১. সালেয্যকসুত্তং

৪৩৯. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা কোসলেসু চাৰিকং চৰমানো মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং যেন সালা নাম কোসলানং ব্ৰাহ্মণগামো তদৱসৰি. অস্সোসুং খো সালেয্যকা ব্ৰাহ্মণগহপতিকা – ‘‘সমণো খলু, ভো, গোতমো সক্যপুত্তো সক্যকুলা পব্বজিতো কোসলেসু চাৰিকং চৰমানো মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং সালং অনুপ্পত্তো. তং খো পন ভৱন্তং গোতমং এৱং কল্যাণো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গতো – ‘ইতিপি সো ভগৱা অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৱিজ্জাচৰণসম্পন্নো সুগতো লোকৱিদূ অনুত্তৰো পুৰিসদম্মসাৰথি সত্থা দেৱমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৱা. সো ইমং লোকং সদেৱকং সমাৰকং সব্ৰহ্মকং সস্সমণব্ৰাহ্মণিং পজং সদেৱমনুস্সং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা পৱেদেতি. সো ধম্মং দেসেতি আদিকল্যাণং মজ্ঝেকল্যাণং পৰিযোসানকল্যাণং সাত্থং সব্যঞ্জনং; কেৱলপৰিপুণ্ণং পৰিসুদ্ধং ব্ৰহ্মচৰিযং পকাসেতি’. সাধু খো পন তথাৰূপানং অৰহতং দস্সনং হোতী’’তি.

অথ খো সালেয্যকা ব্ৰাহ্মণগহপতিকা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা অপ্পেকচ্চে ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু; অপ্পেকচ্চে ভগৱতা সদ্ধিং সম্মোদিংসু, সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু; অপ্পেকচ্চে যেন ভগৱা তেনঞ্জলিং পণামেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু; অপ্পেকচ্চে ভগৱতো সন্তিকে নামগোত্তং সাৱেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু; অপ্পেকচ্চে তুণ্হীভূতা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো সালেয্যকা ব্ৰাহ্মণগহপতিকা ভগৱন্তং এতদৱোচুং – ‘‘কো নু খো, ভো গোতম, হেতু, কো পচ্চযো, যেন মিধেকচ্চে সত্তা কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং নিৰযং উপপজ্জন্তি? কো পন, ভো গোতম, হেতু, কো পচ্চযো, যেন মিধেকচ্চে সত্তা কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জন্তী’’তি?

‘‘অধম্মচৰিযাৱিসমচৰিযাহেতু খো, গহপতযো, এৱমিধেকচ্চে সত্তা কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং নিৰযং উপপজ্জন্তি. ধম্মচৰিযাসমচৰিযাহেতু খো, গহপতযো, এৱমিধেকচ্চে সত্তা কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জন্তী’’তি.

‘‘ন খো মযং ইমস্স ভোতো গোতমস্স সংখিত্তেন ভাসিতস্স, ৱিত্থাৰেন অত্থং অৱিভত্তস্স, ৱিত্থাৰেন অত্থং আজানাম. সাধু নো ভৱং গোতমো তথা ধম্মং দেসেতু, যথা মযং ইমস্স ভোতো গোতমস্স সংখিত্তেন ভাসিতস্স, ৱিত্থাৰেন অত্থং অৱিভত্তস্স, ৱিত্থাৰেন অত্থং আজানেয্যামা’’তি. ‘‘তেন হি, গহপতযো, সুণাথ, সাধুকং মনসি কৰোথ, ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৱং, ভো’’তি খো সালেয্যকা ব্ৰাহ্মণগহপতিকা ভগৱতো পচ্চস্সোসুং. ভগৱা এতদৱোচ –

৪৪০. ‘‘তিৱিধং খো, গহপতযো, কাযেন অধম্মচৰিযাৱিসমচৰিযা হোতি, চতুব্বিধং ৱাচায অধম্মচৰিযাৱিসমচৰিযা হোতি, তিৱিধং মনসা অধম্মচৰিযাৱিসমচৰিযা হোতি.

‘‘কথঞ্চ, গহপতযো, তিৱিধং কাযেন অধম্মচৰিযাৱিসমচৰিযা হোতি? ইধ, গহপতযো, একচ্চো পাণাতিপাতী হোতি, লুদ্দো [লুদ্দো দাৰুণো (ক.) টীকা ওলোকেতব্বা] লোহিতপাণি হতপ্পহতে নিৱিট্ঠো অদযাপন্নো পাণভূতেসু [সব্বপাণভূতেসু (স্যা. কং. ক.)].

‘‘অদিন্নাদাযী খো পন হোতি. যং তং পৰস্স পৰৱিত্তূপকৰণং, গামগতং ৱা অৰঞ্ঞগতং ৱা, তং অদিন্নং থেয্যসঙ্খাতং আদাতা হোতি.

‘‘কামেসুমিচ্ছাচাৰী খো পন হোতি. যা তা মাতুৰক্খিতা পিতুৰক্খিতা মাতাপিতুৰক্খিতা ভাতুৰক্খিতা ভগিনিৰক্খিতা ঞাতিৰক্খিতা গোত্তৰক্খিতা ধম্মৰক্খিতা সস্সামিকা সপৰিদণ্ডা অন্তমসো মালাগুড়পৰিক্খিত্তাপি, তথাৰূপাসু চাৰিত্তং আপজ্জিতা হোতি. এৱং খো, গহপতযো, তিৱিধং কাযেন অধম্মচৰিযাৱিসমচৰিযা হোতি.

‘‘কথঞ্চ, গহপতযো, চতুব্বিধং ৱাচায অধম্মচৰিযাৱিসমচৰিযা হোতি? ইধ, গহপতযো, একচ্চো মুসাৱাদী হোতি. সভাগতো ৱা পৰিসাগতো ৱা, ঞাতিমজ্ঝগতো ৱা পূগমজ্ঝগতো ৱা ৰাজকুলমজ্ঝগতো ৱা, অভিনীতো সক্খিপুট্ঠো – ‘এহম্ভো পুৰিস, যং জানাসি তং ৱদেহী’তি, সো অজানং ৱা আহ – ‘জানামী’তি, জানং ৱা আহ – ‘ন জানামী’তি, অপস্সং ৱা আহ – ‘পস্সামী’তি, পস্সং ৱা আহ – ‘ন পস্সামী’তি [সো আহ অজানং ৱা অহং জানামীতি জানং ৱা অহং ন জানামীতি অপস্সং ৱা অহং পস্সামীতি পস্সং ৱা অহং ন পস্সামীতি (ক.)]. ইতি অত্তহেতু ৱা পৰহেতু ৱা আমিসকিঞ্চিক্খহেতু ৱা সম্পজানমুসা ভাসিতা হোতি.

‘‘পিসুণৱাচো খো পন হোতি. ইতো সুত্ৱা অমুত্ৰ অক্খাতা ইমেসং ভেদায, অমুত্ৰ ৱা সুত্ৱা ইমেসং অক্খাতা অমূসং ভেদায. ইতি সমগ্গানং ৱা ভেত্তা [ভেদকা (ক.), ভেদেতা (স্যা. কং.), তদট্ঠকথাযং পন ভেত্তাতি দিস্সতি], ভিন্নানং ৱা অনুপ্পদাতা, ৱগ্গাৰামো ৱগ্গৰতো ৱগ্গনন্দী ৱগ্গকৰণিং ৱাচং ভাসিতা হোতি.

‘‘ফৰুসৱাচো খো পন হোতি. যা সা ৱাচা অণ্ডকা [কণ্ডকা (ক.)] কক্কসা পৰকটুকা পৰাভিসজ্জনী কোধসামন্তা অসমাধিসংৱত্তনিকা, তথাৰূপিং ৱাচং ভাসিতা হোতি.

‘‘সম্ফপ্পলাপী খো পন হোতি. অকালৱাদী অভূতৱাদী অনত্থৱাদী অধম্মৱাদী অৱিনযৱাদী. অনিধানৱতিং ৱাচং ভাসিতা হোতি অকালেন অনপদেসং অপৰিযন্তৱতিং অনত্থসংহিতং. এৱং খো, গহপতযো, চতুব্বিধং ৱাচায অধম্মচৰিযাৱিসমচৰিযা হোতি.

‘‘কথঞ্চ, গহপতযো, তিৱিধং মনসা অধম্মচৰিযাৱিসমচৰিযা হোতি? ইধ, গহপতযো, একচ্চো অভিজ্ঝালু হোতি, যং তং পৰস্স পৰৱিত্তূপকৰণং তং অভিজ্ঝাতা হোতি – ‘অহো ৱত যং পৰস্স তং মমস্সা’’’তি!

‘‘ব্যাপন্নচিত্তো খো পন হোতি পদুট্ঠমনসঙ্কপ্পো – ‘ইমে সত্তা হঞ্ঞন্তু ৱা ৱজ্ঝন্তু ৱা উচ্ছিজ্জন্তু ৱা ৱিনস্সন্তু ৱা মা ৱা অহেসু’’’ন্তি [মা ৱা অহেসুং ইতি ৱাতি (সী. পী. ক.)].

‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিকো খো পন হোতি ৱিপৰীতদস্সনো – ‘নত্থি দিন্নং নত্থি যিট্ঠং নত্থি হুতং, নত্থি সুকতদুক্কটানং কম্মানং ফলং ৱিপাকো, নত্থি অযং লোকো নত্থি পৰো লোকো, নত্থি মাতা নত্থি পিতা, নত্থি সত্তা ওপপাতিকা, নত্থি লোকে সমণব্ৰাহ্মণা সম্মগ্গতা সম্মাপটিপন্না যে ইমঞ্চ লোকং পৰঞ্চ লোকং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা পৱেদেন্তী’তি. এৱং খো, গহপতযো, তিৱিধং মনসা অধম্মচৰিযাৱিসমচৰিযা হোতি.

‘‘এৱং অধম্মচৰিযাৱিসমচৰিযাহেতু খো, গহপতযো, এৱমিধেকচ্চে সত্তা কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং নিৰযং উপপজ্জন্তি.

৪৪১. ‘‘তিৱিধং খো, গহপতযো, কাযেন ধম্মচৰিযাসমচৰিযা হোতি, চতুব্বিধং ৱাচায ধম্মচৰিযাসমচৰিযা হোতি, তিৱিধং মনসা ধম্মচৰিযাসমচৰিযা হোতি.

‘‘কথঞ্চ, গহপতযো, তিৱিধং কাযেন ধম্মচৰিযাসমচৰিযা হোতি? ইধ, গহপতযো, একচ্চো পাণাতিপাতং পহায পাণাতিপাতা পটিৱিৰতো হোতি, নিহিতদণ্ডো নিহিতসত্থো লজ্জী দযাপন্নো সব্বপাণভূতহিতানুকম্পী ৱিহৰতি.

‘‘অদিন্নাদানং পহায অদিন্নাদানা পটিৱিৰতো হোতি. যং তং পৰস্স পৰৱিত্তূপকৰণং, গামগতং ৱা অৰঞ্ঞগতং ৱা, তং নাদিন্নং থেয্যসঙ্খাতং আদাতা হোতি.

‘‘কামেসুমিচ্ছাচাৰং পহায কামেসুমিচ্ছাচাৰা পটিৱিৰতো হোতি. যা তা মাতুৰক্খিতা পিতুৰক্খিতা মাতাপিতুৰক্খিতা ভাতুৰক্খিতা ভগিনিৰক্খিতা ঞাতিৰক্খিতা গোত্তৰক্খিতা ধম্মৰক্খিতা সস্সামিকা সপৰিদণ্ডা অন্তমসো মালাগুড়পৰিক্খিত্তাপি, তথাৰূপাসু ন চাৰিত্তং আপজ্জিতা হোতি. এৱং খো, গহপতযো, তিৱিধং কাযেন ধম্মচৰিযাসমচৰিযা হোতি.

‘‘কথঞ্চ, গহপতযো, চতুব্বিধং ৱাচায ধম্মচৰিযাসমচৰিযা হোতি? ইধ, গহপতযো, একচ্চো মুসাৱাদং পহায মুসাৱাদা পটিৱিৰতো হোতি. সভাগতো ৱা পৰিসাগতো ৱা, ঞাতিমজ্ঝগতো ৱা পূগমজ্ঝগতো ৱা ৰাজকুলমজ্ঝগতো ৱা, অভিনীতো সক্খিপুট্ঠো – ‘এহম্ভো পুৰিস, যং জানাসি তং ৱদেহী’তি, সো অজানং ৱা আহ – ‘ন জানামী’তি, জানং ৱা আহ – ‘জানামী’তি, অপস্সং ৱা আহ – ‘ন পস্সামী’তি, পস্সং ৱা আহ – ‘পস্সামী’তি. ইতি অত্তহেতু ৱা পৰহেতু ৱা আমিসকিঞ্চিক্খহেতু ৱা ন সম্পজানমুসা ভাসিতা হোতি.

‘‘পিসুণং ৱাচং পহায পিসুণায ৱাচায পটিৱিৰতো হোতি, ইতো সুত্ৱা ন অমুত্ৰ অক্খাতা ইমেসং ভেদায, অমুত্ৰ ৱা সুত্ৱা ন ইমেসং অক্খাতা অমূসং ভেদায. ইতি ভিন্নানং ৱা সন্ধাতা, সহিতানং ৱা অনুপ্পদাতা, সমগ্গাৰামো সমগ্গৰতো সমগ্গনন্দী সমগ্গকৰণিং ৱাচং ভাসিতা হোতি.

‘‘ফৰুসং ৱাচং পহায ফৰুসায ৱাচায পটিৱিৰতো হোতি. যা সা ৱাচা নেলা কণ্ণসুখা পেমনীযা হদযঙ্গমা পোৰী বহুজনকন্তা বহুজনমনাপা – তথাৰূপিং ৱাচং ভাসিতা হোতি.

‘‘সম্ফপ্পলাপং পহায সম্ফপ্পলাপা পটিৱিৰতো হোতি. কালৱাদী ভূতৱাদী অত্থৱাদী ধম্মৱাদী ৱিনযৱাদী নিধানৱতিং ৱাচং ভাসিতা হোতি কালেন সাপদেসং পৰিযন্তৱতিং অত্থসংহিতং. এৱং খো, গহপতযো, চতুব্বিধং ৱাচায ধম্মচৰিযাসমচৰিযা হোতি.

‘‘কথঞ্চ, গহপতযো, তিৱিধং মনসা ধম্মচৰিযাসমচৰিযা হোতি? ইধ, গহপতযো, একচ্চো অনভিজ্ঝালু হোতি, যং তং পৰস্স পৰৱিত্তূপকৰণং তং নাভিজ্ঝাতা হোতি – ‘অহো ৱত যং পৰস্স তং মমস্সা’তি!

‘‘অব্যাপন্নচিত্তো খো পন হোতি অপ্পদুট্ঠমনসঙ্কপ্পো – ‘ইমে সত্তা অৱেৰা অব্যাবজ্ঝা অনীঘা সুখী অত্তানং পৰিহৰন্তূ’তি.

‘‘সম্মাদিট্ঠিকো খো পন হোতি অৱিপৰীতদস্সনো – ‘অত্থি দিন্নং অত্থি যিট্ঠং অত্থি হুতং, অত্থি সুকতদুক্কটানং কম্মানং ফলং ৱিপাকো, অত্থি অযং লোকো অত্থি পৰো লোকো, অত্থি মাতা অত্থি পিতা, অত্থি সত্তা ওপপাতিকা, অত্থি লোকে সমণব্ৰাহ্মণা সম্মগ্গতা সম্মাপটিপন্না যে ইমঞ্চ লোকং পৰঞ্চ লোকং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা পৱেদেন্তী’তি. এৱং খো, গহপতযো, তিৱিধং মনসা ধম্মচৰিযাসমচৰিযা হোতি.

‘‘এৱং ধম্মচৰিযাসমচৰিযাহেতু খো, গহপতযো, এৱমিধেকচ্চে সত্তা কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জন্তি.

৪৪২. ‘‘আকঙ্খেয্য চে, গহপতযো, ধম্মচাৰী সমচাৰী – ‘অহো ৱতাহং কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা খত্তিযমহাসালানং সহব্যতং উপপজ্জেয্য’ন্তি; ঠানং খো পনেতং ৱিজ্জতি, যং সো কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা খত্তিযমহাসালানং সহব্যতং উপপজ্জেয্য. তং কিস্স হেতু? তথা হি সো ধম্মচাৰী সমচাৰী.

‘‘আকঙ্খেয্য চে, গহপতযো, ধম্মচাৰী সমচাৰী – ‘অহো ৱতাহং কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা ব্ৰাহ্মণমহাসালানং…পে… গহপতিমহাসালানং সহব্যতং উপপজ্জেয্য’ন্তি; ঠানং খো পনেতং ৱিজ্জতি, যং সো কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা গহপতিমহাসালানং সহব্যতং উপপজ্জেয্য. তং কিস্স হেতু? তথা হি সো ধম্মচাৰী সমচাৰী.

‘‘আকঙ্খেয্য চে, গহপতযো, ধম্মচাৰী সমচাৰী – ‘অহো ৱতাহং কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা চাতুমহাৰাজিকানং দেৱানং সহব্যতং উপপজ্জেয’ন্তি; ঠানং খো পনেতং ৱিজ্জতি, যং সো কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা চাতুমহাৰাজিকানং দেৱানং সহব্যতং উপপজ্জেয্য. তং কিস্স হেতু? তথা হি সো ধম্মচাৰী সমচাৰী.

‘‘আকঙ্খেয্য চে, গহপতযো, ধম্মচাৰী সমচাৰী – ‘অহো ৱতাহং কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা তাৱতিংসানং দেৱানং…পে… যামানং দেৱানং… তুসিতানং দেৱানং… নিম্মানৰতীনং দেৱানং… পৰনিম্মিতৱসৱত্তীনং দেৱানং… ব্ৰহ্মকাযিকানং দেৱানং সহব্যতং উপপজ্জেয্য’ন্তি; ঠানং খো পনেতং ৱিজ্জতি, যং সো কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা ব্ৰহ্মকাযিকানং দেৱানং সহব্যতং উপপজ্জেয্য. তং কিস্স হেতু? তথা হি সো ধম্মচাৰী সমচাৰী.

‘‘আকঙ্খেয্য চে, গহপতযো, ধম্মচাৰী সমচাৰী – ‘অহো ৱতাহং কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা আভানং দেৱানং সহব্যতং উপপজ্জেয্য’ন্তি; ঠানং খো পনেতং ৱিজ্জতি, যং সো কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা আভানং দেৱানং সহব্যতং উপপজ্জেয্য. তং কিস্স হেতু? তথা হি সো ধম্মচাৰী সমচাৰী.

‘‘আকঙ্খেয্য চে, গহপতযো, ধম্মচাৰী সমচাৰী – ‘অহো ৱতাহং কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা পৰিত্তাভানং দেৱানং…পে… অপ্পমাণাভানং দেৱানং… আভস্সৰানং দেৱানং… পৰিত্তসুভানং দেৱানং… অপ্পমাণসুভানং দেৱানং… সুভকিণ্হানং দেৱানং… ৱেহপ্ফলানং দেৱানং… অৱিহানং দেৱানং… অতপ্পানং দেৱানং… সুদস্সানং দেৱানং… সুদস্সীনং দেৱানং… অকনিট্ঠানং দেৱানং… আকাসানঞ্চাযতনূপগানং দেৱানং… ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনূপগানং দেৱানং … আকিঞ্চঞ্ঞাযতনূপগানং দেৱানং… নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনূপগানং দেৱানং সহব্যতং উপপজ্জেয্য’ন্তি; ঠানং খো পনেতং ৱিজ্জতি, যং সো কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনূপগানং দেৱানং সহব্যতং উপপজ্জেয্য. তং কিস্স হেতু? তথা হি সো ধম্মচাৰী সমচাৰী.

‘‘আকঙ্খেয্য চে, গহপতযো, ধম্মচাৰী সমচাৰী – ‘অহো ৱতাহং আসৱানং খযা অনাসৱং চেতোৱিমুত্তিং পঞ্ঞাৱিমুত্তিং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰেয্য’ন্তি; ঠানং খো পনেতং ৱিজ্জতি, যং সো আসৱানং খযা অনাসৱং চেতোৱিমুত্তিং পঞ্ঞাৱিমুত্তিং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰেয্য. তং কিস্স হেতু? তথা হি সো ধম্মচাৰী সমচাৰী’’তি.

৪৪৩. এৱং ৱুত্তে, সালেয্যকা ব্ৰাহ্মণগহপতিকা ভগৱন্তং এতদৱোচুং – ‘‘অভিক্কন্তং, ভো গোতম, অভিক্কন্তং, ভো গোতম! সেয্যথাপি, ভো গোতম, নিক্কুজ্জিতং ৱা উক্কুজ্জেয্য, পটিচ্ছন্নং ৱা ৱিৱৰেয্য, মূড়্হস্স ৱা মগ্গং আচিক্খেয্য, অন্ধকাৰে ৱা তেলপজ্জোতং ধাৰেয্য, চক্খুমন্তো ৰূপানি দক্খন্তীতি. এৱমেৱং ভোতা গোতমেন অনেকপৰিযাযেন ধম্মো পকাসিতো. এতে মযং ভৱন্তং গোতমং সৰণং গচ্ছাম ধম্মঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ. উপাসকে নো ভৱং গোতমো ধাৰেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতে [পাণুপেতং (ক.)] সৰণং গতে’’তি.

সালেয্যকসুত্তং নিট্ঠিতং পঠমং.