ৱূপসন্তচিত্তো ৱিহৰামি. সো অঞ্ঞে সত্তে পস্সামি কামেসু অৱীতৰাগে কামতণ্হাহি খজ্জমানে কামপৰিড়াহেন পৰিডয্হমানে কামে পটিসেৱন্তে. সো তেসং ন পিহেমি, ন তত্থ অভিৰমামি. তং কিস্স হেতু? যাহযং, মাগণ্ডিয, ৰতি, অঞ্ঞত্ৰেৱ কামেহি অঞ্ঞত্ৰ অকুসলেহি ধম্মেহি – অপি দিব্বং সুখং সমধিগয্হ তিট্ঠতি – তায ৰতিযা ৰমমানো হীনস্স ন পিহেমি, ন তত্থ অভিৰমামি.
২১৪. ‘‘সেয্যথাপি, মাগণ্ডিয, কুট্ঠী পুৰিসো অৰুগত্তো পক্কগত্তো কিমীহি খজ্জমানো নখেহি ৱণমুখানি ৱিপ্পতচ্ছমানো অঙ্গাৰকাসুযা কাযং পৰিতাপেয্য. তস্স মিত্তামচ্চা ঞাতিসালোহিতা ভিসক্কং সল্লকত্তং উপট্ঠাপেয্যুং. তস্স সো ভিসক্কো সল্লকত্তো ভেসজ্জং কৰেয্য. সো তং ভেসজ্জং আগম্ম কুট্ঠেহি পৰিমুচ্চেয্য, অৰোগো অস্স সুখী সেৰী সযংৱসী যেন কামং গমো. তমেনং দ্ৱে বলৱন্তো পুৰিসা নানাবাহাসু গহেত্ৱা অঙ্গাৰকাসুং উপকড্ঢেয্যুং.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, মাগণ্ডিয, অপি নু সো পুৰিসো ইতি চিতিচেৱ কাযং সন্নামেয্যা’’তি? ‘‘এৱং, ভো গোতম’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘অসু হি, ভো গোতম, অগ্গি দুক্খসম্ফস্সো চেৱ মহাভিতাপো চ মহাপৰিড়াহো চা’’তি. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, মাগণ্ডিয, ইদানেৱ নু খো সো অগ্গি দুক্খসম্ফস্সো চেৱ মহাভিতাপো চ মহাপৰিড়াহো চ উদাহু পুব্বেপি সো অগ্গি দুক্খসম্ফস্সো চেৱ মহাভিতাপো চ মহাপৰিড়াহো চা’’তি? ‘‘ইদানি চেৱ, ভো গোতম, সো অগ্গি দুক্খসম্ফস্সো চেৱ মহাভিতাপো চ মহাপৰিড়াহো চ, পুব্বেপি সো অগ্গি দুক্খসম্ফস্সো চেৱ মহাভিতাপো চ মহাপৰিড়াহো চ. অসু চ [অসু হি চ (সী. পী.)], ভো গোতম, কুট্ঠী পুৰিসো অৰুগত্তো পক্কগত্তো কিমীহি খজ্জমানো নখেহি ৱণমুখানি ৱিপ্পতচ্ছমানো উপহতিন্দ্ৰিযো দুক্খসম্ফস্সেযেৱ অগ্গিস্মিং সুখমিতি ৱিপৰীতসঞ্ঞং পচ্চলত্থা’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মাগণ্ডিয, অতীতম্পি অদ্ধানং কামা দুক্খসম্ফস্সা চেৱ মহাভিতাপা চ মহাপৰিড়াহা চ, অনাগতম্পি অদ্ধানং কামা দুক্খসম্ফস্সা চেৱ মহাভিতাপা চ মহাপৰিড়াহা চ, এতৰহিপি পচ্চুপ্পন্নং অদ্ধানং কামা দুক্খসম্ফস্সা চেৱ মহাভিতাপা চ মহাপৰিড়াহা চ. ইমে চ, মাগণ্ডিয, সত্তা কামেসু অৱীতৰাগা কামতণ্হাহি খজ্জমানা কামপৰিড়াহেন পৰিডয্হমানা উপহতিন্দ্ৰিযা দুক্খসম্ফস্সেসুযেৱ কামেসু সুখমিতি ৱিপৰীতসঞ্ঞং পচ্চলত্থুং.
২১৫. ‘‘সেয্যথাপি, মাগণ্ডিয, কুট্ঠী পুৰিসো অৰুগত্তো পক্কগত্তো কিমীহি খজ্জমানো নখেহি ৱণমুখানি ৱিপ্পতচ্ছমানো অঙ্গাৰকাসুযা কাযং পৰিতাপেতি. যথা যথা খো, মাগণ্ডিয, অসু কুট্ঠী পুৰিসো অৰুগত্তো পক্কগত্তো কিমীহি খজ্জমানো নখেহি ৱণমুখানি ৱিপ্পতচ্ছমানো অঙ্গাৰকাসুযা কাযং পৰিতাপেতি তথা তথা’স্স [তথা তথা তস্সেৱ (স্যা. কং. ক.)] তানি ৱণমুখানি অসুচিতৰানি চেৱ হোন্তি দুগ্গন্ধতৰানি চ পূতিকতৰানি চ, হোতি চেৱ কাচি সাতমত্তা অস্সাদমত্তা – যদিদং ৱণমুখানং কণ্ডূৱনহেতু; এৱমেৱ খো, মাগণ্ডিয, সত্তা কামেসু অৱীতৰাগা কামতণ্হাহি খজ্জমানা কামপৰিড়াহেন চ পৰিডয্হমানা কামে পটিসেৱন্তি. যথা যথা খো, মাগণ্ডিয, সত্তা কামেসু অৱীতৰাগা কামতণ্হাহি খজ্জমানা কামপৰিড়াহেন চ পৰিডয্হমানা কামে পটিসেৱন্তি তথা তথা তেসং তেসং সত্তানং কামতণ্হা চেৱ পৱড্ঢতি, কামপৰিড়াহেন চ পৰিডয্হন্তি, হোতি চেৱ সাতমত্তা অস্সাদমত্তা – যদিদং পঞ্চকামগুণে পটিচ্চ.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, মাগণ্ডিয, অপি নু তে দিট্ঠো ৱা সুতো ৱা ৰাজা ৱা ৰাজমহামত্তো ৱা পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতো সমঙ্গীভূতো পৰিচাৰযমানো কামতণ্হং অপ্পহায কামপৰিড়াহং অপ্পটিৱিনোদেত্ৱা ৱিগতপিপাসো অজ্ঝত্তং ৱূপসন্তচিত্তো ৱিহাসি ৱা ৱিহৰতি ৱা ৱিহৰিস্সতি ৱা’’তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম’’. ‘‘সাধু, মাগণ্ডিয! মযাপি খো এতং, মাগণ্ডিয, নেৱ দিট্ঠং ন সুতং ৰাজা ৱা ৰাজমহামত্তো ৱা পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতো সমঙ্গীভূতো পৰিচাৰযমানো কামতণ্হং অপ্পহায কামপৰিড়াহং অপ্পটিৱিনোদেত্ৱা ৱিগতপিপাসো অজ্ঝত্তং ৱূপসন্তচিত্তো ৱিহাসি ৱা ৱিহৰতি ৱা ৱিহৰিস্সতি ৱা. অথ খো, মাগণ্ডিয, যে হি কেচি সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা ৱিগতপিপাসা অজ্ঝত্তং ৱূপসন্তচিত্তা ৱিহাসুং ৱা ৱিহৰন্তি ৱা ৱিহৰিস্সন্তি ৱা সব্বে তে কামানংযেৱ সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ যথাভূতং ৱিদিত্ৱা কামতণ্হং পহায কামপৰিড়াহং পটিৱিনোদেত্ৱা ৱিগতপিপাসা অজ্ঝত্তং ৱূপসন্তচিত্তা ৱিহাসুং ৱা ৱিহৰন্তি ৱা ৱিহৰিস্সন্তি ৱা’’তি. অথ খো ভগৱা তাযং ৱেলাযং ইমং উদানং উদানেসি –
‘‘আৰোগ্যপৰমা লাভা, নিব্বানং পৰমং সুখং;
অট্ঠঙ্গিকো চ মগ্গানং, খেমং অমতগামিন’’ন্তি.
২১৬. এৱং ৱুত্তে, মাগণ্ডিযো পৰিব্বাজকো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘অচ্ছৰিযং, ভো গোতম, অব্ভুতং, ভো গোতম! যাৱ সুভাসিতং চিদং ভোতা গোতমেন – ‘আৰোগ্যপৰমা লাভা, নিব্বানং পৰমং সুখ’ন্তি. মযাপি খো এতং, ভো গোতম, সুতং পুব্বকানং পৰিব্বাজকানং আচৰিযপাচৰিযানং ভাসমানানং – ‘আৰোগ্যপৰমা লাভা, নিব্বানং পৰমং সুখ’ন্তি; তযিদং, ভো গোতম, সমেতী’’তি. ‘‘যং পন তে এতং, মাগণ্ডিয, সুতং পুব্বকানং পৰিব্বাজকানং আচৰিযপাচৰিযানং ভাসমানানং – ‘আৰোগ্যপৰমা লাভা, নিব্বানং পৰমং সুখ’ন্তি, কতমং তং আৰোগ্যং, কতমং তং নিব্বান’’ন্তি? এৱং ৱুত্তে, মাগণ্ডিযো পৰিব্বাজকো সকানেৱ সুদং গত্তানি পাণিনা অনোমজ্জতি – ‘‘ইদন্তং, ভো গোতম, আৰোগ্যং, ইদন্তং নিব্বানং. অহঞ্হি, ভো গোতম, এতৰহি অৰোগো সুখী, ন মং কিঞ্চি আবাধতী’’তি.
২১৭. ‘‘সেয্যথাপি, মাগণ্ডিয, জচ্চন্ধো পুৰিসো; সো ন পস্সেয্য কণ্হসুক্কানি ৰূপানি, ন পস্সেয্য নীলকানি ৰূপানি, ন পস্সেয্য পীতকানি ৰূপানি, ন পস্সেয্য লোহিতকানি ৰূপানি, ন পস্সেয্য মঞ্জিট্ঠকানি [মঞ্জেট্ঠিকানি (সী. স্যা. কং. পী.), মঞ্জেট্ঠকানি (ক.)] ৰূপানি, ন পস্সেয্য সমৱিসমং, ন পস্সেয্য তাৰকৰূপানি, ন পস্সেয্য চন্দিমসূৰিযে. সো সুণেয্য চক্খুমতো ভাসমানস্স – ‘ছেকং ৱত, ভো, ওদাতং ৱত্থং অভিৰূপং নিম্মলং সুচী’তি! সো ওদাতপৰিযেসনং চৰেয্য. তমেনং অঞ্ঞতৰো পুৰিসো তেলমলিকতেন সাহুড়িচীৰেন [তেলমসিকতেন সাহুড়চীৱৰেন (সী. স্যা. কং. পী.)] ৱঞ্চেয্য – ‘ইদং তে, অম্ভো পুৰিস, ওদাতং ৱত্থং অভিৰূপং নিম্মলং সুচী’তি. সো তং পটিগ্গণ্হেয্য, পটিগ্গহেত্ৱা পাৰুপেয্য, পাৰুপেত্ৱা অত্তমনো অত্তমনৱাচং নিচ্ছাৰেয্য – ‘ছেকং ৱত, ভো, ওদাতং ৱত্থং অভিৰূপং নিম্মলং সুচী’তি!
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, মাগণ্ডিয, অপি নু সো জচ্চন্ধো পুৰিসো জানন্তো পস্সন্তো অমুং তেলমলিকতং সাহুড়িচীৰং পটিগ্গণ্হেয্য, পটিগ্গহেত্ৱা পাৰুপেয্য, পাৰুপেত্ৱা অত্তমনো অত্তমনৱাচং নিচ্ছাৰেয্য – ‘ছেকং ৱত, ভো, ওদাতং ৱত্থং অভিৰূপং নিম্মলং সুচী’তি উদাহু চক্খুমতো সদ্ধাযা’’তি? ‘‘অজানন্তো হি, ভো গোতম, অপস্সন্তো সো জচ্চন্ধো পুৰিসো অমুং তেলমলিকতং সাহুড়িচীৰং পটিগ্গণ্হেয্য, পটিগ্গহেত্ৱা পাৰুপেয্য, পাৰুপেত্ৱা অত্তমনো অত্তমনৱাচং নিচ্ছাৰেয্য – ‘ছেকং ৱত, ভো, ওদাতং ৱত্থং অভিৰূপং নিম্মলং সুচী’তি, চক্খুমতো সদ্ধাযা’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মাগণ্ডিয, অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা অন্ধা অচক্খুকা অজানন্তা আৰোগ্যং, অপস্সন্তা নিব্বানং, অথ চ পনিমং গাথং ভাসন্তি – ‘আৰোগ্যপৰমা লাভা, নিব্বানং পৰমং সুখ’ন্তি. পুব্বকেহেসা, মাগণ্ডিয, অৰহন্তেহি সম্মাসম্বুদ্ধেহি গাথা ভাসিতা –
‘আৰোগ্যপৰমা লাভা, নিব্বানং পৰমং সুখং;
অট্ঠঙ্গিকো চ মগ্গানং, খেমং অমতগামিন’ন্তি.
২১৮. ‘‘সা এতৰহি অনুপুব্বেন পুথুজ্জনগাথা [পুথুজ্জনগতা (সী. পী.)]. অযং খো পন, মাগণ্ডিয, কাযো ৰোগভূতো গণ্ডভূতো সল্লভূতো অঘভূতো আবাধভূতো, সো ত্ৱং ইমং কাযং ৰোগভূতং গণ্ডভূতং সল্লভূতং অঘভূতং আবাধভূতং – ‘ইদন্তং, ভো গোতম, আৰোগ্যং, ইদন্তং নিব্বান’ন্তি ৱদেসি. তঞ্হি তে, মাগণ্ডিয, অৰিযং চক্খুং নত্থি যেন ত্ৱং অৰিযেন চক্খুনা আৰোগ্যং জানেয্যাসি, নিব্বানং পস্সেয্যাসী’’তি. ‘‘এৱং পসন্নো অহং ভোতো গোতমস্স! পহোতি মে ভৱং গোতমো তথা ধম্মং দেসেতুং যথাহং আৰোগ্যং জানেয্যং, নিব্বানং পস্সেয্য’’ন্তি.
২১৯. ‘‘সেয্যথাপি, মাগণ্ডিয, জচ্চন্ধো পুৰিসো; সো ন পস্সেয্য কণ্হসুক্কানি ৰূপানি, ন পস্সেয্য নীলকানি ৰূপানি, ন পস্সেয্য পীতকানি ৰূপানি, ন পস্সেয্য লোহিতকানি ৰূপানি, ন পস্সেয্য মঞ্জিট্ঠকানি ৰূপানি, ন পস্সেয্য সমৱিসমং, ন পস্সেয্য তাৰকৰূপানি, ন পস্সেয্য চন্দিমসূৰিযে. তস্স মিত্তামচ্চা ঞাতিসালোহিতা ভিসক্কং সল্লকত্তং উপট্ঠাপেয্যুং. তস্স সো ভিসক্কো সল্লকত্তো ভেসজ্জং কৰেয্য. সো তং ভেসজ্জং আগম্ম ন চক্খূনি উপ্পাদেয্য, ন চক্খূনি ৱিসোধেয্য. তং কিং মঞ্ঞসি, মাগণ্ডিয, ননু সো ৱেজ্জো যাৱদেৱ কিলমথস্স ৱিঘাতস্স ভাগী অস্সা’’তি? ‘‘এৱং, ভো গোতম’’. ‘‘এৱমেৱ খো, মাগণ্ডিয, অহঞ্চে তে ধম্মং দেসেয্যং – ‘ইদন্তং আৰোগ্যং, ইদন্তং নিব্বান’ন্তি, সো ত্ৱং আৰোগ্যং ন জানেয্যাসি, নিব্বানং ন পস্সেয্যাসি. সো মমস্স কিলমথো, সা মমস্স ৱিহেসা’’তি. ‘‘এৱং পসন্নো অহং ভোতো গোতমস্স. পহোতি মে ভৱং গোতমো তথা ধম্মং দেসেতুং যথাহং আৰোগ্যং জানেয্যং, নিব্বানং পস্সেয্য’’ন্তি.
২২০. ‘‘সেয্যথাপি, মাগণ্ডিয, জচ্চন্ধো পুৰিসো; সো ন পস্সেয্য কণ্হসুক্কানি ৰূপানি, ন পস্সেয্য নীলকানি ৰূপানি, ন পস্সেয্য পীতকানি ৰূপানি, ন পস্সেয্য লোহিতকানি ৰূপানি, ন পস্সেয্য মঞ্জিট্ঠকানি ৰূপানি, ন পস্সেয্য সমৱিসমং, ন পস্সেয্য তাৰকৰূপানি, ন পস্সেয্য চন্দিমসূৰিযে. সো সুণেয্য চক্খুমতো ভাসমানস্স – ‘ছেকং ৱত, ভো, ওদাতং ৱত্থং অভিৰূপং নিম্মলং সুচী’তি! সো ওদাতপৰিযেসনং চৰেয্য. তমেনং অঞ্ঞতৰো পুৰিসো তেলমলিকতেন সাহুড়িচীৰেন ৱঞ্চেয্য – ‘ইদং তে, অম্ভো পুৰিস, ওদাতং ৱত্থং অভিৰূপং নিম্মলং সুচী’তি. সো তং পটিগ্গণ্হেয্য, পটিগ্গহেত্ৱা পাৰুপেয্য. তস্স মিত্তামচ্চা ঞাতিসালোহিতা ভিসক্কং সল্লকত্তং উপট্ঠাপেয্যুং. তস্স সো ভিসক্কো সল্লকত্তো ভেসজ্জং কৰেয্য – উদ্ধংৱিৰেচনং অধোৱিৰেচনং অঞ্জনং পচ্চঞ্জনং নত্থুকম্মং. সো তং ভেসজ্জং আগম্ম চক্খূনি উপ্পাদেয্য, চক্খূনি ৱিসোধেয্য. তস্স সহ চক্খুপ্পাদা যো অমুস্মিং তেলমলিকতে সাহুড়িচীৰে ছন্দৰাগো সো পহীযেথ. তঞ্চ নং পুৰিসং অমিত্ততোপি দহেয্য, পচ্চত্থিকতোপি দহেয্য, অপি চ জীৱিতা ৱোৰোপেতব্বং মঞ্ঞেয্য – ‘দীঘৰত্তং ৱত, ভো, অহং ইমিনা পুৰিসেন তেলমলিকতেন সাহুড়িচীৰেন নিকতো ৱঞ্চিতো পলুদ্ধো – ইদং তে, অম্ভো পুৰিস, ওদাতং ৱত্থং অভিৰূপং নিম্মলং সুচী’তি. এৱমেৱ খো, মাগণ্ডিয, অহঞ্চে তে ধম্মং দেসেয্যং – ‘ইদন্তং আৰোগ্যং, ইদন্তং নিব্বান’ন্তি. সো ত্ৱং আৰোগ্যং জানেয্যাসি, নিব্বানং পস্সেয্যাসি. তস্স তে সহ চক্খুপ্পাদা যো পঞ্চসুপাদানক্খন্ধেসু ছন্দৰাগো সো পহীযেথ; অপি চ তে এৱমস্স – ‘দীঘৰত্তং ৱত, ভো, অহং ইমিনা চিত্তেন নিকতো ৱঞ্চিতো পলুদ্ধো [পলদ্ধো (সী. পী.)]. অহঞ্হি ৰূপংযেৱ উপাদিযমানো উপাদিযিং, ৱেদনংযেৱ উপাদিযমানো উপাদিযিং, সঞ্ঞংযেৱ উপাদিযমানো উপাদিযিং, সঙ্খাৰেযেৱ উপাদিযমানো উপাদিযিং, ৱিঞ্ঞাণংযেৱ উপাদিযমানো উপাদিযিং. তস্স মে উপাদানপচ্চযা ভৱো, ভৱপচ্চযা জাতি, জাতিপচ্চযা জৰামৰণং সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা সম্ভৱন্তি; এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতী’’’তি. ‘‘এৱং পসন্নো অহং ভোতো গোতমস্স! পহোতি মে ভৱং গোতমো তথা ধম্মং দেসেতুং যথাহং ইমম্হা আসনা অনন্ধো ৱুট্ঠহেয্য’’ন্তি.
২২১. ‘‘তেন হি ত্ৱং, মাগণ্ডিয, সপ্পুৰিসে ভজেয্যাসি. যতো খো ত্ৱং, মাগণ্ডিয, সপ্পুৰিসে ভজিস্সসি ততো ত্ৱং, মাগণ্ডিয, সদ্ধম্মং সোস্সসি; যতো খো ত্ৱং, মাগণ্ডিয, সদ্ধম্মং সোস্সসি ততো ত্ৱং, মাগণ্ডিয, ধম্মানুধম্মং পটিপজ্জিস্সসি; যতো খো ত্ৱং, মাগণ্ডিয, ধম্মানুধম্মং পটিপজ্জিস্সসি ততো ত্ৱং, মাগণ্ডিয, সামংযেৱ ঞস্সসি, সামং দক্খিস্সসি – ইমে ৰোগা গণ্ডা সল্লা; ইধ ৰোগা গণ্ডা সল্লা অপৰিসেসা নিৰুজ্ঝন্তি. তস্স মে উপাদাননিৰোধা ভৱনিৰোধো, ভৱনিৰোধা জাতিনিৰোধো, জাতিনিৰোধা জৰামৰণং সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা নিৰুজ্ঝন্তি; এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধো হোতী’’তি.
২২২. এৱং ৱুত্তে, মাগণ্ডিযো পৰিব্বাজকো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘অভিক্কন্তং, ভো গোতম, অভিক্কন্তং, ভো গোতম! সেয্যথাপি, ভো গোতম, নিক্কুজ্জিতং ৱা উক্কুজ্জেয্য, পটিচ্ছন্নং ৱা ৱিৱৰেয্য, মূড়্হস্স ৱা মগ্গং আচিক্খেয্য, অন্ধকাৰে ৱা তেলপজ্জোতং ধাৰেয্য – চক্খুমন্তো ৰূপানি দক্খন্তীতি; এৱমেৱং ভোতা গোতমেন অনেকপৰিযাযেন ধম্মো পকাসিতো. এসাহং ভৱন্তং গোতমং সৰণং গচ্ছামি ধম্মঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ. লভেয্যাহং ভোতো গোতমস্স সন্তিকে পব্বজ্জং, লভেয্যং উপসম্পদ’’ন্তি. ‘‘যো খো, মাগণ্ডিয, অঞ্ঞতিত্থিযপুব্বো ইমস্মিং ধম্মৱিনযে আকঙ্খতি পব্বজ্জং, আকঙ্খতি উপসম্পদং, সো চত্তাৰো মাসে পৰিৱসতি; চতুন্নং মাসানং অচ্চযেন আৰদ্ধচিত্তা ভিক্খূ পব্বাজেন্তি, উপসম্পাদেন্তি ভিক্খুভাৱায. অপি চ মেত্থ পুগ্গলৱেমত্ততা ৱিদিতা’’তি. ‘‘সচে, ভন্তে, অঞ্ঞতিত্থিযপুব্বা ইমস্মিং ধম্মৱিনযে আকঙ্খন্তা পব্বজ্জং, আকঙ্খন্তা উপসম্পদং চত্তাৰো মাসে পৰিৱসন্তি, চতুন্নং মাসানং অচ্চযেন আৰদ্ধচিত্তা ভিক্খূ পব্বাজেন্তি উপসম্পাদেন্তি ভিক্খুভাৱায; অহং চত্তাৰি ৱস্সানি পৰিৱসিস্সামি, চতুন্নং ৱস্সানং অচ্চযেন আৰদ্ধচিত্তা ভিক্খূ পব্বাজেন্তু, উপসম্পাদেন্তু ভিক্খুভাৱাযা’’তি. অলত্থ খো মাগণ্ডিযো পৰিব্বাজকো ভগৱতো সন্তিকে পব্বজ্জং, অলত্থ উপসম্পদং. অচিৰূপসম্পন্নো খো পনাযস্মা মাগণ্ডিযো একো ৱূপকট্ঠো অপ্পমত্তো আতাপী পহিতত্তো ৱিহৰন্তো নচিৰস্সেৱ – যস্সত্থায কুলপুত্তা সম্মদেৱ অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজন্তি তদনুত্তৰং – ব্ৰহ্মচৰিযপৰিযোসানং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহাসি. ‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযা’তি অব্ভঞ্ঞাসি. অঞ্ঞতৰো খো পনাযস্মা মাগণ্ডিযো অৰহতং অহোসীতি.
মাগণ্ডিযসুত্তং নিট্ঠিতং পঞ্চমং.
৬. সন্দকসুত্তং
২২৩. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা কোসম্বিযং ৱিহৰতি ঘোসিতাৰামে. তেন খো পন সমযেন সন্দকো পৰিব্বাজকো পিলক্খগুহাযং পটিৱসতি মহতিযা পৰিব্বাজকপৰিসায সদ্ধিং পঞ্চমত্তেহি পৰিব্বাজকসতেহি. অথ খো আযস্মা আনন্দো সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৱুট্ঠিতো ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘আযামাৱুসো, যেন দেৱকতসোব্ভো তেনুপসঙ্কমিস্সাম গুহাদস্সনাযা’’তি. ‘‘এৱমাৱুসো’’তি খো তে ভিক্খূ আযস্মতো আনন্দস্স পচ্চস্সোসুং. অথ খো আযস্মা আনন্দো সম্বহুলেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং যেন দেৱকতসোব্ভো তেনুপসঙ্কমি. তেন খো পন সমযেন সন্দকো পৰিব্বাজকো মহতিযা পৰিব্বাজকপৰিসায সদ্ধিং নিসিন্নো হোতি উন্নাদিনিযা উচ্চাসদ্দমহাসদ্দায অনেকৱিহিতং তিৰচ্ছানকথং কথেন্তিযা, সেয্যথিদং – ৰাজকথং চোৰকথং মহামত্তকথং সেনাকথং ভযকথং যুদ্ধকথং অন্নকথং পানকথং ৱত্থকথং সযনকথং মালাকথং গন্ধকথং ঞাতিকথং যানকথং গামকথং নিগমকথং নগৰকথং জনপদকথং ইত্থিকথং সূৰকথং ৱিসিখাকথং কুম্ভট্ঠানকথং পুব্বপেতকথং নানত্তকথং লোকক্খাযিকং সমুদ্দক্খাযিকং ইতিভৱাভৱকথং ইতি ৱা. অদ্দসা খো সন্দকো পৰিব্বাজকো আযস্মন্তং আনন্দং দূৰতোৱ আগচ্ছন্তং. দিস্ৱান সকং পৰিসং সণ্ঠাপেসি – ‘‘অপ্পসদ্দা ভোন্তো হোন্তু, মা ভোন্তো সদ্দমকত্থ; অযং সমণস্স গোতমস্স সাৱকো আগচ্ছতি সমণো আনন্দো. যাৱতা খো পন সমণস্স গোতমস্স সাৱকা কোসম্বিযং পটিৱসন্তি, অযং তেসং অঞ্ঞতৰো সমণো আনন্দো. অপ্পসদ্দকামা খো পন তে আযস্মন্তো অপ্পসদ্দৱিনীতা অপ্পসদ্দস্স ৱণ্ণৱাদিনো; অপ্পেৱ নাম অপ্পসদ্দং পৰিসং ৱিদিত্ৱা উপসঙ্কমিতব্বং মঞ্ঞেয্যা’’তি. অথ খো তে পৰিব্বাজকা তুণ্হী অহেসুং.
২২৪. অথ খো আযস্মা আনন্দো যেন সন্দকো পৰিব্বাজকো তেনুপসঙ্কমি. অথ খো সন্দকো পৰিব্বাজকো আযস্মন্তং আনন্দং এতদৱোচ – ‘‘এতু খো ভৱং আনন্দো, স্ৱাগতং ভোতো আনন্দস্স. চিৰস্সং খো ভৱং আনন্দো ইমং পৰিযাযমকাসি যদিদং ইধাগমনায. নিসীদতু ভৱং আনন্দো, ইদমাসনং পঞ্ঞত্ত’’ন্তি. নিসীদি খো আযস্মা আনন্দো পঞ্ঞত্তে আসনে. সন্দকোপি খো পৰিব্বাজকো অঞ্ঞতৰং নীচং আসনং গহেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো সন্দকং পৰিব্বাজকং আযস্মা আনন্দো এতদৱোচ – ‘‘কাযনুত্থ, সন্দক, এতৰহি কথায সন্নিসিন্না, কা চ পন ৱো অন্তৰাকথা ৱিপ্পকতা’’তি? ‘‘তিট্ঠতেসা, ভো আনন্দ, কথা যায মযং এতৰহি কথায সন্নিসিন্না. নেসা ভোতো আনন্দস্স কথা দুল্লভা ভৱিস্সতি পচ্ছাপি সৱনায. সাধু ৱত ভৱন্তংযেৱ আনন্দং পটিভাতু সকে আচৰিযকে ধম্মীকথা’’তি. ‘‘তেন হি, সন্দক, সুণাহি, সাধুকং মনসি কৰোহি, ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৱং ভো’’তি খো সন্দকো পৰিব্বাজকো আযস্মতো আনন্দস্স পচ্চস্সোসি. আযস্মা আনন্দো এতদৱোচ – ‘‘চত্তাৰোমে, সন্দক, তেন ভগৱতা জানতা পস্সতা অৰহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন অব্ৰহ্মচৰিযৱাসা অক্খাতা চত্তাৰি চ অনস্সাসিকানি ব্ৰহ্মচৰিযানি অক্খাতানি, যত্থ ৱিঞ্ঞূ পুৰিসো সসক্কং ব্ৰহ্মচৰিযং ন ৱসেয্য, ৱসন্তো চ [ৱসন্তো ৱা (সী. পী.) এৱমুপৰিপি অনাৰাধনপক্খে] নাৰাধেয্য ঞাযং ধম্মং কুসল’’ন্তি. ‘‘কতমে পন তে, ভো আনন্দ, তেন ভগৱতা জানতা পস্সতা অৰহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন চত্তাৰো অব্ৰহ্মচৰিযৱাসা অক্খাতা, যত্থ ৱিঞ্ঞূ পুৰিসো সসক্কং ব্ৰহ্মচৰিযং ন ৱসেয্য, ৱসন্তো চ নাৰাধেয্য ঞাযং ধম্মং কুসল’’ন্তি?
২২৫. ‘‘ইধ, সন্দক, একচ্চো সত্থা এৱংৱাদী হোতি এৱংদিট্ঠি – ‘নত্থি দিন্নং, নত্থি যিট্ঠং, নত্থি হুতং, নত্থি সুকতদুক্কটানং কম্মানং ফলং ৱিপাকো, নত্থি অযং লোকো, নত্থি পৰোলোকো, নত্থি মাতা, নত্থি পিতা, নত্থি সত্তা ওপপাতিকা, নত্থি লোকে সমণব্ৰাহ্মণা সম্মগ্গতা সম্মাপটিপন্না যে ইমঞ্চ লোকং পৰঞ্চ লোকং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা পৱেদেন্তি. চাতুমহাভূতিকো অযং পুৰিসো যদা কালঙ্কৰোতি, পথৱী পথৱীকাযং অনুপেতি অনুপগচ্ছতি, আপো আপোকাযং অনুপেতি অনুপগচ্ছতি, তেজো তেজোকাযং অনুপেতি অনুপগচ্ছতি, ৱাযো ৱাযোকাযং অনুপেতি অনুপগচ্ছতি, আকাসং ইন্দ্ৰিযানি সঙ্কমন্তি. আসন্দিপঞ্চমা পুৰিসা মতং আদায গচ্ছন্তি, যাৱাড়াহনা পদানি পঞ্ঞাযন্তি. কাপোতকানি অট্ঠীনি ভৱন্তি. ভস্সন্তা আহুতিযো; দত্তুপঞ্ঞত্তং যদিদং দানং. তেসং তুচ্ছা মুসা ৱিলাপো যে কেচি অত্থিকৱাদং ৱদন্তি. বালে চ পণ্ডিতে চ কাযস্স ভেদা উচ্ছিজ্জন্তি ৱিনস্সন্তি ন হোন্তি পৰং মৰণা’তি.
‘‘তত্ৰ, সন্দক, ৱিঞ্ঞূ পুৰিসো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘অযং খো ভৱং সত্থা এৱংৱাদী এৱংদিট্ঠি – নত্থি দিন্নং, নত্থি যিট্ঠং, নত্থি হুতং, নত্থি সুকতদুক্কটানং কম্মানং ফলং ৱিপাকো, নত্থি অযং লোকো, নত্থি পৰোলোকো, নত্থি মাতা, নত্থি পিতা, নত্থি সত্তা ওপপাতিকা, নত্থি লোকে সমণব্ৰাহ্মণা সম্মগ্গতা সম্মাপটিপন্না যে ইমঞ্চ লোকং পৰঞ্চ লোকং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা পৱেদেন্তি. চাতুমহাভূতিকো অযং পুৰিসো যদা কালঙ্কৰোতি, পথৱী পথৱীকাযং অনুপেতি অনুপগচ্ছতি, আপো আপোকাযং অনুপেতি অনুপগচ্ছতি, তেজো তেজোকাযং অনুপেতি অনুপগচ্ছতি, ৱাযো ৱাযোকাযং অনুপেতি অনুপগচ্ছতি, আকাসং ইন্দ্ৰিযানি সঙ্কমন্তি. আসন্দিপঞ্চমা পুৰিসা মতং আদায গচ্ছন্তি, যাৱাড়াহনা পদানি পঞ্ঞাযন্তি. কাপোতকানি অট্ঠীনি ভৱন্তি. ভস্সন্তা আহুতিযো; দত্তুপঞ্ঞত্তং যদিদং দানং. তেসং তুচ্ছা মুসা ৱিলাপো যে কেচি অত্থিকৱাদং ৱদন্তি. বালে চ পণ্ডিতে চ কাযস্স ভেদা উচ্ছিজ্জন্তি ৱিনস্সন্তি ন হোন্তি পৰং মৰণা’তি. সচে ইমস্স ভোতো সত্থুনো সচ্চং ৱচনং, অকতেন মে এত্থ কতং, অৱুসিতেন মে এত্থ ৱুসিতং. উভোপি মযং এত্থ সমসমা সামঞ্ঞং পত্তা, যো চাহং ন ৱদামি ‘উভো কাযস্স ভেদা উচ্ছিজ্জিস্সাম, ৱিনস্সিস্সাম, ন ভৱিস্সাম পৰং মৰণা’তি. অতিৰেকং খো পনিমস্স ভোতো সত্থুনো নগ্গিযং মুণ্ডিযং উক্কুটিকপ্পধানং কেসমস্সুলোচনং যোহং পুত্তসম্বাধসযনং [পুত্তসম্বাধৱসনং (সী.)] অজ্ঝাৱসন্তো কাসিকচন্দনং পচ্চনুভোন্তো মালাগন্ধৱিলেপনং ধাৰেন্তো জাতৰূপৰজতং সাদিযন্তো ইমিনা ভোতা সত্থাৰা সমসমগতিকো ভৱিস্সামি. অভিসম্পৰাযং সোহং কিং জানন্তো কিং পস্সন্তো ইমস্মিং সত্থৰি ব্ৰহ্মচৰিযং চৰিস্সামি? ‘সো অব্ৰহ্মচৰিযৱাসো অয’ন্তি – ইতি ৱিদিত্ৱা তস্মা ব্ৰহ্মচৰিযা নিব্বিজ্জ পক্কমতি [নিব্বিজ্জাপক্কমতি (সী.)]. অযং খো, সন্দক, তেন ভগৱতা জানতা পস্সতা অৰহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন পঠমো অব্ৰহ্মচৰিযৱাসো অক্খাতো যত্থ ৱিঞ্ঞূ পুৰিসো সসক্কং ব্ৰহ্মচৰিযং ন ৱসেয্য, ৱসন্তো চ নাৰাধেয্য ঞাযং ধম্মং কুসলং.
২২৬. ‘‘পুন চপৰং, সন্দক, ইধেকচ্চো সত্থা এৱংৱাদী হোতি এৱংদিট্ঠি – ‘কৰোতো কাৰযতো ছিন্দতো ছেদাপযতো পচতো পাচাপযতো সোচযতো সোচাপযতো কিলমতো কিলমাপযতো ফন্দতো ফন্দাপযতো পাণমতিপাতযতো অদিন্নং আদিযতো সন্ধিং ছিন্দতো নিল্লোপং হৰতো একাগাৰিকং কৰোতো পৰিপন্থে তিট্ঠতো পৰদাৰং গচ্ছতো মুসা ভণতো কৰোতো ন কৰীযতি পাপং. খুৰপৰিযন্তেন চেপি চক্কেন যো ইমিস্সা পথৱিযা পাণে একং মংসখলং একং মংসপুঞ্জং কৰেয্য, নত্থি ততোনিদানং পাপং, নত্থি পাপস্স আগমো. দক্খিণঞ্চেপি গঙ্গায তীৰং গচ্ছেয্য হনন্তো ঘাতেন্তো ছিন্দন্তো ছেদাপেন্তো পচন্তো পচাপেন্তো, নত্থি ততোনিদানং পাপং, নত্থি পাপস্স আগমো. উত্তৰঞ্চেপি গঙ্গায তীৰং গচ্ছেয্য দদন্তো দাপেন্তো যজন্তো যজাপেন্তো, নত্থি ততোনিদানং পুঞ্ঞং, নত্থি পুঞ্ঞস্স আগমো. দানেন দমেন সংযমেন সচ্চৱজ্জেন নত্থি পুঞ্ঞং, নত্থি পুঞ্ঞস্স আগমো’তি.
‘‘তত্ৰ, সন্দক, ৱিঞ্ঞূ পুৰিসো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘অযং খো ভৱং সত্থা এৱংৱাদী এৱংদিট্ঠি – কৰোতো কাৰযতো ছিন্দতো ছেদাপযতো পচতো পাচাপযতো সোচতো সোচাপযতো কিলমতো কিলমাপযতো ফন্দতো ফন্দাপযতো পাণমতিপাতযতো অদিন্নং আদিযতো সন্ধিং ছিন্দতো নিল্লোপং হৰতো একাগাৰিকং কৰোতো পৰিপন্থে তিট্ঠতো পৰদাৰং গচ্ছতো মুসা ভণতো কৰোতো ন কৰীযতি পাপং খুৰপৰিযন্তেন চেপি চক্কেন যো ইমিস্সা পথৱিযা পাণে একং মংসখলং একং মংসপুঞ্জং কৰেয্য, নত্থি ততোনিদানং পাপং, নত্থি পাপস্স আগমো. দক্খিণঞ্চেপি গঙ্গায তীৰং গচ্ছেয্য হনন্তো ঘাতেন্তো ছিন্দন্তো ছেদাপেন্তো পচন্তো পচাপেন্তো, নত্থি ততোনিদানং পাপং, নত্থি পাপস্স আগমো. উত্তৰঞ্চেপি গঙ্গায তীৰং গচ্ছেয্য দদন্তো দাপেন্তো যজন্তো যজাপেন্তো, নত্থি ততোনিদানং পুঞ্ঞং, নত্থি পুঞ্ঞস্স আগমো. দানেন দমেন সংযমেন সচ্চৱজ্জেন নত্থি পুঞ্ঞং, নত্থি পুঞ্ঞস্স আগমো’তি. সচে ইমস্স ভোতো সত্থুনো সচ্চং ৱচনং, অকতেন মে এত্থ কতং, অৱুসিতেন মে এত্থ ৱুসিতং. উভোপি মযং এত্থ সমসমা সামঞ্ঞং পত্তা, যো চাহং ন ৱদামি ‘উভিন্নং কুৰুতং ন কৰীযতি পাপ’ন্তি. অতিৰেকং খো পনিমস্স ভোতো সত্থুনো নগ্গিযং মুণ্ডিযং উক্কুটিকপ্পধানং কেসমস্সুলোচনং যোহং পুত্তসম্বাধসযনং অজ্ঝাৱসন্তো কাসিকচন্দনং পচ্চনুভোন্তো মালাগন্ধৱিলেপনং ধাৰেন্তো জাতৰূপৰজতং সাদিযন্তো ইমিনা ভোতা সত্থাৰা সমসমগতিকো ভৱিস্সামি. অভিসম্পৰাযং সোহং কিং জানন্তো কিং পস্সন্তো ইমস্মিং সত্থৰি ব্ৰহ্মচৰিযং চৰিস্সামি? ‘সো অব্ৰহ্মচৰিযৱাসো অয’ন্তি ইতি ৱিদিত্ৱা তস্মা ব্ৰহ্মচৰিযা নিব্বিজ্জ পক্কমতি. অযং খো, সন্দক, তেন ভগৱতা জানতা পস্সতা অৰহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন দুতিযো অব্ৰহ্মচৰিযৱাসো অক্খাতো যত্থ ৱিঞ্ঞূ পুৰিসো সসক্কং ব্ৰহ্মচৰিযং ন ৱসেয্য, ৱসন্তো চ নাৰাধেয্য ঞাযং ধম্মং কুসলং.
২২৭. ‘‘পুন চপৰং, সন্দক, ইধেকচ্চো সত্থা এৱংৱাদী হোতি এৱংদিট্ঠি – ‘নত্থি হেতু, নত্থি পচ্চযো সত্তানং সংকিলেসায; অহেতূ অপ্পচ্চযা সত্তা সংকিলিস্সন্তি; নত্থি হেতু, নত্থি পচ্চযো সত্তানং ৱিসুদ্ধিযা; অহেতূ অপ্পচ্চযা সত্তা ৱিসুজ্ঝন্তি; নত্থি বলং, নত্থি ৱীৰিযং, নত্থি পুৰিসথামো, নত্থি পুৰিসপৰক্কমো; সব্বে সত্তা সব্বে পাণা সব্বে ভূতা সব্বে জীৱা অৱসা অবলা অৱীৰিযা নিযতিসঙ্গতিভাৱপৰিণতা ছস্ৱেৱাভিজাতীসু সুখদুক্খং পটিসংৱেদেন্তী’তি.
‘‘তত্ৰ, সন্দক, ৱিঞ্ঞূ পুৰিসো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘অযং খো ভৱং সত্থা এৱংৱাদী এৱংদিট্ঠি – নত্থি হেতু, নত্থি পচ্চযো সত্তানং সংকিলেসায, অহেতূ অপ্পচ্চযা সত্তা সংকিলিস্সন্তি. নত্থি হেতু নত্থি পচ্চযো সত্তানং ৱিসুদ্ধিযা, অহেতূ অপ্পচ্চযা সত্তা ৱিসুজ্ঝন্তি. নত্থি বলং, নত্থি ৱীৰিযং, নত্থি পুৰিসথামো, নত্থি পুৰিসপৰক্কমো, সব্বে সত্তা সব্বে পাণা সব্বে ভূতা সব্বে জীৱা অৱসা অবলা অৱীৰিযা নিযতিসঙ্গতিভাৱপৰিণতা ছস্ৱেৱাভিজাতীসু সুখদুক্খং পটিসংৱেদেন্তী’তি. সচে ইমস্স ভোতো সত্থুনো সচ্চং ৱচনং, অকতেন মে এত্থ কতং, অৱুসিতেন মে এত্থ ৱুসিতং. উভোপি মযং এত্থ সমসমা সামঞ্ঞং পত্তা, যো চাহং ন ৱদামি ‘উভো অহেতূ অপ্পচ্চযা ৱিসুজ্ঝিস্সামা’তি. অতিৰেকং খো পনিমস্স ভোতো সত্থুনো নগ্গিযং মুণ্ডিযং উক্কুটিকপ্পধানং কেসমস্সুলোচনং যোহং পুত্তসম্বাধসযনং অজ্ঝাৱসন্তো কাসিকচন্দনং পচ্চনুভোন্তো মালাগন্ধৱিলেপনং ধাৰেন্তো জাতৰূপৰজতং সাদিযন্তো ইমিনা ভোতা সত্থাৰা সমসমগতিকো ভৱিস্সামি. অভিসম্পৰাযং সোহং কিং জানন্তো কিং পস্সন্তো ইমস্মিং সত্থৰি ব্ৰহ্মচৰিযং চৰিস্সামি? ‘সো অব্ৰহ্মচৰিযৱাসো অয’ন্তি – ইতি ৱিদিত্ৱা তস্মা ব্ৰহ্মচৰিযা নিব্বিজ্জ পক্কমতি. অযং খো, সন্দক, তেন ভগৱতা জানতা পস্সতা অৰহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন ততিযো অব্ৰহ্মচৰিযৱাসো অক্খাতো যত্থ ৱিঞ্ঞূ পুৰিসো সসক্কং ব্ৰহ্মচৰিযং ন ৱসেয্য, ৱসন্তো চ নাৰাধেয্য ঞাযং ধম্মং কুসলং.
২২৮. ‘‘পুন চপৰং, সন্দক, ইধেকচ্চো সত্থা এৱংৱাদী হোতি এৱংদিট্ঠি – ‘সত্তিমে কাযা অকটা অকটৱিধা অনিম্মিতা অনিম্মাতা ৱঞ্ঝা কূটট্ঠা এসিকট্ঠাযিট্ঠিতা, তে ন ইঞ্জন্তি ন ৱিপৰিণমন্তি ন অঞ্ঞমঞ্ঞং ব্যাবাধেন্তি নালং অঞ্ঞমঞ্ঞস্স সুখায ৱা দুক্খায ৱা সুখদুক্খায ৱা. কতমে সত্ত? পথৱীকাযো আপোকাযো তেজোকাযো ৱাযোকাযো সুখে দুক্খে জীৱে সত্তমে – ইমে সত্তকাযা অকটা অকটৱিধা অনিম্মিতা অনিম্মাতা ৱঞ্ঝা কূটট্ঠা এসিকট্ঠাযিট্ঠিতা. তে ন ইঞ্জন্তি ন ৱিপৰিণমন্তি ন অঞ্ঞমঞ্ঞং ব্যাবাধেন্তি. নালং অঞ্ঞমঞ্ঞস্স সুখায ৱা দুক্খায ৱা সুখদুক্খায ৱা. তত্থ নত্থি হন্তা ৱা ঘাতেতা ৱা সোতা ৱা সাৱেতা ৱা ৱিঞ্ঞাতা ৱা ৱিঞ্ঞাপেতা ৱা. যোপি তিণ্হেন সত্থেন সীসং ছিন্দতি, ন কোচি কঞ্চি [কিঞ্চি (ক.)] জীৱিতা ৱোৰোপেতি. সত্তন্নংত্ৱেৱ কাযানমন্তৰেন সত্থং ৱিৱৰমনুপততি. চুদ্দস খো পনিমানি যোনিপমুখসতসহস্সানি সট্ঠি চ সতানি ছ চ সতানি পঞ্চ চ কম্মুনো সতানি পঞ্চ চ কম্মানি তীণি চ কম্মানি, কম্মে চ অড্ঢকম্মে চ, দ্ৱট্ঠিপটিপদা, দ্ৱট্ঠন্তৰকপ্পা, ছড়াভিজাতিযো, অট্ঠ পুৰিসভূমিযো, একূনপঞ্ঞাস আজীৱকসতে, একূনপঞ্ঞাস পৰিব্বাজকসতে, একূনপঞ্ঞাস নাগাৱাসসতে, ৱীসে ইন্দ্ৰিযসতে, তিংসে নিৰযসতে, ছত্তিংস ৰজোধাতুযো, সত্ত সঞ্ঞীগব্ভা, সত্ত অসঞ্ঞীগব্ভা, সত্ত নিগণ্ঠিগব্ভা, সত্ত দেৱা, সত্ত মানুসা, সত্ত পেসাচা, সত্ত সৰা, সত্ত পৱুটা, সত্ত পপাতা, সত্ত পপাতসতানি, সত্ত সুপিনা, সত্ত সুপিনসতানি, চুল্লাসীতি [চূড়াসীতি (সী. স্যা. কং. পী.)] মহাকপ্পিনো [মহাকপ্পুনো (সী. পী.)] সতসহস্সানি, যানি বালে চ পণ্ডিতে চ সন্ধাৱিত্ৱা সংসৰিত্ৱা দুক্খস্সন্তং কৰিস্সন্তি. তত্থ নত্থি ইমিনাহং সীলেন ৱা ৱতেন ৱা তপেন ৱা ব্ৰহ্মচৰিযেন ৱা অপৰিপক্কং ৱা কম্মং পৰিপাচেস্সামি, পৰিপক্কং ৱা কম্মং ফুস্স ফুস্স ব্যন্তিং কৰিস্সামীতি. হেৱং নত্থি দোণমিতে সুখদুক্খে পৰিযন্তকতে সংসাৰে, নত্থি হাযনৱড্ঢনে, নত্থি উক্কংসাৱকংসে. সেয্যথাপি নাম সুত্তগুড়ে খিত্তে নিব্বেঠিযমানমেৱ পলেতি, এৱমেৱ বালে চ পণ্ডিতে চ সন্ধাৱিত্ৱা সংসৰিত্ৱা দুক্খস্সন্তং কৰিস্সন্তী’তি.
‘‘তত্ৰ, সন্দক, ৱিঞ্ঞূ পুৰিসো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘অযং খো ভৱং সত্থা এৱংৱাদী এৱংদিট্ঠি – সত্তিমে কাযা অকটা অকটৱিধা অনিম্মিতা অনিম্মাতা ৱঞ্ঝা কূটট্ঠা এসিকট্ঠাযিট্ঠিতা. তে ন ইঞ্জন্তি ন ৱিপৰিণমন্তি ন অঞ্ঞমঞ্ঞং ব্যাবাধেন্তি. নালং অঞ্ঞমঞ্ঞস্স সুখায ৱা দুক্খায ৱা সুখদুক্খায ৱা. কতমে সত্ত? পথৱীকাযো আপোকাযো তেজোকাযো ৱাযোকাযো সুখে দুক্খে জীৱে সত্তমে – ইমে সত্ত কাযা অকটা অকটৱিধা অনিম্মিতা অনিম্মাতা ৱঞ্ঝা কূটট্ঠা এসিকট্ঠাযিট্ঠিতা. তে ন ইঞ্জন্তি ন ৱিপৰিণমন্তি ন অঞ্ঞমঞ্ঞং ব্যাবাধেন্তি. নালং অঞ্ঞমঞ্ঞস্স সুখায ৱা দুক্খায ৱা সুখদুক্খায ৱা. তত্থ নত্থি হন্তা ৱা ঘাতেতা ৱা সোতা ৱা সাৱেতা ৱা ৱিঞ্ঞাতা ৱা ৱিঞ্ঞাপেতা ৱা. যোপি তিণ্হেন সত্থেন সীসং ছিন্দতি, ন কোচি কঞ্চি জীৱিতা ৱোৰোপেতি. সত্তন্নংত্ৱেৱ কাযানমন্তৰেন সত্থং ৱিৱৰমনুপততি. চুদ্দস খো পনিমানি যোনিপমুখসতসহস্সানি সট্ঠি চ সতানি ছ চ সতানি পঞ্চ চ কম্মুনো সতানি পঞ্চ চ কম্মানি তীণি চ কম্মানি, কম্মে চ অড্ঢকম্মে চ, দ্ৱট্ঠিপটিপদা, দ্ৱট্ঠন্তৰকপ্পা, ছড়াভিজাতিযো, অট্ঠ পুৰিসভূমিযো, একূনপঞ্ঞাস আজীৱকসতে, একূনপঞ্ঞাস পৰিব্বাজকসতে, একূনপঞ্ঞাস নাগাৱাসসতে, ৱীসে ইন্দ্ৰিযসতে, তিংসে নিৰযসতে, ছত্তিংস ৰজোধাতুযো, সত্ত সঞ্ঞীগব্ভা, সত্ত অসঞ্ঞীগব্ভা, সত্ত নিগণ্ঠিগব্ভা, সত্ত দেৱা, সত্ত মানুসা, সত্ত পেসাচা, সত্ত সৰা, সত্ত পৱুটা, সত্ত পপাতা, সত্ত পপাতসতানি, সত্ত সুপিনা, সত্ত সুপিনসতানি, চুল্লাসীতি মহাকপ্পিনো সতসহস্সানি, যানি বালে চ পণ্ডিতে চ সন্ধাৱিত্ৱা সংসৰিত্ৱা দুক্খস্সন্তং কৰিস্সন্তি. তত্থ নত্থি ইমিনাহং সীলেন ৱা ৱতেন ৱা তপেন ৱা ব্ৰহ্মচৰিযেন ৱা অপৰিপক্কং ৱা কম্মং পৰিপাচেস্সামি, পৰিপক্কং ৱা কম্মং ফুস্স ফুস্স ব্যন্তিং কৰিস্সামীতি, হেৱং নত্থি দোণমিতে সুখদুক্খে পৰিযন্তকতে সংসাৰে, নত্থি হাযনৱড্ঢনে, নত্থি উক্কংসাৱকংসে. সেয্যথাপি নাম সুত্তগুড়ে খিত্তে নিব্বেঠিযমানমেৱ পলেতি, এৱমেৱ বালে চ পণ্ডিতে চ সন্ধাৱিত্ৱা সংসৰিত্ৱা দুক্খস্সন্তং কৰিস্সন্তী’তি. সচে পন ইমস্স ভোতো সত্থুনো সচ্চং ৱচনং, অকতেন মে এত্থ কতং, অৱুসিতেন মে এত্থ ৱুসিতং. উভোপি মযং এত্থ সমসমা সামঞ্ঞং পত্তা, যো চাহং ন ৱদামি. ‘উভো সন্ধাৱিত্ৱা সংসৰিত্ৱা দুক্খস্সন্তং কৰিস্সামা’তি. অতিৰেকং খো পনিমস্স ভোতো সত্থুনো নগ্গিযং মুণ্ডিযং উক্কুটিকপ্পধানং কেসমস্সুলোচনং যোহং পুত্তসম্বাধসযনং অজ্ঝাৱসন্তো কাসিকচন্দনং পচ্চনুভোন্তো মালাগন্ধৱিলেপনং ধাৰেন্তো জাতৰূপৰজতং সাদিযন্তো ইমিনা ভোতা সত্থাৰা সমসমগতিকো ভৱিস্সামি. অভিসম্পৰাযং সোহং কিং জানন্তো কিং পস্সন্তো ইমস্মিং সত্থৰি ব্ৰহ্মচৰিযং চৰিস্সামি? ‘সো অব্ৰহ্মচৰিযৱাসো অয’ন্তি – ইতি ৱিদিত্ৱা তস্মা ব্ৰহ্মচৰিযা নিব্বিজ্জ পক্কমতি. অযং খো, সন্দক, তেন ভগৱতা জানতা পস্সতা অৰহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন চতুত্থো অব্ৰহ্মচৰিযৱাসো অক্খাতো যত্থ ৱিঞ্ঞূ পুৰিসো সসক্কং ব্ৰহ্মচৰিযং ন ৱসেয্য, ৱসন্তো চ নাৰাধেয্য ঞাযং ধম্মং কুসলং.
‘‘ইমে খো তে, সন্দক, তেন ভগৱতা জানতা পস্সতা অৰহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন চত্তাৰো অব্ৰহ্মচৰিযৱাসা অক্খাতা যত্থ ৱিঞ্ঞূ পুৰিসো সসক্কং ব্ৰহ্মচৰিযং ন ৱসেয্য, ৱসন্তো চ নাৰাধেয্য ঞাযং ধম্মং কুসল’’ন্তি.
‘‘অচ্ছৰিযং, ভো আনন্দ, অব্ভুতং, ভো আনন্দ! যাৱঞ্চিদং তেন ভগৱতা জানতা পস্সতা অৰহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন চত্তাৰো অব্ৰহ্মচৰিযৱাসাৱ সমানা ‘অব্ৰহ্মচৰিযৱাসা’তি অক্খাতা যত্থ ৱিঞ্ঞূ পুৰিসো সসক্কং ব্ৰহ্মচৰিযং ন ৱসেয্য, ৱসন্তো চ নাৰাধেয্য ঞাযং ধম্মং কুসলন্তি. কতমানি পন তানি, ভো আনন্দ, তেন ভগৱতা জানতা পস্সতা অৰহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন চত্তাৰি অনস্সাসিকানি ব্ৰহ্মচৰিযানি অক্খাতানি যত্থ ৱিঞ্ঞূ পুৰিসো সসক্কং ব্ৰহ্মচৰিযং ন ৱসেয্য, ৱসন্তো চ নাৰাধেয্য ঞাযং ধম্মং কুসল’’ন্তি?
২২৯. ‘‘ইধ, সন্দক, একচ্চো সত্থা সব্বঞ্ঞূ সব্বদস্সাৱী অপৰিসেসং ঞাণদস্সনং পটিজানাতি – ‘চৰতো চ মে তিট্ঠতো চ সুত্তস্স চ জাগৰস্স চ সততং সমিতং ঞাণদস্সনং পচ্চুপট্ঠিত’ন্তি. সো সুঞ্ঞম্পি অগাৰং পৱিসতি, পিণ্ডম্পি ন লভতি, কুক্কুৰোপি ডংসতি, চণ্ডেনপি হত্থিনা সমাগচ্ছতি, চণ্ডেনপি অস্সেন সমাগচ্ছতি, চণ্ডেনপি গোণেন সমাগচ্ছতি, ইত্থিযাপি পুৰিসস্সপি নামম্পি গোত্তম্পি পুচ্ছতি, গামস্সপি নিগমস্সপি নামম্পি মগ্গম্পি পুচ্ছতি. সো ‘কিমিদ’ন্তি পুট্ঠো সমানো ‘সুঞ্ঞং মে অগাৰং পৱিসিতব্বং অহোসি’, তেন পাৱিসিং; ‘পিণ্ডম্পি অলদ্ধব্বং অহোসি’, তেন নালত্থং; ‘কুক্কুৰেন ডংসিতব্বং অহোসি’, তেনম্হি [তেন (ক.), তেনাসিং (?)] দট্ঠো; ‘চণ্ডেন হত্থিনা সমাগন্তব্বং অহোসি’, তেন সমাগমিং; ‘চণ্ডেন অস্সেন সমাগন্তব্বং অহোসি’, তেন সমাগমিং; ‘চণ্ডেন গোণেন সমাগন্তব্বং অহোসি’, তেন সমাগমিং; ‘ইত্থিযাপি পুৰিসস্সপি নামম্পি গোত্তম্পি পুচ্ছিতব্বং অহোসি’, তেন পুচ্ছিং; ‘গামস্সপি নিগমস্সপি নামম্পি মগ্গম্পি পুচ্ছিতব্বং অহোসি’, তেন পুচ্ছিন্তি. তত্ৰ, সন্দক, ৱিঞ্ঞূ পুৰিসো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘অযং খো ভৱং সত্থা সব্বঞ্ঞূ সব্বদস্সাৱী অপৰিসেসং ঞাণদস্সনং পটিজানাতি…পে… ‘গামস্সপি নিগমস্সপি নামম্পি মগ্গম্পি পুচ্ছিতব্বং অহোসি, তেন পুচ্ছি’ন্তি. সো ‘অনস্সাসিকং ইদং ব্ৰহ্মচৰিয’ন্তি – ইতি ৱিদিত্ৱা তস্মা ব্ৰহ্মচৰিযা নিব্বিজ্জ পক্কমতি. ইদং খো, সন্দক, তেন ভগৱতা জানতা পস্সতা অৰহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন পঠমং অনস্সাসিকং ব্ৰহ্মচৰিযং অক্খাতং যত্থ ৱিঞ্ঞূ পুৰিসো সসক্কং ব্ৰহ্মচৰিযং ন ৱসেয্য, ৱসন্তো চ নাৰাধেয্য ঞাযং ধম্মং কুসলং.
২৩০. ‘‘পুন চপৰং, সন্দক, ইধেকচ্চো সত্থা অনুস্সৱিকো হোতি অনুস্সৱসচ্চো. সো অনুস্সৱেন ইতিহিতিহপৰম্পৰায পিটকসম্পদায ধম্মং দেসেতি. অনুস্সৱিকস্স খো পন, সন্দক, সত্থুনো অনুস্সৱসচ্চস্স সুস্সুতম্পি হোতি দুস্সুতম্পি হোতি তথাপি হোতি অঞ্ঞথাপি হোতি. তত্ৰ, সন্দক, ৱিঞ্ঞূ পুৰিসো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘অযং খো ভৱং সত্থা অনুস্সৱিকো অনুস্সৱসচ্চো সো অনুস্সৱেন ইতিহিতিহপৰম্পৰায পিটকসম্পদায ধম্মং দেসেতি. অনুস্সৱিকস্স খো পন সত্থুনো অনুস্সৱসচ্চস্স সুস্সুতম্পি হোতি দুস্সুতম্পি হোতি তথাপি হোতি অঞ্ঞথাপি হোতি’. সো ‘অনস্সাসিকং ইদং ব্ৰহ্মচৰিয’ন্তি – ইতি ৱিদিত্ৱা তস্মা ব্ৰহ্মচৰিযা নিব্বিজ্জ পক্কমতি. ইদং খো, সন্দক, তেন ভগৱতা জানতা পস্সতা অৰহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন দুতিযং অনস্সাসিকং ব্ৰহ্মচৰিযং অক্খাতং যত্থ ৱিঞ্ঞূ পুৰিসো সসক্কং ব্ৰহ্মচৰিযং ন ৱসেয্য, ৱসন্তো চ নাৰাধেয্য ঞাযং ধম্মং কুসলং.
২৩১. ‘‘পুন চপৰং, সন্দক, ইধেকচ্চো সত্থা তক্কী হোতি ৱীমংসী. সো তক্কপৰিযাহতং ৱীমংসানুচৰিতং সযংপটিভানং ধম্মং দেসেতি. তক্কিস্স খো পন, সন্দক, সত্থুনো ৱীমংসিস্স সুতক্কিতম্পি হোতি দুত্তক্কিতম্পি হোতি তথাপি হোতি অঞ্ঞথাপি হোতি. তত্ৰ, সন্দক, ৱিঞ্ঞূ পুৰিসো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘অযং খো ভৱং সত্থা তক্কী ৱীমংসী. সো তক্কপৰিযাহতং ৱীমংসানুচৰিতং সযংপটিভানং ধম্মং দেসেতি. তক্কিস্স খো পন সত্থুনো ৱীমংসিস্স সুতক্কিতম্পি হোতি দুত্তক্কিতম্পি হোতি তথাপি হোতি অঞ্ঞথাপি হোতি’. সো ‘অনস্সাসিকং ইদং ব্ৰহ্মচৰিয’ন্তি – ইতি ৱিদিত্ৱা তস্মা ব্ৰহ্মচৰিযা নিব্বিজ্জ পক্কমতি. ইদং খো, সন্দক, তেন ভগৱতা জানতা পস্সতা অৰহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন ততিযং অনস্সাসিকং ব্ৰহ্মচৰিযং অক্খাতং যত্থ ৱিঞ্ঞূ পুৰিসো সসক্কং ব্ৰহ্মচৰিযং ন ৱসেয্য, ৱসন্তো চ নাৰাধেয্য ঞাযং ধম্মং কুসলং.
২৩২. ‘‘পুন চপৰং, সন্দক, ইধেকচ্চো সত্থা মন্দো হোতি মোমূহো. সো মন্দত্তা মোমূহত্তা তত্থ তত্থ [তথা তথা (সী. স্যা. কং. পী.)] পঞ্হং পুট্ঠো সমানো ৱাচাৱিক্খেপং আপজ্জতি অমৰাৱিক্খেপং – ‘এৱন্তিপি [এৱম্পি (সী. পী.)] মে নো, তথাতিপি [তথাপি (সী. পী.)] মে নো, অঞ্ঞথাতিপি [অঞ্ঞথাপি (সী. পী.) ( ) সব্বত্থ নত্থি] মে নো, নোতিপি মে নো, নো নোতিপি মে নো’তি. তত্ৰ, সন্দক, ৱিঞ্ঞূ পুৰিসো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘অযং খো ভৱং সত্থা মন্দো মোমূহো. সো মন্দত্তা মোমূহত্তা তত্থ তত্থ পঞ্হং পুট্ঠো সমানো ৱাচাৱিক্খেপং আপজ্জতি অমৰাৱিক্খেপং – এৱন্তিপি মে নো, তথাতিপি মে নো, অঞ্ঞথাতিপি মে নো, নোতিপি মে নো, নো নোতিপি মে নো’তি. সো ‘অনস্সাসিকং ইদং ব্ৰহ্মচৰিয’ন্তি – ইতি ৱিদিত্ৱা তস্মা ব্ৰহ্মচৰিযা নিব্বিজ্জ পক্কমতি. ইদং খো, সন্দক, তেন ভগৱতা জানতা পস্সতা অৰহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন চতুত্থং অনস্সাসিকং ব্ৰহ্মচৰিযং অক্খাতং যত্থ ৱিঞ্ঞূ পুৰিসো সসক্কং ব্ৰহ্মচৰিযং ন ৱসেয্য, ৱসন্তো চ নাৰাধেয্য ঞাযং ধম্মং কুসলং.
‘‘ইমানি খো, (তানি সন্দক, তেন ভগৱতা জানতা পস্সতা অৰহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন চত্তাৰি অনস্সাসিকানি ব্ৰহ্মচৰিযানি অক্খাতানি যত্থ ৱিঞ্ঞূ পুৰিসো সসক্কং ব্ৰহ্মচৰিযং ন ৱসেয্য, ৱসন্তো চ নাৰাধেয্য ঞাযং ধম্মং কুসল’’ন্তি.
‘‘অচ্ছৰিযং, ভো আনন্দ, অব্ভুতং, ভো আনন্দ! যাৱঞ্চিদং তেন ভগৱতা জানতা পস্সতা অৰহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন চত্তাৰি অনস্সাসিকানেৱ ব্ৰহ্মচৰিযানি অনস্সাসিকানি ব্ৰহ্মচৰিযানীতি অক্খাতানি যত্থ ৱিঞ্ঞূ পুৰিসো সসক্কং ব্ৰহ্মচৰিযং ন ৱসেয্য, ৱসন্তো চ নাৰাধেয্য ঞাযং ধম্মং কুসলং. সো পন, ভো আনন্দ, সত্থা কিং ৱাদী কিং অক্খাযী যত্থ ৱিঞ্ঞূ পুৰিসো সসক্কং ব্ৰহ্মচৰিযং ৱসেয্য, ৱসন্তো চ আৰাধেয্য ঞাযং ধম্মং কুসল’’ন্তি.
২৩৩. ‘‘ইধ, সন্দক, তথাগতো লোকে উপ্পজ্জতি অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৱিজ্জাচৰণসম্পন্নো সুগতো লোকৱিদূ অনুত্তৰো পুৰিসদম্মসাৰথি সত্থা দেৱমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৱা…পে… [ৱিত্থাৰো ম. নি. ২.৯-১০ কন্দৰকসুত্তে] সো ইমে পঞ্চ নীৱৰণে পহায চেতসো উপক্কিলেসে পঞ্ঞায দুব্বলীকৰণে ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি ৱিৱিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৱিতক্কং সৱিচাৰং ৱিৱেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. যস্মিং খো [যস্মিং খো পন (স্যা. কং. ক.)], সন্দক, সত্থৰি সাৱকো এৱৰূপং উড়াৰৱিসেসং অধিগচ্ছতি তত্থ ৱিঞ্ঞূ পুৰিসো সসক্কং ব্ৰহ্মচৰিযং ৱসেয্য, ৱসন্তো চ আৰাধেয্য ঞাযং ধম্মং কুসলং.
‘‘পুন চপৰং, সন্দক, ভিক্খু ৱিতক্কৱিচাৰানং ৱূপসমা…পে... দুতিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. যস্মিং খো, সন্দক, সত্থৰি সাৱকো এৱৰূপং উড়াৰৱিসেসং অধিগচ্ছতি তত্থ ৱিঞ্ঞূ পুৰিসো সসক্কং ব্ৰহ্মচৰিযং ৱসেয্য, ৱসন্তো চ আৰাধেয্য ঞাযং ধম্মং কুসলং.
‘‘পুন চপৰং, সন্দক, ভিক্খু পীতিযা চ ৱিৰাগা উপেক্খকো চ ৱিহৰতি…পে… ততিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. যস্মিং খো, সন্দক, সত্থৰি সাৱকো এৱৰূপং উড়াৰৱিসেসং অধিগচ্ছতি তত্থ ৱিঞ্ঞূ পুৰিসো সসক্কং ব্ৰহ্মচৰিযং ৱসেয্য, ৱসন্তো চ আৰাধেয্য ঞাযং ধম্মং কুসলং.
‘‘পুন চপৰং, সন্দক, ভিক্খু সুখস্স চ পহানা…পে… চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. যস্মিং খো, সন্দক, সত্থৰি সাৱকো এৱৰূপং উড়াৰৱিসেসং অধিগচ্ছতি তত্থ ৱিঞ্ঞূ পুৰিসো সসক্কং ব্ৰহ্মচৰিযং ৱসেয্য, ৱসন্তো চ আৰাধেয্য ঞাযং ধম্মং কুসলং.
‘‘সো এৱং সমাহিতে চিত্তে পৰিসুদ্ধে পৰিযোদাতে অনঙ্গণে ৱিগতূপক্কিলেসে মুদুভূতে কম্মনিযে ঠিতে আনেঞ্জপ্পত্তে পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণায চিত্তং অভিনিন্নামেতি. সো অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰতি, সেয্যথিদং – একম্পি জাতিং দ্ৱেপি জাতিযো…পে… ইতি সাকাৰং সউদ্দেসং অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰতি. যস্মিং খো, সন্দক, সত্থৰি সাৱকো এৱৰূপং উড়াৰৱিসেসং অধিগচ্ছতি তত্থ ৱিঞ্ঞূ পুৰিসো সসক্কং ব্ৰহ্মচৰিযং ৱসেয্য, ৱসন্তো চ আৰাধেয্য ঞাযং ধম্মং কুসলং.
‘‘সো এৱং সমাহিতে চিত্তে পৰিসুদ্ধে পৰিযোদাতে অনঙ্গণে ৱিগতূপক্কিলেসে মুদুভূতে কম্মনিযে ঠিতে আনেঞ্জপ্পত্তে সত্তানং চুতূপপাতঞাণায চিত্তং অভিনিন্নামেতি. সো দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সতি চৱমানে উপপজ্জমানে হীনে পণীতে সুৱণ্ণে দুব্বণ্ণে সুগতে দুগ্গতে…পে… যথাকম্মূপগে সত্তে পজানাতি. যস্মিং খো, সন্দক, সত্থৰি সাৱকো এৱৰূপং উড়াৰৱিসেসং অধিগচ্ছতি তত্থ ৱিঞ্ঞূ পুৰিসো সসক্কং ব্ৰহ্মচৰিযং ৱসেয্য, ৱসন্তো চ আৰাধেয্য ঞাযং ধম্মং কুসলং.
‘‘সো এৱং সমাহিতে চিত্তে পৰিসুদ্ধে পৰিযোদাতে অনঙ্গণে ৱিগতূপক্কিলেসে মুদুভূতে কম্মনিযে ঠিতে আনেঞ্জপ্পত্তে আসৱানং খযঞাণায চিত্তং অভিনিন্নামেতি. সো ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং দুক্খসমুদযো’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং দুক্খনিৰোধো’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পজানাতি; ‘ইমে আসৱা’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং আসৱসমুদযো’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং আসৱনিৰোধো’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং আসৱনিৰোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পজানাতি. তস্স এৱং জানতো এৱং পস্সতো কামাসৱাপি চিত্তং ৱিমুচ্চতি, ভৱাসৱাপি চিত্তং ৱিমুচ্চতি, অৱিজ্জাসৱাপি চিত্তং ৱিমুচ্চতি. ৱিমুত্তস্মিং ৱিমুত্তমিতি ঞাণং হোতি. ‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতি. যস্মিং খো, সন্দক, সত্থৰি সাৱকো এৱৰূপং উড়াৰৱিসেসং অধিগচ্ছতি তত্থ ৱিঞ্ঞূ পুৰিসো সসক্কং ব্ৰহ্মচৰিযং ৱসেয্য, ৱসন্তো চ আৰাধেয্য ঞাযং ধম্মং কুসল’’ন্তি.
২৩৪. ‘‘যো পন সো, ভো আনন্দ, ভিক্খু অৰহং খীণাসৱো ৱুসিতৱা কতকৰণীযো ওহিতভাৰো অনুপ্পত্তসদত্থো পৰিক্খীণভৱসংযোজনো সম্মদঞ্ঞা ৱিমুত্তো পৰিভুঞ্জেয্য সো কামে’’তি? ‘‘যো সো, সন্দক, ভিক্খু অৰহং খীণাসৱো ৱুসিতৱা কতকৰণীযো ওহিতভাৰো অনুপ্পত্তসদত্থো পৰিক্খীণভৱসংযোজনো সম্মদঞ্ঞা ৱিমুত্তো অভব্বো সো পঞ্চট্ঠানানি অজ্ঝাচৰিতুং. অভব্বো খীণাসৱো ভিক্খু সঞ্চিচ্চ পাণং জীৱিতা ৱোৰোপেতুং, অভব্বো খীণাসৱো ভিক্খু অদিন্নং থেয্যসঙ্খাতং আদাতুং, অভব্বো খীণাসৱো ভিক্খু মেথুনং ধম্মং পটিসেৱেতুং, অভব্বো খীণাসৱো ভিক্খু সম্পজানমুসা ভাসিতুং, অভব্বো খীণাসৱো ভিক্খু সন্নিধিকাৰকং কামে পৰিভুঞ্জিতুং, সেয্যথাপি পুব্বে অগাৰিযভূতো. যো সো, সন্দক, ভিক্খু অৰহং খীণাসৱো ৱুসিতৱা কতকৰণীযো ওহিতভাৰো অনুপ্পত্তসদত্থো পৰিক্খীণভৱসংযোজনো সম্মদঞ্ঞা ৱিমুত্তো অভব্বো সো ইমানি পঞ্চট্ঠানানি অজ্ঝাচৰিতু’’ন্তি.
২৩৫. ‘‘যো পন সো, ভো আনন্দ, ভিক্খু অৰহং খীণাসৱো ৱুসিতৱা কতকৰণীযো ওহিতভাৰো অনুপ্পত্তসদত্থো পৰিক্খীণভৱসংযোজনো সম্মদঞ্ঞা ৱিমুত্তো তস্স চৰতো চেৱ তিট্ঠতো চ সুত্তস্স চ জাগৰস্স চ সততং সমিতং ঞাণদস্সনং পচ্চুপট্ঠিতং – ‘খীণা মে আসৱা’’’তি? ‘‘তেন হি, সন্দক, উপমং তে কৰিস্সামি; উপমাযপিধেকচ্চে ৱিঞ্ঞূ পুৰিসা ভাসিতস্স অত্থং আজানন্তি. সেয্যথাপি, সন্দক, পুৰিসস্স হত্থপাদা ছিন্না; তস্স চৰতো চেৱ তিট্ঠতো চ সুত্তস্স চ জাগৰস্স চ সততং সমিতং (জানাতি – ‘ছিন্না মে হত্থপাদা’তি, উদাহু পচ্চৱেক্খমানো জানাতি – ‘ছিন্না মে হত্থপাদা’’’তি? ‘‘ন খো, ভো আনন্দ, সো পুৰিসো সততং সমিতং জানাতি – ‘ছিন্না মে হত্থপাদা’ তি.) [(ছিন্নাৱ হত্থপাদা,) (সী. স্যা. কং. পী.)] অপি চ খো পন নং পচ্চৱেক্খমানো জানাতি – ‘ছিন্না মে হত্থপাদা’’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, সন্দক, যো সো ভিক্খু অৰহং খীণাসৱো ৱুসিতৱা কতকৰণীযো ওহিতভাৰো অনুপ্পত্তসদত্থো পৰিক্খীণভৱসংযোজনো সম্মদঞ্ঞা ৱিমুত্তো তস্স চৰতো চেৱ তিট্ঠতো চ সুত্তস্স চ জাগৰস্স চ সততং সমিতং (ঞাণদস্সনং ন পচ্চুপট্ঠিতং – ‘খীণা মে আসৱা’তি;) [(খীণাৱ আসৱা,) (সী. স্যা. কং. পী.)] অপি চ খো পন নং পচ্চৱেক্খমানো জানাতি – ‘খীণা মে আসৱা’’’তি.
২৩৬. ‘‘কীৱবহুকা পন, ভো আনন্দ, ইমস্মিং ধম্মৱিনযে নিয্যাতাৰো’’তি? ‘‘ন খো, সন্দক, একংযেৱ সতং ন দ্ৱে সতানি ন তীণি সতানি ন চত্তাৰি সতানি ন পঞ্চ সতানি, অথ খো ভিয্যোৱ যে ইমস্মিং ধম্মৱিনযে নিয্যাতাৰো’’তি. ‘‘অচ্ছৰিযং, ভো আনন্দ, অব্ভুতং, ভো আনন্দ! ন চ নাম সধম্মোক্কংসনা ভৱিস্সতি, ন পৰধম্মৱম্ভনা, আযতনে চ ধম্মদেসনা তাৱ বহুকা চ নিয্যাতাৰো পঞ্ঞাযিস্সন্তি. ইমে পনাজীৱকা পুত্তমতায পুত্তা অত্তানঞ্চেৱ উক্কংসেন্তি, পৰে চ ৱম্ভেন্তি তযো চেৱ নিয্যাতাৰো পঞ্ঞপেন্তি, সেয্যথিদং – নন্দং ৱচ্ছং, কিসং সংকিচ্চং, মক্খলিং গোসাল’’ন্তি. অথ খো সন্দকো পৰিব্বাজকো সকং পৰিসং আমন্তেসি – ‘‘চৰন্তু ভোন্তো সমণে গোতমে ব্ৰহ্মচৰিযৱাসো. ন দানি সুকৰং অম্হেহি লাভসক্কাৰসিলোকে পৰিচ্চজিতু’’ন্তি. ইতি হিদং সন্দকো পৰিব্বাজকো সকং পৰিসং উয্যোজেসি ভগৱতি ব্ৰহ্মচৰিযেতি.
সন্দকসুত্তং নিট্ঠিতং ছট্ঠং.
৭. মহাসকুলুদাযিসুত্তং
২৩৭. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা ৰাজগহে ৱিহৰতি ৱেড়ুৱনে কলন্দকনিৱাপে. তেন খো পন সমযেন সম্বহুলা অভিঞ্ঞাতা অভিঞ্ঞাতা পৰিব্বাজকা মোৰনিৱাপে পৰিব্বাজকাৰামে পটিৱসন্তি, সেয্যথিদং – অন্নভাৰো ৱৰধৰো সকুলুদাযী চ পৰিব্বাজকো অঞ্ঞে চ অভিঞ্ঞাতা অভিঞ্ঞাতা পৰিব্বাজকা. অথ খো ভগৱা পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায ৰাজগহং পিণ্ডায পাৱিসি. অথ খো ভগৱতো এতদহোসি – ‘‘অতিপ্পগো খো তাৱ ৰাজগহে পিণ্ডায চৰিতুং. যংনূনাহং যেন মোৰনিৱাপো পৰিব্বাজকাৰামো যেন সকুলুদাযী পৰিব্বাজকো তেনুপসঙ্কমেয্য’’ন্তি. অথ খো ভগৱা যেন মোৰনিৱাপো পৰিব্বাজকাৰামো তেনুপসঙ্কমি. তেন খো পন সমযেন সকুলুদাযী পৰিব্বাজকো মহতিযা পৰিব্বাজকপৰিসায সদ্ধিং নিসিন্নো হোতি উন্নাদিনিযা উচ্চাসদ্দমহাসদ্দায অনেকৱিহিতং তিৰচ্ছানকথং কথেন্তিযা, সেয্যথিদং – ৰাজকথং চোৰকথং মহামত্তকথং সেনাকথং ভযকথং যুদ্ধকথং অন্নকথং পানকথং ৱত্থকথং সযনকথং মালাকথং গন্ধকথং ঞাতিকথং যানকথং গামকথং নিগমকথং নগৰকথং জনপদকথং ইত্থিকথং সূৰকথং ৱিসিখাকথং কুম্ভট্ঠানকথং পুব্বপেতকথং নানত্তকথং লোকক্খাযিকং সমুদ্দক্খাযিকং ইতিভৱাভৱকথং ইতি ৱা. অদ্দসা খো সকুলুদাযী পৰিব্বাজকো ভগৱন্তং দূৰতোৱ আগচ্ছন্তং. দিস্ৱান সকং পৰিসং সণ্ঠাপেতি – ‘‘অপ্পসদ্দা ভোন্তো হোন্তু; মা ভোন্তো সদ্দমকত্থ. অযং সমণো গোতমো আগচ্ছতি; অপ্পসদ্দকামো খো পন সো আযস্মা অপ্পসদ্দস্স ৱণ্ণৱাদী. অপ্পেৱ নাম অপ্পসদ্দং পৰিসং ৱিদিত্ৱা উপসঙ্কমিতব্বং মঞ্ঞেয্যা’’তি. অথ খো তে পৰিব্বাজকা তুণ্হী অহেসুং. অথ খো ভগৱা যেন সকুলুদাযী পৰিব্বাজকো তেনুপসঙ্কমি. অথ খো সকুলুদাযী পৰিব্বাজকো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘এতু খো, ভন্তে, ভগৱা. স্ৱাগতং, ভন্তে, ভগৱতো. চিৰস্সং খো, ভন্তে, ভগৱা ইমং পৰিযাযমকাসি যদিদং ইধাগমনায. নিসীদতু, ভন্তে, ভগৱা; ইদমাসনং পঞ্ঞত্ত’’ন্তি. নিসীদি ভগৱা পঞ্ঞত্তে আসনে. সকুলুদাযীপি খো পৰিব্বাজকো অঞ্ঞতৰং নীচং আসনং গহেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো সকুলুদাযিং পৰিব্বাজকং ভগৱা এতদৱোচ –
২৩৮. ‘‘কাযনুত্থ, উদাযি, এতৰহি কথায সন্নিসিন্না, কা চ পন ৱো অন্তৰাকথা ৱিপ্পকতা’’তি? ‘‘তিট্ঠতেসা, ভন্তে, কথা যায মযং এতৰহি কথায সন্নিসিন্না. নেসা, ভন্তে, কথা ভগৱতো দুল্লভা ভৱিস্সতি পচ্ছাপি সৱনায. পুৰিমানি, ভন্তে, দিৱসানি পুৰিমতৰানি নানাতিত্থিযানং সমণব্ৰাহ্মণানং কুতূহলসালাযং সন্নিসিন্নানং সন্নিপতিতানং অযমন্তৰাকথা উদপাদি – ‘লাভা ৱত, ভো, অঙ্গমগধানং, সুলদ্ধলাভা ৱত, ভো, অঙ্গমগধানং! তত্ৰিমে [যত্থিমে (সী.)] সমণব্ৰাহ্মণা সঙ্ঘিনো গণিনো গণাচৰিযা ঞাতা যসস্সিনো তিত্থকৰা সাধুসম্মতা বহুজনস্স ৰাজগহং ৱস্সাৱাসং ওসটা. অযম্পি খো পূৰণো কস্সপো সঙ্ঘী চেৱ গণী চ গণাচৰিযো চ ঞাতো যসস্সী তিত্থকৰো সাধুসম্মতো বহুজনস্স; সোপি ৰাজগহং ৱস্সাৱাসং ওসটো. অযম্পি খো মক্খলি গোসালো…পে… অজিতো কেসকম্বলো… পকুধো কচ্চাযনো… সঞ্জযো বেলট্ঠপুত্তো… নিগণ্ঠো নাটপুত্তো সঙ্ঘী চেৱ গণী চ গণাচৰিযো চ ঞাতো যসস্সী তিত্থকৰো সাধুসম্মতো বহুজনস্স; সোপি ৰাজগহং ৱস্সাৱাসং ওসটো. অযম্পি খো সমণো গোতমো সঙ্ঘী চেৱ গণী চ গণাচৰিযো চ ঞাতো যসস্সী তিত্থকৰো সাধুসম্মতো বহুজনস্স; সোপি ৰাজগহং ৱস্সাৱাসং ওসটো. কো নু খো ইমেসং ভৱতং সমণব্ৰাহ্মণানং সঙ্ঘীনং গণীনং গণাচৰিযানং ঞাতানং যসস্সীনং তিত্থকৰানং সাধুসম্মতানং বহুজনস্স সাৱকানং সক্কতো গৰুকতো মানিতো পূজিতো, কঞ্চ পন সাৱকা সক্কত্ৱা গৰুং কত্ৱা [গৰুকত্ৱা (সী. স্যা. কং. পী.)] উপনিস্সায ৱিহৰন্তী’’’তি?
২৩৯. ‘‘তত্ৰেকচ্চে এৱমাহংসু – ‘অযং খো পূৰণো কস্সপো সঙ্ঘী চেৱ গণী চ গণাচৰিযো চ ঞাতো যসস্সী তিত্থকৰো সাধুসম্মতো বহুজনস্স; সো চ খো সাৱকানং ন সক্কতো ন গৰুকতো ন মানিতো ন পূজিতো, ন চ পন পূৰণং কস্সপং সাৱকা সক্কত্ৱা গৰুং কত্ৱা উপনিস্সায ৱিহৰন্তি. ভূতপুব্বং পূৰণো কস্সপো অনেকসতায পৰিসায ধম্মং দেসেতি. তত্ৰঞ্ঞতৰো পূৰণস্স কস্সপস্স সাৱকো সদ্দমকাসি – ‘‘মা ভোন্তো পূৰণং কস্সপং এতমত্থং পুচ্ছিত্থ; নেসো এতং জানাতি; মযমেতং জানাম, অম্হে এতমত্থং পুচ্ছথ; মযমেতং ভৱন্তানং ব্যাকৰিস্সামা’’তি. ভূতপুব্বং পূৰণো কস্সপো বাহা পগ্গয্হ কন্দন্তো ন লভতি – ‘‘অপ্পসদ্দা ভোন্তো হোন্তু, মা ভোন্তো সদ্দমকত্থ. নেতে, ভৱন্তে, পুচ্ছন্তি, অম্হে এতে পুচ্ছন্তি; মযমেতেসং ব্যাকৰিস্সামা’’তি. বহূ খো পন পূৰণস্স কস্সপস্স সাৱকা ৱাদং আৰোপেত্ৱা অপক্কন্তা – ‘‘ন ত্ৱং ইমং ধম্মৱিনযং আজানাসি, অহং ইমং ধম্মৱিনযং আজানামি, কিং ত্ৱং ইমং ধম্মৱিনযং আজানিস্সসি? মিচ্ছাপটিপন্নো ত্ৱমসি, অহমস্মি সম্মাপটিপন্নো, সহিতং মে, অসহিতং তে, পুৰেৱচনীযং পচ্ছা অৱচ, পচ্ছাৱচনীযং পুৰে অৱচ, অধিচিণ্ণং তে ৱিপৰাৱত্তং, আৰোপিতো তে ৱাদো, নিগ্গহিতোসি, চৰ ৱাদপ্পমোক্খায, নিব্বেঠেহি ৱা সচে পহোসী’’তি. ইতি পূৰণো কস্সপো সাৱকানং ন সক্কতো ন গৰুকতো ন মানিতো ন পূজিতো, ন চ পন পূৰণং কস্সপং সাৱকা সক্কত্ৱা গৰুং কত্ৱা উপনিস্সায ৱিহৰন্তি. অক্কুট্ঠো চ পন পূৰণো কস্সপো ধম্মক্কোসেনা’’’তি.
‘‘একচ্চে এৱমাহংসু – ‘অযম্পি খো মক্খলি গোসালো…পে… অজিতো কেসকম্বলো… পকুধো কচ্চাযনো… সঞ্জযো বেলট্ঠপুত্তো… নিগণ্ঠো নাটপুত্তো সঙ্ঘী চেৱ গণী চ গণাচৰিযো চ ঞাতো যসস্সী তিত্থকৰো সাধুসম্মতো বহুজনস্স; সো চ খো সাৱকানং ন সক্কতো ন গৰুকতো ন মানিতো ন পূজিতো, ন চ পন নিগণ্ঠং নাটপুত্তং সাৱকা সক্কত্ৱা গৰুং কত্ৱা উপনিস্সায ৱিহৰন্তি. ভূতপুব্বং নিগণ্ঠো নাটপুত্তো অনেকসতায পৰিসায ধম্মং দেসেতি. তত্ৰঞ্ঞতৰো নিগণ্ঠস্স নাটপুত্তস্স সাৱকো সদ্দমকাসি – মা ভোন্তো নিগণ্ঠং নাটপুত্তং এতমত্থং পুচ্ছিত্থ; নেসো এতং জানাতি; মযমেতং জানাম, অম্হে এতমত্থং পুচ্ছথ; মযমেতং ভৱন্তানং ব্যাকৰিস্সামাতি. ভূতপুব্বং নিগণ্ঠো নাটপুত্তো বাহা পগ্গয্হ কন্দন্তো ন লভতি – ‘‘অপ্পসদ্দা ভোন্তো হোন্তু, মা ভোন্তো সদ্দমকত্থ. নেতে ভৱন্তে পুচ্ছন্তি, অম্হে এতে পুচ্ছন্তি; মযমেতেসং ব্যাকৰিস্সামা’’তি. বহূ খো পন নিগণ্ঠস্স নাটপুত্তস্স সাৱকা ৱাদং আৰোপেত্ৱা অপক্কন্তা – ‘‘ন ত্ৱং ইমং ধম্মৱিনযং আজানাসি, অহং ইমং ধম্মৱিনযং আজানামি. কিং ত্ৱং ইমং ধম্মৱিনযং আজানিস্সসি? মিচ্ছাপটিপন্নো ত্ৱমসি. অহমস্মি সম্মাপটিপন্নো. সহিতং মে অসহিতং তে, পুৰেৱচনীযং পচ্ছা অৱচ, পচ্ছাৱচনীযং পুৰে অৱচ, অধিচিণ্ণং তে ৱিপৰাৱত্তং, আৰোপিতো তে ৱাদো, নিগ্গহিতোসি, চৰ ৱাদপ্পমোক্খায, নিব্বেঠেহি ৱা সচে পহোসী’’তি. ইতি নিগণ্ঠো নাটপুত্তো সাৱকানং ন সক্কতো ন গৰুকতো ন মানিতো ন পূজিতো, ন চ পন নিগণ্ঠং নাটপুত্তং সাৱকা সক্কত্ৱা গৰুং কত্ৱা উপনিস্সায ৱিহৰন্তি. অক্কুট্ঠো চ পন নিগণ্ঠো নাটপুত্তো ধম্মক্কোসেনা’’’তি.
২৪০. ‘‘একচ্চে এৱমাহংসু – ‘অযম্পি খো সমণো গোতমো সঙ্ঘী চেৱ গণী চ গণাচৰিযো চ ঞাতো যসস্সী তিত্থকৰো সাধুসম্মতো বহুজনস্স; সো চ খো সাৱকানং সক্কতো গৰুকতো মানিতো পূজিতো, সমণঞ্চ পন গোতমং সাৱকা সক্কত্ৱা গৰুং কত্ৱা উপনিস্সায ৱিহৰন্তি. ভূতপুব্বং সমণো গোতমো অনেকসতায পৰিসায ধম্মং দেসেসি. তত্ৰঞ্ঞতৰো সমণস্স গোতমস্স সাৱকো উক্কাসি. তমেনাঞ্ঞতৰো সব্ৰহ্মচাৰী জণ্ণুকেন [জণ্ণুকে (সী.)] ঘট্টেসি – ‘‘অপ্পসদ্দো আযস্মা হোতু, মাযস্মা সদ্দমকাসি, সত্থা নো ভগৱা ধম্মং দেসেসী’’তি. যস্মিং সমযে সমণো গোতমো অনেকসতায পৰিসায ধম্মং দেসেতি, নেৱ তস্মিং সমযে সমণস্স গোতমস্স সাৱকানং খিপিতসদ্দো ৱা হোতি উক্কাসিতসদ্দো ৱা. তমেনং মহাজনকাযো পচ্চাসীসমানৰূপো [পচ্চাসিং সমানৰূপো (সী. স্যা. কং. পী.)] পচ্চুপট্ঠিতো হোতি – ‘‘যং নো ভগৱা ধম্মং ভাসিস্সতি তং নো সোস্সামা’’তি. সেয্যথাপি নাম পুৰিসো চাতুম্মহাপথে খুদ্দমধুং [খুদ্দং মধুং (সী. স্যা. কং. পী.)] অনেলকং পীড়েয্য [উপ্পীড়েয্য (সী.)]. তমেনং মহাজনকাযো পচ্চাসীসমানৰূপো পচ্চুপট্ঠিতো অস্স. এৱমেৱ যস্মিং সমযে সমণো গোতমো অনেকসতায পৰিসায ধম্মং দেসেতি, নেৱ তস্মিং সমযে সমণস্স গোতমস্স সাৱকানং খিপিতসদ্দো ৱা হোতি উক্কাসিতসদ্দো ৱা. তমেনং মহাজনকাযো পচ্চাসীসমানৰূপো পচ্চুপট্ঠিতো হোতি – ‘‘যং নো ভগৱা ধম্মং ভাসিস্সতি তং নো সোস্সামা’’তি. যেপি সমণস্স গোতমস্স সাৱকা সব্ৰহ্মচাৰীহি সম্পযোজেত্ৱা সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৱত্তন্তি তেপি সত্থু চেৱ ৱণ্ণৱাদিনো হোন্তি, ধম্মস্স চ ৱণ্ণৱাদিনো হোন্তি, সঙ্ঘস্স চ ৱণ্ণৱাদিনো হোন্তি, অত্তগৰহিনোযেৱ হোন্তি অনঞ্ঞগৰহিনো, ‘‘মযমেৱম্হা অলক্খিকা মযং অপ্পপুঞ্ঞা তে মযং এৱং স্ৱাক্খাতে ধম্মৱিনযে পব্বজিত্ৱা নাসক্খিম্হা যাৱজীৱং পৰিপুণ্ণং পৰিসুদ্ধং ব্ৰহ্মচৰিযং চৰিতু’’ন্তি. তে আৰামিকভূতা ৱা উপাসকভূতা ৱা পঞ্চসিক্খাপদে সমাদায ৱত্তন্তি. ইতি সমণো গোতমো সাৱকানং সক্কতো গৰুকতো মানিতো পূজিতো, সমণঞ্চ পন গোতমং সাৱকা সক্কত্ৱা গৰুং কত্ৱা উপনিস্সায ৱিহৰন্তী’’’তি.
২৪১. ‘‘কতি পন ত্ৱং, উদাযি, মযি ধম্মে সমনুপস্সসি, যেহি মমং [মম (সব্বত্থ)] সাৱকা সক্কৰোন্তি গৰুং কৰোন্তি [গৰুকৰোন্তি (সী. স্যা. কং. পী.)] মানেন্তি পূজেন্তি, সক্কত্ৱা গৰুং কত্ৱা উপনিস্সায ৱিহৰন্তী’’তি? ‘‘পঞ্চ খো অহং, ভন্তে, ভগৱতি ধম্মে সমনুপস্সামি যেহি ভগৱন্তং সাৱকা সক্কৰোন্তি গৰুং কৰোন্তি মানেন্তি পূজেন্তি, সক্কত্ৱা গৰুং কত্ৱা উপনিস্সায ৱিহৰন্তি. কতমে পঞ্চ? ভগৱা হি, ভন্তে, অপ্পাহাৰো, অপ্পাহাৰতায চ ৱণ্ণৱাদী. যম্পি, ভন্তে, ভগৱা অপ্পাহাৰো, অপ্পাহাৰতায চ ৱণ্ণৱাদী ইমং খো অহং, ভন্তে, ভগৱতি পঠমং ধম্মং সমনুপস্সামি যেন ভগৱন্তং সাৱকা সক্কৰোন্তি গৰুং কৰোন্তি মানেন্তি পূজেন্তি, সক্কত্ৱা গৰুং কত্ৱা উপনিস্সায ৱিহৰন্তি.
‘‘পুন চপৰং, ভন্তে, ভগৱা সন্তুট্ঠো ইতৰীতৰেন চীৱৰেন, ইতৰীতৰচীৱৰসন্তুট্ঠিযা চ ৱণ্ণৱাদী. যম্পি, ভন্তে, ভগৱা সন্তুট্ঠো ইতৰীতৰেন চীৱৰেন, ইতৰীতৰচীৱৰসন্তুট্ঠিযা চ ৱণ্ণৱাদী, ইমং খো অহং, ভন্তে, ভগৱতি দুতিযং ধম্মং সমনুপস্সামি যেন ভগৱন্তং সাৱকা সক্কৰোন্তি গৰুং কৰোন্তি মানেন্তি পূজেন্তি, সক্কত্ৱা গৰুং কত্ৱা উপনিস্সায ৱিহৰন্তি.
‘‘পুন চপৰং, ভন্তে, ভগৱা সন্তুট্ঠো ইতৰীতৰেন পিণ্ডপাতেন, ইতৰীতৰপিণ্ডপাতসন্তুট্ঠিযা চ ৱণ্ণৱাদী. যম্পি, ভন্তে, ভগৱা সন্তুট্ঠো ইতৰীতৰেন পিণ্ডপাতেন, ইতৰীতৰপিণ্ডপাতসন্তুট্ঠিযা চ ৱণ্ণৱাদী, ইমং খো অহং, ভন্তে, ভগৱতি ততিযং ধম্মং সমনুপস্সামি যেন ভগৱন্তং সাৱকা সক্কৰোন্তি গৰুং কৰোন্তি মানেন্তি পূজেন্তি, সক্কত্ৱা গৰুং কত্ৱা উপনিস্সায ৱিহৰন্তি.
‘‘পুন চপৰং, ভন্তে, ভগৱা সন্তুট্ঠো ইতৰীতৰেন সেনাসনেন, ইতৰীতৰসেনাসনসন্তুট্ঠিযা চ ৱণ্ণৱাদী. যম্পি, ভন্তে, ভগৱা সন্তুট্ঠো ইতৰীতৰেন সেনাসনেন, ইতৰীতৰসেনাসনসন্তুট্ঠিযা চ ৱণ্ণৱাদী, ইমং খো অহং, ভন্তে, ভগৱতি চতুত্থং ধম্মং সমনুপস্সামি যেন ভগৱন্তং সাৱকা সক্কৰোন্তি গৰুং কৰোন্তি মানেন্তি পূজেন্তি, সক্কত্ৱা গৰুং কত্ৱা উপনিস্সায ৱিহৰন্তি.
‘‘পুন চপৰং, ভন্তে, ভগৱা পৱিৱিত্তো, পৱিৱেকস্স চ ৱণ্ণৱাদী. যম্পি, ভন্তে, ভগৱা পৱিৱিত্তো, পৱিৱেকস্স চ ৱণ্ণৱাদী, ইমং খো অহং, ভন্তে, ভগৱতি পঞ্চমং ধম্মং সমনুপস্সামি যেন ভগৱন্তং সাৱকা সক্কৰোন্তি গৰুং কৰোন্তি মানেন্তি পূজেন্তি, সক্কত্ৱা গৰুং কত্ৱা উপনিস্সায ৱিহৰন্তি.
‘‘ইমে খো অহং, ভন্তে, ভগৱতি পঞ্চ ধম্মে সমনুপস্সামি যেহি ভগৱন্তং সাৱকা সক্কৰোন্তি গৰুং কৰোন্তি মানেন্তি পূজেন্তি, সক্কত্ৱা গৰুং কত্ৱা উপনিস্সায ৱিহৰন্তী’’তি.
২৪২. ‘‘‘অপ্পাহাৰো সমণো গোতমো, অপ্পাহাৰতায চ ৱণ্ণৱাদী’তি, ইতি চে মং, উদাযি, সাৱকা সক্কৰেয্যুং গৰুং কৰেয্যুং মানেয্যুং পূজেয্যুং, সক্কত্ৱা গৰুং কত্ৱা উপনিস্সায ৱিহৰেয্যুং, সন্তি খো পন মে, উদাযি, সাৱকা কোসকাহাৰাপি অড্ঢকোসকাহাৰাপি বেলুৱাহাৰাপি অড্ঢবেলুৱাহাৰাপি. অহং খো পন, উদাযি, অপ্পেকদা ইমিনা পত্তেন সমতিত্তিকম্পি ভুঞ্জামি ভিয্যোপি ভুঞ্জামি. ‘অপ্পাহাৰো সমণো গোতমো, অপ্পাহাৰতায চ ৱণ্ণৱাদী’তি, ইতি চে মং, উদাযি, সাৱকা সক্কৰেয্যুং গৰুং কৰেয্যুং মানেয্যুং পূজেয্যুং, সক্কত্ৱা গৰুং কত্ৱা উপনিস্সায ৱিহৰেয্যুং, যে তে, উদাযি, মম সাৱকা কোসকাহাৰাপি অড্ঢকোসকাহাৰাপি বেলুৱাহাৰাপি অড্ঢবেলুৱাহাৰাপি ন মং তে ইমিনা ধম্মেন সক্কৰেয্যুং গৰুং কৰেয্যুং মানেয্যুং পূজেয্যুং, সক্কত্ৱা গৰুং কত্ৱা উপনিস্সায ৱিহৰেয্যুং.