৪. মহাযমকৱগ্গো
১. চূড়গোসিঙ্গসুত্তং
৩২৫. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা নাতিকে [নাদিকে (সী. স্যা. পী.), ঞাতিকে (ক.)] ৱিহৰতি গিঞ্জকাৱসথে. তেন খো পন সমযেন আযস্মা চ অনুৰুদ্ধো আযস্মা চ নন্দিযো আযস্মা চ কিমিলো [কিম্বিলো (সী. পী. ক.)] গোসিঙ্গসালৱনদাযে ৱিহৰন্তি. অথ খো ভগৱা সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৱুট্ঠিতো যেন গোসিঙ্গসালৱনদাযো তেনুপসঙ্কমি. অদ্দসা খো দাযপালো ভগৱন্তং দূৰতোৱ আগচ্ছন্তং. দিস্ৱান ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘মা, সমণ, এতং দাযং পাৱিসি. সন্তেত্থ তযো কুলপুত্তা অত্তকামৰূপা ৱিহৰন্তি. মা তেসং অফাসুমকাসী’’তি.
অস্সোসি খো আযস্মা অনুৰুদ্ধো দাযপালস্স ভগৱতা সদ্ধিং মন্তযমানস্স. সুত্ৱান দাযপালং এতদৱোচ – ‘‘মা, আৱুসো দাযপাল, ভগৱন্তং ৱাৰেসি. সত্থা নো ভগৱা অনুপ্পত্তো’’তি. অথ খো আযস্মা অনুৰুদ্ধো যেনাযস্মা চ নন্দিযো আযস্মা চ কিমিলো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তঞ্চ নন্দিযং আযস্মন্তঞ্চ কিমিলং এতদৱোচ – ‘‘অভিক্কমথাযস্মন্তো, অভিক্কমথাযস্মন্তো, সত্থা নো ভগৱা অনুপ্পত্তো’’তি. অথ খো আযস্মা চ অনুৰুদ্ধো আযস্মা চ নন্দিযো আযস্মা চ কিমিলো ভগৱন্তং পচ্চুগ্গন্ত্ৱা – একো ভগৱতো পত্তচীৱৰং পটিগ্গহেসি, একো আসনং পঞ্ঞপেসি, একো পাদোদকং উপট্ঠাপেসি. নিসীদি ভগৱা পঞ্ঞত্তে আসনে. নিসজ্জ খো ভগৱা পাদে পক্খালেসি. তেপি খো আযস্মন্তো ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্নং খো আযস্মন্তং অনুৰুদ্ধং ভগৱা এতদৱোচ –
৩২৬. ‘‘কচ্চি ৱো, অনুৰুদ্ধা, খমনীযং, কচ্চি যাপনীযং, কচ্চি পিণ্ডকেন ন কিলমথা’’তি? ‘‘খমনীযং, ভগৱা, যাপনীযং, ভগৱা; ন চ মযং, ভন্তে, পিণ্ডকেন কিলমামা’’তি. ‘‘কচ্চি পন ৱো, অনুৰুদ্ধা, সমগ্গা সম্মোদমানা অৱিৱদমানা খীৰোদকীভূতা অঞ্ঞমঞ্ঞং পিযচক্খূহি সম্পস্সন্তা ৱিহৰথা’’তি? ‘‘তগ্ঘ মযং, ভন্তে, সমগ্গা সম্মোদমানা অৱিৱদমানা খীৰোদকীভূতা অঞ্ঞমঞ্ঞং পিযচক্খূহি সম্পস্সন্তা ৱিহৰামা’’তি. ‘‘যথা কথং পন তুম্হে, অনুৰুদ্ধা, সমগ্গা সম্মোদমানা অৱিৱদমানা খীৰোদকীভূতা অঞ্ঞমঞ্ঞং পিযচক্খূহি সম্পস্সন্তা ৱিহৰথা’’তি? ‘‘ইধ ময্হং, ভন্তে, এৱং হোতি – ‘লাভা ৱত মে, সুলদ্ধং ৱত মে, যোহং এৱৰূপেহি সব্ৰহ্মচাৰীহি সদ্ধিং ৱিহৰামী’তি. তস্স ময্হং, ভন্তে, ইমেসু আযস্মন্তেসু মেত্তং কাযকম্মং পচ্চুপট্ঠিতং আৱি চেৱ ৰহো চ; মেত্তং ৱচীকম্মং পচ্চুপট্ঠিতং আৱি চেৱ ৰহো চ; মেত্তং মনোকম্মং পচ্চুপট্ঠিতং আৱি চেৱ ৰহো চ. তস্স ময্হং, ভন্তে, এৱং হোতি – ‘যংনূনাহং সকং চিত্তং নিক্খিপিত্ৱা ইমেসংযেৱ আযস্মন্তানং চিত্তস্স ৱসেন ৱত্তেয্য’ন্তি. সো খো অহং, ভন্তে, সকং চিত্তং নিক্খিপিত্ৱা ইমেসংযেৱ আযস্মন্তানং চিত্তস্স ৱসেন ৱত্তামি. নানা হি খো নো, ভন্তে, কাযা একঞ্চ পন মঞ্ঞে চিত্ত’’ন্তি.
আযস্মাপি খো নন্দিযো…পে… আযস্মাপি খো কিমিলো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘ময্হম্পি, ভন্তে, এৱং হোতি – ‘লাভা ৱত মে, সুলদ্ধং ৱত মে, যোহং এৱৰূপেহি সব্ৰহ্মচাৰীহি সদ্ধিং ৱিহৰামী’তি. তস্স ময্হং, ভন্তে, ইমেসু আযস্মন্তেসু মেত্তং কাযকম্মং পচ্চুপট্ঠিতং আৱি চেৱ ৰহো চ, মেত্তং ৱচীকম্মং পচ্চুপট্ঠিতং আৱি চেৱ ৰহো চ, মেত্তং মনোকম্মং পচ্চুপট্ঠিতং আৱি চেৱ ৰহো চ. তস্স ময্হং, ভন্তে, এৱং হোতি – ‘যংনূনাহং সকং চিত্তং নিক্খিপিত্ৱা ইমেসংযেৱ আযস্মন্তানং চিত্তস্স ৱসেন ৱত্তেয্য’ন্তি. সো খো অহং, ভন্তে, সকং চিত্তং নিক্খিপিত্ৱা ইমেসংযেৱ আযস্মন্তানং চিত্তস্স ৱসেন ৱত্তামি. নানা হি খো নো, ভন্তে, কাযা একঞ্চ পন মঞ্ঞে চিত্তন্তি.
‘‘এৱং খো মযং, ভন্তে, সমগ্গা সম্মোদমানা অৱিৱদমানা খীৰোদকীভূতা অঞ্ঞমঞ্ঞং পিযচক্খূহি সম্পস্সন্তা ৱিহৰামা’’তি.
৩২৭. ‘‘সাধু সাধু, অনুৰুদ্ধা! কচ্চি পন ৱো, অনুৰুদ্ধা, অপ্পমত্তা আতাপিনো পহিতত্তা ৱিহৰথা’’তি? ‘‘তগ্ঘ মযং, ভন্তে, অপ্পমত্তা আতাপিনো পহিতত্তা ৱিহৰামা’’তি. ‘‘যথা কথং পন তুম্হে, অনুৰুদ্ধা, অপ্পমত্তা আতাপিনো পহিতত্তা ৱিহৰথা’’তি? ‘‘ইধ, ভন্তে, অম্হাকং যো পঠমং গামতো পিণ্ডায পটিক্কমতি সো আসনানি পঞ্ঞপেতি, পানীযং পৰিভোজনীযং উপট্ঠাপেতি, অৱক্কাৰপাতিং উপট্ঠাপেতি. যো পচ্ছা গামতো পিণ্ডায পটিক্কমতি, সচে হোতি ভুত্তাৱসেসো সচে আকঙ্খতি ভুঞ্জতি, নো চে আকঙ্খতি অপ্পহৰিতে ৱা ছড্ডেতি, অপ্পাণকে ৱা উদকে ওপিলাপেতি. সো আসনানি পটিসামেতি, পানীযং পৰিভোজনীযং পটিসামেতি, অৱক্কাৰপাতিং পটিসামেতি, ভত্তগ্গং সম্মজ্জতি. যো পস্সতি পানীযঘটং ৱা পৰিভোজনীযঘটং ৱা ৱচ্চঘটং ৱা ৰিত্তং তুচ্ছং সো উপট্ঠাপেতি. সচস্স হোতি অৱিসয্হং, হত্থৱিকাৰেন দুতিযং আমন্তেত্ৱা হত্থৱিলঙ্ঘকেন উপট্ঠাপেম, ন ত্ৱেৱ মযং, ভন্তে, তপ্পচ্চযা ৱাচং ভিন্দাম. পঞ্চাহিকং খো পন মযং, ভন্তে, সব্বৰত্তিকং ধম্মিযা কথায সন্নিসীদাম. এৱং খো মযং, ভন্তে, অপ্পমত্তা আতাপিনো পহিতত্তা ৱিহৰামা’’তি.
৩২৮. ‘‘সাধু সাধু, অনুৰুদ্ধা! অত্থি পন ৱো, অনুৰুদ্ধা, এৱং অপ্পমত্তানং আতাপীনং পহিতত্তানং ৱিহৰন্তানং উত্তৰিমনুস্সধম্মা অলমৰিযঞাণদস্সনৱিসেসো অধিগতো ফাসুৱিহাৰো’’তি? ‘‘কিঞ্হি নো সিযা, ভন্তে! ইধ মযং, ভন্তে, যাৱদেৱ আকঙ্খাম ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি ৱিৱিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৱিতক্কং সৱিচাৰং ৱিৱেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰাম. অযং খো নো, ভন্তে, অম্হাকং অপ্পমত্তানং আতাপীনং পহিতত্তানং ৱিহৰন্তানং উত্তৰিমনুস্সধম্মা অলমৰিযঞাণদস্সনৱিসেসো অধিগতো ফাসুৱিহাৰো’’তি.
‘‘সাধু সাধু, অনুৰুদ্ধা! এতস্স পন ৱো, অনুৰুদ্ধা, ৱিহাৰস্স সমতিক্কমায এতস্স ৱিহাৰস্স পটিপ্পস্সদ্ধিযা অত্থঞ্ঞো উত্তৰিমনুস্সধম্মা অলমৰিযঞাণদস্সনৱিসেসো অধিগতো ফাসুৱিহাৰো’’তি? ‘‘কিঞ্হি নো সিযা, ভন্তে! ইধ মযং, ভন্তে, যাৱদেৱ আকঙ্খাম ৱিতক্কৱিচাৰানং ৱূপসমা অজ্ঝত্তং সম্পসাদনং চেতসো একোদিভাৱং অৱিতক্কং অৱিচাৰং সমাধিজং পীতিসুখং দুতিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰাম. এতস্স, ভন্তে, ৱিহাৰস্স সমতিক্কমায এতস্স ৱিহাৰস্স পটিপ্পস্সদ্ধিযা অযমঞ্ঞো উত্তৰিমনুস্সধম্মা অলমৰিযঞাণদস্সনৱিসেসো অধিগতো ফাসুৱিহাৰো’’তি.
‘‘সাধু সাধু, অনুৰুদ্ধা! এতস্স পন ৱো, অনুৰুদ্ধা, ৱিহাৰস্স সমতিক্কমায এতস্স ৱিহাৰস্স পটিপ্পস্সদ্ধিযা অত্থঞ্ঞো উত্তৰিমনুস্সধম্মা অলমৰিযঞাণদস্সনৱিসেসো অধিগতো ফাসুৱিহাৰো’’তি? ‘‘কিঞ্হি নো সিযা, ভন্তে! ইধ মযং, ভন্তে, যাৱদেৱ আকঙ্খাম পীতিযা চ ৱিৰাগা উপেক্খকা চ ৱিহৰাম, সতা চ সম্পজানা, সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৱেদেম, যং তং অৰিযা আচিক্খন্তি – ‘উপেক্খকো সতিমা সুখৱিহাৰী’তি ততিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰাম. এতস্স, ভন্তে, ৱিহাৰস্স সমতিক্কমায এতস্স ৱিহাৰস্স পটিপ্পস্সদ্ধিযা অযমঞ্ঞো উত্তৰিমনুস্সধম্মা অলমৰিযঞাণদস্সনৱিসেসো অধিগতো ফাসুৱিহাৰো’’তি.
‘‘সাধু সাধু, অনুৰুদ্ধা! এতস্স পন ৱো, অনুৰুদ্ধা, ৱিহাৰস্স সমতিক্কমায এতস্স ৱিহাৰস্স পটিপ্পস্সদ্ধিযা অত্থঞ্ঞো উত্তৰিমনুস্সধম্মা অলমৰিযঞাণদস্সনৱিসেসো অধিগতো ফাসুৱিহাৰো’’তি? ‘‘কিঞ্হি নো সিযা, ভন্তে! ইধ মযং, ভন্তে, যাৱদেৱ আকঙ্খাম সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানা, পুব্বেৱ সোমনস্সদোমনস্সানং অত্থঙ্গমা, অদুক্খমসুখং উপেক্খাসতিপাৰিসুদ্ধিং চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰাম. এতস্স, ভন্তে, ৱিহাৰস্স সমতিক্কমায এতস্স ৱিহাৰস্স পটিপ্পস্সদ্ধিযা অযমঞ্ঞো উত্তৰি মনুস্সধম্মা অলমৰিযঞাণদস্সনৱিসেসো অধিগতো ফাসুৱিহাৰো’’তি.
‘‘সাধু সাধু, অনুৰুদ্ধা! এতস্স পন ৱো, অনুৰুদ্ধা, ৱিহাৰস্স সমতিক্কমায এতস্স ৱিহাৰস্স পটিপ্পস্সদ্ধিযা অত্থঞ্ঞো উত্তৰিমনুস্সধম্মা অলমৰিযঞাণদস্সনৱিসেসো অধিগতো ফাসুৱিহাৰো’’তি? ‘‘কিঞ্হি নো সিযা, ভন্তে! ইধ মযং, ভন্তে, যাৱদেৱ আকঙ্খাম সব্বসো ৰূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমা পটিঘসঞ্ঞানং অত্থঙ্গমা নানত্তসঞ্ঞানং অমনসিকাৰা ‘অনন্তো আকাসো’তি আকাসানঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰাম. এতস্স, ভন্তে, ৱিহাৰস্স সমতিক্কমায এতস্স ৱিহাৰস্স পটিপ্পস্সদ্ধিযা অযমঞ্ঞো উত্তৰিমনুস্সধম্মা অলমৰিযঞাণদস্সনৱিসেসো অধিগতো ফাসুৱিহাৰো’’তি.
‘‘সাধু সাধু, অনুৰুদ্ধা! এতস্স পন ৱো, অনুৰুদ্ধা, ৱিহাৰস্স সমতিক্কমায এতস্স ৱিহাৰস্স পটিপ্পস্সদ্ধিযা অত্থঞ্ঞো উত্তৰিমনুস্সধম্মা অলমৰিযঞাণদস্সনৱিসেসো অধিগতো ফাসুৱিহাৰো’’তি? ‘‘কিঞ্হি নো সিযা, ভন্তে! ইধ মযং, ভন্তে, যাৱদেৱ আকঙ্খাম সব্বসো আকাসানঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম ‘অনন্তং ৱিঞ্ঞাণ’ন্তি ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰাম…পে… সব্বসো ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম ‘নত্থি কিঞ্চী’তি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰাম…পে… সব্বসো আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সমতিক্কম্ম নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰাম. এতস্স, ভন্তে, ৱিহাৰস্স সমতিক্কমায এতস্স ৱিহাৰস্স পটিপ্পস্সদ্ধিযা অযমঞ্ঞো উত্তৰিমনুস্সধম্মা অলমৰিযঞাণদস্সনৱিসেসো অধিগতো ফাসুৱিহাৰো’’তি.
৩২৯. ‘‘সাধু সাধু, অনুৰুদ্ধা! এতস্স পন ৱো, অনুৰুদ্ধা, ৱিহাৰস্স সমতিক্কমায এতস্স ৱিহাৰস্স পটিপ্পস্সদ্ধিযা অত্থঞ্ঞো উত্তৰিমনুস্সধম্মা অলমৰিযঞাণদস্সনৱিসেসো অধিগতো ফাসুৱিহাৰো’’তি? ‘‘কিঞ্হি নো সিযা, ভন্তে! ইধ মযং, ভন্তে, যাৱদেৱ আকঙ্খাম সব্বসো নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং সমতিক্কম্ম সঞ্ঞাৱেদযিতনিৰোধং উপসম্পজ্জ ৱিহৰাম, পঞ্ঞায চ নো দিস্ৱা আসৱা পৰিক্খীণা. এতস্স, ভন্তে, ৱিহাৰস্স সমতিক্কমায এতস্স ৱিহাৰস্স পটিপ্পস্সদ্ধিযা অযমঞ্ঞো উত্তৰিমনুস্সধম্মা অলমৰিযঞাণদস্সনৱিসেসো অধিগতো ফাসুৱিহাৰো. ইমম্হা চ মযং, ভন্তে, ফাসুৱিহাৰা অঞ্ঞং ফাসুৱিহাৰং উত্তৰিতৰং ৱা পণীততৰং ৱা ন সমনুপস্সামা’’তি. ‘‘সাধু সাধু, অনুৰুদ্ধা! ইমম্হা ফাসুৱিহাৰা উত্তৰিতৰো ৱা পণীততৰো ৱা ফাসুৱিহাৰো নত্থী’’তি.
৩৩০. অথ খো ভগৱা আযস্মন্তঞ্চ অনুৰুদ্ধং আযস্মন্তঞ্চ নন্দিযং আযস্মন্তঞ্চ কিমিলং ধম্মিযা কথায সন্দস্সেত্ৱা সমাদপেত্ৱা সমুত্তেজেত্ৱা সম্পহংসেত্ৱা উট্ঠাযাসনা পক্কামি. অথ খো আযস্মা চ অনুৰুদ্ধো আযস্মা চ নন্দিযো আযস্মা চ কিমিলো ভগৱন্তং অনুসংযাযিত্ৱা [অনুসংসাৱেত্ৱা (সী.), অনুসাৱেত্ৱা (টীকা)] ততো পটিনিৱত্তিত্ৱা আযস্মা চ নন্দিযো আযস্মা চ কিমিলো আযস্মন্তং অনুৰুদ্ধং এতদৱোচুং – ‘‘কিং নু খো মযং আযস্মতো অনুৰুদ্ধস্স এৱমাৰোচিম্হ – ‘ইমাসঞ্চ ইমাসঞ্চ ৱিহাৰসমাপত্তীনং মযং লাভিনো’তি, যং নো আযস্মা অনুৰুদ্ধো ভগৱতো সম্মুখা যাৱ আসৱানং খযা পকাসেতী’’তি? ‘‘ন খো মে আযস্মন্তো এৱমাৰোচেসুং – ‘ইমাসঞ্চ ইমাসঞ্চ ৱিহাৰসমাপত্তীনং মযং লাভিনো’তি, অপি চ মে আযস্মন্তানং চেতসা চেতো পৰিচ্চ ৱিদিতো – ‘ইমাসঞ্চ ইমাসঞ্চ ৱিহাৰসমাপত্তীনং ইমে আযস্মন্তো লাভিনো’তি. দেৱতাপি মে এতমত্থং আৰোচেসুং – ‘ইমাসঞ্চ ইমাসঞ্চ ৱিহাৰসমাপত্তীনং ইমে আযস্মন্তো লাভিনো’তি. তমেনং ভগৱতা পঞ্হাভিপুট্ঠেন ব্যাকত’’ন্তি.
৩৩১. অথ খো দীঘো পৰজনো যক্খো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং অট্ঠাসি. একমন্তং ঠিতো খো দীঘো পৰজনো যক্খো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘লাভা ৱত, ভন্তে, ৱজ্জীনং, সুলদ্ধলাভা ৱজ্জিপজায, যত্থ তথাগতো ৱিহৰতি অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো, ইমে চ তযো কুলপুত্তা – আযস্মা চ অনুৰুদ্ধো, আযস্মা চ নন্দিযো, আযস্মা চ কিমিলো’’তি. দীঘস্স পৰজনস্স যক্খস্স সদ্দং সুত্ৱা ভুম্মা দেৱা সদ্দমনুস্সাৱেসুং – ‘লাভা ৱত, ভো, ৱজ্জীনং, সুলদ্ধলাভা ৱজ্জিপজায, যত্থ তথাগতো ৱিহৰতি অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো, ইমে চ তযো কুলপুত্তা – আযস্মা চ অনুৰুদ্ধো, আযস্মা চ নন্দিযো, আযস্মা চ কিমিলো’তি. ভুম্মানং দেৱানং সদ্দং সুত্ৱা চাতুমহাৰাজিকা দেৱা…পে… তাৱতিংসা দেৱা…পে… যামা দেৱা…পে… তুসিতা দেৱা…পে… নিম্মানৰতী দেৱা…পে… পৰনিম্মিতৱসৱত্তী দেৱা…পে… ব্ৰহ্মকাযিকা দেৱা সদ্দমনুস্সাৱেসুং – ‘‘লাভা ৱত, ভো, ৱজ্জীনং, সুলদ্ধলাভা ৱজ্জিপজায, যত্থ তথাগতো ৱিহৰতি অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো, ইমে চ তযো কুলপুত্তা – আযস্মা চ অনুৰুদ্ধো, আযস্মা চ নন্দিযো, আযস্মা চ কিমিলো’’তি. ইতিহ তে আযস্মন্তো তেন খণেন (তেন লযেন) [( ) সী. স্যা. পী. পোত্থকেসু নত্থি] তেন মুহুত্তেন যাৱব্ৰহ্মলোকা ৱিদিতা [সংৱিদিতা (ক.)] অহেসুং.
‘‘এৱমেতং, দীঘ, এৱমেতং, দীঘ! যস্মাপি, দীঘ, কুলা এতে তযো কুলপুত্তা অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজিতা, তঞ্চেপি কুলং এতে তযো কুলপুত্তে পসন্নচিত্তং অনুস্সৰেয্য, তস্সপাস্স কুলস্স দীঘৰত্তং হিতায সুখায. যস্মাপি, দীঘ, কুলপৰিৱট্টা এতে তযো কুলপুত্তা অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজিতা, সো চেপি কুলপৰিৱট্টো এতে তযো কুলপুত্তে পসন্নচিত্তো অনুস্সৰেয্য, তস্সপাস্স কুলপৰিৱট্টস্স দীঘৰত্তং হিতায সুখায. যস্মাপি, দীঘ, গামা এতে তযো কুলপুত্তা অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজিতা, সো চেপি গামো এতে তযো কুলপুত্তে পসন্নচিত্তো অনুস্সৰেয্য, তস্সপাস্স গামস্স দীঘৰত্তং হিতায সুখায. যস্মাপি, দীঘ, নিগমা এতে তযো কুলপুত্তা অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজিতা, সো চেপি নিগমো এতে তযো কুলপুত্তে পসন্নচিত্তো অনুস্সৰেয্য, তস্সপাস্স নিগমস্স দীঘৰত্তং হিতায সুখায. যস্মাপি, দীঘ, নগৰা এতে তযো কুলপুত্তা অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজিতা, তঞ্চেপি নগৰং এতে তযো কুলপুত্তে পসন্নচিত্তং অনুস্সৰেয্য, তস্সপাস্স নগৰস্স দীঘৰত্তং হিতায সুখায. যস্মাপি, দীঘ, জনপদা এতে তযো কুলপুত্তা অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজিতা, সো চেপি জনপদো এতে তযো কুলপুত্তে পসন্নচিত্তো অনুস্সৰেয্য, তস্সপাস্স জনপদস্স দীঘৰত্তং হিতায সুখায. সব্বে চেপি, দীঘ, খত্তিযা এতে তযো কুলপুত্তে পসন্নচিত্তা অনুস্সৰেয্যুং, সব্বেসানংপাস্স খত্তিযানং দীঘৰত্তং হিতায সুখায. সব্বে চেপি, দীঘ, ব্ৰাহ্মণা…পে… সব্বে চেপি, দীঘ, ৱেস্সা…পে… সব্বে চেপি, দীঘ, সুদ্দা এতে তযো কুলপুত্তে পসন্নচিত্তা অনুস্সৰেয্যুং, সব্বেসানংপাস্স সুদ্দানং দীঘৰত্তং হিতায সুখায. সদেৱকো চেপি, দীঘ, লোকো সমাৰকো সব্ৰহ্মকো সস্সমণব্ৰাহ্মণী পজা সদেৱমনুস্সা এতে তযো কুলপুত্তে পসন্নচিত্তা অনুস্সৰেয্য, সদেৱকস্সপাস্স লোকস্স সমাৰকস্স সব্ৰহ্মকস্স সস্সমণব্ৰাহ্মণিযা পজায সদেৱমনুস্সায দীঘৰত্তং হিতায সুখায. পস্স, দীঘ, যাৱ এতে তযো কুলপুত্তা বহুজনহিতায পটিপন্না বহুজনসুখায লোকানুকম্পায, অত্থায হিতায সুখায দেৱমনুস্সান’’ন্তি.
ইদমৱোচ ভগৱা. অত্তমনো দীঘো পৰজনো যক্খো ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দীতি.
চূড়গোসিঙ্গসুত্তং নিট্ঠিতং পঠমং.
২. মহাগোসিঙ্গসুত্তং
৩৩২. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা গোসিঙ্গসালৱনদাযে ৱিহৰতি সম্বহুলেহি অভিঞ্ঞাতেহি অভিঞ্ঞাতেহি থেৰেহি সাৱকেহি সদ্ধিং – আযস্মতা চ সাৰিপুত্তেন আযস্মতা চ মহামোগ্গল্লানেন আযস্মতা চ মহাকস্সপেন আযস্মতা চ অনুৰুদ্ধেন আযস্মতা চ ৰেৱতেন আযস্মতা চ আনন্দেন, অঞ্ঞেহি চ অভিঞ্ঞাতেহি অভিঞ্ঞাতেহি থেৰেহি সাৱকেহি সদ্ধিং. অথ খো আযস্মা মহামোগ্গল্লানো সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৱুট্ঠিতো যেনাযস্মা মহাকস্সপো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং মহাকস্সপং এতদৱোচ – ‘‘আযামাৱুসো, কস্সপ, যেনাযস্মা সাৰিপুত্তো তেনুপসঙ্কমিস্সাম ধম্মস্সৱনাযা’’তি. ‘‘এৱমাৱুসো’’তি খো আযস্মা মহাকস্সপো আযস্মতো মহামোগ্গল্লানস্স পচ্চস্সোসি. অথ খো আযস্মা চ মহামোগ্গল্লানো আযস্মা চ মহাকস্সপো আযস্মা চ অনুৰুদ্ধো যেনাযস্মা সাৰিপুত্তো তেনুপসঙ্কমিংসু ধম্মস্সৱনায. অদ্দসা খো আযস্মা আনন্দো আযস্মন্তঞ্চ মহামোগ্গল্লানং আযস্মন্তঞ্চ মহাকস্সপং আযস্মন্তঞ্চ অনুৰুদ্ধং যেনাযস্মা সাৰিপুত্তো তেনুপসঙ্কমন্তে ধম্মস্সৱনায. দিস্ৱান যেনাযস্মা ৰেৱতো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং ৰেৱতং এতদৱোচ – ‘‘উপসঙ্কমন্তা খো অমূ, আৱুসো [আযস্মন্তাৱুসো (ক.)] ৰেৱত, সপ্পুৰিসা যেনাযস্মা সাৰিপুত্তো তেন ধম্মস্সৱনায. আযামাৱুসো ৰেৱত, যেনাযস্মা সাৰিপুত্তো তেনুপসঙ্কমিস্সাম ধম্মস্সৱনাযা’’তি. ‘‘এৱমাৱুসো’’তি খো আযস্মা ৰেৱতো আযস্মতো আনন্দস্স পচ্চস্সোসি. অথ খো আযস্মা চ ৰেৱতো আযস্মা চ আনন্দো যেনাযস্মা সাৰিপুত্তো তেনুপসঙ্কমিংসু ধম্মস্সৱনায.
৩৩৩. অদ্দসা খো আযস্মা সাৰিপুত্তো আযস্মন্তঞ্চ ৰেৱতং আযস্মন্তঞ্চ আনন্দং দূৰতোৱ আগচ্ছন্তে. দিস্ৱান আযস্মন্তং আনন্দং এতদৱোচ – ‘‘এতু খো আযস্মা আনন্দো! স্ৱাগতং আযস্মতো আনন্দস্স ভগৱতো উপট্ঠাকস্স ভগৱতো সন্তিকাৱচৰস্স! ৰমণীযং, আৱুসো আনন্দ, গোসিঙ্গসালৱনং, দোসিনা ৰত্তি, সব্বফালিফুল্লা [সব্বপালিফুল্লা (সী.)] সালা, দিব্বা, মঞ্ঞে, গন্ধা সম্পৱন্তি; কথংৰূপেন, আৱুসো আনন্দ, ভিক্খুনা গোসিঙ্গসালৱনং সোভেয্যা’’তি? ‘‘ইধাৱুসো সাৰিপুত্ত, ভিক্খু বহুস্সুতো হোতি সুতধৰো সুতসন্নিচযো. যে তে ধম্মা আদিকল্যাণা মজ্ঝেকল্যাণা পৰিযোসানকল্যাণা সাত্থা সব্যঞ্জনা; কেৱলপৰিপুণ্ণং পৰিসুদ্ধং ব্ৰহ্মচৰিযং অভিৱদন্তি, তথাৰূপাস্স ধম্মা বহুস্সুতা হোন্তি, ধাতা [ধতা (সী. স্যা. কং. পী.)], ৱচসা পৰিচিতা, মনসানুপেক্খিতা, দিট্ঠিযা সুপ্পটিৱিদ্ধা. সো চতস্সন্নং পৰিসানং ধম্মং দেসেতি পৰিমণ্ডলেহি পদব্যঞ্জনেহি অনুপ্পবন্ধেহি [অপ্পবদ্ধেহি (সী. পী.)] অনুসযসমুগ্ঘাতায. এৱৰূপেন খো, আৱুসো সাৰিপুত্ত, ভিক্খুনা গোসিঙ্গসালৱনং সোভেয্যা’’তি.
৩৩৪. এৱং ৱুত্তে, আযস্মা সাৰিপুত্তো আযস্মন্তং ৰেৱতং এতদৱোচ – ‘‘ব্যাকতং খো, আৱুসো ৰেৱত, আযস্মতা আনন্দেন যথাসকং পটিভানং. তত্থ দানি মযং আযস্মন্তং ৰেৱতং পুচ্ছাম – ‘ৰমণীযং, আৱুসো ৰেৱত, গোসিঙ্গসালৱনং, দোসিনা ৰত্তি, সব্বফালিফুল্লা সালা, দিব্বা, মঞ্ঞে, গন্ধা সম্পৱন্তি; কথংৰূপেন, আৱুসো ৰেৱত, ভিক্খুনা গোসিঙ্গসালৱনং সোভেয্যা’’’তি? ‘‘ইধাৱুসো সাৰিপুত্ত, ভিক্খু পটিসল্লানাৰামো হোতি পটিসল্লানৰতো, অজ্ঝত্তং চেতোসমথমনুযুত্তো অনিৰাকতজ্ঝানো, ৱিপস্সনায সমন্নাগতো, ব্ৰূহেতা সুঞ্ঞাগাৰানং. এৱৰূপেন খো, আৱুসো সাৰিপুত্ত, ভিক্খুনা গোসিঙ্গসালৱনং সোভেয্যা’’তি.
৩৩৫. এৱং ৱুত্তে, আযস্মা সাৰিপুত্তো আযস্মন্তং অনুৰুদ্ধং এতদৱোচ – ‘‘ব্যাকতং খো, আৱুসো অনুৰুদ্ধ, আযস্মতা ৰেৱতেন যথাসকং পটিভানং. তত্থ দানি মযং আযস্মন্তং অনুৰুদ্ধং পুচ্ছাম – ‘ৰমণীযং, আৱুসো অনুৰুদ্ধ, গোসিঙ্গসালৱনং, দোসিনা ৰত্তি, সব্বফালিফুল্লা সালা, দিব্বা, মঞ্ঞে, গন্ধা সম্পৱন্তি; কথংৰূপেন, আৱুসো অনুৰুদ্ধ, ভিক্খুনা গোসিঙ্গসালৱনং সোভেয্যা’’’তি? ‘‘ইধাৱুসো সাৰিপুত্ত, ভিক্খু দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সহস্সং লোকানং ৱোলোকেতি. সেয্যথাপি, আৱুসো সাৰিপুত্ত, চক্খুমা পুৰিসো উপৰিপাসাদৱৰগতো সহস্সং নেমিমণ্ডলানং ৱোলোকেয্য; এৱমেৱ খো, আৱুসো সাৰিপুত্ত, ভিক্খু দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সহস্সং লোকানং ৱোলোকেতি. এৱৰূপেন খো, আৱুসো সাৰিপুত্ত, ভিক্খুনা গোসিঙ্গসালৱনং সোভেয্যা’’তি.
৩৩৬. এৱং ৱুত্তে, আযস্মা সাৰিপুত্তো আযস্মন্তং মহাকস্সপং এতদৱোচ – ‘‘ব্যাকতং খো, আৱুসো কস্সপ, আযস্মতা অনুৰুদ্ধেন যথাসকং পটিভানং. তত্থ দানি মযং আযস্মন্তং মহাকস্সপং পুচ্ছাম – ‘ৰমণীযং, আৱুসো কস্সপ, গোসিঙ্গসালৱনং, দোসিনা ৰত্তি, সব্বফালিফুল্লা সালা, দিব্বা, মঞ্ঞে, গন্ধা সম্পৱন্তি; কথংৰূপেন, আৱুসো কস্সপ, ভিক্খুনা গোসিঙ্গসালৱনং সোভেয্যা’’’তি? ‘‘ইধাৱুসো সাৰিপুত্ত, ভিক্খু অত্তনা চ আৰঞ্ঞিকো হোতি আৰঞ্ঞিকত্তস্স চ ৱণ্ণৱাদী, অত্তনা চ পিণ্ডপাতিকো হোতি পিণ্ডপাতিকত্তস্স চ ৱণ্ণৱাদী, অত্তনা চ পংসুকূলিকো হোতি পংসুকূলিকত্তস্স চ ৱণ্ণৱাদী, অত্তনা চ তেচীৱৰিকো হোতি তেচীৱৰিকত্তস্স চ ৱণ্ণৱাদী, অত্তনা চ অপ্পিচ্ছো হোতি অপ্পিচ্ছতায চ ৱণ্ণৱাদী, অত্তনা চ সন্তুট্ঠো হোতি সন্তুট্ঠিযা চ ৱণ্ণৱাদী, অত্তনা চ পৱিৱিত্তো হোতি পৱিৱেকস্স চ ৱণ্ণৱাদী, অত্তনা চ অসংসট্ঠো হোতি অসংসগ্গস্স চ ৱণ্ণৱাদী, অত্তনা চ আৰদ্ধৱীৰিযো হোতি ৱীৰিযাৰম্ভস্স চ ৱণ্ণৱাদী, অত্তনা চ সীলসম্পন্নো হোতি সীলসম্পদায চ ৱণ্ণৱাদী, অত্তনা চ সমাধিসম্পন্নো হোতি সমাধিসম্পদায চ ৱণ্ণৱাদী, অত্তনা চ পঞ্ঞাসম্পন্নো হোতি পঞ্ঞাসম্পদায চ ৱণ্ণৱাদী, অত্তনা চ ৱিমুত্তিসম্পন্নো হোতি ৱিমুত্তিসম্পদায চ ৱণ্ণৱাদী, অত্তনা চ ৱিমুত্তিঞাণদস্সনসম্পন্নো হোতি ৱিমুত্তিঞাণদস্সনসম্পদায চ ৱণ্ণৱাদী. এৱৰূপেন খো, আৱুসো সাৰিপুত্ত, ভিক্খুনা গোসিঙ্গসালৱনং সোভেয্যা’’তি.
৩৩৭. এৱং ৱুত্তে, আযস্মা সাৰিপুত্তো আযস্মন্তং মহামোগ্গল্লানং এতদৱোচ – ‘‘ব্যাকতং খো, আৱুসো মোগ্গল্লান, আযস্মতা মহাকস্সপেন যথাসকং পটিভানং. তত্থ দানি মযং আযস্মন্তং মহামোগ্গল্লানং পুচ্ছাম – ‘ৰমণীযং, আৱুসো মোগ্গল্লান, গোসিঙ্গসালৱনং, দোসিনা ৰত্তি, সব্বফালিফুল্লা সালা, দিব্বা, মঞ্ঞে, গন্ধা সম্পৱন্তি; কথংৰূপেন, আৱুসো মোগ্গল্লান, ভিক্খুনা গোসিঙ্গসালৱনং সোভেয্যা’’’তি? ‘‘ইধাৱুসো সাৰিপুত্ত, দ্ৱে ভিক্খূ অভিধম্মকথং কথেন্তি, তে অঞ্ঞমঞ্ঞং পঞ্হং পুচ্ছন্তি, অঞ্ঞমঞ্ঞস্স পঞ্হং পুট্ঠা ৱিস্সজ্জেন্তি, নো চ সংসাদেন্তি [সংসাৰেন্তি (ক.)], ধম্মী চ নেসং কথা পৱত্তিনী হোতি. এৱৰূপেন খো, আৱুসো সাৰিপুত্ত, ভিক্খুনা গোসিঙ্গসালৱনং সোভেয্যা’’তি.
৩৩৮. অথ খো আযস্মা মহামোগ্গল্লানো আযস্মন্তং সাৰিপুত্তং এতদৱোচ – ‘‘ব্যাকতং খো, আৱুসো সাৰিপুত্ত, অম্হেহি সব্বেহেৱ যথাসকং পটিভানং. তত্থ দানি মযং আযস্মন্তং সাৰিপুত্তং পুচ্ছাম – ‘ৰমণীযং, আৱুসো সাৰিপুত্ত, গোসিঙ্গসালৱনং, দোসিনা ৰত্তি, সব্বফালিফুল্লা সালা, দিব্বা, মঞ্ঞে, গন্ধা সম্পৱন্তি; কথংৰূপেন, আৱুসো সাৰিপুত্ত, ভিক্খুনা গোসিঙ্গসালৱনং সোভেয্যা’’’তি? ‘‘ইধাৱুসো মোগ্গল্লান, ভিক্খু চিত্তং ৱসং ৱত্তেতি, নো চ ভিক্খু চিত্তস্স ৱসেন ৱত্ততি. সো যায ৱিহাৰসমাপত্তিযা আকঙ্খতি পুব্বণ্হসমযং ৱিহৰিতুং, তায ৱিহাৰসমাপত্তিযা পুব্বণ্হসমযং ৱিহৰতি; যায ৱিহাৰসমাপত্তিযা আকঙ্খতি মজ্ঝন্হিকসমযং [মজ্ঝন্তিকসমযং (সী. স্যা. কং. পী. ক.)] ৱিহৰিতুং, তায ৱিহাৰসমাপত্তিযা মজ্ঝন্হিকসমযং ৱিহৰতি; যায ৱিহাৰসমাপত্তিযা আকঙ্খতি সাযন্হসমযং ৱিহৰিতুং, তায ৱিহাৰসমাপত্তিযা সাযন্হসমযং ৱিহৰতি. সেয্যথাপি, আৱুসো মোগ্গল্লান, ৰঞ্ঞো ৱা ৰাজমহামত্তস্স ৱা নানাৰত্তানং দুস্সানং দুস্সকৰণ্ডকো পূৰো অস্স. সো যঞ্ঞদেৱ দুস্সযুগং আকঙ্খেয্য পুব্বণ্হসমযং পাৰুপিতুং, তং তদেৱ দুস্সযুগং পুব্বণ্হসমযং পাৰুপেয্য; যঞ্ঞদেৱ দুস্সযুগং আকঙ্খেয্য মজ্ঝন্হিকসমযং পাৰুপিতুং, তং তদেৱ দুস্সযুগং মজ্ঝন্হিকসমযং পাৰুপেয্য; যঞ্ঞদেৱ দুস্সযুগং আকঙ্খেয্য সাযন্হসমযং পাৰুপিতুং, তং তদেৱ দুস্সযুগং সাযন্হসমযং পাৰুপেয্য. এৱমেৱ খো, আৱুসো মোগ্গল্লান, ভিক্খু চিত্তং ৱসং ৱত্তেতি, নো চ ভিক্খু চিত্তস্স ৱসেন ৱত্ততি. সো যায ৱিহাৰসমাপত্তিযা আকঙ্খতি পুব্বণ্হসমযং ৱিহৰিতুং, তায ৱিহাৰসমাপত্তিযা পুব্বণ্হসমযং ৱিহৰতি; যায ৱিহাৰসমাপত্তিযা আকঙ্খতি মজ্ঝন্হিকসমযং ৱিহৰিতুং, তায ৱিহাৰসমাপত্তিযা মজ্ঝন্হিকসমযং ৱিহৰতি; যায ৱিহাৰসমাপত্তিযা আকঙ্খতি সাযন্হসমযং ৱিহৰিতুং, তায ৱিহাৰসমাপত্তিযা সাযন্হসমযং ৱিহৰতি. এৱৰূপেন খো, আৱুসো মোগ্গল্লান, ভিক্খুনা গোসিঙ্গসালৱনং সোভেয্যা’’তি.
৩৩৯. অথ খো আযস্মা সাৰিপুত্তো তে আযস্মন্তে এতদৱোচ – ‘‘ব্যাকতং খো, আৱুসো, অম্হেহি সব্বেহেৱ যথাসকং পটিভানং. আযামাৱুসো, যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিস্সাম; উপসঙ্কমিত্ৱা এতমত্থং ভগৱতো আৰোচেস্সাম. যথা নো ভগৱা ব্যাকৰিস্সতি তথা নং ধাৰেস্সামা’’তি. ‘‘এৱমাৱুসো’’তি খো তে আযস্মন্তো আযস্মতো সাৰিপুত্তস্স পচ্চস্সোসুং. অথ খো তে আযস্মন্তো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা সাৰিপুত্তো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘অদ্দসং খো অহং, ভন্তে, আযস্মন্তঞ্চ ৰেৱতং আযস্মন্তঞ্চ আনন্দং দূৰতোৱ আগচ্ছন্তে. দিস্ৱান আযস্মন্তং আনন্দং এতদৱোচং – ‘এতু খো আযস্মা আনন্দো! স্ৱাগতং আযস্মতো আনন্দস্স ভগৱতো উপট্ঠাকস্স ভগৱতো সন্তিকাৱচৰস্স! ৰমণীযং, আৱুসো আনন্দ, গোসিঙ্গসালৱনং, দোসিনা ৰত্তি, সব্বফালিফুল্লা সালা, দিব্বা, মঞ্ঞে, গন্ধা সম্পৱন্তি; কথংৰূপেন, আৱুসো আনন্দ, ভিক্খুনা গোসিঙ্গসালৱনং সোভেয্যা’তি? এৱং ৱুত্তে, ভন্তে, আযস্মা আনন্দো মং এতদৱোচ – ‘ইধাৱুসো, সাৰিপুত্ত, ভিক্খু বহুস্সুতো হোতি সুতধৰো…পে… অনুসযসমুগ্ঘাতায. এৱৰূপেন খো, আৱুসো সাৰিপুত্ত, ভিক্খুনা গোসিঙ্গসালৱনং সোভেয্যা’’’তি. ‘‘সাধু সাধু, সাৰিপুত্ত! যথা তং আনন্দোৱ সম্মা ব্যাকৰমানো ব্যাকৰেয্য. আনন্দো হি, সাৰিপুত্ত, বহুস্সুতো সুতধৰো সুতসন্নিচযো. যে তে ধম্মা আদিকল্যাণা মজ্ঝেকল্যাণা পৰিযোসানকল্যাণা সাত্থা সব্যঞ্জনা; কেৱলপৰিপুণ্ণং পৰিসুদ্ধং ব্ৰহ্মচৰিযং অভিৱদন্তি, তথাৰূপাস্স ধম্মা বহুস্সুতা হোন্তি, ধাতা, ৱচসা পৰিচিতা, মনসানুপেক্খিতা, দিট্ঠিযা সুপ্পটিৱিদ্ধা. সো চতস্সন্নং পৰিসানং ধম্মং দেসেতি পৰিমণ্ডলেহি পদব্যঞ্জনেহি অনুপ্পবন্ধেহি অনুসযসমুগ্ঘাতাযা’’তি.
৩৪০. ‘‘এৱং ৱুত্তে, অহং, ভন্তে, আযস্মন্তং ৰেৱতং এতদৱোচং – ‘ব্যাকতং খো, আৱুসো ৰেৱত আযস্মতা আনন্দেন যথাসকং পটিভানং. তত্থ দানি মযং আযস্মন্তং ৰেৱতং পুচ্ছাম – ৰমণীযং, আৱুসো ৰেৱত, গোসিঙ্গসালৱনং, দোসিনা ৰত্তি, সব্বফালিফুল্লা সালা, দিব্বা মঞ্ঞে গন্ধা সম্পৱন্তি. কথংৰূপেন, আৱুসো ৰেৱত, ভিক্খুনা গোসিঙ্গসালৱনং সোভেয্যা’তি? এৱং ৱুত্তে, ভন্তে, আযস্মা ৰেৱতো মং এতদৱোচ – ‘ইধাৱুসো সাৰিপুত্ত ভিক্খু পটিসল্লানাৰামো হোতি পটিসল্লানৰতো, অজ্ঝত্তং চেতোসমথমনুযুত্তো, অনিৰাকতজ্ঝানো, ৱিপস্সনায সমন্নাগতো, ব্ৰূহেতা সুঞ্ঞাগাৰানং. এৱৰূপেন খো, আৱুসো সাৰিপুত্ত, ভিক্খুনা গোসিঙ্গসালৱনং সোভেয্যা’’’তি. ‘‘সাধু সাধু, সাৰিপুত্ত! যথা তং ৰেৱতোৱ সম্মা ব্যাকৰমানো ব্যাকৰেয্য. ৰেৱতো হি, সাৰিপুত্ত, পটিসল্লানাৰামো পটিসল্লানৰতো, অজ্ঝত্তং চেতোসমথমনুযুত্তো অনিৰাকতজ্ঝানো, ৱিপস্সনায সমন্নাগতো ব্ৰূহেতা সুঞ্ঞাগাৰান’’ন্তি.
৩৪১. ‘‘এৱং ৱুত্তে, অহং, ভন্তে, আযস্মন্তং অনুৰুদ্ধং এতদৱোচং – ‘ব্যাকতং খো আৱুসো অনুৰুদ্ধ আযস্মতা ৰেৱতেন…পে… কথংৰূপেন, আৱুসো অনুৰুদ্ধ, ভিক্খুনা গোসিঙ্গসালৱনং সোভেয্যা’তি. এৱং ৱুত্তে, ভন্তে, আযস্মা অনুৰুদ্ধো মং এতদৱোচ – ‘ইধাৱুসো সাৰিপুত্ত, ভিক্খু দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সহস্সং লোকানং ৱোলোকেতি. সেয্যথাপি, আৱুসো সাৰিপুত্ত, চক্খুমা পুৰিসো…পে… এৱৰূপেন খো আৱুসো সাৰিপুত্ত ভিক্খুনা গোসিঙ্গসালৱনং সোভেয্যা’’’তি. ‘‘সাধু সাধু, সাৰিপুত্ত, যথা তং অনুৰুদ্ধোৱ সম্মা ব্যাকৰমানো ব্যাকৰেয্য. অনুৰুদ্ধো হি, সাৰিপুত্ত, দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সহস্সং লোকানং ৱোলোকেতী’’তি.
৩৪২. ‘‘এৱং ৱুত্তে, অহং, ভন্তে, আযস্মন্তং মহাকস্সপং এতদৱোচং – ‘ব্যাকতং খো, আৱুসো কস্সপ আযস্মতা অনুৰুদ্ধেন যথাসকং পটিভানং. তত্থ দানি মযং আযস্মন্তং মহাকস্সপং পুচ্ছাম…পে… কথং ৰূপেন খো, আৱুসো কস্সপ, ভিক্খুনা গোসিঙ্গসালৱনং সোভেয্যা’তি? এৱং ৱুত্তে ভন্তে, আযস্মা মহাকস্সপো মং এতদৱোচ – ‘ইধাৱুসো সাৰিপুত্ত, ভিক্খু অত্তনা চ আৰঞ্ঞিকো হোতি আৰঞ্ঞিকত্তস্স চ ৱণ্ণৱাদী, অত্তনা চ পিণ্ডপাতিকো হোতি…পে… অত্তনা চ পংসুকূলিকো হোতি…পে… অত্তনা চ তেচীৱৰিকো হোতি…পে… অত্তনা চ অপ্পিচ্ছো হোতি…পে… অত্তনা চ সন্তুট্ঠো হোতি…পে… অত্তনা চ পৱিৱিত্তো হোতি…পে… অত্তনা চ অসংসট্ঠো হোতি…পে… অত্তনা চ আৰদ্ধৱীৰিযো হোতি…পে… অত্তনা চ সীলসম্পন্নো হোতি…পে… অত্তনা চ সমাধিসম্পন্নো হোতি…পে… অত্তনা চ পঞ্ঞাসম্পন্নো হোতি… অত্তনা চ ৱিমুত্তিসম্পন্নো হোতি… অত্তনা চ ৱিমুত্তিঞাণদস্সনসম্পন্নো হোতি ৱিমুত্তিঞাণদস্সনসম্পদায চ ৱণ্ণৱাদী. এৱৰূপেন খো, আৱুসো সাৰিপুত্ত, ভিক্খুনা গোসিঙ্গসালৱনং সোভেয্যা’’’তি. ‘‘সাধু সাধু, সাৰিপুত্ত! যথা তং কস্সপোৱ সম্মা ব্যাকৰমানো ব্যাকৰেয্য. কস্সপো হি, সাৰিপুত্ত, অত্তনা চ আৰঞ্ঞিকো আৰঞ্ঞিকত্তস্স চ ৱণ্ণৱাদী, অত্তনা চ পিণ্ডপাতিকো পিণ্ডপাতিকত্তস্স চ ৱণ্ণৱাদী, অত্তনা চ পংসুকূলিকো পংসুকূলিকত্তস্স চ ৱণ্ণৱাদী, অত্তনা চ তেচীৱৰিকো তেচীৱৰিকত্তস্স চ ৱণ্ণৱাদী, অত্তনা চ অপ্পিচ্ছো অপ্পিচ্ছতায চ ৱণ্ণৱাদী, অত্তনা চ সন্তুট্ঠো সন্তুট্ঠিযা চ ৱণ্ণৱাদী, অত্তনা চ পৱিৱিত্তো পৱিৱেকস্স চ ৱণ্ণৱাদী, অত্তনা চ অসংসট্ঠো অসংসগ্গস্স চ ৱণ্ণৱাদী, অত্তনা চ আৰদ্ধৱীৰিযো ৱীৰিযাৰম্ভস্স চ ৱণ্ণৱাদী, অত্তনা চ সীলসম্পন্নো সীলসম্পদায চ ৱণ্ণৱাদী, অত্তনা চ সমাধিসম্পন্নো সমাধিসম্পদায চ ৱণ্ণৱাদী, অত্তনা চ পঞ্ঞাসম্পন্নো পঞ্ঞাসম্পদায চ ৱণ্ণৱাদী, অত্তনা চ ৱিমুত্তিসম্পন্নো ৱিমুত্তিসম্পদায চ ৱণ্ণৱাদী, অত্তনা চ ৱিমুত্তিঞাণদস্সনসম্পন্নো ৱিমুত্তিঞাণদস্সনসম্পদায চ ৱণ্ণৱাদী’’তি.
৩৪৩. ‘‘এৱং ৱুত্তে, অহং ভন্তে আযস্মন্তং মহামোগ্গল্লানং এতদৱোচং – ‘ব্যাকতং খো, আৱুসো মোগ্গল্লান, আযস্মতা মহাকস্সপেন যথাসকং পটিভানং. তত্থ দানি মযং আযস্মন্তং মহামোগ্গল্লানং পুচ্ছাম…পে… কথংৰূপেন, আৱুসো মোগ্গল্লান, ভিক্খুনা গোসিঙ্গসালৱনং সোভেয্যা’তি? এৱং ৱুত্তে, ভন্তে, আযস্মা মহামোগ্গল্লানো মং এতদৱোচ – ‘ইধাৱুসো সাৰিপুত্ত, দ্ৱে ভিক্খূ অভিধম্মকথং কথেন্তি. তে অঞ্ঞমঞ্ঞং পঞ্হং পুচ্ছন্তি, অঞ্ঞমঞ্ঞস্স পঞ্হং পুট্ঠা ৱিস্সজ্জেন্তি, নো চ সংসাদেন্তি, ধম্মী চ নেসং কথা পৱত্তিনী হোতি. এৱৰূপেন খো, আৱুসো সাৰিপুত্ত, ভিক্খুনা গোসিঙ্গসালৱনং সোভেয্যা’’’তি. ‘‘সাধু সাধু, সাৰিপুত্ত, যথা তং মোগ্গল্লানোৱ সম্মা ব্যাকৰমানো ব্যাকৰেয্য. মোগ্গল্লানো হি, সাৰিপুত্ত, ধম্মকথিকো’’তি.
৩৪৪. এৱং ৱুত্তে, আযস্মা মহামোগ্গল্লানো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘অথ খ্ৱাহং, ভন্তে, আযস্মন্তং সাৰিপুত্তং এতদৱোচং – ‘ব্যাকতং খো, আৱুসো সাৰিপুত্ত, অম্হেহি সব্বেহেৱ যথাসকং পটিভানং. তত্থ দানি মযং আযস্মন্তং সাৰিপুত্তং পুচ্ছাম – ৰমণীযং, আৱুসো সাৰিপুত্ত, গোসিঙ্গসালৱনং, দোসিনা ৰত্তি, সব্বফালিফুল্লা সালা, দিব্বা, মঞ্ঞে, গন্ধা সম্পৱন্তি. কথংৰূপেন, আৱুসো সাৰিপুত্ত, ভিক্খুনা গোসিঙ্গসালৱনং সোভেয্যা’তি? এৱং ৱুত্তে, ভন্তে, আযস্মা সাৰিপুত্তো মং এতদৱোচ – ‘ইধাৱুসো, মোগ্গল্লান, ভিক্খু চিত্তং ৱসং ৱত্তেতি নো চ ভিক্খু চিত্তস্স ৱসেন ৱত্ততি. সো যায ৱিহাৰসমাপত্তিযা আকঙ্খতি পুব্বণ্হসমযং ৱিহৰিতুং, তায ৱিহাৰসমাপত্তিযা পুব্বণ্হসমযং ৱিহৰতি; যায ৱিহাৰসমাপত্তিযা আকঙ্খতি মজ্ঝন্হিকসমযং ৱিহৰিতুং, তায ৱিহাৰসমাপত্তিযা মজ্ঝন্হিকসমযং ৱিহৰতি; যায ৱিহাৰসমাপত্তিযা আকঙ্খতি সাযন্হসমযং ৱিহৰিতুং, তায ৱিহাৰসমাপত্তিযা সাযন্হসমযং ৱিহৰতি. সেয্যথাপি, আৱুসো মোগ্গল্লান, ৰঞ্ঞো ৱা ৰাজমহামত্তস্স ৱা নানাৰত্তানং দুস্সানং দুস্সকৰণ্ডকো পূৰো অস্স. সো যঞ্ঞদেৱ দুস্সযুগং আকঙ্খেয্য পুব্বণ্হসমযং পাৰুপিতুং, তং তদেৱ দুস্সযুগং পুব্বণ্হসমযং পাৰুপেয্য; যঞ্ঞদেৱ দুস্সযুগং আকঙ্খেয্য মজ্ঝন্হিকসমযং পাৰুপিতুং, তং তদেৱ দুস্সযুগং মজ্ঝন্হিকসমযং পাৰুপেয্য; যঞ্ঞদেৱ দুস্সযুগং আকঙ্খেয্য সাযন্হসমযং পাৰুপিতুং, তং তদেৱ দুস্সযুগং সাযন্হসমযং পাৰুপেয্য. এৱমেৱ খো, আৱুসো মোগ্গল্লান, ভিক্খু চিত্তং ৱসং ৱত্তেতি, নো চ ভিক্খু চিত্তস্স ৱসেন ৱত্ততি. সো যায ৱিহাৰসমাপত্তিযা আকঙ্খতি পুব্বণ্হসমযং ৱিহৰিতুং, তায ৱিহাৰসমাপত্তিযা পুব্বণ্হসমযং ৱিহৰতি; যায ৱিহাৰসমাপত্তিযা আকঙ্খতি মজ্ঝন্হিকসমযং ৱিহৰিতুং, তায ৱিহাৰসমাপত্তিযা মজ্ঝন্হিকসমযং ৱিহৰতি; যায ৱিহাৰসমাপত্তিযা আকঙ্খতি সাযন্হসমযং ৱিহৰিতুং, তায ৱিহাৰসমাপত্তিযা সাযন্হসমযং ৱিহৰতি. এৱৰূপেন খো, আৱুসো মোগ্গল্লান, ভিক্খুনা গোসিঙ্গসালৱনং সোভেয্যা’’’তি. ‘‘সাধু সাধু, মোগ্গল্লান! যথা তং সাৰিপুত্তোৱ সম্মা ব্যাকৰমানো ব্যাকৰেয্য. সাৰিপুত্তো হি, মোগ্গল্লান, চিত্তং ৱসং ৱত্তেতি নো চ সাৰিপুত্তো চিত্তস্স ৱসেন ৱত্ততি. সো যায ৱিহাৰসমাপত্তিযা আকঙ্খতি পুব্বণ্হসমযং ৱিহৰিতুং, তায ৱিহাৰসমাপত্তিযা পুব্বণ্হসমযং ৱিহৰতি; যায ৱিহাৰসমাপত্তিযা আকঙ্খতি মজ্ঝন্হিকসমযং ৱিহৰিতুং, তায ৱিহাৰসমাপত্তিযা মজ্ঝন্হিকসমযং ৱিহৰতি; যায ৱিহাৰসমাপত্তিযা আকঙ্খতি সাযন্হসমযং ৱিহৰিতুং, তায ৱিহাৰসমাপত্তিযা সাযন্হসমযং ৱিহৰতী’’তি.
৩৪৫. এৱং ৱুত্তে, আযস্মা সাৰিপুত্তো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘কস্স নু খো, ভন্তে, সুভাসিত’’ন্তি? ‘‘সব্বেসং ৱো, সাৰিপুত্ত, সুভাসিতং পৰিযাযেন. অপি চ মমপি সুণাথ যথাৰূপেন ভিক্খুনা গোসিঙ্গসালৱনং সোভেয্য. ইধ, সাৰিপুত্ত, ভিক্খু পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো নিসীদতি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা উজুং কাযং পণিধায পৰিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৱা – ‘ন তাৱাহং ইমং পল্লঙ্কং ভিন্দিস্সামি যাৱ মে নানুপাদায আসৱেহি চিত্তং ৱিমুচ্চিস্সতী’তি. এৱৰূপেন খো, সাৰিপুত্ত, ভিক্খুনা গোসিঙ্গসালৱনং সোভেয্যা’’তি.
ইদমৱোচ ভগৱা. অত্তমনা তে আযস্মন্তো [তে ভিক্খূ (ক.)] ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দুন্তি.
মহাগোসিঙ্গসুত্তং নিট্ঠিতং দুতিযং.
৩. মহাগোপালকসুত্তং
৩৪৬. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে. তত্ৰ খো ভগৱা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৱো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসুং. ভগৱা এতদৱোচ –
‘‘একাদসহি, ভিক্খৱে, অঙ্গেহি সমন্নাগতো গোপালকো অভব্বো গোগণং পৰিহৰিতুং ফাতিং কাতুং [ফাতিকত্তুং (সী. পী.), ফাতিকাতুং (স্যা. কং.)]. কতমেহি একাদসহি? ইধ, ভিক্খৱে, গোপালকো ন ৰূপঞ্ঞূ হোতি, ন লক্খণকুসলো হোতি, ন আসাটিকং হাৰেতা [সাটেতা (সী. স্যা. কং. পী.)] হোতি, ন ৱণং পটিচ্ছাদেতা হোতি, ন ধূমং কত্তা হোতি, ন তিত্থং জানাতি, ন পীতং জানাতি, ন ৱীথিং জানাতি, ন গোচৰকুসলো হোতি অনৱসেসদোহী চ হোতি. যে তে উসভা গোপিতৰো গোপৰিণাযকা তে ন অতিৰেকপূজায পূজেতা হোতি. ইমেহি খো, ভিক্খৱে, একাদসহি অঙ্গেহি সমন্নাগতো গোপালকো অভব্বো গোগণং পৰিহৰিতুং ফাতিং কাতুং. এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, একাদসহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু অভব্বো ইমস্মিং ধম্মৱিনযে ৱুদ্ধিং ৱিৰূড়্হিং ৱেপুল্লং আপজ্জিতুং. কতমেহি একাদসহি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ন ৰূপঞ্ঞূ হোতি, ন লক্খণকুসলো হোতি, ন আসাটিকং হাৰেতা হোতি, ন ৱণং পটিচ্ছাদেতা হোতি, ন ধূমং কত্তা হোতি, ন তিত্থং জানাতি, ন পীতং জানাতি, ন ৱীথিং জানাতি, ন গোচৰকুসলো হোতি, অনৱসেসদোহী চ হোতি. যে তে ভিক্খূ থেৰা ৰত্তঞ্ঞূ চিৰপব্বজিতা সঙ্ঘপিতৰো সঙ্ঘপৰিণাযকা তে ন অতিৰেকপূজায পূজেতা হোতি.
৩৪৭. ‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ন ৰূপঞ্ঞূ হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু যং কিঞ্চি ৰূপং সব্বং ৰূপং ‘চত্তাৰি মহাভূতানি, চতুন্নঞ্চ মহাভূতানং উপাদাযৰূপ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু ন ৰূপঞ্ঞূ হোতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ন লক্খণকুসলো হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ‘কম্মলক্খণো বালো, কম্মলক্খণো পণ্ডিতো’তি যথাভূতং নপ্পজানাতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু ন লক্খণকুসলো হোতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ন আসাটিকং হাৰেতা হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু উপ্পন্নং কামৱিতক্কং অধিৱাসেতি, নপ্পজহতি ন ৱিনোদেতি ন ব্যন্তী কৰোতি ন অনভাৱং গমেতি. উপ্পন্নং ব্যাপাদৱিতক্কং…পে… উপ্পন্নং ৱিহিংসাৱিতক্কং…পে… উপ্পন্নুপ্পন্নে পাপকে অকুসলে ধম্মে অধিৱাসেতি, নপ্পজহতি ন ৱিনোদেতি ন ব্যন্তী কৰোতি ন অনভাৱং গমেতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু ন আসাটিকং হাৰেতা হোতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ন ৱণং পটিচ্ছাদেতা হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা নিমিত্তগ্গাহী হোতি অনুব্যঞ্জনগ্গাহী. যত্ৱাধিকৰণমেনং চক্খুন্দ্ৰিযং অসংৱুতং ৱিহৰন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৱাস্সৱেয্যুং, তস্স সংৱৰায ন পটিপজ্জতি, ন ৰক্খতি চক্খুন্দ্ৰিযং, চক্খুন্দ্ৰিযে ন সংৱৰং আপজ্জতি. সোতেন সদ্দং সুত্ৱা…পে… ঘানেন গন্ধং ঘাযিত্ৱা…পে… জিৱ্হায ৰসং সাযিত্ৱা…পে… কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৱা…পে… মনসা ধম্মং ৱিঞ্ঞায নিমিত্তগ্গাহী হোতি অনুব্যঞ্জনগ্গাহী. যত্ৱাধিকৰণমেনং মনিন্দ্ৰিযং অসংৱুতং ৱিহৰন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৱাস্সৱেয্যুং, তস্স সংৱৰায ন পটিপজ্জতি, ন ৰক্খতি মনিন্দ্ৰিযং, মনিন্দ্ৰিযে ন সংৱৰং আপজ্জতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু ন ৱণং পটিচ্ছাদেতা হোতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ন ধূমং কত্তা হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু যথাসুতং যথাপৰিযত্তং ধম্মং ন ৱিত্থাৰেন পৰেসং দেসেতা হোতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু ন ধূমং কত্তা হোতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ন তিত্থং জানাতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু যে তে ভিক্খূ বহুস্সুতা আগতাগমা ধম্মধৰা ৱিনযধৰা মাতিকাধৰা, তে কালেন কালং উপসঙ্কমিত্ৱা ন পৰিপুচ্ছতি, ন পৰিপঞ্হতি – ‘ইদং, ভন্তে, কথং? ইমস্স কো অত্থো’তি? তস্স তে আযস্মন্তো অৱিৱটঞ্চেৱ ন ৱিৱৰন্তি, অনুত্তানীকতঞ্চ ন উত্তানী কৰোন্তি, অনেকৱিহিতেসু চ কঙ্খাঠানীযেসু ধম্মেসু কঙ্খং ন পটিৱিনোদেন্তি. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু ন তিত্থং জানাতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ন পীতং জানাতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু তথাগতপ্পৱেদিতে ধম্মৱিনযে দেসিযমানে ন লভতি অত্থৱেদং, ন লভতি ধম্মৱেদং, ন লভতি ধম্মূপসংহিতং পামোজ্জং. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু ন পীতং জানাতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ন ৱীথিং জানাতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু অৰিযং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং যথাভূতং নপ্পজানাতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু ন ৱীথিং জানাতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ন গোচৰকুসলো হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু চত্তাৰো সতিপট্ঠানে যথাভূতং নপ্পজানাতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু ন গোচৰকুসলো হোতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু অনৱসেসদোহী হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খুং সদ্ধা গহপতিকা অভিহট্ঠুং পৱাৰেন্তি চীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপ্পচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰেহি, তত্ৰ ভিক্খু মত্তং ন জানাতি পটিগ্গহণায. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু অনৱসেসদোহী হোতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু যে তে ভিক্খূ থেৰা ৰত্তঞ্ঞূ চিৰপব্বজিতা সঙ্ঘপিতৰো সঙ্ঘপৰিণাযকা তে ন অতিৰেকপূজায পূজেতা হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু যে তে ভিক্খূ থেৰা ৰত্তঞ্ঞূ চিৰপব্বজিতা সঙ্ঘপিতৰো সঙ্ঘপৰিণাযকা, তেসু ন মেত্তং কাযকম্মং পচ্চুপট্ঠাপেতি আৱি চেৱ ৰহো চ; ন মেত্তং ৱচীকম্মং পচ্চুপট্ঠাপেতি আৱি চেৱ ৰহো চ; ন মেত্তং মনোকম্মং পচ্চুপট্ঠাপেতি আৱি চেৱ ৰহো চ. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু যে তে ভিক্খূ থেৰা ৰত্তঞ্ঞূ চিৰপব্বজিতা সঙ্ঘপিতৰো সঙ্ঘপৰিণাযকা তে ন অতিৰেকপূজায পূজেতা হোতি.
‘‘ইমেহি খো ভিক্খৱে একাদসহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু অভব্বো ইমস্মিং ধম্মৱিনযে ৱুদ্ধিং ৱিৰূড়্হিং ৱেপুল্লং আপজ্জিতুং.
৩৪৮. ‘‘একাদসহি, ভিক্খৱে, অঙ্গেহি সমন্নাগতো গোপালকো ভব্বো গোগণং পৰিহৰিতুং ফাতিং কাতুং. কতমেহি একাদসহি? ইধ, ভিক্খৱে, গোপালকো ৰূপঞ্ঞূ হোতি, লক্খণকুসলো হোতি, আসাটিকং হাৰেতা হোতি, ৱণং পটিচ্ছাদেতা হোতি, ধূমং কত্তা হোতি, তিত্থং জানাতি, পীতং জানাতি, ৱীথিং জানাতি, গোচৰকুসলো হোতি, সাৱসেসদোহী চ হোতি. যে তে উসভা গোপিতৰো গোপৰিণাযকা তে অতিৰেকপূজায পূজেতা হোতি. ইমেহি খো, ভিক্খৱে, একাদসহি অঙ্গেহি সমন্নাগতো গোপালকো ভব্বো গোগণং পৰিহৰিতুং ফাতিং কাতুং. এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, একাদসহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু ভব্বো ইমস্মিং ধম্মৱিনযে ৱুদ্ধিং ৱিৰূড়্হিং ৱেপুল্লং আপজ্জিতুং. কতমেহি একাদসহি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ৰূপঞ্ঞূ হোতি, লক্খণকুসলো হোতি, আসাটিকং হাৰেতা হোতি, ৱণং পটিচ্ছাদেতা হোতি, ধূমং কত্তা হোতি, তিত্থং জানাতি, পীতং জানাতি, ৱীথিং জানাতি, গোচৰকুসলো হোতি, সাৱসেসদোহী চ হোতি. যে তে ভিক্খূ থেৰা ৰত্তঞ্ঞূ চিৰপব্বজিতা সঙ্ঘপিতৰো সঙ্ঘপৰিণাযকা তে অতিৰেকপূজায পূজেতা হোতি.
৩৪৯. ‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ৰূপঞ্ঞূ হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু যং কিঞ্চি ৰূপং সব্বং ৰূপং ‘চত্তাৰি মহাভূতানি, চতুন্নঞ্চ মহাভূতানং উপাদাযৰূপ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু ৰূপঞ্ঞূ হোতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু লক্খণকুসলো হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু কম্মলক্খণো বালো, কম্মলক্খণো পণ্ডিতোতি যথাভূতং পজানাতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু লক্খণকুসলো হোতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু আসাটিকং হাৰেতা হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু উপ্পন্নং কামৱিতক্কং নাধিৱাসেতি, পজহতি ৱিনোদেতি ব্যন্তী কৰোতি অনভাৱং গমেতি. উপ্পন্নং ব্যাপাদৱিতক্কং…পে… উপ্পন্নং ৱিহিংসাৱিতক্কং…পে… উপ্পন্নুপ্পন্নে পাপকে অকুসলে ধম্মে নাধিৱাসেতি, পজহতি ৱিনোদেতি ব্যন্তী কৰোতি অনভাৱং গমেতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু আসাটিকং হাৰেতা হোতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ৱণং পটিচ্ছাদেতা হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি নানুব্যঞ্জনগ্গাহী. যত্ৱাধিকৰণমেনং চক্খুন্দ্ৰিযং অসংৱুতং ৱিহৰন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৱাস্সৱেয্যুং তস্স সংৱৰায পটিপজ্জতি, ৰক্খতি চক্খুন্দ্ৰিযং, চক্খুন্দ্ৰিযে সংৱৰং আপজ্জতি. সোতেন সদ্দং সুত্ৱা…পে… ঘানেন গন্ধং ঘাযিত্ৱা…পে… জিৱ্হায ৰসং সাযিত্ৱা…পে… কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৱা…পে… মনসা ধম্মং ৱিঞ্ঞায ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি নানুব্যঞ্জনগ্গাহী. যত্ৱাধিকৰণমেনং মনিন্দ্ৰিযং অসংৱুতং ৱিহৰন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৱাস্সৱেয্যুং তস্স সংৱৰায পটিপজ্জতি, ৰক্খতি মনিন্দ্ৰিযং, মনিন্দ্ৰিযে সংৱৰং আপজ্জতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু ৱণং পটিচ্ছাদেতা হোতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ধূমং কত্তা হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু যথাসুতং যথাপৰিযত্তং ধম্মং ৱিত্থাৰেন পৰেসং দেসেতা হোতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু ধূমং কত্তা হোতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু তিত্থং জানাতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু যে তে ভিক্খূ বহুস্সুতা আগতাগমা ধম্মধৰা ৱিনযধৰা মাতিকাধৰা তে কালেন কালং উপসঙ্কমিত্ৱা পৰিপুচ্ছতি, পৰিপঞ্হতি – ‘ইদং, ভন্তে, কথং? ইমস্স কো অত্থো’তি? তস্স তে আযস্মন্তো অৱিৱটঞ্চেৱ ৱিৱৰন্তি, অনুত্তানীকতঞ্চ উত্তানী কৰোন্তি, অনেকৱিহিতেসু চ কঙ্খাঠানীযেসু ধম্মেসু কঙ্খং পটিৱিনোদেন্তি. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু তিত্থং জানাতি.
‘‘কথঞ্চ ভিক্খৱে, ভিক্খু পীতং জানাতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু তথাগতপ্পৱেদিতে ধম্মৱিনযে দেসিযমানে লভতি অত্থৱেদং, লভতি ধম্মৱেদং, লভতি ধম্মূপসংহিতং পামোজ্জং. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু পীতং জানাতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ৱীথিং জানাতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু অৰিযং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং যথাভূতং পজানাতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু ৱীথিং জানাতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু গোচৰকুসলো হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু চত্তাৰো সতিপট্ঠানে যথাভূতং পজানাতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু গোচৰকুসলো হোতি.
‘‘কথঞ্চ ভিক্খৱে, ভিক্খু সাৱসেসদোহী হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খুং সদ্ধা গহপতিকা অভিহট্ঠুং পৱাৰেন্তি চীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপ্পচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰেহি. তত্ৰ ভিক্খু মত্তং জানাতি পটিগ্গহণায. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু সাৱসেসদোহী হোতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু যে তে ভিক্খূ থেৰা ৰত্তঞ্ঞূ চিৰপব্বজিতা সঙ্ঘপিতৰো সঙ্ঘপৰিণাযকা, তে অতিৰেকপূজায পূজেতা হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু যে তে ভিক্খূ থেৰা ৰত্তঞ্ঞূ চিৰপব্বজিতা সঙ্ঘপিতৰো সঙ্ঘপৰিণাযকা তেসু মেত্তং কাযকম্মং পচ্চুপট্ঠাপেতি আৱি চেৱ ৰহো চ; মেত্তং ৱচীকম্মং পচ্চুপট্ঠাপেতি আৱি চেৱ ৰহো চ; মেত্তং মনোকম্মং পচ্চুপট্ঠাপেতি আৱি চেৱ ৰহো চ. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু যে তে ভিক্খূ থেৰা ৰত্তঞ্ঞূ চিৰপব্বজিতা সঙ্ঘপিতৰো সঙ্ঘপৰিণাযকা তে অতিৰেকপূজায পূজেতা হোতি.
‘‘ইমেহি খো, ভিক্খৱে, একাদসহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু ভব্বো ইমস্মিং ধম্মৱিনযে ৱুদ্ধিং ৱিৰূড়্হিং ৱেপুল্লং আপজ্জিতু’’ন্তি.
ইদমৱোচ ভগৱা. অত্তমনা তে ভিক্খূ ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দুন্তি.
মহাগোপালকসুত্তং নিট্ঠিতং ততিযং.
৪. চূড়গোপালকসুত্তং
৩৫০. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা ৱজ্জীসু ৱিহৰতি উক্কচেলাযং গঙ্গায নদিযা তীৰে. তত্ৰ খো ভগৱা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৱো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসুং. ভগৱা এতদৱোচ –
‘‘ভূতপুব্বং, ভিক্খৱে, মাগধকো গোপালকো দুপ্পঞ্ঞজাতিকো, ৱস্সানং পচ্ছিমে মাসে সৰদসমযে, অসমৱেক্খিত্ৱা গঙ্গায নদিযা ওৰিমং তীৰং, অসমৱেক্খিত্ৱা পাৰিমং তীৰং, অতিত্থেনেৱ গাৱো পতাৰেসি উত্তৰং তীৰং সুৱিদেহানং. অথ খো, ভিক্খৱে, গাৱো মজ্ঝেগঙ্গায নদিযা সোতে আমণ্ডলিযং কৰিত্ৱা তত্থেৱ অনযব্যসনং আপজ্জিংসু. তং কিস্স হেতু? তথা হি সো, ভিক্খৱে, মাগধকো গোপালকো দুপ্পঞ্ঞজাতিকো, ৱস্সানং পচ্ছিমে মাসে সৰদসমযে, অসমৱেক্খিত্ৱা গঙ্গায নদিযা ওৰিমং তীৰং, অসমৱেক্খিত্ৱা পাৰিমং তীৰং, অতিত্থেনেৱ গাৱো পতাৰেসি উত্তৰং তীৰং সুৱিদেহানং. এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, যে হি কেচি [যে কেচি (স্যা. কং.)] সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা অকুসলা ইমস্স লোকস্স অকুসলা পৰস্স লোকস্স, অকুসলা মাৰধেয্যস্স অকুসলা অমাৰধেয্যস্স, অকুসলা মচ্চুধেয্যস্স অকুসলা অমচ্চুধেয্যস্স, তেসং যে সোতব্বং সদ্দহাতব্বং মঞ্ঞিস্সন্তি, তেসং তং ভৱিস্সতি দীঘৰত্তং অহিতায দুক্খায.
৩৫১. ‘‘ভূতপুব্বং, ভিক্খৱে, মাগধকো গোপালকো সপ্পঞ্ঞজাতিকো, ৱস্সানং পচ্ছিমে মাসে সৰদসমযে, সমৱেক্খিত্ৱা গঙ্গায নদিযা ওৰিমং তীৰং, সমৱেক্খিত্ৱা পাৰিমং তীৰং, তিত্থেনেৱ গাৱো পতাৰেসি উত্তৰং তীৰং সুৱিদেহানং. সো পঠমং পতাৰেসি যে তে উসভা গোপিতৰো গোপৰিণাযকা. তে তিৰিযং গঙ্গায সোতং ছেত্ৱা সোত্থিনা পাৰং অগমংসু. অথাপৰে পতাৰেসি বলৱগাৱো দম্মগাৱো. তেপি তিৰিযং গঙ্গায সোতং ছেত্ৱা সোত্থিনা পাৰং অগমংসু. অথাপৰে পতাৰেসি ৱচ্ছতৰে ৱচ্ছতৰিযো. তেপি তিৰিযং গঙ্গায সোতং ছেত্ৱা সোত্থিনা পাৰং অগমংসু. অথাপৰে পতাৰেসি ৱচ্ছকে কিসাবলকে [কিসবলকে (সী. স্যা. পী.)]. তেপি তিৰিযং গঙ্গায সোতং ছেত্ৱা সোত্থিনা পাৰং অগমংসু. ভূতপুব্বং, ভিক্খৱে, ৱচ্ছকো তৰুণকো তাৱদেৱ জাতকো মাতুগোৰৱকেন ৱুয্হমানো, সোপি তিৰিযং গঙ্গায সোতং ছেত্ৱা সোত্থিনা পাৰং অগমাসি. তং কিস্স হেতু? তথা হি সো, ভিক্খৱে, মাগধকো গোপালকো সপ্পঞ্ঞজাতিকো, ৱস্সানং পচ্ছিমে মাসে সৰদসমযে, সমৱেক্খিত্ৱা গঙ্গায নদিযা ওৰিমং তীৰং, সমৱেক্খিত্ৱা পাৰিমং তীৰং, তিত্থেনেৱ গাৱো পতাৰেসি উত্তৰং তীৰং সুৱিদেহানং. এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, যে হি কেচি সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা কুসলা ইমস্স লোকস্স কুসলা পৰস্স লোকস্স, কুসলা মাৰধেয্যস্স কুসলা অমাৰধেয্যস্স, কুসলা মচ্চুধেয্যস্স কুসলা অমচ্চুধেয্যস্স, তেসং যে সোতব্বং সদ্দহাতব্বং মঞ্ঞিস্সন্তি, তেসং তং ভৱিস্সতি দীঘৰত্তং হিতায সুখায.
৩৫২. ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, যে তে উসভা গোপিতৰো গোপৰিণাযকা তে তিৰিযং গঙ্গায সোতং ছেত্ৱা সোত্থিনা পাৰং অগমংসু, এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, যে তে ভিক্খূ অৰহন্তো খীণাসৱা ৱুসিতৱন্তো কতকৰণীযা ওহিতভাৰা অনুপ্পত্তসদত্থা পৰিক্খীণভৱসংযোজনা সম্মদঞ্ঞা ৱিমুত্তা, তে তিৰিযং মাৰস্স সোতং ছেত্ৱা সোত্থিনা পাৰং গতা.
‘‘সেয্যথাপি তে, ভিক্খৱে, বলৱগাৱো দম্মগাৱো তিৰিযং গঙ্গায সোতং ছেত্ৱা সোত্থিনা পাৰং অগমংসু, এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, যে তে ভিক্খূ পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং পৰিক্খযা ওপপাতিকা তত্থ পৰিনিব্বাযিনো অনাৱত্তিধম্মা তস্মা লোকা, তেপি তিৰিযং মাৰস্স সোতং ছেত্ৱা সোত্থিনা পাৰং গমিস্সন্তি.
‘‘সেয্যথাপি তে, ভিক্খৱে, ৱচ্ছতৰা ৱচ্ছতৰিযো তিৰিযং গঙ্গায সোতং ছেত্ৱা সোত্থিনা পাৰং অগমংসু, এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, যে তে ভিক্খূ তিণ্ণং সংযোজনানং পৰিক্খযা ৰাগদোসমোহানং তনুত্তা সকদাগামিনো সকিংদেৱ ইমং লোকং আগন্ত্ৱা দুক্খস্সন্তং কৰিস্সন্তি, তেপি তিৰিযং মাৰস্স সোতং ছেত্ৱা সোত্থিনা পাৰং গমিস্সন্তি.
‘‘সেয্যথাপি তে, ভিক্খৱে, ৱচ্ছকা কিসাবলকা তিৰিযং গঙ্গায সোতং ছেত্ৱা সোত্থিনা পাৰং অগমংসু, এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, যে তে ভিক্খূ তিণ্ণং সংযোজনানং পৰিক্খযা সোতাপন্না অৱিনিপাতধম্মা নিযতা সম্বোধিপৰাযনা, তেপি তিৰিযং মাৰস্স সোতং ছেত্ৱা সোত্থিনা পাৰং গমিস্সন্তি.
‘‘সেয্যথাপি সো, ভিক্খৱে, ৱচ্ছকো তৰুণকো তাৱদেৱ জাতকো মাতুগোৰৱকেন ৱুয্হমানো তিৰিযং গঙ্গায সোতং ছেত্ৱা সোত্থিনা পাৰং অগমাসি, এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, যে তে ভিক্খূ ধম্মানুসাৰিনো সদ্ধানুসাৰিনো, তেপি তিৰিযং মাৰস্স সোতং ছেত্ৱা সোত্থিনা পাৰং গমিস্সন্তি.
‘‘অহং খো পন, ভিক্খৱে, কুসলো ইমস্স লোকস্স কুসলো পৰস্স লোকস্স, কুসলো মাৰধেয্যস্স কুসলো অমাৰধেয্যস্স, কুসলো মচ্চুধেয্যস্স কুসলো অমচ্চুধেয্যস্স. তস্স ময্হং, ভিক্খৱে, যে সোতব্বং সদ্দহাতব্বং মঞ্ঞিস্সন্তি, তেসং তং ভৱিস্সতি দীঘৰত্তং হিতায সুখাযা’’তি.
ইদমৱোচ ভগৱা. ইদং ৱত্ৱা সুগতো অথাপৰং এতদৱোচ সত্থা –
‘‘অযং লোকো পৰো লোকো, জানতা সুপ্পকাসিতো;
যঞ্চ মাৰেন সম্পত্তং, অপ্পত্তং যঞ্চ মচ্চুনা.
‘‘সব্বং লোকং অভিঞ্ঞায, সম্বুদ্ধেন পজানতা;
ৱিৱটং অমতদ্ৱাৰং, খেমং নিব্বানপত্তিযা.
‘‘ছিন্নং পাপিমতো সোতং, ৱিদ্ধস্তং ৱিনড়ীকতং;
পামোজ্জবহুলা হোথ, খেমং পত্তত্থ [পত্থেথ (স্যা. কং. ক. অট্ঠকথাযং সংৱণ্ণেতব্বপাঠো)] ভিক্খৱো’’তি.
চূড়গোপালকসুত্তং নিট্ঠিতং চতুত্থং.
৫. চূড়সচ্চকসুত্তং
৩৫৩. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা ৱেসালিযং ৱিহৰতি মহাৱনে কূটাগাৰসালাযং. তেন খো পন সমযেন সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো ৱেসালিযং পটিৱসতি ভস্সপ্পৱাদকো পণ্ডিতৱাদো সাধুসম্মতো বহুজনস্স. সো ৱেসালিযং পৰিসতি এৱং ৱাচং ভাসতি – ‘‘নাহং তং পস্সামি সমণং ৱা ব্ৰাহ্মণং ৱা, সঙ্ঘিং গণিং গণাচৰিযং, অপি অৰহন্তং সম্মাসম্বুদ্ধং পটিজানমানং, যো মযা ৱাদেন ৱাদং সমাৰদ্ধো ন সঙ্কম্পেয্য ন সম্পকম্পেয্য ন সম্পৱেধেয্য, যস্স ন কচ্ছেহি সেদা মুচ্চেয্যুং. থূণং চেপাহং অচেতনং ৱাদেন ৱাদং সমাৰভেয্যং, সাপি মযা ৱাদেন ৱাদং সমাৰদ্ধা সঙ্কম্পেয্য সম্পকম্পেয্য সম্পৱেধেয্য. কো পন ৱাদো মনুস্সভূতস্সা’’তি?
অথ খো আযস্মা অস্সজি পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায ৱেসালিং পিণ্ডায পাৱিসি. অদ্দসা খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো ৱেসালিযং জঙ্ঘাৱিহাৰং অনুচঙ্কমমানো অনুৱিচৰমানো আযস্মন্তং অস্সজিং দূৰতোৱ আগচ্ছন্তং. দিস্ৱান যেনাযস্মা অস্সজি তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মতা অস্সজিনা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং অট্ঠাসি. একমন্তং ঠিতো খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো আযস্মন্তং অস্সজিং এতদৱোচ – ‘‘কথং পন, ভো অস্সজি, সমণো গোতমো সাৱকে ৱিনেতি, কথংভাগা চ পন সমণস্স গোতমস্স সাৱকেসু অনুসাসনী বহুলা পৱত্ততী’’তি? ‘‘এৱং খো, অগ্গিৱেস্সন, ভগৱা সাৱকে ৱিনেতি, এৱংভাগা চ পন ভগৱতো সাৱকেসু অনুসাসনী বহুলা পৱত্ততি – ‘ৰূপং, ভিক্খৱে, অনিচ্চং, ৱেদনা অনিচ্চা, সঞ্ঞা অনিচ্চা, সঙ্খাৰা অনিচ্চা, ৱিঞ্ঞাণং অনিচ্চং. ৰূপং, ভিক্খৱে, অনত্তা, ৱেদনা অনত্তা, সঞ্ঞা অনত্তা, সঙ্খাৰা অনত্তা, ৱিঞ্ঞাণং অনত্তা. সব্বে সঙ্খাৰা অনিচ্চা, সব্বে ধম্মা অনত্তা’তি. এৱং খো, অগ্গিৱেস্সন, ভগৱা সাৱকে ৱিনেতি, এৱংভাগা চ পন ভগৱতো সাৱকেসু অনুসাসনী বহুলা পৱত্ততী’’তি. ‘‘দুস্সুতং ৱত, ভো অস্সজি, অস্সুম্হ যে মযং এৱংৱাদিং সমণং গোতমং অস্সুম্হ. অপ্পেৱ নাম মযং কদাচি কৰহচি তেন ভোতা গোতমেন সদ্ধিং সমাগচ্ছেয্যাম, অপ্পেৱ নাম সিযা কোচিদেৱ কথাসল্লাপো, অপ্পেৱ নাম তস্মা পাপকা দিট্ঠিগতা ৱিৱেচেয্যামা’’তি.
৩৫৪. তেন খো পন সমযেন পঞ্চমত্তানি লিচ্ছৱিসতানি সন্থাগাৰে [সন্ধাগাৰে (ক.)] সন্নিপতিতানি হোন্তি কেনচিদেৱ কৰণীযেন. অথ খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো যেন তে লিচ্ছৱী তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা তে লিচ্ছৱী এতদৱোচ – ‘‘অভিক্কমন্তু ভোন্তো লিচ্ছৱী, অভিক্কমন্তু ভোন্তো লিচ্ছৱী, অজ্জ মে সমণেন গোতমেন সদ্ধিং কথাসল্লাপো ভৱিস্সতি. সচে মে সমণো গোতমো তথা পতিট্ঠিস্সতি যথা চ মে [যথাস্স মে (সী. পী.)] ঞাতঞ্ঞতৰেন সাৱকেন অস্সজিনা নাম ভিক্খুনা পতিট্ঠিতং, সেয্যথাপি নাম বলৱা পুৰিসো দীঘলোমিকং এড়কং লোমেসু গহেত্ৱা আকড্ঢেয্য পৰিকড্ঢেয্য সম্পৰিকড্ঢেয্য, এৱমেৱাহং সমণং গোতমং ৱাদেন ৱাদং আকড্ঢিস্সামি পৰিকড্ঢিস্সামি সম্পৰিকড্ঢিস্সামি. সেয্যথাপি নাম বলৱা সোণ্ডিকাকম্মকাৰো মহন্তং সোণ্ডিকাকিড়ঞ্জং গম্ভীৰে উদকৰহদে পক্খিপিত্ৱা কণ্ণে গহেত্ৱা আকড্ঢেয্য পৰিকড্ঢেয্য সম্পৰিকড্ঢেয্য, এৱমেৱাহং সমণং গোতমং ৱাদেন ৱাদং আকড্ঢিস্সামি পৰিকড্ঢিস্সামি সম্পৰিকড্ঢিস্সামি. সেয্যথাপি নাম বলৱা সোণ্ডিকাধুত্তো ৱালং [থালং (ক.)] কণ্ণে গহেত্ৱা ওধুনেয্য নিদ্ধুনেয্য নিপ্ফোটেয্য [নিচ্ছাদেয্য (সী. পী. ক.), নিচ্ছোটেয্য (ক.), নিপ্পোঠেয্য (স্যা. কং.)] এৱমেৱাহং সমণং গোতমং ৱাদেন ৱাদং ওধুনিস্সামি নিদ্ধুনিস্সামি নিপ্ফোটেস্সামি. সেয্যথাপি নাম কুঞ্জৰো সট্ঠিহাযনো গম্ভীৰং পোক্খৰণিং ওগাহেত্ৱা সাণধোৱিকং নাম কীড়িতজাতং কীড়তি, এৱমেৱাহং সমণং গোতমং সাণধোৱিকং মঞ্ঞে কীড়িতজাতং কীড়িস্সামি. অভিক্কমন্তু ভোন্তো লিচ্ছৱী, অভিক্কমন্তু ভোন্তো লিচ্ছৱী, অজ্জ মে সমণেন গোতমেন সদ্ধিং কথাসল্লাপো ভৱিস্সতী’’তি. তত্ৰেকচ্চে লিচ্ছৱী এৱমাহংসু – ‘‘কিং সমণো গোতমো সচ্চকস্স নিগণ্ঠপুত্তস্স ৱাদং আৰোপেস্সতি, অথ খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো সমণস্স গোতমস্স ৱাদং আৰোপেস্সতী’’তি? একচ্চে লিচ্ছৱী এৱমাহংসু – ‘‘কিং সো ভৱমানো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো যো ভগৱতো ৱাদং আৰোপেস্সতি, অথ খো ভগৱা সচ্চকস্স নিগণ্ঠপুত্তস্স ৱাদং আৰোপেস্সতী’’তি? অথ খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো পঞ্চমত্তেহি লিচ্ছৱিসতেহি পৰিৱুতো যেন মহাৱনং কূটাগাৰসালা তেনুপসঙ্কমি.
৩৫৫. তেন খো পন সমযেন সম্বহুলা ভিক্খূ অব্ভোকাসে চঙ্কমন্তি. অথ খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো যেন তে ভিক্খূ তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা তে ভিক্খূ এতদৱোচ – ‘‘কহং নু খো, ভো, এতৰহি সো ভৱং গোতমো ৱিহৰতি? দস্সনকামা হি মযং তং ভৱন্তং গোতম’’ন্তি. ‘‘এস, অগ্গিৱেস্সন, ভগৱা মহাৱনং অজ্ঝোগাহেত্ৱা অঞ্ঞতৰস্মিং ৰুক্খমূলে দিৱাৱিহাৰং নিসিন্নো’’তি. অথ খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো মহতিযা লিচ্ছৱিপৰিসায সদ্ধিং মহাৱনং অজ্ঝোগাহেত্ৱা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. তেপি খো লিচ্ছৱী অপ্পেকচ্চে ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু, অপ্পেকচ্চে ভগৱতা সদ্ধিং সম্মোদিংসু, সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. অপ্পেকচ্চে যেন ভগৱা তেনঞ্জলিং পণামেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু, অপ্পেকচ্চে ভগৱতো সন্তিকে নামগোত্তং সাৱেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু, অপ্পেকচ্চে তুণ্হীভূতা একমন্তং নিসীদিংসু.
৩৫৬. একমন্তং নিসিন্নো খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘পুচ্ছেয্যাহং ভৱন্তং গোতমং কিঞ্চিদেৱ দেসং, সচে মে ভৱং গোতমো ওকাসং কৰোতি পঞ্হস্স ৱেয্যাকৰণাযা’’তি. ‘‘পুচ্ছ, অগ্গিৱেস্সন, যদাকঙ্খসী’’তি. ‘‘কথং পন ভৱং গোতমো সাৱকে ৱিনেতি, কথংভাগা চ পন ভোতো গোতমস্স সাৱকেসু অনুসাসনী বহুলা পৱত্ততী’’তি? ‘‘এৱং খো অহং, অগ্গিৱেস্সন, সাৱকে ৱিনেমি, এৱংভাগা চ পন মে সাৱকেসু অনুসাসনী বহুলা পৱত্ততি – ‘ৰূপং, ভিক্খৱে, অনিচ্চং, ৱেদনা অনিচ্চা, সঞ্ঞা অনিচ্চা, সঙ্খাৰা অনিচ্চা, ৱিঞ্ঞাণং অনিচ্চং. ৰূপং, ভিক্খৱে, অনত্তা, ৱেদনা অনত্তা, সঞ্ঞা অনত্তা, সঙ্খাৰা অনত্তা, ৱিঞ্ঞাণং অনত্তা. সব্বে সঙ্খাৰা অনিচ্চা, সব্বে ধম্মা অনত্তা’তি. এৱং খো অহং, অগ্গিৱেস্সন, সাৱকে ৱিনেমি, এৱংভাগা চ পন মে সাৱকেসু অনুসাসনী বহুলা পৱত্ততী’’তি.
‘‘উপমা মং, ভো গোতম, পটিভাতী’’তি. ‘‘পটিভাতু তং, অগ্গিৱেস্সনা’’তি ভগৱা অৱোচ.
‘‘সেয্যথাপি, ভো গোতম, যে কেচিমে বীজগামভূতগামা ৱুদ্ধিং ৱিৰূড়্হিং ৱেপুল্লং আপজ্জন্তি, সব্বে তে পথৱিং নিস্সায পথৱিযং পতিট্ঠায. এৱমেতে বীজগামভূতগামা ৱুদ্ধিং ৱিৰূড়্হিং ৱেপুল্লং আপজ্জন্তি. সেয্যথাপি ৱা পন, ভো গোতম, যে কেচিমে বলকৰণীযা কম্মন্তা কৰীযন্তি, সব্বে তে পথৱিং নিস্সায পথৱিযং পতিট্ঠায. এৱমেতে বলকৰণীযা কম্মন্তা কৰীযন্তি. এৱমেৱ খো, ভো গোতম, ৰূপত্তাযং পুৰিসপুগ্গলো ৰূপে পতিট্ঠায পুঞ্ঞং ৱা অপুঞ্ঞং ৱা পসৱতি, ৱেদনত্তাযং পুৰিসপুগ্গলো ৱেদনাযং পতিট্ঠায পুঞ্ঞং ৱা অপুঞ্ঞং ৱা পসৱতি, সঞ্ঞত্তাযং পুৰিসপুগ্গলো সঞ্ঞাযং পতিট্ঠায পুঞ্ঞং ৱা অপুঞ্ঞং ৱা পসৱতি, সঙ্খাৰত্তাযং পুৰিসপুগ্গলো সঙ্খাৰেসু পতিট্ঠায পুঞ্ঞং ৱা অপুঞ্ঞং ৱা পসৱতি, ৱিঞ্ঞাণত্তাযং পুৰিসপুগ্গলো ৱিঞ্ঞাণে পতিট্ঠায পুঞ্ঞং ৱা অপুঞ্ঞং ৱা পসৱতী’’তি.
‘‘ননু ত্ৱং, অগ্গিৱেস্সন, এৱং ৱদেসি – ‘ৰূপং মে অত্তা, ৱেদনা মে অত্তা, সঞ্ঞা মে অত্তা, সঙ্খাৰা মে অত্তা, ৱিঞ্ঞাণং মে অত্তা’’’তি? ‘‘অহঞ্হি, ভো গোতম, এৱং ৱদামি – ‘ৰূপং মে অত্তা, ৱেদনা মে অত্তা, সঞ্ঞা মে অত্তা, সঙ্খাৰা মে অত্তা, ৱিঞ্ঞাণং মে অত্তা’তি, অযঞ্চ মহতী জনতা’’তি.
‘‘কিঞ্হি তে, অগ্গিৱেস্সন, মহতী জনতা কৰিস্সতি? ইঙ্ঘ ত্ৱং, অগ্গিৱেস্সন, সকঞ্ঞেৱ ৱাদং নিব্বেঠেহী’’তি. ‘‘অহঞ্হি, ভো গোতম, এৱং ৱদামি – ‘ৰূপং মে অত্তা, ৱেদনা মে অত্তা, সঞ্ঞা মে অত্তা, সঙ্খাৰা মে অত্তা, ৱিঞ্ঞাণং মে অত্তা’’’তি.
৩৫৭. ‘‘তেন হি, অগ্গিৱেস্সন, তঞ্ঞেৱেত্থ পটিপুচ্ছিস্সামি, যথা তে খমেয্য তথা নং [তথা তং (ক.)] ব্যাকৰেয্যাসি. তং কিং মঞ্ঞসি, অগ্গিৱেস্সন, ৱত্তেয্য ৰঞ্ঞো খত্তিযস্স মুদ্ধাৱসিত্তস্স সকস্মিং ৱিজিতে ৱসো – ঘাতেতাযং ৱা ঘাতেতুং, জাপেতাযং ৱা জাপেতুং, পব্বাজেতাযং ৱা পব্বাজেতুং, সেয্যথাপি ৰঞ্ঞো পসেনদিস্স কোসলস্স, সেয্যথাপি ৱা পন ৰঞ্ঞো মাগধস্স অজাতসত্তুস্স ৱেদেহিপুত্তস্সা’’তি? ‘‘ৱত্তেয্য, ভো গোতম, ৰঞ্ঞো খত্তিযস্স মুদ্ধাৱসিত্তস্স সকস্মিং ৱিজিতে ৱসো – ঘাতেতাযং ৱা ঘাতেতুং, জাপেতাযং ৱা জাপেতুং, পব্বাজেতাযং ৱা পব্বাজেতুং, সেয্যথাপি ৰঞ্ঞো পসেনদিস্স কোসলস্স, সেয্যথাপি ৱা পন ৰঞ্ঞো মাগধস্স অজাতসত্তুস্স ৱেদেহিপুত্তস্স. ইমেসম্পি হি, ভো গোতম, সঙ্ঘানং গণানং – সেয্যথিদং, ৱজ্জীনং মল্লানং – ৱত্ততি সকস্মিং ৱিজিতে ৱসো – ঘাতেতাযং ৱা ঘাতেতুং, জাপেতাযং ৱা জাপেতুং, পব্বাজেতাযং ৱা পব্বাজেতুং. কিং পন ৰঞ্ঞো খত্তিযস্স মুদ্ধাৱসিত্তস্স, সেয্যথাপি ৰঞ্ঞো পসেনদিস্স কোসলস্স, সেয্যথাপি ৱা পন ৰঞ্ঞো মাগধস্স অজাতসত্তুস্স ৱেদেহিপুত্তস্স? ৱত্তেয্য, ভো গোতম, ৱত্তিতুঞ্চ মৰহতী’’তি.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অগ্গিৱেস্সন, যং ত্ৱং এৱং ৱদেসি – ‘ৰূপং মে অত্তা’তি, ৱত্ততি তে তস্মিং ৰূপে ৱসো – এৱং মে ৰূপং হোতু, এৱং মে ৰূপং মা অহোসী’’তি? এৱং ৱুত্তে, সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো তুণ্হী অহোসি. দুতিযম্পি খো ভগৱা সচ্চকং নিগণ্ঠপুত্তং এতদৱোচ – ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অগ্গিৱেস্সন, যং ত্ৱং এৱং ৱদেসি – ‘ৰূপং মে অত্তা’তি, ৱত্ততি তে তস্মিং ৰূপে ৱসো – এৱং মে ৰূপং হোতু, এৱং মে ৰূপং মা অহোসী’’তি? দুতিযম্পি খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো তুণ্হী অহোসি. অথ খো ভগৱা সচ্চকং নিগণ্ঠপুত্তং এতদৱোচ – ‘‘ব্যাকৰোহি দানি, অগ্গিৱেস্সন, ন দানি তে তুণ্হীভাৱস্স কালো. যো কোচি, অগ্গিৱেস্সন তথাগতেন যাৱততিযং সহধম্মিকং পঞ্হং পুট্ঠো ন ব্যাকৰোতি, এত্থেৱস্স সত্তধা মুদ্ধা ফলতী’’তি.
তেন খো পন সমযেন ৱজিৰপাণি যক্খো আযসং ৱজিৰং আদায আদিত্তং সম্পজ্জলিতং সজোতিভূতং সচ্চকস্স নিগণ্ঠপুত্তস্স উপৰিৱেহাসং ঠিতো হোতি – ‘সচাযং সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো ভগৱতা যাৱততিযং সহধম্মিকং পঞ্হং পুট্ঠো ন ব্যাকৰিস্সতি এত্থেৱস্স সত্তধা মুদ্ধং ফালেস্সামী’তি. তং খো পন ৱজিৰপাণিং যক্খং ভগৱা চেৱ পস্সতি সচ্চকো চ নিগণ্ঠপুত্তো. অথ খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো ভীতো সংৱিগ্গো লোমহট্ঠজাতো ভগৱন্তংযেৱ তাণং গৱেসী ভগৱন্তংযেৱ লেণং গৱেসী ভগৱন্তংযেৱ সৰণং গৱেসী ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘পুচ্ছতু মং ভৱং গোতমো, ব্যাকৰিস্সামী’’তি.
৩৫৮. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অগ্গিৱেস্সন, যং ত্ৱং এৱং ৱদেসি – ‘ৰূপং মে অত্তা’তি, ৱত্ততি তে তস্মিং ৰূপে ৱসো – এৱং মে ৰূপং হোতু, এৱং মে ৰূপং মা অহোসী’’তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম’’.
‘‘মনসি কৰোহি, অগ্গিৱেস্সন; মনসি কৰিত্ৱা খো, অগ্গিৱেস্সন, ব্যাকৰোহি. ন খো তে সন্ধিযতি পুৰিমেন ৱা পচ্ছিমং পচ্ছিমেন ৱা পুৰিমং. তং কিং মঞ্ঞসি, অগ্গিৱেস্সন, যং ত্ৱং এৱং ৱদেসি – ‘ৱেদনা মে অত্তা’তি, ৱত্ততি তে তিস্সং ৱেদনাযং [তাযং ৱেদনাযং (সী. স্যা.)] ৱসো – এৱং মে ৱেদনা হোতু, এৱং মে ৱেদনা মা অহোসী’’তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম’’.
‘‘মনসি কৰোহি, অগ্গিৱেস্সন; মনসি কৰিত্ৱা খো, অগ্গিৱেস্সন, ব্যাকৰোহি. ন খো তে সন্ধিযতি পুৰিমেন ৱা পচ্ছিমং, পচ্ছিমেন ৱা পুৰিমং. তং কিং মঞ্ঞসি, অগ্গিৱেস্সন, যং ত্ৱং এৱং ৱদেসি – ‘সঞ্ঞা মে অত্তা’তি, ৱত্ততি তে তিস্সং সঞ্ঞাযং ৱসো – এৱং মে সঞ্ঞা হোতু, এৱং মে সঞ্ঞা মা অহোসী’’তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম’’.
‘‘মনসি কৰোহি, অগ্গিৱেস্সন; মনসি কৰিত্ৱা খো, অগ্গিৱেস্সন, ব্যাকৰোহি. ন খো তে সন্ধিযতি পুৰিমেন ৱা পচ্ছিমং, পচ্ছিমেন ৱা পুৰিমং. তং কিং মঞ্ঞসি, অগ্গিৱেস্সন, যং ত্ৱং এৱং ৱদেসি – ‘সঙ্খাৰা মে অত্তা’তি, ৱত্ততি তে তেসু সঙ্খাৰেসু ৱসো – এৱং মে সঙ্খাৰা হোন্তু, এৱং মে সঙ্খাৰা মা অহেসু’’ন্তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম’’.
‘‘মনসি কৰোহি, অগ্গিৱেস্সন; মনসি কৰিত্ৱা খো, অগ্গিৱেস্সন, ব্যাকৰোহি. ন খো তে সন্ধিযতি পুৰিমেন ৱা পচ্ছিমং, পচ্ছিমেন ৱা পুৰিমং. তং কিং মঞ্ঞসি, অগ্গিৱেস্সন, যং ত্ৱং এৱং ৱদেসি – ‘ৱিঞ্ঞাণং মে অত্তা’তি, ৱত্ততি তে তস্মিং ৱিঞ্ঞাণে ৱসো – এৱং মে ৱিঞ্ঞাণং হোতু, এৱং মে ৱিঞ্ঞাণং মা অহোসী’’তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম’’.
‘‘মনসি কৰোহি, অগ্গিৱেস্সন; মনসি কৰিত্ৱা খো, অগ্গিৱেস্সন, ব্যাকৰোহি. ন খো তে সন্ধিযতি পুৰিমেন ৱা পচ্ছিমং, পচ্ছিমেন ৱা পুৰিমং. তং কিং মঞ্ঞসি, অগ্গিৱেস্সন, ৰূপং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভো গোতম’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱা তং সুখং ৱা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভো গোতম’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম’’.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অগ্গিৱেস্সন, ৱেদনা…পে… সঞ্ঞা…পে… সঙ্খাৰা…পে… তং কিং মঞ্ঞসি, অগ্গিৱেস্সন, ৱিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভো গোতম’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱা তং সুখং ৱা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভো গোতম’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম’’.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অগ্গিৱেস্সন, যো নু খো দুক্খং অল্লীনো দুক্খং উপগতো দুক্খং অজ্ঝোসিতো, দুক্খং ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সতি, অপি নু খো সো সামং ৱা দুক্খং পৰিজানেয্য, দুক্খং ৱা পৰিক্খেপেত্ৱা ৱিহৰেয্যা’’তি? ‘‘কিঞ্হি সিযা, ভো গোতম? নো হিদং, ভো গোতমা’’তি.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অগ্গিৱেস্সন, ননু ত্ৱং এৱং সন্তে দুক্খং অল্লীনো দুক্খং উপগতো দুক্খং অজ্ঝোসিতো, দুক্খং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘কিঞ্হি নো সিযা, ভো গোতম? এৱমেতং ভো গোতমা’’তি.
৩৫৯. ‘‘সেয্যথাপি, অগ্গিৱেস্সন, পুৰিসো সাৰত্থিকো সাৰগৱেসী সাৰপৰিযেসনং চৰমানো তিণ্হং কুঠাৰিং [কুধাৰিং (স্যা. কং. ক.)] আদায ৱনং পৱিসেয্য. সো তত্থ পস্সেয্য মহন্তং কদলিক্খন্ধং উজুং নৱং অকুক্কুকজাতং [অকুক্কুটজাতং (স্যা. কং.)]. তমেনং মূলে ছিন্দেয্য, মূলে ছেত্ৱা অগ্গে ছিন্দেয্য, অগ্গে ছেত্ৱা পত্তৱট্টিং ৱিনিব্ভুজেয্য [ৱিনিব্ভুজ্জেয্য (ক.)]. সো তত্থ পত্তৱট্টিং ৱিনিব্ভুজন্তো ফেগ্গুম্পি নাধিগচ্ছেয্য, কুতো সাৰং? এৱমেৱ খো ত্ৱং, অগ্গিৱেস্সন, মযা সকস্মিং ৱাদে সমনুযুঞ্জিযমানো সমনুগাহিযমানো সমনুভাসিযমানো ৰিত্তো তুচ্ছো অপৰদ্ধো. ভাসিতা খো পন তে এসা, অগ্গিৱেস্সন, ৱেসালিযং পৰিসতি ৱাচা – ‘নাহং তং পস্সামি সমণং ৱা ব্ৰাহ্মণং ৱা, সঙ্ঘিং গণিং গণাচৰিযং, অপি অৰহন্তং সম্মাসম্বুদ্ধং পটিজানমানং, যো মযা ৱাদেন ৱাদং সমাৰদ্ধো ন সঙ্কম্পেয্য ন সম্পকম্পেয্য ন সম্পৱেধেয্য, যস্স ন কচ্ছেহি সেদা মুচ্চেয্যুং. থূণং চেপাহং অচেতনং ৱাদেন ৱাদং সমাৰভেয্যং সাপি মযা ৱাদেন ৱাদং সমাৰদ্ধা সঙ্কম্পেয্য সম্পকম্পেয্য সম্পৱেধেয্য. কো পন ৱাদো মনুস্সভূতস্সা’তি? তুয্হং খো পন, অগ্গিৱেস্সন, অপ্পেকচ্চানি সেদফুসিতানি নলাটা মুত্তানি, উত্তৰাসঙ্গং ৱিনিভিন্দিত্ৱা ভূমিযং পতিট্ঠিতানি. ময্হং খো পন, অগ্গিৱেস্সন, নত্থি এতৰহি কাযস্মিং সেদো’’তি. ইতি ভগৱা তস্মিং [তস্সং (?)] পৰিসতি সুৱণ্ণৱণ্ণং কাযং ৱিৱৰি. এৱং ৱুত্তে, সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো তুণ্হীভূতো মঙ্কুভূতো পত্তক্খন্ধো অধোমুখো পজ্ঝাযন্তো অপ্পটিভানো নিসীদি.
৩৬০. অথ খো দুম্মুখো লিচ্ছৱিপুত্তো সচ্চকং নিগণ্ঠপুত্তং তুণ্হীভূতং মঙ্কুভূতং পত্তক্খন্ধং অধোমুখং পজ্ঝাযন্তং অপ্পটিভানং ৱিদিত্ৱা ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘উপমা মং, ভগৱা, পটিভাতী’’তি. ‘‘পটিভাতু তং, দুম্মুখা’’তি ভগৱা অৱোচ. ‘‘সেয্যথাপি, ভন্তে, গামস্স ৱা নিগমস্স ৱা অৱিদূৰে পোক্খৰণী. তত্ৰাস্স কক্কটকো. অথ খো, ভন্তে, সম্বহুলা কুমাৰকা ৱা কুমাৰিকা ৱা তম্হা গামা ৱা নিগমা ৱা নিক্খমিত্ৱা যেন সা পোক্খৰণী তেনুপসঙ্কমেয্যুং; উপসঙ্কমিত্ৱা তং পোক্খৰণিং ওগাহেত্ৱা তং কক্কটকং উদকা উদ্ধৰিত্ৱা থলে পতিট্ঠাপেয্যুং. যঞ্ঞদেৱ হি সো, ভন্তে, কক্কটকো অড়ং অভিনিন্নামেয্য তং তদেৱ তে কুমাৰকা ৱা কুমাৰিকা ৱা কট্ঠেন ৱা কথলেন ৱা সঞ্ছিন্দেয্যুং সম্ভঞ্জেয্যুং সম্পলিভঞ্জেয্যুং. এৱঞ্হি সো, ভন্তে, কক্কটকো সব্বেহি অড়েহি সঞ্ছিন্নেহি সম্ভগ্গেহি সম্পলিভগ্গেহি অভব্বো তং পোক্খৰণিং পুন ওতৰিতুং, সেয্যথাপি পুব্বে. এৱমেৱ খো, ভন্তে, যানি সচ্চকস্স নিগণ্ঠপুত্তস্স ৱিসূকাযিতানি ৱিসেৱিতানি ৱিপ্ফন্দিতানি তানিপি সব্বানি [ৱিপ্ফন্দিতানি কানিচি কানিচি তানি (সী. স্যা. কং. পী.)] ভগৱতা সঞ্ছিন্নানি সম্ভগ্গানি সম্পলিভগ্গানি; অভব্বো চ দানি, ভন্তে, সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো পুন ভগৱন্তং উপসঙ্কমিতুং যদিদং ৱাদাধিপ্পাযো’’তি. এৱং ৱুত্তে, সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো দুম্মুখং লিচ্ছৱিপুত্তং এতদৱোচ – ‘‘আগমেহি ত্ৱং, দুম্মুখ, আগমেহি ত্ৱং, দুম্মুখ ( ) [(মুখৰোসি ত্ৱং দুম্মুখ) (স্যা. কং.)] ন মযং তযা সদ্ধিং মন্তেম, ইধ মযং ভোতা গোতমেন সদ্ধিং মন্তেম.
৩৬১. ‘‘তিট্ঠতেসা, ভো গোতম, অম্হাকঞ্চেৱ অঞ্ঞেসঞ্চ পুথুসমণব্ৰাহ্মণানং ৱাচা. ৱিলাপং ৱিলপিতং মঞ্ঞে. কিত্তাৱতা চ নু খো ভোতো গোতমস্স সাৱকো সাসনকৰো হোতি ওৱাদপতিকৰো তিণ্ণৱিচিকিচ্ছো ৱিগতকথংকথো ৱেসাৰজ্জপ্পত্তো অপৰপ্পচ্চযো সত্থুসাসনে ৱিহৰতী’’তি? ‘‘ইধ, অগ্গিৱেস্সন, মম সাৱকো যং কিঞ্চি ৰূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা ওড়াৰিকং ৱা সুখুমং ৱা হীনং ৱা পণীতং ৱা যং দূৰে সন্তিকে ৱা, সব্বং ৰূপং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি; যা কাচি ৱেদনা…পে… যা কাচি সঞ্ঞা…পে… যে কেচি সঙ্খাৰা…পে… যং কিঞ্চি ৱিঞ্ঞাণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা ওড়াৰিকং ৱা সুখুমং ৱা হীনং ৱা পণীতং ৱা, যং দূৰে সন্তিকে ৱা, সব্বং ৱিঞ্ঞাণং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি. এত্তাৱতা খো, অগ্গিৱেস্সন, মম সাৱকো সাসনকৰো হোতি ওৱাদপতিকৰো তিণ্ণৱিচিকিচ্ছো ৱিগতকথংকথো ৱেসাৰজ্জপ্পত্তো অপৰপ্পচ্চযো সত্থুসাসনে ৱিহৰতী’’তি.
‘‘কিত্তাৱতা পন, ভো গোতম, ভিক্খু অৰহং হোতি খীণাসৱো ৱুসিতৱা কতকৰণীযো ওহিতভাৰো অনুপ্পত্তসদত্থো পৰিক্খীণভৱসংযোজনো সম্মদঞ্ঞা ৱিমুত্তো’’তি? ‘‘ইধ, অগ্গিৱেস্সন, ভিক্খু যং কিঞ্চি ৰূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা ওড়াৰিকং ৱা সুখুমং ৱা হীনং ৱা পণীতং ৱা যং দূৰে সন্তিকে ৱা সব্বং ৰূপং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দিস্ৱা অনুপাদা ৱিমুত্তো হোতি; যা কাচি ৱেদনা…পে… যা কাচি সঞ্ঞা…পে… যে কেচি সঙ্খাৰা…পে… যং কিঞ্চি ৱিঞ্ঞাণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা ওড়াৰিকং ৱা সুখুমং ৱা হীনং ৱা পণীতং ৱা যং দূৰে সন্তিকে ৱা সব্বং ৱিঞ্ঞাণং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দিস্ৱা অনুপাদা ৱিমুত্তো হোতি. এত্তাৱতা খো, অগ্গিৱেস্সন, ভিক্খু অৰহং হোতি খীণাসৱো ৱুসিতৱা কতকৰণীযো ওহিতভাৰো অনুপ্পত্তসদত্থো পৰিক্খীণভৱসংযোজনো সম্মদঞ্ঞা ৱিমুত্তো. এৱং ৱিমুত্তচিত্তো খো, অগ্গিৱেস্সন, ভিক্খু তীহি অনুত্তৰিযেহি সমন্নাগতো হোতি – দস্সনানুত্তৰিযেন, পটিপদানুত্তৰিযেন, ৱিমুত্তানুত্তৰিযেন. এৱং ৱিমুত্তচিত্তো খো, অগ্গিৱেস্সন, ভিক্খু তথাগতঞ্ঞেৱ সক্কৰোতি গৰুং কৰোতি মানেতি পূজেতি – বুদ্ধো সো ভগৱা বোধায ধম্মং দেসেতি, দন্তো সো ভগৱা দমথায ধম্মং দেসেতি, সন্তো সো ভগৱা সমথায ধম্মং দেসেতি, তিণ্ণো সো ভগৱা তৰণায ধম্মং দেসেতি, পৰিনিব্বুতো সো ভগৱা পৰিনিব্বানায ধম্মং দেসেতী’’তি.
৩৬২. এৱং ৱুত্তে, সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘মযমেৱ, ভো গোতম, ধংসী, মযং পগব্বা, যে মযং ভৱন্তং গোতমং ৱাদেন ৱাদং আসাদেতব্বং অমঞ্ঞিম্হ. সিযা হি, ভো গোতম, হত্থিং পভিন্নং আসজ্জ পুৰিসস্স সোত্থিভাৱো, ন ত্ৱেৱ ভৱন্তং গোতমং আসজ্জ সিযা পুৰিসস্স সোত্থিভাৱো. সিযা হি, ভো গোতম, পজ্জলিতং [জলন্তং (সী. পী.)] অগ্গিক্খন্ধং আসজ্জ পুৰিসস্স সোত্থিভাৱো, ন ত্ৱেৱ ভৱন্তং গোতমং আসজ্জ সিযা পুৰিসস্স সোত্থিভাৱো. সিযা হি, ভো গোতম, আসীৱিসং ঘোৰৱিসং আসজ্জ পুৰিসস্স সোত্থিভাৱো, ন ত্ৱেৱ ভৱন্তং গোতমং আসজ্জ সিযা পুৰিসস্স সোত্থিভাৱো. মযমেৱ, ভো গোতম, ধংসী, মযং পগব্বা, যে মযং ভৱন্তং গোতমং ৱাদেন ৱাদং আসাদেতব্বং অমঞ্ঞিম্হ. অধিৱাসেতু [অধিৱাসেতু চ (পী. ক.)] মে ভৱং গোতমো স্ৱাতনায ভত্তং সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেনা’’তি. অধিৱাসেসি ভগৱা তুণ্হীভাৱেন.
৩৬৩. অথ খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো ভগৱতো অধিৱাসনং ৱিদিত্ৱা তে লিচ্ছৱী আমন্তেসি – ‘‘সুণন্তু মে ভোন্তো লিচ্ছৱী, সমণো মে গোতমো নিমন্তিতো স্ৱাতনায সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেন. তেন মে অভিহৰেয্যাথ যমস্স পতিৰূপং মঞ্ঞেয্যাথা’’তি. অথ খো তে লিচ্ছৱী তস্সা ৰত্তিযা অচ্চযেন সচ্চকস্স নিগণ্ঠপুত্তস্স পঞ্চমত্তানি থালিপাকসতানি ভত্তাভিহাৰং অভিহৰিংসু. অথ খো নিগণ্ঠপুত্তো সকে আৰামে পণীতং খাদনীযং ভোজনীযং পটিযাদাপেত্ৱা ভগৱতো কালং আৰোচাপেসি – ‘‘কালো, ভো গোতম, নিট্ঠিতং ভত্ত’’ন্তি. অথ খো ভগৱা পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায যেন সচ্চকস্স নিগণ্ঠপুত্তস্স আৰামো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেন. অথ খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো বুদ্ধপ্পমুখং ভিক্খুসঙ্ঘং পণীতেন খাদনীযেন ভোজনীযেন সহত্থা সন্তপ্পেসি সম্পৱাৰেসি. অথ খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো ভগৱন্তং ভুত্তাৱিং ওনীতপত্তপাণিং অঞ্ঞতৰং নীচং আসনং গহেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘যমিদং, ভো গোতম, দানে পুঞ্ঞঞ্চ পুঞ্ঞমহী চ তং দাযকানং সুখায হোতূ’’তি. ‘‘যং খো, অগ্গিৱেস্সন, তাদিসং দক্খিণেয্যং আগম্ম অৱীতৰাগং অৱীতদোসং অৱীতমোহং, তং দাযকানং ভৱিস্সতি. যং খো, অগ্গিৱেস্সন, মাদিসং দক্খিণেয্যং আগম্ম ৱীতৰাগং ৱীতদোসং ৱীতমোহং, তং তুয্হং ভৱিস্সতী’’তি.
চূড়সচ্চকসুত্তং নিট্ঠিতং পঞ্চমং.
৬. মহাসচ্চকসুত্তং
৩৬৪. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা ৱেসালিযং ৱিহৰতি মহাৱনে কূটাগাৰসালাযং. তেন খো পন সমযেন ভগৱা পুব্বণ্হসমযং সুনিৱত্থো হোতি পত্তচীৱৰমাদায ৱেসালিং পিণ্ডায পৱিসিতুকামো [পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায… পৱিসিতুকামো হোতি (সী.)]. অথ খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো জঙ্ঘাৱিহাৰং অনুচঙ্কমমানো অনুৱিচৰমানো যেন মহাৱনং কূটাগাৰসালা তেনুপসঙ্কমি. অদ্দসা খো আযস্মা আনন্দো সচ্চকং নিগণ্ঠপুত্তং দূৰতোৱ আগচ্ছন্তং. দিস্ৱান ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘অযং, ভন্তে, সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো আগচ্ছতি ভস্সপ্পৱাদকো পণ্ডিতৱাদো সাধুসম্মতো বহুজনস্স. এসো খো, ভন্তে, অৱণ্ণকামো বুদ্ধস্স, অৱণ্ণকামো ধম্মস্স, অৱণ্ণকামো সঙ্ঘস্স. সাধু, ভন্তে, ভগৱা মুহুত্তং নিসীদতু অনুকম্পং উপাদাযা’’তি. নিসীদি ভগৱা পঞ্ঞত্তে আসনে. অথ খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱতা সদ্ধিং সম্মোদি, সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো ভগৱন্তং এতদৱোচ –
৩৬৫. ‘‘সন্তি, ভো গোতম, একে সমণব্ৰাহ্মণা কাযভাৱনানুযোগমনুযুত্তা ৱিহৰন্তি, নো চিত্তভাৱনং. ফুসন্তি হি তে, ভো গোতম, সাৰীৰিকং দুক্খং ৱেদনং. ভূতপুব্বং, ভো গোতম, সাৰীৰিকায দুক্খায ৱেদনায ফুট্ঠস্স সতো ঊৰুক্খম্ভোপি নাম ভৱিস্সতি, হদযম্পি নাম ফলিস্সতি, উণ্হম্পি লোহিতং মুখতো উগ্গমিস্সতি, উম্মাদম্পি পাপুণিস্সতি [পাপুণিস্সন্তি (স্যা. কং.)] চিত্তক্খেপং. তস্স খো এতং, ভো গোতম, কাযন্ৱযং চিত্তং হোতি, কাযস্স ৱসেন ৱত্ততি. তং কিস্স হেতু? অভাৱিতত্তা চিত্তস্স. সন্তি পন, ভো গোতম, একে সমণব্ৰাহ্মণা চিত্তভাৱনানুযোগমনুযুত্তা ৱিহৰন্তি, নো কাযভাৱনং. ফুসন্তি হি তে, ভো গোতম, চেতসিকং দুক্খং ৱেদনং. ভূতপুব্বং, ভো গোতম, চেতসিকায দুক্খায ৱেদনায ফুট্ঠস্স সতো ঊৰুক্খম্ভোপি নাম ভৱিস্সতি, হদযম্পি নাম ফলিস্সতি, উণ্হম্পি লোহিতং মুখতো উগ্গমিস্সতি, উম্মাদম্পি পাপুণিস্সতি চিত্তক্খেপং. তস্স খো এসো, ভো গোতম, চিত্তন্ৱযো কাযো হোতি, চিত্তস্স ৱসেন ৱত্ততি. তং কিস্স হেতু? অভাৱিতত্তা কাযস্স. তস্স ময্হং, ভো গোতম, এৱং হোতি – ‘অদ্ধা ভোতো গোতমস্স সাৱকা চিত্তভাৱনানুযোগমনুযুত্তা ৱিহৰন্তি, নো কাযভাৱন’’’ন্তি.
৩৬৬. ‘‘কিন্তি পন তে, অগ্গিৱেস্সন, কাযভাৱনা সুতা’’তি? ‘‘সেয্যথিদং – নন্দো ৱচ্ছো, কিসো সংকিচ্চো, মক্খলি গোসালো – এতেহি, ভো গোতম, অচেলকা মুত্তাচাৰা হত্থাপলেখনা নএহিভদ্দন্তিকা নতিট্ঠভদ্দন্তিকা [নএহিভদন্তিকা, নতিট্ঠভদন্তিকা (সী. স্যা. কং. পী. ক.)] ন অভিহটং ন উদ্দিস্সকতং ন নিমন্তনং সাদিযন্তি, তে ন কুম্ভিমুখা পটিগ্গণ্হন্তি ন কড়োপিমুখা পটিগ্গণ্হন্তি ন এড়কমন্তৰং ন দণ্ডমন্তৰং ন মুসলমন্তৰং ন দ্ৱিন্নং ভুঞ্জমানানং ন গব্ভিনিযা ন পাযমানায ন পুৰিসন্তৰগতায ন সঙ্কিত্তীসু ন যত্থ সা উপট্ঠিতো হোতি ন যত্থ মক্খিকা সণ্ডসণ্ডচাৰিনী, ন মচ্ছং ন মংসং ন সুৰং ন মেৰযং ন থুসোদকং পিৱন্তি. তে একাগাৰিকা ৱা হোন্তি একালোপিকা, দ্ৱাগাৰিকা ৱা হোন্তি দ্ৱালোপিকা…পে… সত্তাগাৰিকা ৱা হোন্তি সত্তালোপিকা. একিস্সাপি দত্তিযা যাপেন্তি, দ্ৱীহিপি দত্তীহি যাপেন্তি…পে… সত্তহিপি দত্তীহি যাপেন্তি. একাহিকম্পি আহাৰং আহাৰেন্তি, দ্ৱীহিকম্পি আহাৰং আহাৰেন্তি…পে… সত্তাহিকম্পি আহাৰং আহাৰেন্তি. ইতি এৱৰূপং অদ্ধমাসিকম্পি পৰিযাযভত্তভোজনানুযোগমনুযুত্তা ৱিহৰন্তী’’তি.
‘‘কিং পন তে, অগ্গিৱেস্সন, তাৱতকেনেৱ যাপেন্তী’’তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম. অপ্পেকদা, ভো গোতম, উড়াৰানি উড়াৰানি খাদনীযানি খাদন্তি, উড়াৰানি উড়াৰানি ভোজনানি ভুঞ্জন্তি, উড়াৰানি উড়াৰানি সাযনীযানি সাযন্তি, উড়াৰানি উড়াৰানি পানানি পিৱন্তি. তে ইমং কাযং বলং গাহেন্তি নাম, ব্ৰূহেন্তি নাম, মেদেন্তি নামা’’তি.
‘‘যং খো তে, অগ্গিৱেস্সন, পুৰিমং পহায পচ্ছা উপচিনন্তি, এৱং ইমস্স কাযস্স আচযাপচযো হোতি. কিন্তি পন তে, অগ্গিৱেস্সন, চিত্তভাৱনা সুতা’’তি? চিত্তভাৱনায খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো ভগৱতা পুট্ঠো সমানো ন সম্পাযাসি.
৩৬৭. অথ খো ভগৱা সচ্চকং নিগণ্ঠপুত্তং এতদৱোচ – ‘‘যাপি খো তে এসা, অগ্গিৱেস্সন, পুৰিমা কাযভাৱনা ভাসিতা সাপি অৰিযস্স ৱিনযে নো ধম্মিকা কাযভাৱনা. কাযভাৱনম্পি [কাযভাৱনং হি (সী. পী. ক.)] খো ত্ৱং, অগ্গিৱেস্সন, ন অঞ্ঞাসি, কুতো পন ত্ৱং চিত্তভাৱনং জানিস্সসি? অপি চ, অগ্গিৱেস্সন, যথা অভাৱিতকাযো চ হোতি অভাৱিতচিত্তো চ, ভাৱিতকাযো চ হোতি ভাৱিতচিত্তো চ. তং সুণাহি, সাধুকং মনসি কৰোহি, ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৱং, ভো’’তি খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো ভগৱতো পচ্চস্সোসি. ভগৱা এতদৱোচ –
৩৬৮. ‘‘কথঞ্চ, অগ্গিৱেস্সন, অভাৱিতকাযো চ হোতি অভাৱিতচিত্তো চ? ইধ, অগ্গিৱেস্সন, অস্সুতৱতো পুথুজ্জনস্স উপ্পজ্জতি সুখা ৱেদনা. সো সুখায ৱেদনায ফুট্ঠো সমানো সুখসাৰাগী চ হোতি সুখসাৰাগিতঞ্চ আপজ্জতি. তস্স সা সুখা ৱেদনা নিৰুজ্ঝতি. সুখায ৱেদনায নিৰোধা উপ্পজ্জতি দুক্খা ৱেদনা. সো দুক্খায ৱেদনায ফুট্ঠো সমানো সোচতি কিলমতি পৰিদেৱতি উৰত্তাড়িং কন্দতি সম্মোহং আপজ্জতি. তস্স খো এসা, অগ্গিৱেস্সন, উপ্পন্নাপি সুখা ৱেদনা চিত্তং পৰিযাদায তিট্ঠতি অভাৱিতত্তা কাযস্স, উপ্পন্নাপি দুক্খা ৱেদনা চিত্তং পৰিযাদায তিট্ঠতি অভাৱিতত্তা চিত্তস্স. যস্স কস্সচি, অগ্গিৱেস্সন, এৱং উভতোপক্খং উপ্পন্নাপি সুখা ৱেদনা চিত্তং পৰিযাদায তিট্ঠতি অভাৱিতত্তা কাযস্স, উপ্পন্নাপি দুক্খা ৱেদনা চিত্তং পৰিযাদায তিট্ঠতি অভাৱিতত্তা চিত্তস্স, এৱং খো, অগ্গিৱেস্সন, অভাৱিতকাযো চ হোতি অভাৱিতচিত্তো চ.
৩৬৯. ‘‘কথঞ্চ, অগ্গিৱেস্সন, ভাৱিতকাযো চ হোতি ভাৱিতচিত্তো চ? ইধ, অগ্গিৱেস্সন, সুতৱতো অৰিযসাৱকস্স উপ্পজ্জতি সুখা ৱেদনা. সো সুখায ৱেদনায ফুট্ঠো সমানো ন সুখসাৰাগী চ হোতি, ন সুখসাৰাগিতঞ্চ আপজ্জতি. তস্স সা সুখা ৱেদনা নিৰুজ্ঝতি. সুখায ৱেদনায নিৰোধা উপ্পজ্জতি দুক্খা ৱেদনা. সো দুক্খায ৱেদনায ফুট্ঠো সমানো ন সোচতি ন কিলমতি ন পৰিদেৱতি ন উৰত্তাড়িং কন্দতি ন সম্মোহং আপজ্জতি. তস্স খো এসা, অগ্গিৱেস্সন, উপ্পন্নাপি সুখা ৱেদনা চিত্তং ন পৰিযাদায তিট্ঠতি ভাৱিতত্তা কাযস্স, উপ্পন্নাপি দুক্খা ৱেদনা চিত্তং ন পৰিযাদায তিট্ঠতি ভাৱিতত্তা চিত্তস্স. যস্স কস্সচি, অগ্গিৱেস্সন, এৱং উভতোপক্খং উপ্পন্নাপি সুখা ৱেদনা চিত্তং ন পৰিযাদায তিট্ঠতি ভাৱিতত্তা কাযস্স, উপ্পন্নাপি দুক্খা ৱেদনা চিত্তং ন পৰিযাদায তিট্ঠতি ভাৱিতত্তা চিত্তস্স. এৱং খো, অগ্গিৱেস্সন, ভাৱিতকাযো চ হোতি ভাৱিতচিত্তো চা’’তি.
৩৭০. ‘‘এৱং পসন্নো অহং ভোতো গোতমস্স! ভৱঞ্হি গোতমো ভাৱিতকাযো চ হোতি ভাৱিতচিত্তো চা’’তি. ‘‘অদ্ধা খো তে অযং, অগ্গিৱেস্সন, আসজ্জ উপনীয ৱাচা ভাসিতা, অপি চ তে অহং ব্যাকৰিস্সামি. যতো খো অহং, অগ্গিৱেস্সন, কেসমস্সুং ওহাৰেত্ৱা কাসাযানি ৱত্থানি অচ্ছাদেত্ৱা অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজিতো, তং ৱত মে উপ্পন্না ৱা সুখা ৱেদনা চিত্তং পৰিযাদায ঠস্সতি, উপ্পন্না ৱা দুক্খা ৱেদনা চিত্তং পৰিযাদায ঠস্সতীতি নেতং ঠানং [নেতং খোঠানং (সী. পী.)] ৱিজ্জতী’’তি.
‘‘ন হি নূন [ন হনূন (সী. স্যা. কং. পী.)] ভোতো গোতমস্স উপ্পজ্জতি তথাৰূপা সুখা ৱেদনা যথাৰূপা উপ্পন্না সুখা ৱেদনা চিত্তং পৰিযাদায তিট্ঠেয্য; ন হি নূন ভোতো গোতমস্স উপ্পজ্জতি তথাৰূপা দুক্খা ৱেদনা যথাৰূপা উপ্পন্না দুক্খা ৱেদনা চিত্তং পৰিযাদায তিট্ঠেয্যা’’তি.
৩৭১. ‘‘কিঞ্হি নো সিযা, অগ্গিৱেস্সন? ইধ মে, অগ্গিৱেস্সন, পুব্বেৱ সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধস্স বোধিসত্তস্সেৱ সতো এতদহোসি – ‘সম্বাধো ঘৰাৱাসো ৰজাপথো, অব্ভোকাসো পব্বজ্জা. নযিদং সুকৰং অগাৰং অজ্ঝাৱসতা একন্তপৰিপুণ্ণং একন্তপৰিসুদ্ধং সঙ্খলিখিতং ব্ৰহ্মচৰিযং চৰিতুং. যংনূনাহং কেসমস্সুং ওহাৰেত্ৱা কাসাযানি ৱত্থানি অচ্ছাদেত্ৱা অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজেয্য’ন্তি. সো খো অহং, অগ্গিৱেস্সন, অপৰেন সমযেন দহৰোৱ সমানো, সুসুকাড়কেসো ভদ্ৰেন যোব্বনেন সমন্নাগতো পঠমেন ৱযসা, অকামকানং মাতাপিতূনং অস্সুমুখানং ৰুদন্তানং, কেসমস্সুং ওহাৰেত্ৱা কাসাযানি ৱত্থানি অচ্ছাদেত্ৱা অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজিং. সো এৱং পব্বজিতো সমানো কিংকুসলগৱেসী অনুত্তৰং সন্তিৱৰপদং পৰিযেসমানো যেন আড়াৰো কালামো তেনুপসঙ্কমিং; উপসঙ্কমিত্ৱা আড়াৰং কালামং এতদৱোচং – ‘ইচ্ছামহং, আৱুসো কালাম, ইমস্মিং ধম্মৱিনযে ব্ৰহ্মচৰিযং চৰিতু’ন্তি. এৱং ৱুত্তে, অগ্গিৱেস্সন, আড়াৰো কালামো মং এতদৱোচ – ‘ৱিহৰতাযস্মা, তাদিসো অযং ধম্মো যত্থ ৱিঞ্ঞূ পুৰিসো নচিৰস্সেৱ সকং আচৰিযকং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰেয্যা’তি. সো খো অহং, অগ্গিৱেস্সন, নচিৰস্সেৱ খিপ্পমেৱ তং ধম্মং পৰিযাপুণিং. সো খো অহং, অগ্গিৱেস্সন, তাৱতকেনেৱ ওট্ঠপহতমত্তেন লপিতলাপনমত্তেন ঞাণৱাদঞ্চ ৱদামি থেৰৱাদঞ্চ, ‘জানামি পস্সামী’তি চ পটিজানামি, অহঞ্চেৱ অঞ্ঞে চ. তস্স ময্হং, অগ্গিৱেস্সন, এতদহোসি – ‘ন খো আড়াৰো কালামো ইমং ধম্মং কেৱলং সদ্ধামত্তকেন সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰামীতি পৱেদেতি, অদ্ধা আড়াৰো কালামো ইমং ধম্মং জানং পস্সং ৱিহৰতী’’’তি.
‘‘অথ খ্ৱাহং, অগ্গিৱেস্সন, যেন আড়াৰো কালামো তেনুপসঙ্কমিং; উপসঙ্কমিত্ৱা আড়াৰং কালামং এতদৱোচং – ‘কিত্তাৱতা নো, আৱুসো কালাম, ইমং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰামীতি পৱেদেসী’তি? এৱং ৱুত্তে, অগ্গিৱেস্সন, আড়াৰো কালামো আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং পৱেদেসি. তস্স ময্হং, অগ্গিৱেস্সন, এতদহোসি – ‘ন খো আড়াৰস্সেৱ কালামস্স অত্থি সদ্ধা, ময্হংপত্থি সদ্ধা; ন খো আড়াৰস্সেৱ কালামস্স অত্থি ৱীৰিযং, ময্হংপত্থি ৱীৰিযং; ন খো আড়াৰস্সেৱ কালামস্স অত্থি সতি, ময্হংপত্থি সতি; ন খো আড়াৰস্সেৱ কালামস্স অত্থি সমাধি, ময্হংপত্থি সমাধি; ন খো আড়াৰস্সেৱ কালামস্স অত্থি পঞ্ঞা, ময্হংপত্থি পঞ্ঞা; যংনূনাহং যং ধম্মং আড়াৰো কালামো সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰামীতি পৱেদেতি তস্স ধম্মস্স সচ্ছিকিৰিযায পদহেয্য’ন্তি. সো খো অহং, অগ্গিৱেস্সন, নচিৰস্সেৱ খিপ্পমেৱ তং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহাসিং.
‘‘অথ খ্ৱাহং, অগ্গিৱেস্সন, যেন আড়াৰো কালামো তেনুপসঙ্কমিং; উপসঙ্কমিত্ৱা আড়াৰং কালামং এতদৱোচং – ‘এত্তাৱতা নো, আৱুসো কালাম, ইমং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ পৱেদেসী’তি? ‘এত্তাৱতা খো অহং, আৱুসো, ইমং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ পৱেদেমী’তি. ‘অহম্পি খো, আৱুসো, এত্তাৱতা ইমং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰামী’তি. ‘লাভা নো, আৱুসো, সুলদ্ধং নো, আৱুসো, যে মযং আযস্মন্তং তাদিসং সব্ৰহ্মচাৰিং পস্সাম. ইতি যাহং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ পৱেদেমি তং ত্ৱং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰসি; যং ত্ৱং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰসি তমহং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ পৱেদেমি. ইতি যাহং ধম্মং জানামি তং ত্ৱং ধম্মং জানাসি; যং ত্ৱং ধম্মং জানাসি তমহং ধম্মং জানামি. ইতি যাদিসো অহং তাদিসো তুৱং, যাদিসো তুৱং তাদিসো অহং. এহি দানি, আৱুসো, উভোৱ সন্তা ইমং গণং পৰিহৰামা’তি. ইতি খো, অগ্গিৱেস্সন, আড়াৰো কালামো আচৰিযো মে সমানো (অত্তনো) [( ) নত্থি (সী. পী.)] অন্তেৱাসিং মং সমানং অত্তনা সমসমং ঠপেসি, উড়াৰায চ মং পূজায পূজেসি. তস্স ময্হং, অগ্গিৱেস্সন, এতদহোসি – ‘নাযং ধম্মো নিব্বিদায ন ৱিৰাগায ন নিৰোধায ন উপসমায ন অভিঞ্ঞায ন সম্বোধায ন নিব্বানায সংৱত্ততি, যাৱদেৱ আকিঞ্চঞ্ঞাযতনূপপত্তিযা’তি. সো খো অহং, অগ্গিৱেস্সন, তং ধম্মং অনলঙ্কৰিত্ৱা তস্মা ধম্মা নিব্বিজ্জ অপক্কমিং.
৩৭২. ‘‘সো খো অহং, অগ্গিৱেস্সন, কিংকুসলগৱেসী অনুত্তৰং সন্তিৱৰপদং পৰিযেসমানো যেন উদকো ৰামপুত্তো তেনুপসঙ্কমিং; উপসঙ্কমিত্ৱা উদকং ৰামপুত্তং এতদৱোচং – ‘ইচ্ছামহং, আৱুসো [পস্স ম. নি. ১.২৭৮ পাসৰাসিসুত্তে] ইমস্মিং ধম্মৱিনযে ব্ৰহ্মচৰিযং চৰিতু’ন্তি. এৱং ৱুত্তে, অগ্গিৱেস্সন, উদকো ৰামপুত্তো মং এতদৱোচ – ‘ৱিহৰতাযস্মা, তাদিসো অযং ধম্মো যত্থ ৱিঞ্ঞূ পুৰিসো নচিৰস্সেৱ সকং আচৰিযকং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰেয্যা’তি. সো খো অহং, অগ্গিৱেস্সন, নচিৰস্সেৱ খিপ্পমেৱ তং ধম্মং পৰিযাপুণিং. সো খো অহং, অগ্গিৱেস্সন, তাৱতকেনেৱ ওট্ঠপহতমত্তেন লপিতলাপনমত্তেন ঞাণৱাদঞ্চ ৱদামি থেৰৱাদঞ্চ, ‘জানামি পস্সামী’তি চ পটিজানামি, অহঞ্চেৱ অঞ্ঞে চ. তস্স ময্হং, অগ্গিৱেস্সন, এতদহোসি – ‘ন খো ৰামো ইমং ধম্মং কেৱলং সদ্ধামত্তকেন সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰামীতি পৱেদেসি. অদ্ধা ৰামো ইমং ধম্মং জানং পস্সং ৱিহাসী’তি. অথ খ্ৱাহং, অগ্গিৱেস্সন, যেন উদকো ৰামপুত্তো তেনুপসঙ্কমিং; উপসঙ্কমিত্ৱা উদকং ৰামপুত্তং এতদৱোচং – ‘কিত্তাৱতা নো, আৱুসো ৰামো, ইমং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰামীতি পৱেদেসী’তি? এৱং ৱুত্তে, অগ্গিৱেস্সন, উদকো ৰামপুত্তো নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং পৱেদেসি. তস্স ময্হং, অগ্গিৱেস্সন, এতদহোসি – ‘ন খো ৰামস্সেৱ অহোসি সদ্ধা, ময্হংপত্থি সদ্ধা; ন খো ৰামস্সেৱ অহোসি ৱীৰিযং, ময্হংপত্থি ৱীৰিযং; ন খো ৰামস্সেৱ অহোসি সতি, ময্হংপত্থি সতি; ন খো ৰামস্সেৱ অহোসি সমাধি, ময্হংপত্থি সমাধি; ন খো ৰামস্সেৱ অহোসি পঞ্ঞা, ময্হংপত্থি পঞ্ঞা; যংনূনাহং যং ধম্মং ৰামো সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰামীতি পৱেদেসি তস্স ধম্মস্স সচ্ছিকিৰিযায পদহেয্য’ন্তি. সো খো অহং, অগ্গিৱেস্সন, নচিৰস্সেৱ খিপ্পমেৱ তং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহাসিং.
‘‘অথ খ্ৱাহং, অগ্গিৱেস্সন, যেন উদকো ৰামপুত্তো তেনুপসঙ্কমিং; উপসঙ্কমিত্ৱা উদকং ৰামপুত্তং এতদৱোচং – ‘এত্তাৱতা নো, আৱুসো, ৰামো ইমং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ পৱেদেসী’তি? ‘এত্তাৱতা খো, আৱুসো, ৰামো ইমং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ পৱেদেসী’তি. ‘অহম্পি খো, আৱুসো, এত্তাৱতা ইমং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰামী’তি. ‘লাভা নো, আৱুসো, সুলদ্ধং নো, আৱুসো, যে মযং আযস্মন্তং তাদিসং সব্ৰহ্মচাৰিং পস্সাম. ইতি যং ধম্মং ৰামো সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ পৱেদেসি, তং ত্ৱং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰসি; যং ত্ৱং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰসি, তং ধম্মং ৰামো সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ পৱেদেসি. ইতি যং ধম্মং ৰামো অভিঞ্ঞাসি তং ত্ৱং ধম্মং জানাসি; যং ত্ৱং ধম্মং জানাসি তং ধম্মং ৰামো অভিঞ্ঞাসি. ইতি যাদিসো ৰামো অহোসি তাদিসো তুৱং; যাদিসো তুৱং তাদিসো ৰামো অহোসি. এহি দানি, আৱুসো, তুৱং ইমং গণং পৰিহৰা’তি. ইতি খো, অগ্গিৱেস্সন, উদকো ৰামপুত্তো সব্ৰহ্মচাৰী মে সমানো আচৰিযট্ঠানে চ মং ঠপেসি, উড়াৰায চ মং পূজায পূজেসি. তস্স ময্হং, অগ্গিৱেস্সন, এতদহোসি – ‘নাযং ধম্মো নিব্বিদায ন ৱিৰাগায ন নিৰোধায ন উপসমায ন অভিঞ্ঞায ন সম্বোধায ন নিব্বানায সংৱত্ততি, যাৱদেৱ নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনূপপত্তিযা’তি. সো খো অহং, অগ্গিৱেস্সন, তং ধম্মং অনলঙ্কৰিত্ৱা তস্মা ধম্মা নিব্বিজ্জ অপক্কমিং.
৩৭৩. ‘‘সো খো অহং, অগ্গিৱেস্সন, কিংকুসলগৱেসী অনুত্তৰং সন্তিৱৰপদং পৰিযেসমানো মগধেসু অনুপুব্বেন চাৰিকং চৰমানো যেন উৰুৱেলা সেনানিগমো তদৱসৰিং. তত্থদ্দসং ৰমণীযং ভূমিভাগং, পাসাদিকঞ্চ ৱনসণ্ডং, নদিঞ্চ সন্দন্তিং সেতকং সুপতিত্থং ৰমণীযং, সমন্তা চ গোচৰগামং. তস্স ময্হং, অগ্গিৱেস্সন, এতদহোসি – ‘ৰমণীযো ৱত, ভো, ভূমিভাগো, পাসাদিকো চ ৱনসণ্ডো, নদী চ সন্দতি সেতকা সুপতিত্থা ৰমণীযা, সমন্তা চ গোচৰগামো. অলং ৱতিদং কুলপুত্তস্স পধানত্থিকস্স পধানাযা’তি. সো খো অহং, অগ্গিৱেস্সন, তত্থেৱ নিসীদিং ‘অলমিদং পধানাযা’তি.
৩৭৪. ‘‘অপিস্সুমং, অগ্গিৱেস্সন, তিস্সো উপমা পটিভংসু অনচ্ছৰিযা পুব্বে অস্সুতপুব্বা. সেয্যথাপি, অগ্গিৱেস্সন, অল্লং কট্ঠং সস্নেহং উদকে নিক্খিত্তং. অথ পুৰিসো আগচ্ছেয্য উত্তৰাৰণিং আদায – ‘অগ্গিং অভিনিব্বত্তেস্সামি, তেজো পাতুকৰিস্সামী’তি. তং কিং মঞ্ঞসি, অগ্গিৱেস্সন, অপি নু সো পুৰিসো অমুং অল্লং কট্ঠং সস্নেহং, উদকে নিক্খিত্তং, উত্তৰাৰণিং আদায অভিমন্থেন্তো অগ্গিং অভিনিব্বত্তেয্য, তেজো পাতুকৰেয্যা’’তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘অদুঞ্হি, ভো গোতম, অল্লং কট্ঠং সস্নেহং, তঞ্চ পন উদকে নিক্খিত্তং. যাৱদেৱ চ পন সো পুৰিসো কিলমথস্স ৱিঘাতস্স ভাগী অস্সা’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, অগ্গিৱেস্সন, যে হি কেচি সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা কাযেন চেৱ চিত্তেন চ কামেহি অৱূপকট্ঠা ৱিহৰন্তি, যো চ নেসং কামেসু কামচ্ছন্দো কামস্নেহো কামমুচ্ছা কামপিপাসা কামপৰিড়াহো, সো চ অজ্ঝত্তং ন সুপ্পহীনো হোতি, ন সুপ্পটিপ্পস্সদ্ধো, ওপক্কমিকা চেপি তে ভোন্তো সমণব্ৰাহ্মণা দুক্খা তিব্বা খৰা কটুকা ৱেদনা ৱেদযন্তি, অভব্বাৱ তে ঞাণায দস্সনায অনুত্তৰায সম্বোধায. নো চেপি তে ভোন্তো সমণব্ৰাহ্মণা ওপক্কমিকা দুক্খা তিব্বা খৰা কটুকা ৱেদনা ৱেদযন্তি, অভব্বাৱ তে ঞাণায দস্সনায অনুত্তৰায সম্বোধায. অযং খো মং, অগ্গিৱেস্সন, পঠমা উপমা পটিভাসি অনচ্ছৰিযা পুব্বে অস্সুতপুব্বা.
৩৭৫. ‘‘অপৰাপি খো মং, অগ্গিৱেস্সন, দুতিযা উপমা পটিভাসি অনচ্ছৰিযা পুব্বে অস্সুতপুব্বা. সেয্যথাপি, অগ্গিৱেস্সন, অল্লং কট্ঠং সস্নেহং, আৰকা উদকা থলে নিক্খিত্তং. অথ পুৰিসো আগচ্ছেয্য উত্তৰাৰণিং আদায – ‘অগ্গিং অভিনিব্বত্তেস্সামি, তেজো পাতুকৰিস্সামী’তি. তং কিং মঞ্ঞসি, অগ্গিৱেস্সন, অপি নু সো পুৰিসো অমুং অল্লং কট্ঠং সস্নেহং, আৰকা উদকা থলে নিক্খিত্তং, উত্তৰাৰণিং আদায অভিমন্থেন্তো অগ্গিং অভিনিব্বত্তেয্য তেজো পাতুকৰেয্যা’’তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘অদুঞ্হি, ভো গোতম, অল্লং কট্ঠং সস্নেহং, কিঞ্চাপি আৰকা উদকা থলে নিক্খিত্তং. যাৱদেৱ চ পন সো পুৰিসো কিলমথস্স ৱিঘাতস্স ভাগী অস্সাতি. এৱমেৱ খো, অগ্গিৱেস্সন, যে হি কেচি সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা কাযেন চেৱ চিত্তেন চ কামেহি ৱূপকট্ঠা ৱিহৰন্তি, যো চ নেসং কামেসু কামচ্ছন্দো কামস্নেহো কামমুচ্ছা কামপিপাসা কামপৰিড়াহো সো চ অজ্ঝত্তং ন সুপ্পহীনো হোতি, ন সুপ্পটিপ্পস্সদ্ধো, ওপক্কমিকা চেপি তে ভোন্তো সমণব্ৰাহ্মণা দুক্খা তিব্বা খৰা কটুকা ৱেদনা ৱেদযন্তি, অভব্বাৱ তে ঞাণায দস্সনায অনুত্তৰায সম্বোধায. নো চেপি তে ভোন্তো সমণব্ৰাহ্মণা ওপক্কমিকা দুক্খা তিব্বা খৰা কটুকা ৱেদনা ৱেদযন্তি, অভব্বাৱ তে ঞাণায দস্সনায অনুত্তৰায সম্বোধায. অযং খো মং, অগ্গিৱেস্সন, দুতিযা উপমা পটিভাসি অনচ্ছৰিযা পুব্বে অস্সুতপুব্বা’’.
৩৭৬. ‘‘অপৰাপি খো মং, অগ্গিৱেস্সন, ততিযা উপমা পটিভাসি অনচ্ছৰিযা পুব্বে অস্সুতপুব্বা. সেয্যথাপি, অগ্গিৱেস্সন, সুক্খং কট্ঠং কোড়াপং, আৰকা উদকা থলে নিক্খিত্তং. অথ পুৰিসো আগচ্ছেয্য উত্তৰাৰণিং আদায – ‘অগ্গিং অভিনিব্বত্তেস্সামি, তেজো পাতুকৰিস্সামী’তি. তং কিং মঞ্ঞসি, অগ্গিৱেস্সন, অপি নু সো পুৰিসো অমুং সুক্খং কট্ঠং কোড়াপং, আৰকা উদকা থলে নিক্খিত্তং, উত্তৰাৰণিং আদায অভিমন্থেন্তো অগ্গিং অভিনিব্বত্তেয্য, তেজো পাতুকৰেয্যা’’তি? ‘‘এৱং, ভো গোতম’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘অদুঞ্হি, ভো গোতম, সুক্খং কট্ঠং কোড়াপং, তঞ্চ পন আৰকা উদকা থলে নিক্খিত্ত’’ন্তি. ‘‘এৱমেৱ খো, অগ্গিৱেস্সন, যে হি কেচি সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা কাযেন চেৱ চিত্তেন চ কামেহি ৱূপকট্ঠা ৱিহৰন্তি, যো চ নেসং কামেসু কামচ্ছন্দো কামস্নেহো কামমুচ্ছা কামপিপাসা কামপৰিড়াহো, সো চ অজ্ঝত্তং সুপ্পহীনো হোতি সুপ্পটিপ্পস্সদ্ধো, ওপক্কমিকা চেপি তে ভোন্তো সমণব্ৰাহ্মণা দুক্খা তিব্বা খৰা কটুকা ৱেদনা ৱেদযন্তি, ভব্বাৱ তে ঞাণায দস্সনায অনুত্তৰায সম্বোধায. নো চেপি তে ভোন্তো সমণব্ৰাহ্মণা ওপক্কমিকা দুক্খা তিব্বা খৰা কটুকা ৱেদনা ৱেদযন্তি, ভব্বাৱ তে ঞাণায দস্সনায অনুত্তৰায সম্বোধায. অযং খো মং, অগ্গিৱেস্সন, ততিযা উপমা পটিভাসি অনচ্ছৰিযা পুব্বে অস্সুতপুব্বা. ইমা খো মং, অগ্গিৱেস্সন, তিস্সো উপমা পটিভংসু অনচ্ছৰিযা পুব্বে অস্সুতপুব্বা.’’
৩৭৭. ‘‘তস্স ময্হং, অগ্গিৱেস্সন, এতদহোসি – ‘যংনূনাহং দন্তেভি দন্তমাধায [পস্স ম. নি. ১.২২১ ৱিতক্কসণ্ঠানসুত্তে], জিৱ্হায তালুং আহচ্চ, চেতসা চিত্তং অভিনিগ্গণ্হেয্যং অভিনিপ্পীড়েয্যং অভিসন্তাপেয্য’ন্তি. সো খো অহং, অগ্গিৱেস্সন, দন্তেভি দন্তমাধায, জিৱ্হায তালুং আহচ্চ, চেতসা চিত্তং অভিনিগ্গণ্হামি অভিনিপ্পীড়েমি অভিসন্তাপেমি. তস্স ময্হং, অগ্গিৱেস্সন, দন্তেভি দন্তমাধায জিৱ্হায তালুং আহচ্চ চেতসা চিত্তং অভিনিগ্গণ্হতো অভিনিপ্পীড়যতো অভিসন্তাপযতো কচ্ছেহি সেদা মুচ্চন্তি. সেয্যথাপি, অগ্গিৱেস্সন, বলৱা পুৰিসো দুব্বলতৰং পুৰিসং সীসে ৱা গহেত্ৱা খন্ধে ৱা গহেত্ৱা অভিনিগ্গণ্হেয্য অভিনিপ্পীড়েয্য অভিসন্তাপেয্য, এৱমেৱ খো মে, অগ্গিৱেস্সন, দন্তেভি দন্তমাধায, জিৱ্হায তালুং আহচ্চ, চেতসা চিত্তং অভিনিগ্গণ্হতো অভিনিপ্পীড়যতো অভিসন্তাপযতো কচ্ছেহি সেদা মুচ্চন্তি. আৰদ্ধং খো পন মে, অগ্গিৱেস্সন, ৱীৰিযং হোতি অসল্লীনং, উপট্ঠিতা সতি অসম্মুট্ঠা, সাৰদ্ধো চ পন মে কাযো হোতি অপ্পটিপ্পস্সদ্ধো তেনেৱ দুক্খপ্পধানেন পধানাভিতুন্নস্স সতো. এৱৰূপাপি খো মে, অগ্গিৱেস্সন, উপ্পন্না দুক্খা ৱেদনা চিত্তং ন পৰিযাদায তিট্ঠতি.
৩৭৮. ‘‘তস্স ময্হং, অগ্গিৱেস্সন, এতদহোসি – ‘যংনূনাহং অপ্পাণকংযেৱ ঝানং ঝাযেয্য’ন্তি. সো খো অহং, অগ্গিৱেস্সন, মুখতো চ নাসতো চ অস্সাসপস্সাসে উপৰুন্ধিং. তস্স ময্হং, অগ্গিৱেস্সন, মুখতো চ নাসতো চ অস্সাসপস্সাসেসু উপৰুদ্ধেসু কণ্ণসোতেহি ৱাতানং নিক্খমন্তানং অধিমত্তো সদ্দো হোতি. সেয্যথাপি নাম কম্মাৰগগ্গৰিযা ধমমানায অধিমত্তো সদ্দো হোতি, এৱমেৱ খো মে, অগ্গিৱেস্সন, মুখতো চ নাসতো চ অস্সাসপস্সাসেসু উপৰুদ্ধেসু কণ্ণসোতেহি ৱাতানং নিক্খমন্তানং অধিমত্তো সদ্দো হোতি. আৰদ্ধং খো পন মে, অগ্গিৱেস্সন, ৱীৰিযং হোতি অসল্লীনং উপট্ঠিতা সতি অসম্মুট্ঠা. সাৰদ্ধো চ পন মে কাযো হোতি অপ্পটিপ্পস্সদ্ধো তেনেৱ দুক্খপ্পধানেন পধানাভিতুন্নস্স সতো. এৱৰূপাপি খো মে, অগ্গিৱেস্সন, উপ্পন্না দুক্খা ৱেদনা চিত্তং ন পৰিযাদায তিট্ঠতি.
‘‘তস্স ময্হং, অগ্গিৱেস্সন, এতদহোসি – ‘যংনূনাহং অপ্পাণকংযেৱ ঝানং ঝাযেয্য’ন্তি. সো খো অহং, অগ্গিৱেস্সন, মুখতো চ নাসতো চ কণ্ণতো চ অস্সাসপস্সাসে উপৰুন্ধিং. তস্স ময্হং, অগ্গিৱেস্সন, মুখতো চ নাসতো চ কণ্ণতো চ অস্সাসপস্সাসেসু উপৰুদ্ধেসু অধিমত্তা ৱাতা মুদ্ধনি ঊহনন্তি [ঊহন্তি (সী.), ওহনন্তি (স্যা. কং.), উহনন্তি (ক.)]. সেয্যথাপি, অগ্গিৱেস্সন, বলৱা পুৰিসো তিণ্হেন সিখৰেন মুদ্ধনি অভিমত্থেয্য [মুদ্ধানং অভিমন্থেয্য (সী. পী.), মুদ্ধানং অভিমত্থেয্য (স্যা. কং.)], এৱমেৱ খো মে, অগ্গিৱেস্সন, মুখতো চ নাসতো চ কণ্ণতো চ অস্সাসপস্সাসেসু উপৰুদ্ধেসু অধিমত্তা ৱাতা মুদ্ধনি ঊহনন্তি. আৰদ্ধং খো পন মে, অগ্গিৱেস্সন, ৱীৰিযং হোতি অসল্লীনং উপট্ঠিতা সতি অসম্মুট্ঠা. সাৰদ্ধো চ পন মে কাযো হোতি অপ্পটিপ্পস্সদ্ধো তেনেৱ দুক্খপ্পধানেন পধানাভিতুন্নস্স সতো. এৱৰূপাপি খো মে, অগ্গিৱেস্সন, উপ্পন্না দুক্খা ৱেদনা চিত্তং ন পৰিযাদায তিট্ঠতি.
‘‘তস্স ময্হং, অগ্গিৱেস্সন, এতদহোসি – ‘যংনূনাহং অপ্পাণকংযেৱ ঝানং ঝাযেয্য’ন্তি. সো খো অহং, অগ্গিৱেস্সন, মুখতো চ নাসতো চ কণ্ণতো চ অস্সাসপস্সাসে উপৰুন্ধিং. তস্স ময্হং, অগ্গিৱেস্সন, মুখতো চ নাসতো চ কণ্ণতো চ অস্সাসপস্সাসেসু উপৰুদ্ধেসু অধিমত্তা সীসে সীসৱেদনা হোন্তি. সেয্যথাপি, অগ্গিৱেস্সন, বলৱা পুৰিসো দড়্হেন ৱৰত্তক্খণ্ডেন [ৱৰত্তকবন্ধনেন (সী.)] সীসে সীসৱেঠং দদেয্য, এৱমেৱ খো মে, অগ্গিৱেস্সন, মুখতো চ নাসতো চ কণ্ণতো চ অস্সাসপস্সাসেসু উপৰুদ্ধেসু অধিমত্তা সীসে সীসৱেদনা হোন্তি. আৰদ্ধং খো পন মে, অগ্গিৱেস্সন, ৱীৰিযং হোতি অসল্লীনং উপট্ঠিতা সতি অসম্মুট্ঠা. সাৰদ্ধো চ পন মে কাযো হোতি অপ্পটিপ্পস্সদ্ধো তেনেৱ দুক্খপ্পধানেন পধানাভিতুন্নস্স সতো. এৱৰূপাপি খো মে, অগ্গিৱেস্সন, উপ্পন্না দুক্খা ৱেদনা চিত্তং ন পৰিযাদায তিট্ঠতি.
‘‘তস্স ময্হং, অগ্গিৱেস্সন, এতদহোসি – ‘যংনূনাহং অপ্পাণকংযেৱ ঝানং ঝাযেয্য’ন্তি. সো খো অহং, অগ্গিৱেস্সন, মুখতো চ নাসতো চ কণ্ণতো চ অস্সাসপস্সাসে উপৰুন্ধিং. তস্স ময্হং, অগ্গিৱেস্সন, মুখতো চ নাসতো চ কণ্ণতো চ অস্সাসপস্সাসেসু উপৰুদ্ধেসু অধিমত্তা ৱাতা কুচ্ছিং পৰিকন্তন্তি. সেয্যথাপি, অগ্গিৱেস্সন, দক্খো গোঘাতকো ৱা গোঘাতকন্তেৱাসী ৱা তিণ্হেন গোৱিকন্তনেন কুচ্ছিং পৰিকন্তেয্য, এৱমেৱ খো মে, অগ্গিৱেস্সন, মুখতো চ নাসতো চ কণ্ণতো চ অস্সাসপস্সাসেসু উপৰুদ্ধেসু অধিমত্তা ৱাতা কুচ্ছিং পৰিকন্তন্তি. আৰদ্ধং খো পন মে, অগ্গিৱেস্সন, ৱীৰিযং হোতি অসল্লীনং উপট্ঠিতা সতি অসম্মুট্ঠা. সাৰদ্ধো চ পন মে কাযো হোতি অপ্পটিপ্পস্সদ্ধো তেনেৱ দুক্খপ্পধানেন পধানাভিতুন্নস্স সতো. এৱৰূপাপি খো মে, অগ্গিৱেস্সন, উপ্পন্না দুক্খা ৱেদনা চিত্তং ন পৰিযাদায তিট্ঠতি.
‘‘তস্স ময্হং, অগ্গিৱেস্সন, এতদহোসি – ‘যংনূনাহং অপ্পাণকংযেৱ ঝানং ঝাযেয্য’ন্তি. সো খো অহং, অগ্গিৱেস্সন, মুখতো চ নাসতো চ কণ্ণতো চ অস্সাসপস্সাসে উপৰুন্ধিং. তস্স ময্হং, অগ্গিৱেস্সন, মুখতো চ নাসতো চ কণ্ণতো চ অস্সাসপস্সাসেসু উপৰুদ্ধেসু অধিমত্তো কাযস্মিং ডাহো হোতি. সেয্যথাপি, অগ্গিৱেস্সন, দ্ৱে বলৱন্তো পুৰিসা দুব্বলতৰং পুৰিসং নানাবাহাসু গহেত্ৱা অঙ্গাৰকাসুযা সন্তাপেয্যুং সম্পৰিতাপেয্যুং, এৱমেৱ খো মে, অগ্গিৱেস্সন, মুখতো চ নাসতো চ কণ্ণতো চ অস্সাসপস্সাসেসু উপৰুদ্ধেসু অধিমত্তো কাযস্মিং ডাহো হোতি. আৰদ্ধং খো পন মে, অগ্গিৱেস্সন, ৱীৰিযং হোতি অসল্লীনং উপট্ঠিতা সতি অসম্মুট্ঠা. সাৰদ্ধো চ পন মে কাযো হোতি অপ্পটিপ্পস্সদ্ধো তেনেৱ দুক্খপ্পধানেন পধানাভিতুন্নস্স সতো. এৱৰূপাপি খো মে, অগ্গিৱেস্সন, উপ্পন্না দুক্খা ৱেদনা চিত্তং ন পৰিযাদায তিট্ঠতি. অপিস্সু মং, অগ্গিৱেস্সন, দেৱতা দিস্ৱা এৱমাহংসু – ‘কালঙ্কতো সমণো গোতমো’তি. একচ্চা দেৱতা এৱমাহংসু – ‘ন কালঙ্কতো সমণো গোতমো, অপি চ কালঙ্কৰোতী’তি. একচ্চা দেৱতা এৱমাহংসু – ‘ন কালঙ্কতো সমণো গোতমো, নপি কালঙ্কৰোতি, অৰহং সমণো গোতমো, ৱিহাৰোত্ৱেৱ সো [ৱিহাৰোত্ৱেৱেসো (সী.)] অৰহতো এৱৰূপো হোতী’তি [ৱিহাৰোত্ৱেৱেসো অৰহতো’’তি (?)].
৩৭৯. ‘‘তস্স ময্হং, অগ্গিৱেস্সন, এতদহোসি – ‘যংনূনাহং সব্বসো আহাৰুপচ্ছেদায পটিপজ্জেয্য’ন্তি. অথ খো মং, অগ্গিৱেস্সন, দেৱতা উপসঙ্কমিত্ৱা এতদৱোচুং – ‘মা খো ত্ৱং, মাৰিস, সব্বসো আহাৰুপচ্ছেদায পটিপজ্জি. সচে খো ত্ৱং, মাৰিস, সব্বসো আহাৰুপচ্ছেদায পটিপজ্জিস্সসি, তস্স তে মযং দিব্বং ওজং লোমকূপেহি অজ্ঝোহাৰেস্সাম [অজ্ঝোহৰিস্সাম (স্যা. কং. পী. ক.)], তায ত্ৱং যাপেস্সসী’তি. তস্স ময্হং, অগ্গিৱেস্সন, এতদহোসি – ‘অহঞ্চেৱ খো পন সব্বসো অজজ্জিতং [অজদ্ধুকং (সী. পী.), জদ্ধুকং (স্যা. কং.)] পটিজানেয্যং, ইমা চ মে দেৱতা দিব্বং ওজং লোমকূপেহি অজ্ঝোহাৰেয্যুং [অজ্ঝোহৰেয্যুং (স্যা. কং. পী. ক.)], তায চাহং যাপেয্যং, তং মমস্স মুসা’তি. সো খো অহং, অগ্গিৱেস্সন, তা দেৱতা পচ্চাচিক্খামি, ‘হল’ন্তি ৱদামি.
৩৮০. ‘‘তস্স ময্হং, অগ্গিৱেস্সন, এতদহোসি – ‘যংনূনাহং থোকং থোকং আহাৰং আহাৰেয্যং, পসতং পসতং, যদি ৱা মুগ্গযূসং, যদি ৱা কুলত্থযূসং, যদি ৱা কড়াযযূসং, যদি ৱা হৰেণুকযূস’ন্তি. সো খো অহং, অগ্গিৱেস্সন, থোকং থোকং আহাৰং আহাৰেসিং, পসতং পসতং, যদি ৱা মুগ্গযূসং, যদি ৱা কুলত্থযূসং, যদি ৱা কড়াযযূসং, যদি ৱা হৰেণুকযূসং. তস্স ময্হং, অগ্গিৱেস্সন, থোকং থোকং আহাৰং আহাৰযতো, পসতং পসতং, যদি ৱা মুগ্গযূসং, যদি ৱা কুলত্থযূসং, যদি ৱা কড়াযযূসং, যদি ৱা হৰেণুকযূসং, অধিমত্তকসিমানং পত্তো কাযো হোতি. সেয্যথাপি নাম আসীতিকপব্বানি ৱা কাড়পব্বানি ৱা, এৱমেৱস্সু মে অঙ্গপচ্চঙ্গানি ভৱন্তি তাযেৱপ্পাহাৰতায. সেয্যথাপি নাম ওট্ঠপদং, এৱমেৱস্সু মে আনিসদং হোতি তাযেৱপ্পাহাৰতায. সেয্যথাপি নাম ৱট্টনাৱড়ী, এৱমেৱস্সু মে পিট্ঠিকণ্টকো উণ্ণতাৱনতো হোতি তাযেৱপ্পাহাৰতায. সেয্যথাপি নাম জৰসালায গোপাণসিযো ওলুগ্গৱিলুগ্গা ভৱন্তি, এৱমেৱস্সু মে ফাসুড়িযো ওলুগ্গৱিলুগ্গা ভৱন্তি তাযেৱপ্পাহাৰতায. সেয্যথাপি নাম গম্ভীৰে উদপানে উদকতাৰকা গম্ভীৰগতা ওক্খাযিকা দিস্সন্তি, এৱমেৱস্সু মে অক্খিকূপেসু অক্খিতাৰকা গম্ভীৰগতা ওক্খাযিকা দিস্সন্তি তাযেৱপ্পাহাৰতায. সেয্যথাপি নাম তিত্তকালাবু আমকচ্ছিন্নো ৱাতাতপেন সংফুটিতো হোতি সম্মিলাতো, এৱমেৱস্সু মে সীসচ্ছৱি সংফুটিতা হোতি সম্মিলাতা তাযেৱপ্পাহাৰতায.
‘‘সো খো অহং, অগ্গিৱেস্সন, উদৰচ্ছৱিং পৰিমসিস্সামীতি পিট্ঠিকণ্টকংযেৱ পৰিগ্গণ্হামি, পিট্ঠিকণ্টকং পৰিমসিস্সামীতি উদৰচ্ছৱিংযেৱ পৰিগ্গণ্হামি, যাৱস্সু মে, অগ্গিৱেস্সন, উদৰচ্ছৱি পিট্ঠিকণ্টকং অল্লীনা হোতি তাযেৱপ্পাহাৰতায. সো খো অহং, অগ্গিৱেস্সন, ৱচ্চং ৱা মুত্তং ৱা কৰিস্সামীতি তত্থেৱ অৱকুজ্জো পপতামি তাযেৱপ্পাহাৰতায. সো খো অহং, অগ্গিৱেস্সন, ইমমেৱ কাযং অস্সাসেন্তো পাণিনা গত্তানি অনুমজ্জামি. তস্স ময্হং, অগ্গিৱেস্সন, পাণিনা গত্তানি অনুমজ্জতো পূতিমূলানি লোমানি কাযস্মা পপতন্তি তাযেৱপ্পাহাৰতায. অপিস্সু মং, অগ্গিৱেস্সন, মনুস্সা দিস্ৱা এৱমাহংসু – ‘কাড়ো সমণো গোতমো’তি. একচ্চে মনুস্সা এৱমাহংসু – ‘ন কাড়ো সমণো গোতমো, সামো সমণো গোতমো’তি. একচ্চে মনুস্সা এৱমাহংসু – ‘ন কাড়ো সমণো গোতমো, নপি সামো, মঙ্গুৰচ্ছৱি সমণো গোতমো’তি. যাৱস্সু মে, অগ্গিৱেস্সন, তাৱ পৰিসুদ্ধো ছৱিৱণ্ণো পৰিযোদাতো উপহতো হোতি তাযেৱপ্পাহাৰতায.
৩৮১. ‘‘তস্স ময্হং, অগ্গিৱেস্সন, এতদহোসি – ‘যে খো কেচি অতীতমদ্ধানং সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা ওপক্কমিকা দুক্খা তিব্বা খৰা কটুকা ৱেদনা ৱেদযিংসু, এতাৱপৰমং, নযিতো ভিয্যো. যেপি হি কেচি অনাগতমদ্ধানং সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা ওপক্কমিকা দুক্খা তিব্বা খৰা কটুকা ৱেদনা ৱেদযিস্সন্তি, এতাৱপৰমং, নযিতো ভিয্যো. যেপি হি কেচি এতৰহি সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা ওপক্কমিকা দুক্খা তিব্বা খৰা কটুকা ৱেদনা ৱেদযন্তি, এতাৱপৰমং, নযিতো ভিয্যো. ন খো পনাহং ইমায কটুকায দুক্কৰকাৰিকায অধিগচ্ছামি উত্তৰি মনুস্সধম্মা অলমৰিযঞাণদস্সনৱিসেসং. সিযা নু খো অঞ্ঞো মগ্গো বোধাযা’তি? তস্স ময্হং, অগ্গিৱেস্সন, এতদহোসি – ‘অভিজানামি খো পনাহং পিতু সক্কস্স কম্মন্তে সীতায জম্বুচ্ছাযায নিসিন্নো ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি ৱিৱিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৱিতক্কং সৱিচাৰং ৱিৱেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰিতা. সিযা নু খো এসো মগ্গো বোধাযা’তি? তস্স ময্হং, অগ্গিৱেস্সন, সতানুসাৰি ৱিঞ্ঞাণং অহোসি – ‘এসেৱ মগ্গো বোধাযা’তি. তস্স ময্হং, অগ্গিৱেস্সন, এতদহোসি – ‘কিং নু খো অহং তস্স সুখস্স ভাযামি, যং তং সুখং অঞ্ঞত্ৰেৱ কামেহি অঞ্ঞত্ৰ অকুসলেহি ধম্মেহী’তি? তস্স ময্হং, অগ্গিৱেস্সন, এতদহোসি – ‘ন খো অহং তস্স সুখস্স ভাযামি, যং তং সুখং অঞ্ঞত্ৰেৱ কামেহি অঞ্ঞত্ৰ অকুসলেহি ধম্মেহী’তি.
৩৮২. ‘‘তস্স ময্হং, অগ্গিৱেস্সন, এতদহোসি – ‘ন খো তং সুকৰং সুখং অধিগন্তুং এৱং অধিমত্তকসিমানং পত্তকাযেন, যংনূনাহং ওড়াৰিকং আহাৰং আহাৰেয্যং ওদনকুম্মাস’ন্তি. সো খো অহং, অগ্গিৱেস্সন, ওড়াৰিকং আহাৰং আহাৰেসিং ওদনকুম্মাসং. তেন খো পন মং, অগ্গিৱেস্সন, সমযেন পঞ্চ [পঞ্চৱগ্গিযা (অঞ্ঞসুত্তেসু)] ভিক্খূ পচ্চুপট্ঠিতা হোন্তি – ‘যং খো সমণো গোতমো ধম্মং অধিগমিস্সতি, তং নো আৰোচেস্সতী’তি. যতো খো অহং, অগ্গিৱেস্সন, ওড়াৰিকং আহাৰং আহাৰেসিং ওদনকুম্মাসং, অথ মে তে পঞ্চ ভিক্খূ নিব্বিজ্জ পক্কমিংসু – ‘বাহুল্লিকো [বাহুলিকো (সী. পী.) সংঘভেদসিক্খাপদটীকায সমেতি] সমণো গোতমো, পধানৱিব্ভন্তো, আৱত্তো বাহুল্লাযা’তি.
৩৮৩. ‘‘সো খো অহং, অগ্গিৱেস্সন, ওড়াৰিকং আহাৰং আহাৰেত্ৱা, বলং গহেত্ৱা, ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি ৱিৱিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৱিতক্কং সৱিচাৰং ৱিৱেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহাসিং. এৱৰূপাপি খো মে, অগ্গিৱেস্সন, উপ্পন্না সুখা ৱেদনা চিত্তং ন পৰিযাদায তিট্ঠতি. ৱিতক্কৱিচাৰানং ৱূপসমা অজ্ঝত্তং সম্পসাদনং চেতসো একোদিভাৱং অৱিতক্কং অৱিচাৰং সমাধিজং পীতিসুখং দুতিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহাসিং. এৱৰূপাপি খো মে, অগ্গিৱেস্সন, উপ্পন্না সুখা ৱেদনা চিত্তং ন পৰিযাদায তিট্ঠতি. পীতিযা চ ৱিৰাগা উপেক্খকো চ ৱিহাসিং, সতো চ সম্পজানো. সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৱেদেসিং যং তং অৰিযা আচিক্খন্তি – ‘উপেক্খকো সতিমা সুখৱিহাৰী’তি ততিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহাসিং. এৱৰূপাপি খো মে, অগ্গিৱেস্সন, উপ্পন্না সুখা ৱেদনা চিত্তং ন পৰিযাদায তিট্ঠতি. সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানা, পুব্বেৱ সোমনস্সদোমনস্সানং অত্থঙ্গমা, অদুক্খমসুখং উপেক্খাসতিপাৰিসুদ্ধিং চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহাসিং. এৱৰূপাপি খো মে, অগ্গিৱেস্সন, উপ্পন্না সুখা ৱেদনা চিত্তং ন পৰিযাদায তিট্ঠতি.
৩৮৪. ‘‘সো এৱং সমাহিতে চিত্তে পৰিসুদ্ধে পৰিযোদাতে অনঙ্গণে ৱিগতূপক্কিলেসে মুদুভূতে কম্মনিযে ঠিতে আনেঞ্জপ্পত্তে পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণায চিত্তং অভিনিন্নামেসিং. সো অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰামি, সেয্যথিদং – একম্পি জাতিং…পে… ইতি সাকাৰং সউদ্দেসং অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰামি. অযং খো মে, অগ্গিৱেস্সন, ৰত্তিযা পঠমে যামে পঠমা ৱিজ্জা অধিগতা; অৱিজ্জা ৱিহতা, ৱিজ্জা উপ্পন্না; তমো ৱিহতো, আলোকো উপ্পন্নো; যথা তং অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৱিহৰতো. এৱৰূপাপি খো মে, অগ্গিৱেস্সন, উপ্পন্না সুখা ৱেদনা চিত্তং ন পৰিযাদায তিট্ঠতি.
৩৮৫. ‘‘সো এৱং সমাহিতে চিত্তে পৰিসুদ্ধে পৰিযোদাতে অনঙ্গণে ৱিগতূপক্কিলেসে মুদুভূতে কম্মনিযে ঠিতে আনেঞ্জপ্পত্তে সত্তানং চুতূপপাতঞাণায চিত্তং অভিনিন্নামেসিং. সো দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সামি চৱমানে উপপজ্জমানে হীনে পণীতে সুৱণ্ণে দুব্বণ্ণে সুগতে দুগ্গতে যথাকম্মূপগে সত্তে পজানামি…পে… অযং খো মে, অগ্গিৱেস্সন, ৰত্তিযা মজ্ঝিমে যামে দুতিযা ৱিজ্জা অধিগতা; অৱিজ্জা ৱিহতা, ৱিজ্জা উপ্পন্না; তমো ৱিহতো, আলোকো উপ্পন্নো; যথা তং অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৱিহৰতো. এৱৰূপাপি খো মে, অগ্গিৱেস্সন, উপ্পন্না সুখা ৱেদনা চিত্তং ন পৰিযাদায তিট্ঠতি.
৩৮৬. ‘‘সো এৱং সমাহিতে চিত্তে পৰিসুদ্ধে পৰিযোদাতে অনঙ্গণে ৱিগতূপক্কিলেসে মুদুভূতে কম্মনিযে ঠিতে আনেঞ্জপ্পত্তে আসৱানং খযঞাণায চিত্তং অভিনিন্নামেসিং. সো ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং অব্ভঞ্ঞাসিং, ‘অযং দুক্খসমুদযো’তি যথাভূতং অব্ভঞ্ঞাসিং, ‘অযং দুক্খনিৰোধো’তি যথাভূতং অব্ভঞ্ঞাসিং, ‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং অব্ভঞ্ঞাসিং. ‘ইমে আসৱা’তি যথাভূতং অব্ভঞ্ঞাসিং, ‘অযং আসৱসমুদযো’তি যথাভূতং অব্ভঞ্ঞাসিং, ‘অযং আসৱনিৰোধো’তি যথাভূতং অব্ভঞ্ঞাসিং, ‘অযং আসৱনিৰোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং অব্ভঞ্ঞাসিং. তস্স মে এৱং জানতো এৱং পস্সতো কামাসৱাপি চিত্তং ৱিমুচ্চিত্থ, ভৱাসৱাপি চিত্তং ৱিমুচ্চিত্থ, অৱিজ্জাসৱাপি চিত্তং ৱিমুচ্চিত্থ. ৱিমুত্তস্মিং ৱিমুত্তমিতি ঞাণং অহোসি. ‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযা’তি অব্ভঞ্ঞাসিং. অযং খো মে, অগ্গিৱেস্সন, ৰত্তিযা পচ্ছিমে যামে ততিযা ৱিজ্জা অধিগতা; অৱিজ্জা ৱিহতা, ৱিজ্জা উপ্পন্না; তমো ৱিহতো, আলোকো উপ্পন্নো; যথা তং অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৱিহৰতো. এৱৰূপাপি খো মে, অগ্গিৱেস্সন, উপ্পন্না সুখা ৱেদনা চিত্তং ন পৰিযাদায তিট্ঠতি.
৩৮৭. ‘‘অভিজানামি খো পনাহং, অগ্গিৱেস্সন, অনেকসতায পৰিসায ধম্মং দেসেতা. অপিস্সু মং একমেকো এৱং মঞ্ঞতি – ‘মমেৱাৰব্ভ সমণো গোতমো ধম্মং দেসেতী’তি. ‘ন খো পনেতং, অগ্গিৱেস্সন, এৱং দট্ঠব্বং; যাৱদেৱ ৱিঞ্ঞাপনত্থায তথাগতো পৰেসং ধম্মং দেসেতি. সো খো অহং, অগ্গিৱেস্সন, তস্সাযেৱ কথায পৰিযোসানে, তস্মিংযেৱ পুৰিমস্মিং সমাধিনিমিত্তে অজ্ঝত্তমেৱ চিত্তং সণ্ঠপেমি সন্নিসাদেমি একোদিং কৰোমি সমাদহামি, যেন সুদং নিচ্চকপ্পং ৱিহৰামী’’’তি.