৫. চূড়সচ্চকসুত্তং
৩৫৩. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা ৱেসালিযং ৱিহৰতি মহাৱনে কূটাগাৰসালাযং. তেন খো পন সমযেন সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো ৱেসালিযং পটিৱসতি ভস্সপ্পৱাদকো পণ্ডিতৱাদো সাধুসম্মতো বহুজনস্স. সো ৱেসালিযং পৰিসতি এৱং ৱাচং ভাসতি – ‘‘নাহং তং পস্সামি সমণং ৱা ব্ৰাহ্মণং ৱা, সঙ্ঘিং গণিং গণাচৰিযং, অপি অৰহন্তং সম্মাসম্বুদ্ধং পটিজানমানং, যো মযা ৱাদেন ৱাদং সমাৰদ্ধো ন সঙ্কম্পেয্য ন সম্পকম্পেয্য ন সম্পৱেধেয্য, যস্স ন কচ্ছেহি সেদা মুচ্চেয্যুং. থূণং চেপাহং অচেতনং ৱাদেন ৱাদং সমাৰভেয্যং, সাপি মযা ৱাদেন ৱাদং সমাৰদ্ধা সঙ্কম্পেয্য সম্পকম্পেয্য সম্পৱেধেয্য. কো পন ৱাদো মনুস্সভূতস্সা’’তি?
অথ খো আযস্মা অস্সজি পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায ৱেসালিং পিণ্ডায পাৱিসি. অদ্দসা খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো ৱেসালিযং জঙ্ঘাৱিহাৰং অনুচঙ্কমমানো অনুৱিচৰমানো আযস্মন্তং অস্সজিং দূৰতোৱ আগচ্ছন্তং. দিস্ৱান যেনাযস্মা অস্সজি তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মতা অস্সজিনা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং অট্ঠাসি. একমন্তং ঠিতো খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো আযস্মন্তং অস্সজিং এতদৱোচ – ‘‘কথং পন, ভো অস্সজি, সমণো গোতমো সাৱকে ৱিনেতি, কথংভাগা চ পন সমণস্স গোতমস্স সাৱকেসু অনুসাসনী বহুলা পৱত্ততী’’তি? ‘‘এৱং খো, অগ্গিৱেস্সন, ভগৱা সাৱকে ৱিনেতি, এৱংভাগা চ পন ভগৱতো সাৱকেসু অনুসাসনী বহুলা পৱত্ততি – ‘ৰূপং, ভিক্খৱে, অনিচ্চং, ৱেদনা অনিচ্চা, সঞ্ঞা অনিচ্চা, সঙ্খাৰা অনিচ্চা, ৱিঞ্ঞাণং অনিচ্চং. ৰূপং, ভিক্খৱে, অনত্তা, ৱেদনা অনত্তা, সঞ্ঞা অনত্তা, সঙ্খাৰা অনত্তা, ৱিঞ্ঞাণং অনত্তা. সব্বে সঙ্খাৰা অনিচ্চা, সব্বে ধম্মা অনত্তা’তি. এৱং খো, অগ্গিৱেস্সন, ভগৱা সাৱকে ৱিনেতি, এৱংভাগা চ পন ভগৱতো সাৱকেসু অনুসাসনী বহুলা পৱত্ততী’’তি. ‘‘দুস্সুতং ৱত, ভো অস্সজি, অস্সুম্হ যে মযং এৱংৱাদিং সমণং গোতমং অস্সুম্হ. অপ্পেৱ নাম মযং কদাচি কৰহচি তেন ভোতা গোতমেন সদ্ধিং সমাগচ্ছেয্যাম, অপ্পেৱ নাম সিযা কোচিদেৱ কথাসল্লাপো, অপ্পেৱ নাম তস্মা পাপকা দিট্ঠিগতা ৱিৱেচেয্যামা’’তি.
৩৫৪. তেন খো পন সমযেন পঞ্চমত্তানি লিচ্ছৱিসতানি সন্থাগাৰে [সন্ধাগাৰে (ক.)] সন্নিপতিতানি হোন্তি কেনচিদেৱ কৰণীযেন. অথ খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো যেন তে লিচ্ছৱী তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা তে লিচ্ছৱী এতদৱোচ – ‘‘অভিক্কমন্তু ভোন্তো লিচ্ছৱী, অভিক্কমন্তু ভোন্তো লিচ্ছৱী, অজ্জ মে সমণেন গোতমেন সদ্ধিং কথাসল্লাপো ভৱিস্সতি. সচে মে সমণো গোতমো তথা পতিট্ঠিস্সতি যথা চ মে [যথাস্স মে (সী. পী.)] ঞাতঞ্ঞতৰেন সাৱকেন অস্সজিনা নাম ভিক্খুনা পতিট্ঠিতং, সেয্যথাপি নাম বলৱা পুৰিসো দীঘলোমিকং এড়কং লোমেসু গহেত্ৱা আকড্ঢেয্য পৰিকড্ঢেয্য সম্পৰিকড্ঢেয্য, এৱমেৱাহং সমণং গোতমং ৱাদেন ৱাদং আকড্ঢিস্সামি পৰিকড্ঢিস্সামি সম্পৰিকড্ঢিস্সামি. সেয্যথাপি নাম বলৱা সোণ্ডিকাকম্মকাৰো মহন্তং সোণ্ডিকাকিড়ঞ্জং গম্ভীৰে উদকৰহদে পক্খিপিত্ৱা কণ্ণে গহেত্ৱা আকড্ঢেয্য পৰিকড্ঢেয্য সম্পৰিকড্ঢেয্য, এৱমেৱাহং সমণং গোতমং ৱাদেন ৱাদং আকড্ঢিস্সামি পৰিকড্ঢিস্সামি সম্পৰিকড্ঢিস্সামি. সেয্যথাপি নাম বলৱা সোণ্ডিকাধুত্তো ৱালং [থালং (ক.)] কণ্ণে গহেত্ৱা ওধুনেয্য নিদ্ধুনেয্য নিপ্ফোটেয্য [নিচ্ছাদেয্য (সী. পী. ক.), নিচ্ছোটেয্য (ক.), নিপ্পোঠেয্য (স্যা. কং.)] এৱমেৱাহং সমণং গোতমং ৱাদেন ৱাদং ওধুনিস্সামি নিদ্ধুনিস্সামি নিপ্ফোটেস্সামি. সেয্যথাপি নাম কুঞ্জৰো সট্ঠিহাযনো গম্ভীৰং পোক্খৰণিং ওগাহেত্ৱা সাণধোৱিকং নাম কীড়িতজাতং কীড়তি, এৱমেৱাহং সমণং গোতমং সাণধোৱিকং মঞ্ঞে কীড়িতজাতং কীড়িস্সামি. অভিক্কমন্তু ভোন্তো লিচ্ছৱী, অভিক্কমন্তু ভোন্তো লিচ্ছৱী, অজ্জ মে সমণেন গোতমেন সদ্ধিং কথাসল্লাপো ভৱিস্সতী’’তি. তত্ৰেকচ্চে লিচ্ছৱী এৱমাহংসু – ‘‘কিং সমণো গোতমো সচ্চকস্স নিগণ্ঠপুত্তস্স ৱাদং আৰোপেস্সতি, অথ খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো সমণস্স গোতমস্স ৱাদং আৰোপেস্সতী’’তি? একচ্চে লিচ্ছৱী এৱমাহংসু – ‘‘কিং সো ভৱমানো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো যো ভগৱতো ৱাদং আৰোপেস্সতি, অথ খো ভগৱা সচ্চকস্স নিগণ্ঠপুত্তস্স ৱাদং আৰোপেস্সতী’’তি? অথ খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো পঞ্চমত্তেহি লিচ্ছৱিসতেহি পৰিৱুতো যেন মহাৱনং কূটাগাৰসালা তেনুপসঙ্কমি.
৩৫৫. তেন খো পন সমযেন সম্বহুলা ভিক্খূ অব্ভোকাসে চঙ্কমন্তি. অথ খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো যেন তে ভিক্খূ তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা তে ভিক্খূ এতদৱোচ – ‘‘কহং নু খো, ভো, এতৰহি সো ভৱং গোতমো ৱিহৰতি? দস্সনকামা হি মযং তং ভৱন্তং গোতম’’ন্তি. ‘‘এস, অগ্গিৱেস্সন, ভগৱা মহাৱনং অজ্ঝোগাহেত্ৱা অঞ্ঞতৰস্মিং ৰুক্খমূলে দিৱাৱিহাৰং নিসিন্নো’’তি. অথ খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো মহতিযা লিচ্ছৱিপৰিসায সদ্ধিং মহাৱনং অজ্ঝোগাহেত্ৱা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. তেপি খো লিচ্ছৱী অপ্পেকচ্চে ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু, অপ্পেকচ্চে ভগৱতা সদ্ধিং সম্মোদিংসু, সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. অপ্পেকচ্চে যেন ভগৱা তেনঞ্জলিং পণামেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু, অপ্পেকচ্চে ভগৱতো সন্তিকে নামগোত্তং সাৱেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু, অপ্পেকচ্চে তুণ্হীভূতা একমন্তং নিসীদিংসু.
৩৫৬. একমন্তং নিসিন্নো খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘পুচ্ছেয্যাহং ভৱন্তং গোতমং কিঞ্চিদেৱ দেসং, সচে মে ভৱং গোতমো ওকাসং কৰোতি পঞ্হস্স ৱেয্যাকৰণাযা’’তি. ‘‘পুচ্ছ, অগ্গিৱেস্সন, যদাকঙ্খসী’’তি. ‘‘কথং পন ভৱং গোতমো সাৱকে ৱিনেতি, কথংভাগা চ পন ভোতো গোতমস্স সাৱকেসু অনুসাসনী বহুলা পৱত্ততী’’তি? ‘‘এৱং খো অহং, অগ্গিৱেস্সন, সাৱকে ৱিনেমি, এৱংভাগা চ পন মে সাৱকেসু অনুসাসনী বহুলা পৱত্ততি – ‘ৰূপং, ভিক্খৱে, অনিচ্চং, ৱেদনা অনিচ্চা, সঞ্ঞা অনিচ্চা, সঙ্খাৰা অনিচ্চা, ৱিঞ্ঞাণং অনিচ্চং. ৰূপং, ভিক্খৱে, অনত্তা, ৱেদনা অনত্তা, সঞ্ঞা অনত্তা, সঙ্খাৰা অনত্তা, ৱিঞ্ঞাণং অনত্তা. সব্বে সঙ্খাৰা অনিচ্চা, সব্বে ধম্মা অনত্তা’তি. এৱং খো অহং, অগ্গিৱেস্সন, সাৱকে ৱিনেমি, এৱংভাগা চ পন মে সাৱকেসু অনুসাসনী বহুলা পৱত্ততী’’তি.
‘‘উপমা মং, ভো গোতম, পটিভাতী’’তি. ‘‘পটিভাতু তং, অগ্গিৱেস্সনা’’তি ভগৱা অৱোচ.
‘‘সেয্যথাপি, ভো গোতম, যে কেচিমে বীজগামভূতগামা ৱুদ্ধিং ৱিৰূড়্হিং ৱেপুল্লং আপজ্জন্তি, সব্বে তে পথৱিং নিস্সায পথৱিযং পতিট্ঠায. এৱমেতে বীজগামভূতগামা ৱুদ্ধিং ৱিৰূড়্হিং ৱেপুল্লং আপজ্জন্তি. সেয্যথাপি ৱা পন, ভো গোতম, যে কেচিমে বলকৰণীযা কম্মন্তা কৰীযন্তি, সব্বে তে পথৱিং নিস্সায পথৱিযং পতিট্ঠায. এৱমেতে বলকৰণীযা কম্মন্তা কৰীযন্তি. এৱমেৱ খো, ভো গোতম, ৰূপত্তাযং পুৰিসপুগ্গলো ৰূপে পতিট্ঠায পুঞ্ঞং ৱা অপুঞ্ঞং ৱা পসৱতি, ৱেদনত্তাযং পুৰিসপুগ্গলো ৱেদনাযং পতিট্ঠায পুঞ্ঞং ৱা অপুঞ্ঞং ৱা পসৱতি, সঞ্ঞত্তাযং পুৰিসপুগ্গলো সঞ্ঞাযং পতিট্ঠায পুঞ্ঞং ৱা অপুঞ্ঞং ৱা পসৱতি, সঙ্খাৰত্তাযং পুৰিসপুগ্গলো সঙ্খাৰেসু পতিট্ঠায পুঞ্ঞং ৱা অপুঞ্ঞং ৱা পসৱতি, ৱিঞ্ঞাণত্তাযং পুৰিসপুগ্গলো ৱিঞ্ঞাণে পতিট্ঠায পুঞ্ঞং ৱা অপুঞ্ঞং ৱা পসৱতী’’তি.
‘‘ননু ত্ৱং, অগ্গিৱেস্সন, এৱং ৱদেসি – ‘ৰূপং মে অত্তা, ৱেদনা মে অত্তা, সঞ্ঞা মে অত্তা, সঙ্খাৰা মে অত্তা, ৱিঞ্ঞাণং মে অত্তা’’’তি? ‘‘অহঞ্হি, ভো গোতম, এৱং ৱদামি – ‘ৰূপং মে অত্তা, ৱেদনা মে অত্তা, সঞ্ঞা মে অত্তা, সঙ্খাৰা মে অত্তা, ৱিঞ্ঞাণং মে অত্তা’তি, অযঞ্চ মহতী জনতা’’তি.
‘‘কিঞ্হি তে, অগ্গিৱেস্সন, মহতী জনতা কৰিস্সতি? ইঙ্ঘ ত্ৱং, অগ্গিৱেস্সন, সকঞ্ঞেৱ ৱাদং নিব্বেঠেহী’’তি. ‘‘অহঞ্হি, ভো গোতম, এৱং ৱদামি – ‘ৰূপং মে অত্তা, ৱেদনা মে অত্তা, সঞ্ঞা মে অত্তা, সঙ্খাৰা মে অত্তা, ৱিঞ্ঞাণং মে অত্তা’’’তি.
৩৫৭. ‘‘তেন হি, অগ্গিৱেস্সন, তঞ্ঞেৱেত্থ পটিপুচ্ছিস্সামি, যথা তে খমেয্য তথা নং [তথা তং (ক.)] ব্যাকৰেয্যাসি. তং কিং মঞ্ঞসি, অগ্গিৱেস্সন, ৱত্তেয্য ৰঞ্ঞো খত্তিযস্স মুদ্ধাৱসিত্তস্স সকস্মিং ৱিজিতে ৱসো – ঘাতেতাযং ৱা ঘাতেতুং, জাপেতাযং ৱা জাপেতুং, পব্বাজেতাযং ৱা পব্বাজেতুং, সেয্যথাপি ৰঞ্ঞো পসেনদিস্স কোসলস্স, সেয্যথাপি ৱা পন ৰঞ্ঞো মাগধস্স অজাতসত্তুস্স ৱেদেহিপুত্তস্সা’’তি? ‘‘ৱত্তেয্য, ভো গোতম, ৰঞ্ঞো খত্তিযস্স মুদ্ধাৱসিত্তস্স সকস্মিং ৱিজিতে ৱসো – ঘাতেতাযং ৱা ঘাতেতুং, জাপেতাযং ৱা জাপেতুং, পব্বাজেতাযং ৱা পব্বাজেতুং, সেয্যথাপি ৰঞ্ঞো পসেনদিস্স কোসলস্স, সেয্যথাপি ৱা পন ৰঞ্ঞো মাগধস্স অজাতসত্তুস্স ৱেদেহিপুত্তস্স. ইমেসম্পি হি, ভো গোতম, সঙ্ঘানং গণানং – সেয্যথিদং, ৱজ্জীনং মল্লানং – ৱত্ততি সকস্মিং ৱিজিতে ৱসো – ঘাতেতাযং ৱা ঘাতেতুং, জাপেতাযং ৱা জাপেতুং, পব্বাজেতাযং ৱা পব্বাজেতুং. কিং পন ৰঞ্ঞো খত্তিযস্স মুদ্ধাৱসিত্তস্স, সেয্যথাপি ৰঞ্ঞো পসেনদিস্স কোসলস্স, সেয্যথাপি ৱা পন ৰঞ্ঞো মাগধস্স অজাতসত্তুস্স ৱেদেহিপুত্তস্স? ৱত্তেয্য, ভো গোতম, ৱত্তিতুঞ্চ মৰহতী’’তি.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অগ্গিৱেস্সন, যং ত্ৱং এৱং ৱদেসি – ‘ৰূপং মে অত্তা’তি, ৱত্ততি তে তস্মিং ৰূপে ৱসো – এৱং মে ৰূপং হোতু, এৱং মে ৰূপং মা অহোসী’’তি? এৱং ৱুত্তে, সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো তুণ্হী অহোসি. দুতিযম্পি খো ভগৱা সচ্চকং নিগণ্ঠপুত্তং এতদৱোচ – ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অগ্গিৱেস্সন, যং ত্ৱং এৱং ৱদেসি – ‘ৰূপং মে অত্তা’তি, ৱত্ততি তে তস্মিং ৰূপে ৱসো – এৱং মে ৰূপং হোতু, এৱং মে ৰূপং মা অহোসী’’তি? দুতিযম্পি খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো তুণ্হী অহোসি. অথ খো ভগৱা সচ্চকং নিগণ্ঠপুত্তং এতদৱোচ – ‘‘ব্যাকৰোহি দানি, অগ্গিৱেস্সন, ন দানি তে তুণ্হীভাৱস্স কালো. যো কোচি, অগ্গিৱেস্সন তথাগতেন যাৱততিযং সহধম্মিকং পঞ্হং পুট্ঠো ন ব্যাকৰোতি, এত্থেৱস্স সত্তধা মুদ্ধা ফলতী’’তি.
তেন খো পন সমযেন ৱজিৰপাণি যক্খো আযসং ৱজিৰং আদায আদিত্তং সম্পজ্জলিতং সজোতিভূতং সচ্চকস্স নিগণ্ঠপুত্তস্স উপৰিৱেহাসং ঠিতো হোতি – ‘সচাযং সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো ভগৱতা যাৱততিযং সহধম্মিকং পঞ্হং পুট্ঠো ন ব্যাকৰিস্সতি এত্থেৱস্স সত্তধা মুদ্ধং ফালেস্সামী’তি. তং খো পন ৱজিৰপাণিং যক্খং ভগৱা চেৱ পস্সতি সচ্চকো চ নিগণ্ঠপুত্তো. অথ খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো ভীতো সংৱিগ্গো লোমহট্ঠজাতো ভগৱন্তংযেৱ তাণং গৱেসী ভগৱন্তংযেৱ লেণং গৱেসী ভগৱন্তংযেৱ সৰণং গৱেসী ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘পুচ্ছতু মং ভৱং গোতমো, ব্যাকৰিস্সামী’’তি.
৩৫৮. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অগ্গিৱেস্সন, যং ত্ৱং এৱং ৱদেসি – ‘ৰূপং মে অত্তা’তি, ৱত্ততি তে তস্মিং ৰূপে ৱসো – এৱং মে ৰূপং হোতু, এৱং মে ৰূপং মা অহোসী’’তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম’’.
‘‘মনসি কৰোহি, অগ্গিৱেস্সন; মনসি কৰিত্ৱা খো, অগ্গিৱেস্সন, ব্যাকৰোহি. ন খো তে সন্ধিযতি পুৰিমেন ৱা পচ্ছিমং পচ্ছিমেন ৱা পুৰিমং. তং কিং মঞ্ঞসি, অগ্গিৱেস্সন, যং ত্ৱং এৱং ৱদেসি – ‘ৱেদনা মে অত্তা’তি, ৱত্ততি তে তিস্সং ৱেদনাযং [তাযং ৱেদনাযং (সী. স্যা.)] ৱসো – এৱং মে ৱেদনা হোতু, এৱং মে ৱেদনা মা অহোসী’’তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম’’.
‘‘মনসি কৰোহি, অগ্গিৱেস্সন; মনসি কৰিত্ৱা খো, অগ্গিৱেস্সন, ব্যাকৰোহি. ন খো তে সন্ধিযতি পুৰিমেন ৱা পচ্ছিমং, পচ্ছিমেন ৱা পুৰিমং. তং কিং মঞ্ঞসি, অগ্গিৱেস্সন, যং ত্ৱং এৱং ৱদেসি – ‘সঞ্ঞা মে অত্তা’তি, ৱত্ততি তে তিস্সং সঞ্ঞাযং ৱসো – এৱং মে সঞ্ঞা হোতু, এৱং মে সঞ্ঞা মা অহোসী’’তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম’’.
‘‘মনসি কৰোহি, অগ্গিৱেস্সন; মনসি কৰিত্ৱা খো, অগ্গিৱেস্সন, ব্যাকৰোহি. ন খো তে সন্ধিযতি পুৰিমেন ৱা পচ্ছিমং, পচ্ছিমেন ৱা পুৰিমং. তং কিং মঞ্ঞসি, অগ্গিৱেস্সন, যং ত্ৱং এৱং ৱদেসি – ‘সঙ্খাৰা মে অত্তা’তি, ৱত্ততি তে তেসু সঙ্খাৰেসু ৱসো – এৱং মে সঙ্খাৰা হোন্তু, এৱং মে সঙ্খাৰা মা অহেসু’’ন্তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম’’.
‘‘মনসি কৰোহি, অগ্গিৱেস্সন; মনসি কৰিত্ৱা খো, অগ্গিৱেস্সন, ব্যাকৰোহি. ন খো তে সন্ধিযতি পুৰিমেন ৱা পচ্ছিমং, পচ্ছিমেন ৱা পুৰিমং. তং কিং মঞ্ঞসি, অগ্গিৱেস্সন, যং ত্ৱং এৱং ৱদেসি – ‘ৱিঞ্ঞাণং মে অত্তা’তি, ৱত্ততি তে তস্মিং ৱিঞ্ঞাণে ৱসো – এৱং মে ৱিঞ্ঞাণং হোতু, এৱং মে ৱিঞ্ঞাণং মা অহোসী’’তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম’’.
‘‘মনসি কৰোহি, অগ্গিৱেস্সন; মনসি কৰিত্ৱা খো, অগ্গিৱেস্সন, ব্যাকৰোহি. ন খো তে সন্ধিযতি পুৰিমেন ৱা পচ্ছিমং, পচ্ছিমেন ৱা পুৰিমং. তং কিং মঞ্ঞসি, অগ্গিৱেস্সন, ৰূপং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভো গোতম’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱা তং সুখং ৱা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভো গোতম’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম’’.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অগ্গিৱেস্সন, ৱেদনা…পে… সঞ্ঞা…পে… সঙ্খাৰা…পে… তং কিং মঞ্ঞসি, অগ্গিৱেস্সন, ৱিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভো গোতম’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱা তং সুখং ৱা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভো গোতম’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম’’.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অগ্গিৱেস্সন, যো নু খো দুক্খং অল্লীনো দুক্খং উপগতো দুক্খং অজ্ঝোসিতো, দুক্খং ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সতি, অপি নু খো সো সামং ৱা দুক্খং পৰিজানেয্য, দুক্খং ৱা পৰিক্খেপেত্ৱা ৱিহৰেয্যা’’তি? ‘‘কিঞ্হি সিযা, ভো গোতম? নো হিদং, ভো গোতমা’’তি.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অগ্গিৱেস্সন, ননু ত্ৱং এৱং সন্তে দুক্খং অল্লীনো দুক্খং উপগতো দুক্খং অজ্ঝোসিতো, দুক্খং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘কিঞ্হি নো সিযা, ভো গোতম? এৱমেতং ভো গোতমা’’তি.
৩৫৯. ‘‘সেয্যথাপি, অগ্গিৱেস্সন, পুৰিসো সাৰত্থিকো সাৰগৱেসী সাৰপৰিযেসনং চৰমানো তিণ্হং কুঠাৰিং [কুধাৰিং (স্যা. কং. ক.)] আদায ৱনং পৱিসেয্য. সো তত্থ পস্সেয্য মহন্তং কদলিক্খন্ধং উজুং নৱং অকুক্কুকজাতং [অকুক্কুটজাতং (স্যা. কং.)]. তমেনং মূলে ছিন্দেয্য, মূলে ছেত্ৱা অগ্গে ছিন্দেয্য, অগ্গে ছেত্ৱা পত্তৱট্টিং ৱিনিব্ভুজেয্য [ৱিনিব্ভুজ্জেয্য (ক.)]. সো তত্থ পত্তৱট্টিং ৱিনিব্ভুজন্তো ফেগ্গুম্পি নাধিগচ্ছেয্য, কুতো সাৰং? এৱমেৱ খো ত্ৱং, অগ্গিৱেস্সন, মযা সকস্মিং ৱাদে সমনুযুঞ্জিযমানো সমনুগাহিযমানো সমনুভাসিযমানো ৰিত্তো তুচ্ছো অপৰদ্ধো. ভাসিতা খো পন তে এসা, অগ্গিৱেস্সন, ৱেসালিযং পৰিসতি ৱাচা – ‘নাহং তং পস্সামি সমণং ৱা ব্ৰাহ্মণং ৱা, সঙ্ঘিং গণিং গণাচৰিযং, অপি অৰহন্তং সম্মাসম্বুদ্ধং পটিজানমানং, যো মযা ৱাদেন ৱাদং সমাৰদ্ধো ন সঙ্কম্পেয্য ন সম্পকম্পেয্য ন সম্পৱেধেয্য, যস্স ন কচ্ছেহি সেদা মুচ্চেয্যুং. থূণং চেপাহং অচেতনং ৱাদেন ৱাদং সমাৰভেয্যং সাপি মযা ৱাদেন ৱাদং সমাৰদ্ধা সঙ্কম্পেয্য সম্পকম্পেয্য সম্পৱেধেয্য. কো পন ৱাদো মনুস্সভূতস্সা’তি? তুয্হং খো পন, অগ্গিৱেস্সন, অপ্পেকচ্চানি সেদফুসিতানি নলাটা মুত্তানি, উত্তৰাসঙ্গং ৱিনিভিন্দিত্ৱা ভূমিযং পতিট্ঠিতানি. ময্হং খো পন, অগ্গিৱেস্সন, নত্থি এতৰহি কাযস্মিং সেদো’’তি. ইতি ভগৱা তস্মিং [তস্সং (?)] পৰিসতি সুৱণ্ণৱণ্ণং কাযং ৱিৱৰি. এৱং ৱুত্তে, সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো তুণ্হীভূতো মঙ্কুভূতো পত্তক্খন্ধো অধোমুখো পজ্ঝাযন্তো অপ্পটিভানো নিসীদি.
৩৬০. অথ খো দুম্মুখো লিচ্ছৱিপুত্তো সচ্চকং নিগণ্ঠপুত্তং তুণ্হীভূতং মঙ্কুভূতং পত্তক্খন্ধং অধোমুখং পজ্ঝাযন্তং অপ্পটিভানং ৱিদিত্ৱা ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘উপমা মং, ভগৱা, পটিভাতী’’তি. ‘‘পটিভাতু তং, দুম্মুখা’’তি ভগৱা অৱোচ. ‘‘সেয্যথাপি, ভন্তে, গামস্স ৱা নিগমস্স ৱা অৱিদূৰে পোক্খৰণী. তত্ৰাস্স কক্কটকো. অথ খো, ভন্তে, সম্বহুলা কুমাৰকা ৱা কুমাৰিকা ৱা তম্হা গামা ৱা নিগমা ৱা নিক্খমিত্ৱা যেন সা পোক্খৰণী তেনুপসঙ্কমেয্যুং; উপসঙ্কমিত্ৱা তং পোক্খৰণিং ওগাহেত্ৱা তং কক্কটকং উদকা উদ্ধৰিত্ৱা থলে পতিট্ঠাপেয্যুং. যঞ্ঞদেৱ হি সো, ভন্তে, কক্কটকো অড়ং অভিনিন্নামেয্য তং তদেৱ তে কুমাৰকা ৱা কুমাৰিকা ৱা কট্ঠেন ৱা কথলেন ৱা সঞ্ছিন্দেয্যুং সম্ভঞ্জেয্যুং সম্পলিভঞ্জেয্যুং. এৱঞ্হি সো, ভন্তে, কক্কটকো সব্বেহি অড়েহি সঞ্ছিন্নেহি সম্ভগ্গেহি সম্পলিভগ্গেহি অভব্বো তং পোক্খৰণিং পুন ওতৰিতুং, সেয্যথাপি পুব্বে. এৱমেৱ খো, ভন্তে, যানি সচ্চকস্স নিগণ্ঠপুত্তস্স ৱিসূকাযিতানি ৱিসেৱিতানি ৱিপ্ফন্দিতানি তানিপি সব্বানি [ৱিপ্ফন্দিতানি কানিচি কানিচি তানি (সী. স্যা. কং. পী.)] ভগৱতা সঞ্ছিন্নানি সম্ভগ্গানি সম্পলিভগ্গানি; অভব্বো চ দানি, ভন্তে, সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো পুন ভগৱন্তং উপসঙ্কমিতুং যদিদং ৱাদাধিপ্পাযো’’তি. এৱং ৱুত্তে, সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো দুম্মুখং লিচ্ছৱিপুত্তং এতদৱোচ – ‘‘আগমেহি ত্ৱং, দুম্মুখ, আগমেহি ত্ৱং, দুম্মুখ ( ) [(মুখৰোসি ত্ৱং দুম্মুখ) (স্যা. কং.)] ন মযং তযা সদ্ধিং মন্তেম, ইধ মযং ভোতা গোতমেন সদ্ধিং মন্তেম.
৩৬১. ‘‘তিট্ঠতেসা, ভো গোতম, অম্হাকঞ্চেৱ অঞ্ঞেসঞ্চ পুথুসমণব্ৰাহ্মণানং ৱাচা. ৱিলাপং ৱিলপিতং মঞ্ঞে. কিত্তাৱতা চ নু খো ভোতো গোতমস্স সাৱকো সাসনকৰো হোতি ওৱাদপতিকৰো তিণ্ণৱিচিকিচ্ছো ৱিগতকথংকথো ৱেসাৰজ্জপ্পত্তো অপৰপ্পচ্চযো সত্থুসাসনে ৱিহৰতী’’তি? ‘‘ইধ, অগ্গিৱেস্সন, মম সাৱকো যং কিঞ্চি ৰূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা ওড়াৰিকং ৱা সুখুমং ৱা হীনং ৱা পণীতং ৱা যং দূৰে সন্তিকে ৱা, সব্বং ৰূপং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি; যা কাচি ৱেদনা…পে… যা কাচি সঞ্ঞা…পে… যে কেচি সঙ্খাৰা…পে… যং কিঞ্চি ৱিঞ্ঞাণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা ওড়াৰিকং ৱা সুখুমং ৱা হীনং ৱা পণীতং ৱা, যং দূৰে সন্তিকে ৱা, সব্বং ৱিঞ্ঞাণং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি. এত্তাৱতা খো, অগ্গিৱেস্সন, মম সাৱকো সাসনকৰো হোতি ওৱাদপতিকৰো তিণ্ণৱিচিকিচ্ছো ৱিগতকথংকথো ৱেসাৰজ্জপ্পত্তো অপৰপ্পচ্চযো সত্থুসাসনে ৱিহৰতী’’তি.
‘‘কিত্তাৱতা পন, ভো গোতম, ভিক্খু অৰহং হোতি খীণাসৱো ৱুসিতৱা কতকৰণীযো ওহিতভাৰো অনুপ্পত্তসদত্থো পৰিক্খীণভৱসংযোজনো সম্মদঞ্ঞা ৱিমুত্তো’’তি? ‘‘ইধ, অগ্গিৱেস্সন, ভিক্খু যং কিঞ্চি ৰূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা ওড়াৰিকং ৱা সুখুমং ৱা হীনং ৱা পণীতং ৱা যং দূৰে সন্তিকে ৱা সব্বং ৰূপং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দিস্ৱা অনুপাদা ৱিমুত্তো হোতি; যা কাচি ৱেদনা…পে… যা কাচি সঞ্ঞা…পে… যে কেচি সঙ্খাৰা…পে… যং কিঞ্চি ৱিঞ্ঞাণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা ওড়াৰিকং ৱা সুখুমং ৱা হীনং ৱা পণীতং ৱা যং দূৰে সন্তিকে ৱা সব্বং ৱিঞ্ঞাণং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দিস্ৱা অনুপাদা ৱিমুত্তো হোতি. এত্তাৱতা খো, অগ্গিৱেস্সন, ভিক্খু অৰহং হোতি খীণাসৱো ৱুসিতৱা কতকৰণীযো ওহিতভাৰো অনুপ্পত্তসদত্থো পৰিক্খীণভৱসংযোজনো সম্মদঞ্ঞা ৱিমুত্তো. এৱং ৱিমুত্তচিত্তো খো, অগ্গিৱেস্সন, ভিক্খু তীহি অনুত্তৰিযেহি সমন্নাগতো হোতি – দস্সনানুত্তৰিযেন, পটিপদানুত্তৰিযেন, ৱিমুত্তানুত্তৰিযেন. এৱং ৱিমুত্তচিত্তো খো, অগ্গিৱেস্সন, ভিক্খু তথাগতঞ্ঞেৱ সক্কৰোতি গৰুং কৰোতি মানেতি পূজেতি – বুদ্ধো সো ভগৱা বোধায ধম্মং দেসেতি, দন্তো সো ভগৱা দমথায ধম্মং দেসেতি, সন্তো সো ভগৱা সমথায ধম্মং দেসেতি, তিণ্ণো সো ভগৱা তৰণায ধম্মং দেসেতি, পৰিনিব্বুতো সো ভগৱা পৰিনিব্বানায ধম্মং দেসেতী’’তি.
৩৬২. এৱং ৱুত্তে, সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘মযমেৱ, ভো গোতম, ধংসী, মযং পগব্বা, যে মযং ভৱন্তং গোতমং ৱাদেন ৱাদং আসাদেতব্বং অমঞ্ঞিম্হ. সিযা হি, ভো গোতম, হত্থিং পভিন্নং আসজ্জ পুৰিসস্স সোত্থিভাৱো, ন ত্ৱেৱ ভৱন্তং গোতমং আসজ্জ সিযা পুৰিসস্স সোত্থিভাৱো. সিযা হি, ভো গোতম, পজ্জলিতং [জলন্তং (সী. পী.)] অগ্গিক্খন্ধং আসজ্জ পুৰিসস্স সোত্থিভাৱো, ন ত্ৱেৱ ভৱন্তং গোতমং আসজ্জ সিযা পুৰিসস্স সোত্থিভাৱো. সিযা হি, ভো গোতম, আসীৱিসং ঘোৰৱিসং আসজ্জ পুৰিসস্স সোত্থিভাৱো, ন ত্ৱেৱ ভৱন্তং গোতমং আসজ্জ সিযা পুৰিসস্স সোত্থিভাৱো. মযমেৱ, ভো গোতম, ধংসী, মযং পগব্বা, যে মযং ভৱন্তং গোতমং ৱাদেন ৱাদং আসাদেতব্বং অমঞ্ঞিম্হ. অধিৱাসেতু [অধিৱাসেতু চ (পী. ক.)] মে ভৱং গোতমো স্ৱাতনায ভত্তং সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেনা’’তি. অধিৱাসেসি ভগৱা তুণ্হীভাৱেন.
৩৬৩. অথ খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো ভগৱতো অধিৱাসনং ৱিদিত্ৱা তে লিচ্ছৱী আমন্তেসি – ‘‘সুণন্তু মে ভোন্তো লিচ্ছৱী, সমণো মে গোতমো নিমন্তিতো স্ৱাতনায সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেন. তেন মে অভিহৰেয্যাথ যমস্স পতিৰূপং মঞ্ঞেয্যাথা’’তি. অথ খো তে লিচ্ছৱী তস্সা ৰত্তিযা অচ্চযেন সচ্চকস্স নিগণ্ঠপুত্তস্স পঞ্চমত্তানি থালিপাকসতানি ভত্তাভিহাৰং অভিহৰিংসু. অথ খো নিগণ্ঠপুত্তো সকে আৰামে পণীতং খাদনীযং ভোজনীযং পটিযাদাপেত্ৱা ভগৱতো কালং আৰোচাপেসি – ‘‘কালো, ভো গোতম, নিট্ঠিতং ভত্ত’’ন্তি. অথ খো ভগৱা পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায যেন সচ্চকস্স নিগণ্ঠপুত্তস্স আৰামো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেন. অথ খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো বুদ্ধপ্পমুখং ভিক্খুসঙ্ঘং পণীতেন খাদনীযেন ভোজনীযেন সহত্থা সন্তপ্পেসি সম্পৱাৰেসি. অথ খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো ভগৱন্তং ভুত্তাৱিং ওনীতপত্তপাণিং অঞ্ঞতৰং নীচং আসনং গহেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘যমিদং, ভো গোতম, দানে পুঞ্ঞঞ্চ পুঞ্ঞমহী চ তং দাযকানং সুখায হোতূ’’তি. ‘‘যং খো, অগ্গিৱেস্সন, তাদিসং দক্খিণেয্যং আগম্ম অৱীতৰাগং অৱীতদোসং অৱীতমোহং, তং দাযকানং ভৱিস্সতি. যং খো, অগ্গিৱেস্সন, মাদিসং দক্খিণেয্যং আগম্ম ৱীতৰাগং ৱীতদোসং ৱীতমোহং, তং তুয্হং ভৱিস্সতী’’তি.
চূড়সচ্চকসুত্তং নিট্ঠিতং পঞ্চমং.