১. পঠমসুত্তন্তনিদ্দেসো

১৮৪. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে. তত্ৰ খো ভগৱা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৱো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি [‘‘ভদ্দন্তে’’তি (ক.)] তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসুং. ভগৱা এতদৱোচ –

‘‘পঞ্চিমানি, ভিক্খৱে, ইন্দ্ৰিযানি. কতমানি পঞ্চ? সদ্ধিন্দ্ৰিযং, ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং, সতিন্দ্ৰিযং, সমাধিন্দ্ৰিযং, পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং – ইমানি খো, ভিক্খৱে, পঞ্চিন্দ্ৰিযানি’’ [সং. নি. ৫.৪৭১].

১৮৫. ইমানি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি কতিহাকাৰেহি ৱিসুজ্ঝন্তি? ইমানি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি পন্নৰসহি আকাৰেহি ৱিসুজ্ঝন্তি. অস্সদ্ধে পুগ্গলে পৰিৱজ্জযতো, সদ্ধে পুগ্গলে সেৱতো ভজতো পযিৰুপাসতো, পসাদনীযে সুত্তন্তে পচ্চৱেক্খতো – ইমেহি তীহাকাৰেহি সদ্ধিন্দ্ৰিযং ৱিসুজ্ঝতি. কুসীতে পুগ্গলে পৰিৱজ্জযতো, আৰদ্ধৱীৰিযে পুগ্গলে সেৱতো ভজতো পযিৰুপাসতো, সম্মপ্পধানে পচ্চৱেক্খতো – ইমেহি তীহাকাৰেহি ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং ৱিসুজ্ঝতি. মুট্ঠস্সতী পুগ্গলে পৰিৱজ্জযতো, উপট্ঠিতস্সতী পুগ্গলে সেৱতো ভজতো পযিৰুপাসতো, সতিপট্ঠানে পচ্চৱেক্খতো – ইমেহি তীহাকাৰেহি সতিন্দ্ৰিযং ৱিসুজ্ঝতি. অসমাহিতে পুগ্গলে পৰিৱজ্জযতো, সমাহিতে পুগ্গলে সেৱতো ভজতো পযিৰুপাসতো, ঝানৱিমোক্খে পচ্চৱেক্খতো – ইমেহি তীহাকাৰেহি সমাধিন্দ্ৰিযং ৱিসুজ্ঝতি. দুপ্পঞ্ঞে পুগ্গলে পৰিৱজ্জযতো, পঞ্ঞৱন্তে পুগ্গলে সেৱতো ভজতো পযিৰুপাসতো, গম্ভীৰঞাণচৰিযং পচ্চৱেক্খতো – ইমেহি তীহাকাৰেহি পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং ৱিসুজ্ঝতি. ইতি ইমে পঞ্চ পুগ্গলে পৰিৱজ্জযতো, পঞ্চ পুগ্গলে সেৱতো ভজতো পযিৰুপাসতো, পঞ্চ সুত্তন্তক্খন্ধে পচ্চৱেক্খতো – ইমেহি পন্নৰসহি আকাৰেহি ইমানি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ৱিসুজ্ঝন্তি.

কতিহাকাৰেহি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ভাৱিযন্তি, কতিহাকাৰেহি পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং ভাৱনা হোতি? দসহাকাৰেহি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ভাৱিযন্তি, দসহাকাৰেহি পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং ভাৱনা হোতি. অস্সদ্ধিযং পজহন্তো সদ্ধিন্দ্ৰিযং ভাৱেতি, সদ্ধিন্দ্ৰিযং ভাৱেন্তো অস্সদ্ধিযং পজহতি; কোসজ্জং পজহন্তো ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং ভাৱেতি, ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং ভাৱেন্তো কোসজ্জং পজহতি; পমাদং পজহন্তো সতিন্দ্ৰিযং ভাৱেতি, সতিন্দ্ৰিযং ভাৱেন্তো পমাদং পজহতি; উদ্ধচ্চং পজহন্তো সমাধিন্দ্ৰিযং ভাৱেতি, সমাধিন্দ্ৰিযং ভাৱেন্তো উদ্ধচ্চং পজহতি; অৱিজ্জং পজহন্তো পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং ভাৱেতি, পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং ভাৱেন্তো অৱিজ্জং পজহতি. ইমেহি দসহাকাৰেহি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ভাৱিযন্তি, ইমেহি দসহাকাৰেহি পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং ভাৱনা হোতি.

কতিহাকাৰেহি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ভাৱিতানি হোন্তি সুভাৱিতানি? দসহাকাৰেহি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ভাৱিতানি হোন্তি সুভাৱিতানি. অস্সদ্ধিযস্স পহীনত্তা সুপ্পহীনত্তা সদ্ধিন্দ্ৰিযং ভাৱিতং হোতি সুভাৱিতং; সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স ভাৱিতত্তা সুভাৱিতত্তা অস্সদ্ধিযং পহীনং হোতি সুপ্পহীনং. কোসজ্জস্স পহীনত্তা সুপ্পহীনত্তা ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং ভাৱিতং হোতি সুভাৱিতং; ৱীৰিযিন্দ্ৰিযস্স ভাৱিতত্তা সুভাৱিতত্তা কোসজ্জং পহীনং হোতি সুপ্পহীনং. পমাদস্স পহীনত্তা সুপ্পহীনত্তা সতিন্দ্ৰিযং ভাৱিতং হোতি সুভাৱিতং; সতিন্দ্ৰিযস্স ভাৱিতত্তা সুভাৱিতত্তা পমাদো পহীনো হোতি সুপ্পহীনো. উদ্ধচ্চস্স পহীনত্তা সুপ্পহীনত্তা সমাধিন্দ্ৰিযং ভাৱিতং হোতি সুভাৱিতং; সমাধিন্দ্ৰিযস্স ভাৱিতত্তা সুভাৱিতত্তা উদ্ধচ্চং পহীনং হোতি সুপ্পহীনং. অৱিজ্জায পহীনত্তা পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং ভাৱিতং হোতি সুভাৱিতং; পঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স ভাৱিতত্তা সুভাৱিতত্তা অৱিজ্জা পহীনা হোতি সুপ্পহীনা. ইমেহি দসহাকাৰেহি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ভাৱিতানি হোন্তি সুভাৱিতানি.

১৮৬. কতিহাকাৰেহি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ভাৱিযন্তি, কতিহাকাৰেহি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ভাৱিতানি চেৱ হোন্তি সুভাৱিতানি চ পটিপ্পস্সদ্ধানি চ সুপ্পটিপ্পস্সদ্ধানি চ? চতূহাকাৰেহি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ভাৱিযন্তি চতূহাকাৰেহি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ভাৱিতানি চেৱ হোন্তি সুভাৱিতানি চ পটিপ্পস্সদ্ধানি চ সুপ্পটিপ্পস্সদ্ধানি চ. সোতাপত্তিমগ্গক্খণে পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ভাৱিযন্তি; সোতাপত্তিফলক্খণে পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ভাৱিতানি চেৱ হোন্তি সুভাৱিতানি চ পটিপ্পস্সদ্ধানি চ সুপ্পটিপ্পস্সদ্ধানি চ. সকদাগামিমগ্গক্খণে পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ভাৱিযন্তি; সকদাগামিফলক্খণে পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ভাৱিতানি চেৱ হোন্তি সুভাৱিতানি চ পটিপ্পস্সদ্ধানি চ সুপ্পটিপ্পস্সদ্ধানি চ. অনাগামিমগ্গক্খণে পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ভাৱিযন্তি; অনাগামিফলক্খণে পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ভাৱিতানি চেৱ হোন্তি সুভাৱিতানি চ পটিপ্পস্সদ্ধানি চ সুপ্পটিপ্পস্সদ্ধানি চ. অৰহত্তমগ্গক্খণে পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ভাৱিযন্তি; অৰহত্তফলক্খণে পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ভাৱিতানি চেৱ হোন্তি সুভাৱিতানি চ পটিপ্পস্সদ্ধানি চ সুপ্পটিপ্পস্সদ্ধানি চ. ইতি চতস্সো মগ্গৱিসুদ্ধিযো, চতস্সো ফলৱিসুদ্ধিযো, চতস্সো সমুচ্ছেদৱিসুদ্ধিযো, চতস্সো পটিপ্পস্সদ্ধিৱিসুদ্ধিযো. ইমেহি চতূহাকাৰেহি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ভাৱিযন্তি; ইমেহি চতূহাকাৰেহি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ভাৱিতানি চেৱ হোন্তি সুভাৱিতানি চ পটিপ্পস্সদ্ধানি চ সুপ্পটিপ্পস্সদ্ধানি চ.

কতিনং পুগ্গলানং ইন্দ্ৰিযভাৱনা; কতি পুগ্গলা ভাৱিতিন্দ্ৰিযা? অট্ঠন্নং পুগ্গলানং ইন্দ্ৰিযভাৱনা; তযো পুগ্গলা ভাৱিতিন্দ্ৰিযা. কতমেসং অট্ঠন্নং পুগ্গলানং ইন্দ্ৰিযভাৱনা? সত্তন্নঞ্চ সেক্খানং, পুথুজ্জনকল্যাণকস্স চ – ইমেসং অট্ঠন্নং পুগ্গলানং ইন্দ্ৰিযভাৱনা. কতমে তযো পুগ্গলা ভাৱিতিন্দ্ৰিযা? সৱনেন বুদ্ধো তথাগতস্স সাৱকো খীণাসৱো ভাৱিতিন্দ্ৰিযো, সযং ভূতট্ঠেন পচ্চেকসম্বুদ্ধো ভাৱিতিন্দ্ৰিযো, অপ্পমেয্যট্ঠেন তথাগতো অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো ভাৱিতিন্দ্ৰিযো – ইমে তযো পুগ্গলা ভাৱিতিন্দ্ৰিযা. ইতি ইমেসং অট্ঠন্নং পুগ্গলানং ইন্দ্ৰিযভাৱনা; ইমে তযো পুগ্গলা ভাৱিতিন্দ্ৰিযা.

সুত্তন্তনিদ্দেসো পঠমো.