১. মহাপঞ্ঞাকথা

১. অনিচ্চানুপস্সনা ভাৱিতা বহুলীকতা কতমং পঞ্ঞং পৰিপূৰেতি? দুক্খানুপস্সনা ভাৱিতা বহুলীকতা কতমং পঞ্ঞং পৰিপূৰেতি? অনত্তানুপস্সনা ভাৱিতা বহুলীকতা কতমং পঞ্ঞং পৰিপূৰেতি…পে… পটিনিস্সগ্গানুপস্সনা ভাৱিতা বহুলীকতা কতমং পঞ্ঞং পৰিপূৰেতি?

অনিচ্চানুপস্সনা ভাৱিতা বহুলীকতা জৱনপঞ্ঞং পৰিপূৰেতি. দুক্খানুপস্সনা ভাৱিতা বহুলীকতা নিব্বেধিকপঞ্ঞং পৰিপূৰেতি. অনত্তানুপস্সনা ভাৱিতা বহুলীকতা মহাপঞ্ঞং পৰিপূৰেতি. নিব্বিদানুপস্সনা ভাৱিতা বহুলীকতা তিক্খপঞ্ঞং পৰিপূৰেতি. ৱিৰাগানুপস্সনা ভাৱিতা বহুলীকতা ৱিপুলপঞ্ঞং পৰিপূৰেতি. নিৰোধানুপস্সনা ভাৱিতা বহুলীকতা গম্ভীৰপঞ্ঞং পৰিপূৰেতি. পটিনিস্সগ্গানুপস্সনা ভাৱিতা বহুলীকতা অসামন্তপঞ্ঞং [অস্সামন্তপঞ্ঞং (স্যা.)] পৰিপূৰেতি. ইমা সত্ত পঞ্ঞা ভাৱিতা বহুলীকতা পণ্ডিচ্চং পৰিপূৰেন্তি. ইমা অট্ঠ পঞ্ঞা ভাৱিতা বহুলীকতা পুথুপঞ্ঞং পৰিপূৰেন্তি. ইমা নৱ পঞ্ঞা ভাৱিতা বহুলীকতা হাসপঞ্ঞং পৰিপূৰেন্তি.

হাসপঞ্ঞা পটিভানপটিসম্ভিদা. তস্সা অত্থৱৱত্থানতো অত্থপটিসম্ভিদা অধিগতা হোতি সচ্ছিকতা ফস্সিতা পঞ্ঞায. ধম্মৱৱত্থানতো ধম্মপটিসম্ভিদা অধিগতা হোতি সচ্ছিকতা ফস্সিতা পঞ্ঞায. নিৰুত্তিৱৱত্থানতো নিৰুত্তিপটিসম্ভিদা অধিগতা হোতি সচ্ছিকতা ফস্সিতা পঞ্ঞায. পটিভানৱৱত্থানতো পটিভানপটিসম্ভিদা অধিগতা হোতি সচ্ছিকতা ফস্সিতা পঞ্ঞায. তস্সিমা চতস্সো পটিসম্ভিদাযো অধিগতা হোন্তি সচ্ছিকতা ফস্সিতা পঞ্ঞায.

ৰূপে অনিচ্চানুপস্সনা ভাৱিতা বহুলীকতা কতমং পঞ্ঞং পৰিপূৰেতি…পে… ৰূপে পটিনিস্সগ্গানুপস্সনা ভাৱিতা বহুলীকতা কতমং পঞ্ঞং পৰিপূৰেতি? ৰূপে অনিচ্চানুপস্সনা ভাৱিতা বহুলীকতা জৱনপঞ্ঞং পৰিপূৰেতি…পে… ৰূপে পটিনিস্সগ্গানুপস্সনা ভাৱিতা বহুলীকতা অসামন্তপঞ্ঞং পৰিপূৰেতি. ইমা সত্ত পঞ্ঞা ভাৱিতা বহুলীকতা পণ্ডিচ্চং পৰিপূৰেন্তি. ইমা অট্ঠ পঞ্ঞা ভাৱিতা বহুলীকতা পুথুপঞ্ঞং পৰিপূৰেন্তি. ইমা নৱ পঞ্ঞা ভাৱিতা বহুলীকতা হাসপঞ্ঞং পৰিপূৰেন্তি.

হাসপঞ্ঞা পটিভানপটিসম্ভিদা. তস্সা অত্থৱৱত্থানতো অত্থপটিসম্ভিদা অধিগতা হোতি সচ্ছিকতা ফস্সিতা পঞ্ঞায. ধম্মৱৱত্থানতো ধম্মপটিসম্ভিদা অধিগতা হোতি সচ্ছিকতা ফস্সিতা পঞ্ঞায. নিৰুত্তিৱৱত্থানতো নিৰুত্তিপটিসম্ভিদা অধিগতা হোতি সচ্ছিকতা ফস্সিতা পঞ্ঞায. পটিভানৱৱত্থানতো পটিভানপটিসম্ভিদা অধিগতা হোতি, সচ্ছিকতা ফস্সিতা পঞ্ঞায. তস্সিমা চতস্সো পটিসম্ভিদাযো অধিগতা হোন্তি সচ্ছিকতা ফস্সিতা পঞ্ঞায.

ৱেদনায…পে… সঞ্ঞায… সঙ্খাৰেসু… ৱিঞ্ঞাণে… চক্খুস্মিং…পে… জৰামৰণে অনিচ্চানুপস্সনা ভাৱিতা বহুলীকতা কতমং পঞ্ঞং পৰিপূৰেতি…পে… জৰামৰণে পটিনিস্সগ্গানুপস্সনা ভাৱিতা বহুলীকতা কতমং পঞ্ঞং পৰিপূৰেতি? জৰামৰণে অনিচ্চানুপস্সনা ভাৱিতা বহুলীকতা জৱনপঞ্ঞং পৰিপূৰেতি…পে… জৰামৰণে পটিনিস্সগ্গানুপস্সনা ভাৱিতা বহুলীকতা অসামন্তপঞ্ঞং পৰিপূৰেতি. ইমা সত্ত পঞ্ঞা ভাৱিতা বহুলীকতা পণ্ডিচ্চং পৰিপূৰেন্তি. ইমা অট্ঠ পঞ্ঞা ভাৱিতা বহুলীকতা পুথুপঞ্ঞং পৰিপূৰেন্তি. ইমা নৱ পঞ্ঞা ভাৱিতা বহুলীকতা হাসপঞ্ঞং পৰিপূৰেন্তি.

হাসপঞ্ঞা পটিভানপটিসম্ভিদা. তস্সা অত্থৱৱত্থানতো অত্থপটিসম্ভিদা অধিগতা হোতি সচ্ছিকতা ফস্সিতা পঞ্ঞায. ধম্মৱৱত্থানতো ধম্মপটিসম্ভিদা অধিগতা হোতি সচ্ছিকতা ফস্সিতা পঞ্ঞায. নিৰুত্তিৱৱত্থানতো নিৰুত্তিপটিসম্ভিদা অধিগতা হোতি সচ্ছিকতা ফস্সিতা পঞ্ঞায. পটিভানৱৱত্থানতো পটিভানপটিসম্ভিদা অধিগতা হোতি সচ্ছিকতা ফস্সিতা পঞ্ঞায. তস্সিমা চতস্সো পটিসম্ভিদাযো অধিগতা হোন্তি সচ্ছিকতা ফস্সিতা পঞ্ঞায.

২. ৰূপে অনিচ্চানুপস্সনা ভাৱিতা বহুলীকতা কতমং পঞ্ঞং পৰিপূৰেতি? অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নে ৰূপে অনিচ্চানুপস্সনা ভাৱিতা বহুলীকতা কতমং পঞ্ঞং পৰিপূৰেতি? ৰূপে দুক্খানুপস্সনা ভাৱিতা বহুলীকতা কতমং পঞ্ঞং পৰিপূৰেতি? অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নে ৰূপে দুক্খানুপস্সনা ভাৱিতা বহুলীকতা কতমং পঞ্ঞং পৰিপূৰেতি? ৰূপে অনত্তানুপস্সনা ভাৱিতা বহুলীকতা কতমং পঞ্ঞং পৰিপূৰেতি? অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নে ৰূপে অনত্তানুপস্সনা ভাৱিতা বহুলীকতা কতমং পঞ্ঞং পৰিপূৰেতি? ৰূপে নিব্বিদানুপস্সনা ভাৱিতা বহুলীকতা কতমং পঞ্ঞং পৰিপূৰেতি? অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নে ৰূপে নিব্বিদানুপস্সনা ভাৱিতা বহুলীকতা কতমং পঞ্ঞং পৰিপূৰেতি? ৰূপে ৱিৰাগানুপস্সনা ভাৱিতা বহুলীকতা কতমং পঞ্ঞং পৰিপূৰেতি? অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নে ৰূপে ৱিৰাগানুপস্সনা ভাৱিতা বহুলীকতা কতমং পঞ্ঞং পৰিপূৰেতি? ৰূপে নিৰোধানুপস্সনা ভাৱিতা বহুলীকতা কতমং পঞ্ঞং পৰিপূৰেতি? অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নে ৰূপে নিৰোধানুপস্সনা ভাৱিতা বহুলীকতা কতমং পঞ্ঞং পৰিপূৰেতি? ৰূপে পটিনিস্সগ্গানুপস্সনা ভাৱিতা বহুলীকতা কতমং পঞ্ঞং পৰিপূৰেতি? অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নে ৰূপে পটিনিস্সগ্গানুপস্সনা ভাৱিতা বহুলীকতা কতমং পঞ্ঞং পৰিপূৰেতি?

ৰূপে অনিচ্চানুপস্সনা ভাৱিতা বহুলীকতা জৱনপঞ্ঞং পৰিপূৰেতি. অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নে ৰূপে অনিচ্চানুপস্সনা ভাৱিতা বহুলীকতা জৱনপঞ্ঞং পৰিপূৰেতি. ৰূপে দুক্খানুপস্সনা ভাৱিতা বহুলীকতা নিব্বেধিকপঞ্ঞং পৰিপূৰেতি. অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নে ৰূপে দুক্খানুপস্সনা ভাৱিতা বহুলীকতা জৱনপঞ্ঞং পৰিপূৰেতি. ৰূপে অনত্তানুপস্সনা ভাৱিতা বহুলীকতা মহাপঞ্ঞং পৰিপূৰেতি. অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নে ৰূপে অনত্তানুপস্সনা ভাৱিতা বহুলীকতা জৱনপঞ্ঞং পৰিপূৰেতি. ৰূপে নিব্বিদানুপস্সনা ভাৱিতা বহুলীকতা তিক্খপঞ্ঞং পৰিপূৰেতি. অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নে ৰূপে নিব্বিদানুপস্সনা ভাৱিতা বহুলীকতা জৱনপঞ্ঞং পৰিপূৰেতি. ৰূপে ৱিৰাগানুপস্সনা ভাৱিতা বহুলীকতা ৱিপুলপঞ্ঞং পৰিপূৰেতি. অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নে ৰূপে ৱিৰাগানুপস্সনা ভাৱিতা বহুলীকতা জৱনপঞ্ঞং পৰিপূৰেতি. ৰূপে নিৰোধানুপস্সনা ভাৱিতা বহুলীকতা গম্ভীৰপঞ্ঞং পৰিপূৰেতি. অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নে ৰূপে নিৰোধানুপস্সনা ভাৱিতা বহুলীকতা জৱনপঞ্ঞং পৰিপূৰেতি. ৰূপে পটিনিস্সগ্গানুপস্সনা ভাৱিতা বহুলীকতা অসামন্তপঞ্ঞং পৰিপূৰেতি. অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নে ৰূপে পটিনিস্সগ্গানুপস্সনা ভাৱিতা বহুলীকতা জৱনপঞ্ঞং পৰিপূৰেতি. ইমা সত্ত পঞ্ঞা ভাৱিতা বহুলীকতা পণ্ডিচ্চং পৰিপূৰেন্তি. ইমা অট্ঠ পঞ্ঞা ভাৱিতা বহুলীকতা পুথুপঞ্ঞং পৰিপূৰেন্তি. ইমা নৱ পঞ্ঞা ভাৱিতা বহুলীকতা হাসপঞ্ঞং পৰিপূৰেন্তি.

হাসপঞ্ঞা পটিভানপটিসম্ভিদা. তস্সা অত্থৱৱত্থানতো অত্থপটিসম্ভিদা অধিগতা হোতি সচ্ছিকতা ফস্সিতা পঞ্ঞায. ধম্মৱৱত্থানতো ধম্মপটিসম্ভিদা অধিগতা হোতি সচ্ছিকতা ফস্সিতা পঞ্ঞায. নিৰুত্তিৱৱত্থানতো নিৰুত্তিপটিসম্ভিদা অধিগতা হোতি সচ্ছিকতা ফস্সিতা পঞ্ঞায. পটিভানৱৱত্থানতো পটিভানপটিসম্ভিদা অধিগতা হোতি সচ্ছিকতা ফস্সিতা পঞ্ঞায. তস্সিমা চতস্সো পটিসম্ভিদাযো অধিগতা হোন্তি সচ্ছিকতা ফস্সিতা পঞ্ঞায.

ৱেদনায…পে… সঞ্ঞায… সঙ্খাৰেসু… ৱিঞ্ঞাণে… চক্খুস্মিং…পে… জৰামৰণে অনিচ্চানুপস্সনা ভাৱিতা বহুলীকতা কতমং পঞ্ঞং পৰিপূৰেতি? অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নে জৰামৰণে অনিচ্চানুপস্সনা ভাৱিতা বহুলীকতা কতমং পঞ্ঞং পৰিপূৰেতি…পে… জৰামৰণে পটিনিস্সগ্গানুপস্সনা ভাৱিতা বহুলীকতা কতমং পঞ্ঞং পৰিপূৰেতি? অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নে জৰামৰণে পটিনিস্সগ্গানুপস্সনা ভাৱিতা বহুলীকতা কতমং পঞ্ঞং পৰিপূৰেতি? জৰামৰণে অনিচ্চানুপস্সনা ভাৱিতা বহুলীকতা জৱনপঞ্ঞং পৰিপূৰেতি. অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নে জৰামৰণে অনিচ্চানুপস্সনা ভাৱিতা বহুলীকতা জৱনপঞ্ঞং পৰিপূৰেতি…পে… তস্সিমা চতস্সো পটিসম্ভিদাযো অধিগতা হোন্তি সচ্ছিকতা ফস্সিতা পঞ্ঞায.

৩. ‘‘চত্তাৰোমে, ভিক্খৱে [সং. নি. ৫.১৮৫১], ধম্মা ভাৱিতা বহুলীকতা সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিৰিযায সংৱত্তন্তি. কতমে চত্তাৰো? সপ্পুৰিসসংসেৱো, সদ্ধম্মস্সৱনং, যোনিসোমনসিকাৰো, ধম্মানুধম্মপটিপত্তি – ইমে খো, ভিক্খৱে, চত্তাৰো ধম্মা ভাৱিতা বহুলীকতা সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিৰিযায সংৱত্তন্তি.

‘‘চত্তাৰোমে, ভিক্খৱে, ধম্মা ভাৱিতা বহুলীকতা সকদাগামিফলসচ্ছিকিৰিযায সংৱত্তন্তি…পে… অনাগামিফলসচ্ছিকিৰিযায সংৱত্তন্তি…পে… অৰহত্তফলসচ্ছিকিৰিযায সংৱত্তন্তি. কতমে চত্তাৰো? সপ্পুৰিসসংসেৱো, সদ্ধম্মস্সৱনং, যোনিসোমনসিকাৰো, ধম্মানুধম্মপটিপত্তি – ইমে খো, ভিক্খৱে, চত্তাৰো ধম্মা ভাৱিতা বহুলীকতা অৰহত্তমগ্গফলসচ্ছিকিৰিযায সংৱত্তন্তি.

‘‘চত্তাৰোমে, ভিক্খৱে, ধম্মা ভাৱিতা বহুলীকতা পঞ্ঞাপটিলাভায সংৱত্তন্তি…পে… পঞ্ঞাবুদ্ধিযা সংৱত্তন্তি, পঞ্ঞাৱেপুল্লায সংৱত্তন্তি, মহাপঞ্ঞতায সংৱত্তন্তি, পুথুপঞ্ঞতায সংৱত্তন্তি, ৱিপুলপঞ্ঞতায সংৱত্তন্তি, গম্ভীৰপঞ্ঞতায সংৱত্তন্তি, অসামন্তপঞ্ঞতায [অস্সামন্তপঞ্ঞতায (স্যা.) সং. নি. ৩ পস্সিতব্বা] সংৱত্তন্তি, ভূৰিপঞ্ঞতায সংৱত্তন্তি, পঞ্ঞাবাহুল্লায সংৱত্তন্তি, সীঘপঞ্ঞতায সংৱত্তন্তি, লহুপঞ্ঞতায সংৱত্তন্তি, হাসপঞ্ঞতায সংৱত্তন্তি, জৱনপঞ্ঞতায সংৱত্তন্তি, তিক্খপঞ্ঞতায সংৱত্তন্তি, নিব্বেধিকপঞ্ঞতায সংৱত্তন্তি. কতমে চত্তাৰো? সপ্পুৰিসসংসেৱো, সদ্ধম্মস্সৱনং, যোনিসোমনসিকাৰো, ধম্মানুধম্মপটিপত্তি – ইমে খো, ভিক্খৱে, চত্তাৰো ধম্মা ভাৱিতা বহুলীকতা পঞ্ঞাপটিলাভায সংৱত্তন্তি, পঞ্ঞাবুদ্ধিযা সংৱত্তন্তি…পে… নিব্বেধিকপঞ্ঞতায সংৱত্তন্তি’’.

১. সোড়সপঞ্ঞানিদ্দেসো

৪. পঞ্ঞাপটিলাভায সংৱত্তন্তীতি কতমো পঞ্ঞাপটিলাভো? চতুন্নং মগ্গঞাণানং, চতুন্নং ফলঞাণানং, চতুন্নং পটিসম্ভিদাঞাণানং, ছন্নং অভিঞ্ঞাঞাণানং, তেসত্ততীনং ঞাণানং, সত্তসত্ততীনং ঞাণানং লাভো পটিলাভো পত্তি সম্পত্তি ফস্সনা [ফুসনা (ক.)] সচ্ছিকিৰিযা উপসম্পদা. পঞ্ঞাপটিলাভায সংৱত্তন্তীতি – অযং পঞ্ঞা পটিলাভো.

পঞ্ঞাবুদ্ধিযা সংৱত্তন্তীতি কতমা পঞ্ঞাবুদ্ধি? সত্তন্নঞ্চ সেক্খানং পুথুজ্জনকল্যাণকস্স চ পঞ্ঞা ৱড্ঢতি, অৰহতো পঞ্ঞা ৱড্ঢতি. ৱড্ঢিতৱড্ঢনা পঞ্ঞাবুদ্ধিযা সংৱত্তন্তীতি – অযং পঞ্ঞাবুদ্ধি.

পঞ্ঞাৱেপুল্লায সংৱত্তন্তীতি কতমং পঞ্ঞাৱেপুল্লং? সত্তন্নং সেক্খানং পুথুজ্জনকল্যাণকস্স চ পঞ্ঞাৱেপুল্লং গচ্ছতি. অৰহতো পঞ্ঞা ৱেপুল্লগতা পঞ্ঞাৱেপুল্লায সংৱত্তন্তীতি – ইদং পঞ্ঞাৱেপুল্লং.

মহাপঞ্ঞতায সংৱত্তন্তীতি কতমা মহাপঞ্ঞা? মহন্তে অত্থে পৰিগ্গণ্হাতীতি – মহাপঞ্ঞা. মহন্তে ধম্মে পৰিগ্গণ্হাতীতি – মহাপঞ্ঞা. মহন্তা নিৰুত্তিযো পৰিগ্গণ্হাতীতি – মহাপঞ্ঞা. মহন্তানি পটিভানানি পৰিগ্গণ্হাতীতি – মহাপঞ্ঞা. মহন্তে সীলক্খন্ধে পৰিগ্গণ্হাতীতি – মহাপঞ্ঞা. মহন্তে সমাধিক্খন্ধে পৰিগ্গণ্হাতীতি – মহাপঞ্ঞা. মহন্তে পঞ্ঞাক্খন্ধে পৰিগ্গণ্হাতীতি – মহাপঞ্ঞা. মহন্তে ৱিমুত্তিক্খন্ধে পৰিগ্গণ্হাতীতি – মহাপঞ্ঞা. মহন্তে ৱিমুত্তিঞাণদস্সনক্খন্ধে পৰিগ্গণ্হাতীতি – মহাপঞ্ঞা. মহন্তানি ঠানাট্ঠানানি পৰিগ্গণ্হাতীতি – মহাপঞ্ঞা. মহন্তা ৱিহাৰসমাপত্তিযো পৰিগ্গণ্হাতীতি – মহাপঞ্ঞা. মহন্তানি অৰিযসচ্চানি পৰিগ্গণ্হাতীতি – মহাপঞ্ঞা. মহন্তে সতিপট্ঠানে পৰিগ্গণ্হাতীতি – মহাপঞ্ঞা. মহন্তে সম্মপ্পধানে পৰিগ্গণ্হাতীতি – মহাপঞ্ঞা. মহন্তে ইদ্ধিপাদে পৰিগ্গণ্হাতীতি – মহাপঞ্ঞা. মহন্তানি ইন্দ্ৰিযানি পৰিগ্গণ্হাতীতি – মহাপঞ্ঞা. মহন্তানি বলানি পৰিগ্গণ্হাতীতি – মহাপঞ্ঞা. মহন্তে বোজ্ঝঙ্গে পৰিগ্গণ্হাতীতি – মহাপঞ্ঞা. মহন্তং অৰিযমগ্গং [মহন্তে অৰিযমগ্গে (ক.)] পৰিগ্গণ্হাতীতি – মহাপঞ্ঞা. মহন্তানি সামঞ্ঞফলানি পৰিগ্গণ্হাতীতি – মহাপঞ্ঞা. মহন্তা অভিঞ্ঞাযো [মহাভিঞ্ঞাযো (ক.)] পৰিগ্গণ্হাতীতি – মহাপঞ্ঞা. মহন্তং পৰমত্থং নিব্বানং পৰিগ্গণ্হাতীতি – মহাপঞ্ঞা. মহাপঞ্ঞতায সংৱত্তন্তীতি – অযং মহাপঞ্ঞা.

পুথুপঞ্ঞতায সংৱত্তন্তীতি কতমা পুথুপঞ্ঞা? পুথুনানাখন্ধেসু ঞাণং পৱত্ততীতি – পুথুপঞ্ঞা. পুথুনানাধাতূসু ঞাণং পৱত্ততীতি – পুথুপঞ্ঞা. পুথুনানাআযতনেসু ঞাণং পৱত্ততীতি – পুথুপঞ্ঞা. পুথুনানাপটিচ্চসমুপ্পাদেসু ঞাণং পৱত্ততীতি – পুথুপঞ্ঞা. পুথুনানাসুঞ্ঞতমনুপলব্ভেসু ঞাণং পৱত্ততীতি – পুথুপঞ্ঞা. পুথুনানাঅত্থেসু ঞাণং পৱত্ততীতি – পুথুপঞ্ঞা. পুথুনানাধম্মেসু ঞাণং পৱত্ততীতি – পুথুপঞ্ঞা. পুথুনানানিৰুত্তীসু ঞাণং পৱত্ততীতি – পুথুপঞ্ঞা. পুথুনানাপটিভানেসু ঞাণং পৱত্ততীতি – পুথুপঞ্ঞা. পুথুনানাসীলক্খন্ধেসু ঞাণং পৱত্ততীতি – পুথুপঞ্ঞা. পুথুনানাসমাধিক্খন্ধেসু ঞাণং পৱত্ততীতি – পুথুপঞ্ঞা. পুথুনানাপঞ্ঞাক্খন্ধেসু ঞাণং পৱত্ততীতি – পুথুপঞ্ঞা. পুথুনানাৱিমুত্তিক্খন্ধেসু ঞাণং পৱত্ততীতি – পুথুপঞ্ঞা. পুথুনানাৱিমুত্তিঞাণদস্সনক্খন্ধেসু ঞাণং পৱত্ততীতি – পুথুপঞ্ঞা. পুথুনানাঠানাট্ঠানেসু ঞাণং পৱত্ততীতি – পুথুপঞ্ঞা. পুথুনানাৱিহাৰসমাপত্তীসু ঞাণং পৱত্ততীতি – পুথুপঞ্ঞা. পুথুনানাঅৰিযসচ্চেসু ঞাণং পৱত্ততীতি – পুথুপঞ্ঞা. পুথুনানাসতিপট্ঠানেসু ঞাণং পৱত্ততীতি – পুথুপঞ্ঞা. পুথুনানাসম্মপ্পধানেসু ঞাণং পৱত্ততীতি – পুথুপঞ্ঞা. পুথুনানাইদ্ধিপাদেসু ঞাণং পৱত্ততীতি – পুথুপঞ্ঞা. পুথুনানাইন্দ্ৰিযেসু ঞাণং পৱত্ততীতি – পুথুপঞ্ঞা. পুথুনানাবলেসু ঞাণং পৱত্ততীতি – পুথুপঞ্ঞা. পুথুনানাবোজ্ঝঙ্গেসু ঞাণং পৱত্ততীতি – পুথুপঞ্ঞা. পুথুনানাঅৰিযমগ্গেসু ঞাণং পৱত্ততীতি – পুথুপঞ্ঞা. পুথুনানাসামঞ্ঞফলেসু ঞাণং পৱত্ততীতি – পুথুপঞ্ঞা. পুথুনানাঅভিঞ্ঞাসু ঞাণং পৱত্ততীতি – পুথুপঞ্ঞা. পুথুজ্জনসাধাৰণে ধম্মে অতিক্কম্ম [সমতিক্কম্ম (স্যা.)] পৰমত্থে নিব্বানে ঞাণং পৱত্ততীতি – পুথুপঞ্ঞা. পুথুপঞ্ঞতায সংৱত্তন্তীতি – অযং পুথুপঞ্ঞা.

ৱিপুলপঞ্ঞতায সংৱত্তন্তীতি কতমা ৱিপুলপঞ্ঞা? ৱিপুলে অত্থে পৰিগ্গণ্হাতীতি – ৱিপুলপঞ্ঞা. ৱিপুলে ধম্মে পৰিগ্গণ্হাতীতি – ৱিপুলপঞ্ঞা. ৱিপুলা নিৰুত্তিযো পৰিগ্গণ্হাতীতি – ৱিপুলপঞ্ঞা. ৱিপুলানি পটিভানানি পৰিগ্গণ্হাতীতি – ৱিপুলপঞ্ঞা. ৱিপুলে সীলক্খন্ধে পৰিগ্গণ্হাতীতি – ৱিপুলপঞ্ঞা. ৱিপুলে সমাধিক্খন্ধে পৰিগ্গণ্হাতীতি – ৱিপুলপঞ্ঞা. ৱিপুলে পঞ্ঞাক্খন্ধে পৰিগ্গণ্হাতীতি – ৱিপুলপঞ্ঞা. ৱিপুলে ৱিমুত্তিক্খন্ধে পৰিগ্গণ্হাতীতি – ৱিপুলপঞ্ঞা. ৱিপুলে ৱিমুত্তিঞাণদস্সনক্খন্ধে পৰিগ্গণ্হাতীতি – ৱিপুলপঞ্ঞা. ৱিপুলানি ঠানাট্ঠানানি পৰিগ্গণ্হাতীতি – ৱিপুলপঞ্ঞা. ৱিপুলা ৱিহাৰসমাপত্তিযো পৰিগ্গণ্হাতীতি – ৱিপুলপঞ্ঞা. ৱিপুলানি অৰিযসচ্চানি পৰিগ্গণ্হাতীতি – ৱিপুলপঞ্ঞা. ৱিপুলে সতিপট্ঠানে পৰিগ্গণ্হাতীতি – ৱিপুলপঞ্ঞা. ৱিপুলে সম্মপ্পধানে পৰিগ্গণ্হাতীতি – ৱিপুলপঞ্ঞা. ৱিপুলে ইদ্ধিপাদে পৰিগ্গণ্হাতীতি – ৱিপুলপঞ্ঞা. ৱিপুলানি ইন্দ্ৰিযানি পৰিগ্গণ্হাতীতি – ৱিপুলপঞ্ঞা. ৱিপুলানি বলানি পৰিগ্গণ্হাতীতি – ৱিপুলপঞ্ঞা. ৱিপুলে বোজ্ঝঙ্গে পৰিগ্গণ্হাতীতি – ৱিপুলপঞ্ঞা. ৱিপুলে অৰিযমগ্গে পৰিগ্গণ্হাতীতি – ৱিপুলপঞ্ঞা. ৱিপুলানি সামঞ্ঞফলানি পৰিগ্গণ্হাতীতি – ৱিপুলপঞ্ঞা. ৱিপুলা অভিঞ্ঞাযো পৰিগ্গণ্হাতীতি – ৱিপুলপঞ্ঞা. ৱিপুলং পৰমত্থং নিব্বানং পৰিগ্গণ্হাতীতি – ৱিপুলপঞ্ঞা. ৱিপুলপঞ্ঞতায সংৱত্তন্তীতি – অযং ৱিপুলপঞ্ঞা.

গম্ভীৰপঞ্ঞতায সংৱত্তন্তীতি কতমা গম্ভীৰপঞ্ঞা? গম্ভীৰেসু খন্ধেসু ঞাণং পৱত্ততীতি – গম্ভীৰপঞ্ঞা. গম্ভীৰাসু ধাতূসু ঞাণং পৱত্ততীতি – গম্ভীৰপঞ্ঞা. গম্ভীৰেসু আযতনেসু ঞাণং পৱত্ততীতি – গম্ভীৰপঞ্ঞা. গম্ভীৰেসু পটিচ্চসমুপ্পাদেসু ঞাণং পৱত্ততীতি – গম্ভীৰপঞ্ঞা. গম্ভীৰেসু সুঞ্ঞতমনুপলব্ভেসু ঞাণং পৱত্ততীতি – গম্ভীৰপঞ্ঞা. গম্ভীৰেসু অত্থেসু ঞাণং পৱত্ততীতি – গম্ভীৰপঞ্ঞা. গম্ভীৰেসু ধম্মেসু ঞাণং পৱত্ততীতি – গম্ভীৰপঞ্ঞা. গম্ভীৰাসু নিৰুত্তীসু ঞাণং পৱত্ততীতি – গম্ভীৰপঞ্ঞা. গম্ভীৰেসু পটিভানেসু ঞাণং পৱত্ততীতি – গম্ভীৰপঞ্ঞা. গম্ভীৰেসু সীলক্খন্ধেসু ঞাণং পৱত্ততীতি – গম্ভীৰপঞ্ঞা. গম্ভীৰেসু সমাধিক্খন্ধেসু ঞাণং পৱত্ততীতি – গম্ভীৰপঞ্ঞা. গম্ভীৰেসু পঞ্ঞাক্খন্ধেসু ঞাণং পৱত্ততীতি – গম্ভীৰপঞ্ঞা. গম্ভীৰেসু ৱিমুত্তিক্খন্ধেসু ঞাণং পৱত্ততীতি – গম্ভীৰপঞ্ঞা. গম্ভীৰেসু ৱিমুত্তিঞাণদস্সনক্খন্ধেসু ঞাণং পৱত্ততীতি – গম্ভীৰপঞ্ঞা. গম্ভীৰেসু ঠানাট্ঠানেসু ঞাণং পৱত্ততীতি – গম্ভীৰপঞ্ঞা. গম্ভীৰাসু ৱিহাৰসমাপত্তীসু ঞাণং পৱত্ততীতি – গম্ভীৰপঞ্ঞা. গম্ভীৰেসু অৰিযসচ্চেসু ঞাণং পৱত্ততীতি – গম্ভীৰপঞ্ঞা. গম্ভীৰেসু সতিপট্ঠানেসু ঞাণং পৱত্ততীতি – গম্ভীৰপঞ্ঞা. গম্ভীৰেসু সম্মপ্পধানেসু ঞাণং পৱত্ততীতি – গম্ভীৰপঞ্ঞা. গম্ভীৰেসু ইদ্ধিপাদেসু ঞাণং পৱত্ততীতি – গম্ভীৰপঞ্ঞা. গম্ভীৰেসু ইন্দ্ৰিযেসু ঞাণং পৱত্ততীতি – গম্ভীৰপঞ্ঞা. গম্ভীৰেসু বলেসু ঞাণং পৱত্ততীতি – গম্ভীৰপঞ্ঞা. গম্ভীৰেসু বোজ্ঝঙ্গেসু ঞাণং পৱত্ততীতি – গম্ভীৰপঞ্ঞা. গম্ভীৰেসু অৰিযমগ্গেসু ঞাণং পৱত্ততীতি – গম্ভীৰপঞ্ঞা. গম্ভীৰেসু সামঞ্ঞফলেসু ঞাণং পৱত্ততীতি – গম্ভীৰপঞ্ঞা. গম্ভীৰাসু অভিঞ্ঞাসু ঞাণং পৱত্ততীতি – গম্ভীৰপঞ্ঞা. গম্ভীৰে পৰমত্থে নিব্বানে ঞাণং পৱত্ততীতি – গম্ভীৰপঞ্ঞা. গম্ভীৰপঞ্ঞতায সংৱত্তন্তীতি – অযং গম্ভীৰপঞ্ঞা.

অসামন্তপঞ্ঞতায সংৱত্তন্তীতি কতমা অসামন্তপঞ্ঞা? যস্স পুগ্গলস্স অত্থৱৱত্থানতো অত্থপটিসম্ভিদা অধিগতা হোতি সচ্ছিকতা ফস্সিতা পঞ্ঞায, ধম্মৱৱত্থানতো ধম্মপটিসম্ভিদা অধিগতা হোতি সচ্ছিকতা ফস্সিতা পঞ্ঞায, নিৰুত্তিৱৱত্থানতো নিৰুত্তিপটিসম্ভিদা অধিগতা হোতি সচ্ছিকতা ফস্সিতা পঞ্ঞায, পটিভানৱৱত্থানতো পটিভানপটিসম্ভিদা অধিগতা হোতি সচ্ছিকতা ফস্সিতা পঞ্ঞায, তস্স অত্থে চ ধম্মে চ নিৰুত্তিযা চ পটিভানে চ ন অঞ্ঞো কোচি সক্কোতি অভিসম্ভৱিতুং. অনভিসম্ভৱনীযো চ সো অঞ্ঞেহীতি – অসামন্তপঞ্ঞো.

পুথুজ্জনকল্যাণকস্স পঞ্ঞা অট্ঠমকস্স পঞ্ঞায দূৰে ৱিদূৰে সুৱিদূৰে ন সন্তিকে ন সামন্তা. পুথুজ্জনকল্যাণকং উপাদায অট্ঠমকো অসামন্তপঞ্ঞো. অট্ঠমকস্স পঞ্ঞা সোতাপন্নস্স পঞ্ঞায দূৰে ৱিদূৰে সুৱিদূৰে ন সন্তিকে ন সামন্তা. অট্ঠমকং উপাদায সোতাপন্নো অসামন্তপঞ্ঞো. সোতাপন্নস্স পঞ্ঞা সকদাগামিস্স পঞ্ঞায দূৰে ৱিদূৰে সুৱিদূৰে ন সন্তিকে ন সামন্তা. সোতাপন্নং উপাদায সকদাগামি অসামন্তপঞ্ঞো. সকদাগামিস্স পঞ্ঞা অনাগামিস্স পঞ্ঞায দূৰে ৱিদূৰে সুৱিদূৰে ন সন্তিকে ন সামন্তা. সকদাগামিং উপাদায অনাগামী অসামন্তপঞ্ঞো. অনাগামিস্স পঞ্ঞা অৰহতো পঞ্ঞায দূৰে ৱিদূৰে সুৱিদূৰে ন সন্তিকে ন সামন্তা. অনাগামিং উপাদায অৰহা অসামন্তপঞ্ঞো. অৰহতো পঞ্ঞা পচ্চেকসম্বুদ্ধস্স [পচ্চেকবুদ্ধস্স (স্যা. ক.) অট্ঠকথা ওলোকেতব্বা] পঞ্ঞায দূৰে ৱিদূৰে সুৱিদূৰে ন সন্তিকে ন সামন্তা. অৰহন্তং উপাদায পচ্চেকবুদ্ধো অসামন্তপঞ্ঞো. পচ্চেকবুদ্ধঞ্চ সদেৱকঞ্চ লোকং উপাদায তথাগতো অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো অগ্গো অসামন্তপঞ্ঞো.

৫. পঞ্ঞাপভেদকুসলো পভিন্নঞাণো অধিগতপ্পটিসম্ভিদো চতুৱেসাৰজ্জপ্পত্তো দসবলধাৰী পুৰিসাসভো পুৰিসসীহো পুৰিসনাগো পুৰিসাজঞ্ঞো পুৰিসধোৰয্হো অনন্তঞাণো অনন্ততেজো অনন্তযসো অড্ঢো মহদ্ধনো ধনৱা নেতা ৱিনেতা অনুনেতা পঞ্ঞাপেতা নিজ্ঝাপেতা পেক্খেতা পসাদেতা. সো হি ভগৱা অনুপ্পন্নস্স মগ্গস্স উপ্পাদেতা, অসঞ্জাতস্স মগ্গস্স সঞ্জনেতা [সঞ্জানেতা (স্যা.)], অনক্খাতস্স মগ্গস্স অক্খাতা, মগ্গঞ্ঞূ মগ্গৱিদূ মগ্গকোৱিদো মগ্গানুগামী [মগ্গানুগা (স্যা.) মহানি. ৬৯ পস্সিতব্বো] চ পনস্স এতৰহি সাৱকা ৱিহৰন্তি পচ্ছা সমন্নাগতা.

সো হি ভগৱা জানং জানাতি, পস্সং পস্সতি, চক্খুভূতো ঞাণভূতো ধম্মভূতো ব্ৰহ্মভূতো ৱত্তা পৱত্তা অত্থস্স নিন্নেতা অমতস্স দাতা ধম্মস্সামী তথাগতো. নত্থি তস্স ভগৱতো অঞ্ঞাতং অদিট্ঠং অৱিদিতং অসচ্ছিকতং অফস্সিতং পঞ্ঞায. অতীতং অনাগতং পচ্চুপ্পন্নং [অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং (স্যা.) মহানি. ৬৯] উপাদায সব্বে ধম্মা সব্বাকাৰেন বুদ্ধস্স ভগৱতো ঞাণমুখে আপাথং আগচ্ছন্তি. যং কিঞ্চি নেয্যং নাম অত্থি তং সব্বং জানিতব্বং [সব্বং ধম্মং জানিতব্বং (ক.)]. অত্তত্থো ৱা পৰত্থো ৱা উভযত্থো ৱা দিট্ঠধম্মিকো ৱা অত্থো সম্পৰাযিকো ৱা অত্থো উত্তানো ৱা অত্থো গম্ভীৰো ৱা অত্থো গূড়্হো ৱা অত্থো পটিচ্ছন্নো ৱা অত্থো নেয্যো ৱা অত্থো নীতো ৱা অত্থো অনৱজ্জো ৱা অত্থো নিক্কিলেসো ৱা অত্থো ৱোদানো ৱা অত্থো পৰমত্থো ৱা অত্থো, সব্বং তং অন্তোবুদ্ধঞাণে পৰিৱত্ততি.

সব্বং কাযকম্মং বুদ্ধস্স ভগৱতো ঞাণানুপৰিৱত্তি. সব্বং ৱচীকম্মং বুদ্ধস্স ভগৱতো ঞাণানুপৰিৱত্তি. সব্বং মনোকম্মং বুদ্ধস্স ভগৱতো ঞাণানুপৰিৱত্তি. অতীতে বুদ্ধস্স ভগৱতো অপ্পটিহতং ঞাণং. অনাগতে বুদ্ধস্স ভগৱতো অপ্পটিহতং ঞাণং. পচ্চুপ্পন্নে বুদ্ধস্স ভগৱতো অপ্পটিহতং ঞাণং. যাৱতকং নেয্যং তাৱতকং ঞাণং, যাৱতকং ঞাণং তাৱতকং নেয্যং. নেয্যপৰিযন্তিকং ঞাণং, ঞাণপৰিযন্তিকং নেয্যং. নেয্যং অতিক্কমিত্ৱা ঞাণং নপ্পৱত্ততি. ঞাণং অতিক্কমিত্ৱা নেয্যপথো নত্থি. অঞ্ঞমঞ্ঞপৰিযন্তট্ঠাযিনো তে ধম্মা. যথা দ্ৱিন্নং সমুগ্গপটলানং সম্মা ফুসিতানং [সুফুস্সিতানং (স্যা. ক.)] হেট্ঠিমং সমুগ্গপটলং উপৰিমং নাতিৱত্ততি, উপৰিমং সমুগ্গপটলং হেট্ঠিমং নাতিৱত্ততি, অঞ্ঞমঞ্ঞপৰিযন্তট্ঠাযিনো; এৱমেৱ বুদ্ধস্স ভগৱতো নেয্যঞ্চ ঞাণঞ্চ অঞ্ঞমঞ্ঞপৰিযন্তট্ঠাযিনো. যাৱতকং নেয্যং তাৱতকং ঞাণং, যাৱতকং ঞাণং তাৱতকং নেয্যং. নেয্যপৰিযন্তিকং ঞাণং, ঞাণপৰিযন্তিকং নেয্যং. নেয্যং অতিক্কমিত্ৱা ঞাণং নপ্পৱত্ততি. ঞাণং অতিক্কমিত্ৱা নেয্যপথো নত্থি. অঞ্ঞমঞ্ঞপৰিযন্তট্ঠাযিনো তে ধম্মা. সব্বধম্মেসু বুদ্ধস্স ভগৱতো ঞাণং পৱত্ততি.

সব্বে ধম্মা বুদ্ধস্স ভগৱতো আৱজ্জনপ্পটিবদ্ধা আকঙ্খপ্পটিবদ্ধা মনসিকাৰপ্পটিবদ্ধা চিত্তুপ্পাদপ্পটিবদ্ধা. সব্বসত্তেসু বুদ্ধস্স ভগৱতো ঞাণং পৱত্ততি. সব্বেসং সত্তানং বুদ্ধো আসযং জানাতি, অনুসযং জানাতি, চৰিতং [চৰিযং (স্যা.) মহানি. ৬৯ পস্সিতব্বা] জানাতি, অধিমুত্তিং জানাতি. অপ্পৰজক্খে মহাৰজক্খে তিক্খিন্দ্ৰিযে মুদিন্দ্ৰিযে স্ৱাকাৰে দ্ৱাকাৰে সুৱিঞ্ঞাপযে দুৱিঞ্ঞাপযে ভব্বাভব্বে সত্তে পজানাতি. সদেৱকো লোকো সমাৰকো সব্ৰহ্মকো সস্সমণব্ৰাহ্মণী পজা সদেৱমনুস্সা অন্তোবুদ্ধঞাণে পৰিৱত্ততি.

যথা যে কেচি মচ্ছকচ্ছপা, অন্তমসো তিমিতিমিঙ্গলং উপাদায, অন্তোমহাসমুদ্দে পৰিৱত্তন্তি, এৱমেৱং সদেৱকো লোকো সমাৰকো সব্ৰহ্মকো সস্সমণব্ৰাহ্মণী পজা সদেৱমনুস্সা অন্তোবুদ্ধঞাণে পৰিৱত্ততি. যথা যে কেচি পক্খিনো, অন্তমসো গৰুড়ং ৱেনতেয্যং উপাদায, আকাসস্স পদেসে পৰিৱত্তন্তি; এৱমেৱ যেপি তে সাৰিপুত্তসমা পঞ্ঞায তেপি বুদ্ধঞাণস্স পদেসে পৰিৱত্তন্তি. বুদ্ধঞাণং দেৱমনুস্সানং পঞ্ঞং ফৰিত্ৱা অতিঘংসিত্ৱা তিট্ঠতি. যেপি তে খত্তিযপণ্ডিতা ব্ৰাহ্মণপণ্ডিতা গহপতিপণ্ডিতা সমণপণ্ডিতা নিপুণা কতপৰপ্পৱাদা ৱালৱেধিৰূপা ৱোভিন্দন্তা [তে ভিন্দন্তা (স্যা. ক.)] মঞ্ঞে চৰন্তি পঞ্ঞাগতেন দিট্ঠিগতানি, তে পঞ্হং অভিসঙ্খৰিত্ৱা অভিসঙ্খৰিত্ৱা তথাগতং উপসঙ্কমিত্ৱা পুচ্ছন্তি গূড়্হানি চ পটিচ্ছন্নানি চ, কথিতা ৱিসজ্জিতা চ তে পঞ্হা ভগৱতা হোন্তি নিদ্দিট্ঠকাৰণা [নিদ্দিট্ঠিকাৰণা (স্যা.)]. উপক্খিত্তকা চ তে ভগৱতো সম্পজ্জন্তি. অথ খো ভগৱা তত্থ অতিৰোচতি যদিদং পঞ্ঞাযাতি. অগ্গো অসামন্তপঞ্ঞো, অসামন্তপঞ্ঞতায সংৱত্তন্তীতি – অযং অসামন্তপঞ্ঞা.

৬. ভূৰিপঞ্ঞতায সংৱত্তন্তীতি কতমা ভূৰিপঞ্ঞা? ৰাগং অভিভুয্যতীতি – ভূৰিপঞ্ঞা. অভিভৱিতাতি – ভূৰিপঞ্ঞা. দোসং অভিভুয্যতীতি – ভূৰিপঞ্ঞা. অভিভৱিতাতি – ভূৰিপঞ্ঞা. মোহং অভিভুয্যতীতি – ভূৰিপঞ্ঞা. অভিভৱিতাতি – ভূৰিপঞ্ঞা. কোধং…পে… উপনাহং … মক্খং… পড়াসং… ইস্সং… মচ্ছৰিযং… মাযং… সাঠেয্যং… থম্ভং… সাৰম্ভং… মানং… অতিমানং… মদং… পমাদং… সব্বে কিলেসে… সব্বে দুচ্চৰিতে… সব্বে অভিসঙ্খাৰে…পে… সব্বে ভৱগামিকম্মে অভিভুয্যতীতি – ভূৰিপঞ্ঞা. অভিভৱিতাতি – ভূৰিপঞ্ঞা. ৰাগো অৰি. তং অৰিং মদ্দনিপঞ্ঞাতি – ভূৰিপঞ্ঞা. দোসো অৰি. তং অৰিং মদ্দনিপঞ্ঞাতি – ভূৰিপঞ্ঞা. মোহো অৰি. তং অৰিং মদ্দনিপঞ্ঞাতি – ভূৰিপঞ্ঞা. কোধো…পে… উপনাহো… মক্খো… পড়াসো… ইস্সা… মচ্ছৰিযং… মাযা… সাঠেয্যং… থম্ভো… সাৰম্ভো… মানো… অতিমানো… মদো… পমাদো… সব্বে কিলেসা… সব্বে দুচ্চৰিতা… সব্বে অভিসঙ্খাৰা…পে… সব্বে ভৱগামিকম্মা অৰি. তং অৰিং মদ্দনিপঞ্ঞাতি – ভূৰিপঞ্ঞা. ভূৰি ৱুচ্চতি পথৱী [পঠৱী (স্যা.)]. তায পথৱিসমায ৱিত্থতায ৱিপুলায পঞ্ঞায সমন্নাগতোতি – ভূৰিপঞ্ঞা. অপি চ, পঞ্ঞায মেতং অধিৱচনং. ভূৰি মেধা পৰিণাযিকাতি – ভূৰিপঞ্ঞা. ভূৰিপঞ্ঞতায সংৱত্তন্তীতি – অযং ভূৰিপঞ্ঞা.

পঞ্ঞাবাহুল্লায সংৱত্তন্তীতি কতমং পঞ্ঞাবাহুল্লং? ইধেকচ্চো পঞ্ঞাগৰুকো হোতি পঞ্ঞাচৰিতো পঞ্ঞাসযো পঞ্ঞাধিমুত্তো পঞ্ঞাধজো পঞ্ঞাকেতু পঞ্ঞাধিপতেয্যো ৱিচযবহুলো পৱিচযবহুলো ওক্খাযনবহুলো সমোক্খাযনবহুলো [সম্পেক্খাযনবহুলো (স্যা. ক.) মহানি. ২০৪ পস্সিতব্বা] সম্পেক্খাযনধম্মো ৱিভূতৱিহাৰী তচ্চৰিতো তগ্গৰুকো তব্বহুলো তন্নিন্নো তপ্পোণো তপ্পব্ভাৰো তদধিমুত্তো তদধিপতেয্যো. যথা গণগৰুকো ৱুচ্চতি ‘‘গণবাহুলিকো’’তি, চীৱৰগৰুকো ৱুচ্চতি ‘‘চীৱৰবাহুলিকো’’তি, পত্তগৰুকো ৱুচ্চতি ‘‘পত্তবাহুলিকো’’তি, সেনাসনগৰুকো ৱুচ্চতি ‘‘সেনাসনবাহুলিকো’’তি; এৱমেৱং ইধেকচ্চো পঞ্ঞা গৰুকো হোতি পঞ্ঞাচৰিতো পঞ্ঞাসযো পঞ্ঞাধিমুত্তো পঞ্ঞাধজো পঞ্ঞাকেতু পঞ্ঞাধিপতেয্যো ৱিচযবহুলো পৱিচযবহুলো ওক্খাযনবহুলো সমোক্খাযনবহুলো সম্পেক্খাযনধম্মো ৱিভূতৱিহাৰী তচ্চৰিতো তগ্গৰুকো তব্বহুলো তন্নিন্নো তপ্পোণো তপ্পব্ভাৰো তদধিমুত্তো তদধিপতেয্যো. পঞ্ঞাবাহুল্লায সংৱত্তন্তীতি – ইদং পঞ্ঞাবাহুল্লং.

সীঘপঞ্ঞতায সংৱত্তন্তীতি কতমা সীঘপঞ্ঞা? সীঘং সীঘং সীলানি পৰিপূৰেতীতি – সীঘপঞ্ঞা. সীঘং সীঘং ইন্দ্ৰিযসংৱৰং পৰিপূৰেতীতি – সীঘপঞ্ঞা. সীঘং সীঘং ভোজনে মত্তঞ্ঞুতং পৰিপূৰেতীতি – সীঘপঞ্ঞা. সীঘং সীঘং জাগৰিযানুযোগং পৰিপূৰেতীতি – সীঘপঞ্ঞা. সীঘং সীঘং সীলক্খন্ধং পৰিপূৰেতীতি – সীঘপঞ্ঞা. সীঘং সীঘং সমাধিক্খন্ধং পৰিপূৰেতীতি – সীঘপঞ্ঞা. সীঘং সীঘং পঞ্ঞাক্খন্ধং পৰিপূৰেতীতি – সীঘপঞ্ঞা. সীঘং সীঘং ৱিমুত্তিক্খন্ধং পৰিপূৰেতীতি – সীঘপঞ্ঞা. সীঘং সীঘং ৱিমুত্তিঞাণদস্সনক্খন্ধং পৰিপূৰেতীতি – সীঘপঞ্ঞা. সীঘং সীঘং ঠানাট্ঠানানি পটিৱিজ্ঝতীতি – সীঘপঞ্ঞা. সীঘং সীঘং ৱিহাৰসমাপত্তিযো পৰিপূৰেতীতি – সীঘপঞ্ঞা. সীঘং সীঘং অৰিযসচ্চানি পটিৱিজ্ঝতীতি – সীঘপঞ্ঞা. সীঘং সীঘং সতিপট্ঠানে ভাৱেতীতি – সীঘপঞ্ঞা. সীঘং সীঘং সম্মপ্পধানে ভাৱেতীতি – সীঘপঞ্ঞা. সীঘং সীঘং ইদ্ধিপাদে ভাৱেতীতি – সীঘপঞ্ঞা. সীঘং সীঘং ইন্দ্ৰিযানি ভাৱেতীতি – সীঘপঞ্ঞা. সীঘং সীঘং বলানি ভাৱেতীতি – সীঘপঞ্ঞা. সীঘং সীঘং বোজ্ঝঙ্গে ভাৱেতীতি – সীঘপঞ্ঞা. সীঘং সীঘং অৰিযমগ্গং ভাৱেতীতি – সীঘপঞ্ঞা. সীঘং সীঘং সামঞ্ঞফলানি সচ্ছিকৰোতীতি – সীঘপঞ্ঞা. সীঘং সীঘং অভিঞ্ঞাযো পটিৱিজ্ঝতীতি – সীঘপঞ্ঞা. সীঘং সীঘং পৰমত্থং নিব্বানং সচ্ছিকৰোতীতি – সীঘপঞ্ঞা. সীঘপঞ্ঞতায সংৱত্তন্তীতি – অযং সীঘপঞ্ঞা.

লহুপঞ্ঞতায সংৱত্তন্তীতি কতমা লহুপঞ্ঞা? লহুং লহুং সীলানি পৰিপূৰেতীতি – লহুপঞ্ঞা. লহুং লহুং ইন্দ্ৰিযসংৱৰং পৰিপূৰেতীতি – লহুপঞ্ঞা. লহুং লহুং ভোজনে মত্তঞ্ঞুতং পৰিপূৰেতীতি – লহুপঞ্ঞা. লহুং লহুং জাগৰিযানুযোগং পৰিপূৰেতীতি – লহুপঞ্ঞা. লহুং লহুং সীলক্খন্ধং …পে… সমাধিক্খন্ধং … পঞ্ঞাক্খন্ধং… ৱিমুত্তিক্খন্ধং… ৱিমুত্তিঞাণদস্সনক্খন্ধং পৰিপূৰেতীতি – লহুপঞ্ঞা. লহুং লহুং ঠানাট্ঠানানি পটিৱিজ্ঝতীতি – লহুপঞ্ঞা. লহুং লহুং ৱিহাৰসমাপত্তিযো পৰিপূৰেতীতি – লহুপঞ্ঞা. লহুং লহুং অৰিযসচ্চানি পটিৱিজ্ঝতীতি – লহুপঞ্ঞা. লহুং লহুং সতিপট্ঠানে ভাৱেতীতি – লহুপঞ্ঞা. লহুং লহুং সম্মপ্পধানে ভাৱেতীতি – লহুপঞ্ঞা. লহুং লহুং ইদ্ধিপাদে ভাৱেতীতি – লহুপঞ্ঞা. লহুং লহুং ইন্দ্ৰিযানি ভাৱেতীতি – লহুপঞ্ঞা. লহুং লহুং বলানি ভাৱেতীতি – লহুপঞ্ঞা. লহুং লহুং বোজ্ঝঙ্গে ভাৱেতীতি – লহুপঞ্ঞা. লহুং লহুং অৰিযমগ্গং ভাৱেতীতি – লহুপঞ্ঞা. লহুং লহুং সামঞ্ঞফলানি সচ্ছিকৰোতীতি – লহুপঞ্ঞা. লহুং লহুং অভিঞ্ঞাযো পটিৱিজ্ঝতীতি – লহুপঞ্ঞা. লহুং লহুং পৰমত্থং নিব্বানং সচ্ছিকৰোতীতি – লহুপঞ্ঞা. লহুপঞ্ঞতায সংৱত্তন্তীতি – অযং লহুপঞ্ঞা.

হাসপঞ্ঞতায সংৱত্তন্তীতি কতমা হাসপঞ্ঞা? ইধেকচ্চো হাসবহুলো ৱেদবহুলো তুট্ঠিবহুলো পামোজ্জবহুলো সীলানি পৰিপূৰেতীতি – হাসপঞ্ঞা. হাসবহুলো ৱেদবহুলো তুট্ঠিবহুলো পামোজ্জবহুলো ইন্দ্ৰিযসংৱৰং পৰিপূৰেতীতি – হাসপঞ্ঞা. হাসবহুলো ৱেদবহুলো তুট্ঠিবহুলো পামোজ্জবহুলো ভোজনে মত্তঞ্ঞুতং পৰিপূৰেতীতি – হাসপঞ্ঞা. হাসবহুলো ৱেদবহুলো তুট্ঠিবহুলো পামোজ্জবহুলো জাগৰিযানুযোগং পৰিপূৰেতীতি – হাসপঞ্ঞা. হাসবহুলো ৱেদবহুলো তুট্ঠিবহুলো পামোজ্জবহুলো সীলক্খন্ধং…পে… সমাধিক্খন্ধং… পঞ্ঞাক্খন্ধং… ৱিমুত্তিক্খন্ধং… ৱিমুত্তিঞাণদস্সনক্খন্ধং পৰিপূৰেতীতি…পে… ঠানাট্ঠানানি পটিৱিজ্ঝতীতি… ৱিহাৰসমাপত্তিযো পৰিপূৰেতীতি … অৰিযসচ্চানি পটিৱিজ্ঝতীতি… সতিপট্ঠানে ভাৱেতীতি… সম্মপ্পধানে ভাৱেতীতি… ইদ্ধিপাদে ভাৱেতীতি… ইন্দ্ৰিযানি ভাৱেতীতি… বলানি ভাৱেতীতি… বোজ্ঝঙ্গে ভাৱেতীতি … অৰিযমগ্গং ভাৱেতীতি…পে… সামঞ্ঞফলানি সচ্ছিকৰোতীতি – হাসপঞ্ঞা. হাসবহুলো ৱেদবহুলো তুট্ঠিবহুলো পামোজ্জবহুলো অভিঞ্ঞাযো পটিৱিজ্ঝতীতি – হাসপঞ্ঞা. হাসবহুলো ৱেদবহুলো তুট্ঠিবহুলো পামোজ্জবহুলো পৰমত্থং নিব্বানং সচ্ছিকৰোতীতি – হাসপঞ্ঞা. হাসপঞ্ঞতায সংৱত্তন্তীতি – অযং হাসপঞ্ঞা.

৭. জৱনপঞ্ঞতায সংৱত্তন্তীতি কতমা জৱনপঞ্ঞা? যং কিঞ্চি ৰূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা ওড়াৰিকং ৱা সুখুমং ৱা হীনং ৱা পণীতং ৱা যং দূৰে সন্তিকে ৱা, সব্বং ৰূপং অনিচ্চতো খিপ্পং জৱতীতি – জৱনপঞ্ঞা. দুক্খতো খিপ্পং জৱতীতি – জৱনপঞ্ঞা. অনত্ততো খিপ্পং জৱতীতি – জৱনপঞ্ঞা. যা কাচি ৱেদনা…পে… যা কাচি সঞ্ঞা… যে কেচি সঙ্খাৰা… যং কিঞ্চি ৱিঞ্ঞাণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা ওড়াৰিকং ৱা সুখুমং ৱা হীনং ৱা পণীতং ৱা যং দূৰে সন্তিকে ৱা, সব্বং ৱিঞ্ঞাণং অনিচ্চতো খিপ্পং জৱতীতি – জৱনপঞ্ঞা. দুক্খতো খিপ্পং জৱতীতি – জৱনপঞ্ঞা. অনত্ততো খিপ্পং জৱতীতি – জৱনপঞ্ঞা. চক্খু…পে… জৰামৰণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অনিচ্চতো খিপ্পং জৱতীতি – জৱনপঞ্ঞা. দুক্খতো খিপ্পং জৱতীতি – জৱনপঞ্ঞা. অনত্ততো খিপ্পং জৱতীতি – জৱনপঞ্ঞা.

ৰূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অনিচ্চং খযট্ঠেন দুক্খং ভযট্ঠেন অনত্তা অসাৰকট্ঠেনাতি তুলযিত্ৱা তীৰযিত্ৱা ৱিভাৱযিত্ৱা ৱিভূতং কত্ৱা ৰূপনিৰোধে নিব্বানে খিপ্পং জৱতীতি – জৱনপঞ্ঞা. ৱেদনা…পে… সঞ্ঞা… সঙ্খাৰা… ৱিঞ্ঞাণং… চক্খু…পে… জৰামৰণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অনিচ্চং খযট্ঠেন দুক্খং ভযট্ঠেন অনত্তা অসাৰকট্ঠেনাতি তুলযিত্ৱা তীৰযিত্ৱা ৱিভাৱযিত্ৱা ৱিভূতং কত্ৱা জৰামৰণনিৰোধে [জৰামৰণং ৰূপনিৰোধে (স্যা.)] নিব্বানে খিপ্পং জৱতীতি – জৱনপঞ্ঞা.

ৰূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অনিচ্চং সঙ্খতং পটিচ্চসমুপ্পন্নং খযধম্মং ৱযধম্মং ৱিৰাগধম্মং নিৰোধধম্মন্তি তুলযিত্ৱা তীৰযিত্ৱা ৱিভাৱযিত্ৱা ৱিভূতং কত্ৱা ৰূপনিৰোধে নিব্বানে খিপ্পং জৱতীতি – জৱনপঞ্ঞা. ৱেদনা…পে… সঞ্ঞা… সঙ্খাৰা… ৱিঞ্ঞাণং… চক্খু…পে… জৰামৰণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অনিচ্চং সঙ্খতং পটিচ্চসমুপ্পন্নং খযধম্মং ৱযধম্মং ৱিৰাগধম্মং নিৰোধধম্মন্তি তুলযিত্ৱা তীৰযিত্ৱা ৱিভাৱযিত্ৱা ৱিভূতং কত্ৱা জৰামৰণনিৰোধে নিব্বানে খিপ্পং জৱতীতি – জৱনপঞ্ঞা. জৱনপঞ্ঞতায সংৱত্তন্তীতি – অযং জৱনপঞ্ঞা.

তিক্খপঞ্ঞতায সংৱত্তন্তীতি কতমা তিক্খপঞ্ঞা? খিপ্পং কিলেসে ছিন্দতীতি – তিক্খপঞ্ঞা. উপ্পন্নং কামৱিতক্কং নাধিৱাসেতি পজহতি ৱিনোদেতি ব্যন্তীকৰোতি [ব্যন্তিং কৰোতি (ক.)] অনভাৱং গমেতীতি – তিক্খপঞ্ঞা. উপ্পন্নং ব্যাপাদৱিতক্কং নাধিৱাসেতি পজহতি ৱিনোদেতি ব্যন্তীকৰোতি অনভাৱং গমেতীতি – তিক্খপঞ্ঞা. উপ্পন্নং ৱিহিংসাৱিতক্কং নাধিৱাসেতি…পে… উপ্পন্নুপ্পন্নে পাপকে অকুসলে ধম্মে নাধিৱাসেতি পজহতি ৱিনোদেতি ব্যন্তীকৰোতি অনভাৱং গমেতীতি – তিক্খপঞ্ঞা. উপ্পন্নং ৰাগং নাধিৱাসেতি পজহতি ৱিনোদেতি ব্যন্তীকৰোতি অনভাৱং গমেতীতি – তিক্খপঞ্ঞা. উপ্পন্নং দোসং…পে… উপ্পন্নং মোহং … উপ্পন্নং কোধং… উপ্পন্নং উপনাহং… মক্খং… পড়াসং… ইস্সং… মচ্ছৰিযং… মাযং… সাঠেয্যং… থম্ভং… সাৰম্ভং… মানং… অতিমানং… মদং… পমাদং… সব্বে কিলেসে… সব্বে দুচ্চৰিতে… সব্বে অভিসঙ্খাৰে…পে… সব্বে ভৱগামিকম্মে নাধিৱাসেতি পজহতি ৱিনোদেতি ব্যন্তীকৰোতি অনভাৱং গমেতীতি – তিক্খপঞ্ঞা. একস্মিং আসনে চত্তাৰো চ অৰিযমগ্গা চত্তাৰি চ সামঞ্ঞফলানি চতস্সো পটিসম্ভিদাযো ছ অভিঞ্ঞাযো অধিগতা হোন্তি সচ্ছিকতা ফস্সিতা পঞ্ঞাযাতি – তিক্খপঞ্ঞা. তিক্খপঞ্ঞতায সংৱত্তন্তীতি – অযং তিক্খপঞ্ঞা.

নিব্বেধিকপঞ্ঞতায সংৱত্তন্তীতি কতমা নিব্বেধিকপঞ্ঞা? ইধেকচ্চো সব্বসঙ্খাৰেসু উব্বেগবহুলো হোতি উত্তাসবহুলো উক্কণ্ঠনবহুলো অৰতিবহুলো অনভিৰতিবহুলো. বহিমুখো ন ৰমতি সব্বসঙ্খাৰেসু. অনিব্বিদ্ধপুব্বং অপ্পদালিতপুব্বং লোভক্খন্ধং নিব্বিজ্ঝতি পদালেতীতি – নিব্বেধিকপঞ্ঞা. অনিব্বিদ্ধপুব্বং অপ্পদালিতপুব্বং দোসক্খন্ধং নিব্বিজ্ঝতি পদালেতীতি – নিব্বেধিকপঞ্ঞা. অনিব্বিদ্ধপুব্বং অপ্পদালিতপুব্বং মোহক্খন্ধং নিব্বিজ্ঝতি পদালেতীতি – নিব্বেধিকপঞ্ঞা. অনিব্বিদ্ধপুব্বং অপ্পদালিতপুব্বং কোধং…পে… উপনাহং… মক্খং… পড়াসং… ইস্সং… মচ্ছৰিযং… মাযং… সাঠেয্যং… থম্ভং… সাৰম্ভং… মানং… অতিমানং… মদং… পমাদং… সব্বে কিলেসে… সব্বে দুচ্চৰিতে… সব্বে অভিসঙ্খাৰে…পে… সব্বে ভৱগামিকম্মে নিব্বিজ্ঝতি পদালেতীতি – নিব্বেধিকপঞ্ঞা. নিব্বেধিকপঞ্ঞতায সংৱত্তন্তীতি – অযং নিব্বেধিকপঞ্ঞা.

ইমা সোড়স পঞ্ঞাযো. ইমাহি সোড়সহি পঞ্ঞাহি সমন্নাগতো পুগ্গলো পটিসম্ভিদপ্পত্তো.

২. পুগ্গলৱিসেসনিদ্দেসো

৮. দ্ৱে পুগ্গলা পটিসম্ভিদপ্পত্তা – একো পুব্বযোগসম্পন্নো, একো ন পুব্বযোগসম্পন্নো. যো পুব্বযোগসম্পন্নো সো তেন অতিৰেকো হোতি, অধিকো হোতি, ৱিসেসো হোতি. তস্স ঞাণং পভিজ্জতি.

দ্ৱে পুগ্গলা পটিসম্ভিদপ্পত্তা, দ্ৱেপি পুব্বযোগসম্পন্না – একো বহুস্সুতো, একো ন বহুস্সুতো. যো বহুস্সুতো, সো তেন অতিৰেকো হোতি, অধিকো হোতি, ৱিসেসো হোতি. তস্স ঞাণং পভিজ্জতি.

দ্ৱে পুগ্গলা পটিসম্ভিদপ্পত্তা, দ্ৱেপি পুব্বযোগসম্পন্না, দ্ৱেপি বহুস্সুতা – একো দেসনাবহুলো, একো ন দেসনাবহুলো. যো দেসনাবহুলো, সো তেন অতিৰেকো হোতি, অধিকো হোতি, ৱিসেসো হোতি. তস্স ঞাণং পভিজ্জতি.

দ্ৱে পুগ্গলা পটিসম্ভিদপ্পত্তা, দ্ৱেপি পুব্বযোগসম্পন্না, দ্ৱেপি বহুস্সুতা, দ্ৱেপি দেসনাবহুলা – একো গৰূপনিস্সিতো, একো ন গৰূপনিস্সিতো. যো গৰূপনিস্সিতো, সো তেন অতিৰেকো হোতি, অধিকো হোতি, ৱিসেসো হোতি. তস্স ঞাণং পভিজ্জতি.

দ্ৱে পুগ্গলা পটিসম্ভিদপ্পত্তা, দ্ৱেপি পুব্বযোগসম্পন্না, দ্ৱেপি বহুস্সুতা, দ্ৱেপি দেসনাবহুলা, দ্ৱেপি গৰূপনিস্সিতা – একো ৱিহাৰবহুলো, একো ন ৱিহাৰবহুলো. যো ৱিহাৰবহুলো, সো তেন অতিৰেকো হোতি, অধিকো হোতি, ৱিসেসো হোতি. তস্স ঞাণং পভিজ্জতি.

দ্ৱে পুগ্গলা পটিসম্ভিদপ্পত্তা, দ্ৱেপি পুব্বযোগসম্পন্না, দ্ৱেপি বহুস্সুতা, দ্ৱেপি দেসনাবহুলা, দ্ৱেপি গৰূপনিস্সিতা, দ্ৱেপি ৱিহাৰবহুলা – একো পচ্চৱেক্খণাবহুলো, একো ন পচ্চৱেক্খণাবহুলো. যো পচ্চৱেক্খণাবহুলো, সো তেন অতিৰেকো হোতি, অধিকো হোতি, ৱিসেসো হোতি. তস্স ঞাণং পভিজ্জতি.

দ্ৱে পুগ্গলা পটিসম্ভিদপ্পত্তা, দ্ৱেপি পুব্বযোগসম্পন্না, দ্ৱেপি বহুস্সুতা, দ্ৱেপি দেসনাবহুলা, দ্ৱেপি গৰূপনিস্সিতা, দ্ৱেপি ৱিহাৰবহুলা, দ্ৱেপি পচ্চৱেক্খণাবহুলা – একো সেখপটিসম্ভিদপ্পত্তো, একো অসেখপটিসম্ভিদপ্পত্তো. যো অসেখপটিসম্ভিদপ্পত্তো, সো তেন অতিৰেকো হোতি, অধিকো হোতি, ৱিসেসো হোতি. তস্স ঞাণং পভিজ্জতি.

দ্ৱে পুগ্গলা পটিসম্ভিদপ্পত্তা, দ্ৱেপি পুব্বযোগসম্পন্না, দ্ৱেপি বহুস্সুতা, দ্ৱেপি দেসনাবহুলা, দ্ৱেপি গৰূপনিস্সিতা, দ্ৱেপি ৱিহাৰবহুলা, দ্ৱেপি পচ্চৱেক্খণাবহুলা, দ্ৱেপি অসেখপটিসম্ভিদপ্পত্তা – একো সাৱকপাৰমিপ্পত্তো, একো ন সাৱকপাৰমিপ্পত্তো. যো সাৱকপাৰমিপ্পত্তো, সো তেন অতিৰেকো হোতি, অধিকো হোতি, ৱিসেসো হোতি. তস্স ঞাণং পভিজ্জতি.

দ্ৱে পুগ্গলা পটিসম্ভিদপ্পত্তা, দ্ৱেপি পুব্বযোগসম্পন্না, দ্ৱেপি বহুস্সুতা, দ্ৱেপি দেসনাবহুলা, দ্ৱেপি গৰূপনিস্সিতা, দ্ৱেপি ৱিহাৰবহুলা, দ্ৱেপি পচ্চৱেক্খণাবহুলা, দ্ৱেপি অসেখপটিসম্ভিদপ্পত্তা – একো সাৱকপাৰমিপ্পত্তো, একো পচ্চেকসম্বুদ্ধো. যো পচ্চেকসম্বুদ্ধো, সো তেন অতিৰেকো হোতি, অধিকো হোতি, ৱিসেসো হোতি. তস্স ঞাণং পভিজ্জতি.

পচ্চেকবুদ্ধঞ্চ সদেৱকঞ্চ লোকং উপাদায তথাগতো অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো অগ্গো পটিসম্ভিদপ্পত্তো পঞ্ঞাপভেদকুসলো পভিন্নঞাণো অধিগতপটিসম্ভিদো চতুৱেসাৰজ্জপ্পত্তো দসবলধাৰী পুৰিসাসভো পুৰিসসীহো…পে… যেপি তে খত্তিযপণ্ডিতা ব্ৰাহ্মণপণ্ডিতা গহপতিপণ্ডিতা সমণপণ্ডিতা নিপুণা কতপৰপ্পৱাদা ৱালৱেধিৰূপা ৱোভিন্দন্তা মঞ্ঞে চৰন্তি পঞ্ঞাগতেন দিট্ঠিগতানি, তে পঞ্হং অভিসঙ্খৰিত্ৱা অভিসঙ্খৰিত্ৱা তথাগতং উপসঙ্কমিত্ৱা পুচ্ছন্তি গূড়্হানি চ পটিচ্ছন্নানি চ. কথিতা ৱিসজ্জিতা চ তে পঞ্হা ভগৱতা হোন্তি নিদ্দিট্ঠকাৰণা, উপক্খিত্তকা চ তে ভগৱতো সম্পজ্জন্তি. অথ খো ভগৱা তত্থ অতিৰোচতি, যদিদং পঞ্ঞাযাতি অগ্গো পটিসম্ভিদপ্পত্তোতি.

মহাপঞ্ঞাকথা নিট্ঠিতা.