৪. ইন্দ্ৰিযকথা

১. পঠমসুত্তন্তনিদ্দেসো

১৮৪. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে. তত্ৰ খো ভগৱা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৱো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি [‘‘ভদ্দন্তে’’তি (ক.)] তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসুং. ভগৱা এতদৱোচ –

‘‘পঞ্চিমানি, ভিক্খৱে, ইন্দ্ৰিযানি. কতমানি পঞ্চ? সদ্ধিন্দ্ৰিযং, ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং, সতিন্দ্ৰিযং, সমাধিন্দ্ৰিযং, পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং – ইমানি খো, ভিক্খৱে, পঞ্চিন্দ্ৰিযানি’’ [সং. নি. ৫.৪৭১].

১৮৫. ইমানি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি কতিহাকাৰেহি ৱিসুজ্ঝন্তি? ইমানি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি পন্নৰসহি আকাৰেহি ৱিসুজ্ঝন্তি. অস্সদ্ধে পুগ্গলে পৰিৱজ্জযতো, সদ্ধে পুগ্গলে সেৱতো ভজতো পযিৰুপাসতো, পসাদনীযে সুত্তন্তে পচ্চৱেক্খতো – ইমেহি তীহাকাৰেহি সদ্ধিন্দ্ৰিযং ৱিসুজ্ঝতি. কুসীতে পুগ্গলে পৰিৱজ্জযতো, আৰদ্ধৱীৰিযে পুগ্গলে সেৱতো ভজতো পযিৰুপাসতো, সম্মপ্পধানে পচ্চৱেক্খতো – ইমেহি তীহাকাৰেহি ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং ৱিসুজ্ঝতি. মুট্ঠস্সতী পুগ্গলে পৰিৱজ্জযতো, উপট্ঠিতস্সতী পুগ্গলে সেৱতো ভজতো পযিৰুপাসতো, সতিপট্ঠানে পচ্চৱেক্খতো – ইমেহি তীহাকাৰেহি সতিন্দ্ৰিযং ৱিসুজ্ঝতি. অসমাহিতে পুগ্গলে পৰিৱজ্জযতো, সমাহিতে পুগ্গলে সেৱতো ভজতো পযিৰুপাসতো, ঝানৱিমোক্খে পচ্চৱেক্খতো – ইমেহি তীহাকাৰেহি সমাধিন্দ্ৰিযং ৱিসুজ্ঝতি. দুপ্পঞ্ঞে পুগ্গলে পৰিৱজ্জযতো, পঞ্ঞৱন্তে পুগ্গলে সেৱতো ভজতো পযিৰুপাসতো, গম্ভীৰঞাণচৰিযং পচ্চৱেক্খতো – ইমেহি তীহাকাৰেহি পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং ৱিসুজ্ঝতি. ইতি ইমে পঞ্চ পুগ্গলে পৰিৱজ্জযতো, পঞ্চ পুগ্গলে সেৱতো ভজতো পযিৰুপাসতো, পঞ্চ সুত্তন্তক্খন্ধে পচ্চৱেক্খতো – ইমেহি পন্নৰসহি আকাৰেহি ইমানি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ৱিসুজ্ঝন্তি.

কতিহাকাৰেহি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ভাৱিযন্তি, কতিহাকাৰেহি পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং ভাৱনা হোতি? দসহাকাৰেহি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ভাৱিযন্তি, দসহাকাৰেহি পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং ভাৱনা হোতি. অস্সদ্ধিযং পজহন্তো সদ্ধিন্দ্ৰিযং ভাৱেতি, সদ্ধিন্দ্ৰিযং ভাৱেন্তো অস্সদ্ধিযং পজহতি; কোসজ্জং পজহন্তো ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং ভাৱেতি, ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং ভাৱেন্তো কোসজ্জং পজহতি; পমাদং পজহন্তো সতিন্দ্ৰিযং ভাৱেতি, সতিন্দ্ৰিযং ভাৱেন্তো পমাদং পজহতি; উদ্ধচ্চং পজহন্তো সমাধিন্দ্ৰিযং ভাৱেতি, সমাধিন্দ্ৰিযং ভাৱেন্তো উদ্ধচ্চং পজহতি; অৱিজ্জং পজহন্তো পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং ভাৱেতি, পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং ভাৱেন্তো অৱিজ্জং পজহতি. ইমেহি দসহাকাৰেহি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ভাৱিযন্তি, ইমেহি দসহাকাৰেহি পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং ভাৱনা হোতি.

কতিহাকাৰেহি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ভাৱিতানি হোন্তি সুভাৱিতানি? দসহাকাৰেহি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ভাৱিতানি হোন্তি সুভাৱিতানি. অস্সদ্ধিযস্স পহীনত্তা সুপ্পহীনত্তা সদ্ধিন্দ্ৰিযং ভাৱিতং হোতি সুভাৱিতং; সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স ভাৱিতত্তা সুভাৱিতত্তা অস্সদ্ধিযং পহীনং হোতি সুপ্পহীনং. কোসজ্জস্স পহীনত্তা সুপ্পহীনত্তা ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং ভাৱিতং হোতি সুভাৱিতং; ৱীৰিযিন্দ্ৰিযস্স ভাৱিতত্তা সুভাৱিতত্তা কোসজ্জং পহীনং হোতি সুপ্পহীনং. পমাদস্স পহীনত্তা সুপ্পহীনত্তা সতিন্দ্ৰিযং ভাৱিতং হোতি সুভাৱিতং; সতিন্দ্ৰিযস্স ভাৱিতত্তা সুভাৱিতত্তা পমাদো পহীনো হোতি সুপ্পহীনো. উদ্ধচ্চস্স পহীনত্তা সুপ্পহীনত্তা সমাধিন্দ্ৰিযং ভাৱিতং হোতি সুভাৱিতং; সমাধিন্দ্ৰিযস্স ভাৱিতত্তা সুভাৱিতত্তা উদ্ধচ্চং পহীনং হোতি সুপ্পহীনং. অৱিজ্জায পহীনত্তা পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং ভাৱিতং হোতি সুভাৱিতং; পঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স ভাৱিতত্তা সুভাৱিতত্তা অৱিজ্জা পহীনা হোতি সুপ্পহীনা. ইমেহি দসহাকাৰেহি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ভাৱিতানি হোন্তি সুভাৱিতানি.

১৮৬. কতিহাকাৰেহি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ভাৱিযন্তি, কতিহাকাৰেহি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ভাৱিতানি চেৱ হোন্তি সুভাৱিতানি চ পটিপ্পস্সদ্ধানি চ সুপ্পটিপ্পস্সদ্ধানি চ? চতূহাকাৰেহি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ভাৱিযন্তি চতূহাকাৰেহি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ভাৱিতানি চেৱ হোন্তি সুভাৱিতানি চ পটিপ্পস্সদ্ধানি চ সুপ্পটিপ্পস্সদ্ধানি চ. সোতাপত্তিমগ্গক্খণে পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ভাৱিযন্তি; সোতাপত্তিফলক্খণে পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ভাৱিতানি চেৱ হোন্তি সুভাৱিতানি চ পটিপ্পস্সদ্ধানি চ সুপ্পটিপ্পস্সদ্ধানি চ. সকদাগামিমগ্গক্খণে পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ভাৱিযন্তি; সকদাগামিফলক্খণে পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ভাৱিতানি চেৱ হোন্তি সুভাৱিতানি চ পটিপ্পস্সদ্ধানি চ সুপ্পটিপ্পস্সদ্ধানি চ. অনাগামিমগ্গক্খণে পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ভাৱিযন্তি; অনাগামিফলক্খণে পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ভাৱিতানি চেৱ হোন্তি সুভাৱিতানি চ পটিপ্পস্সদ্ধানি চ সুপ্পটিপ্পস্সদ্ধানি চ. অৰহত্তমগ্গক্খণে পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ভাৱিযন্তি; অৰহত্তফলক্খণে পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ভাৱিতানি চেৱ হোন্তি সুভাৱিতানি চ পটিপ্পস্সদ্ধানি চ সুপ্পটিপ্পস্সদ্ধানি চ. ইতি চতস্সো মগ্গৱিসুদ্ধিযো, চতস্সো ফলৱিসুদ্ধিযো, চতস্সো সমুচ্ছেদৱিসুদ্ধিযো, চতস্সো পটিপ্পস্সদ্ধিৱিসুদ্ধিযো. ইমেহি চতূহাকাৰেহি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ভাৱিযন্তি; ইমেহি চতূহাকাৰেহি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ভাৱিতানি চেৱ হোন্তি সুভাৱিতানি চ পটিপ্পস্সদ্ধানি চ সুপ্পটিপ্পস্সদ্ধানি চ.

কতিনং পুগ্গলানং ইন্দ্ৰিযভাৱনা; কতি পুগ্গলা ভাৱিতিন্দ্ৰিযা? অট্ঠন্নং পুগ্গলানং ইন্দ্ৰিযভাৱনা; তযো পুগ্গলা ভাৱিতিন্দ্ৰিযা. কতমেসং অট্ঠন্নং পুগ্গলানং ইন্দ্ৰিযভাৱনা? সত্তন্নঞ্চ সেক্খানং, পুথুজ্জনকল্যাণকস্স চ – ইমেসং অট্ঠন্নং পুগ্গলানং ইন্দ্ৰিযভাৱনা. কতমে তযো পুগ্গলা ভাৱিতিন্দ্ৰিযা? সৱনেন বুদ্ধো তথাগতস্স সাৱকো খীণাসৱো ভাৱিতিন্দ্ৰিযো, সযং ভূতট্ঠেন পচ্চেকসম্বুদ্ধো ভাৱিতিন্দ্ৰিযো, অপ্পমেয্যট্ঠেন তথাগতো অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো ভাৱিতিন্দ্ৰিযো – ইমে তযো পুগ্গলা ভাৱিতিন্দ্ৰিযা. ইতি ইমেসং অট্ঠন্নং পুগ্গলানং ইন্দ্ৰিযভাৱনা; ইমে তযো পুগ্গলা ভাৱিতিন্দ্ৰিযা.

সুত্তন্তনিদ্দেসো পঠমো.

২. দুতিযসুত্তন্তনিদ্দেসো

১৮৭. সাৱত্থিনিদানং. ‘‘পঞ্চিমানি, ভিক্খৱে, ইন্দ্ৰিযানি. কতমানি পঞ্চ? সদ্ধিন্দ্ৰিযং, ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং, সতিন্দ্ৰিযং, সমাধিন্দ্ৰিযং, পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং. যে হি কেচি, ভিক্খৱে, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা ইমেসং পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ যথাভূতং নপ্পজানন্তি, ন মে তে, ভিক্খৱে, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা সমণেসু [চেৱ (ক.) সং. নি. ৫.৪৭৬] ৱা সমণসম্মতা, ব্ৰাহ্মণেসু ৱা ব্ৰাহ্মণসম্মতা; ন চ পনেতে আযস্মন্তা [আযস্মন্তো সং. নি. ৫.৪৭৬] সামঞ্ঞত্থং ৱা ব্ৰহ্মঞ্ঞত্থং ৱা দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰন্তি. যে চ খো কেচি [যে কেচি খো (স্যা.), যে হি কেচি খো (ক.) সং. নি. ৫.৪৭৬ পস্সিতব্বা] ভিক্খৱে সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা ইমেসং পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ যথাভূতং পজানন্তি, তে খো মে, ভিক্খৱে, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা সমণেসু ৱা সমণসম্মতা, ব্ৰাহ্মণেসু ৱা ব্ৰাহ্মণসম্মতা; তে চ পনাযস্মন্তা সামঞ্ঞত্থঞ্চ ব্ৰহ্মঞ্ঞত্থঞ্চ দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰন্তী’’তি.

১৮৮. কতিহাকাৰেহি পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং সমুদযো হোতি; কতিহাকাৰেহি পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং সমুদযং পজানাতি? কতিহাকাৰেহি পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং অত্থঙ্গমো হোতি; কতিহাকাৰেহি পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং অত্থঙ্গমং পজানাতি? কতিহাকাৰেহি পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং অস্সাদো হোতি, কতিহাকাৰেহি পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং অস্সাদং পজানাতি? কতিহাকাৰেহি পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং আদীনৱো হোতি; কতিহাকাৰেহি পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং আদীনৱং পজানাতি? কতিহাকাৰেহি পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং নিস্সৰণং হোতি; কতিহাকাৰেহি পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং নিস্সৰণং পজানাতি?

চত্তাৰীসায আকাৰেহি পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং সমুদযো হোতি; চত্তাৰীসায আকাৰেহি পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং সমুদযং পজানাতি. চত্তাৰীসায আকাৰেহি পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং অত্থঙ্গমো হোতি; চত্তাৰীসায আকাৰেহি পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং অত্থঙ্গমং পজানাতি. পঞ্চৱীসতিযা আকাৰেহি পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং অস্সাদো হোতি; পঞ্চৱীসতিযা আকাৰেহি পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং অস্সাদং পজানাতি. পঞ্চৱীসতিযা আকাৰেহি পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং আদীনৱো হোতি; পঞ্চৱীসতিযা আকাৰেহি পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং আদীনৱং পজানাতি. অসীতিসতং আকাৰেহি [অসীতিসতাকাৰেহি (স্যা.)] পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং নিস্সৰণং হোতি; অসীতিসতং আকাৰেহি পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং নিস্সৰণং পজানাতি.

কতমেহি চত্তাৰীসায আকাৰেহি পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং সমুদযো হোতি; কতমেহি চত্তাৰীসায আকাৰেহি পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং সমুদযং পজানাতি? অধিমোক্খত্থায আৱজ্জনায সমুদযো সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স সমুদযো হোতি, অধিমোক্খৱসেন ছন্দস্স সমুদযো সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স সমুদযো হোতি, অধিমোক্খৱসেন মনসিকাৰস্স সমুদযো সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স সমুদযো হোতি, সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন একত্তুপট্ঠানং সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স সমুদযো হোতি; পগ্গহত্থায আৱজ্জনায সমুদযো ৱীৰিযিন্দ্ৰিযস্স সমুদযো হোতি, পগ্গহৱসেন ছন্দস্স সমুদযো ৱীৰিযিন্দ্ৰিযস্স সমুদযো হোতি, পগ্গহৱসেন মনসিকাৰস্স সমুদযো ৱীৰিযিন্দ্ৰিযস্স সমুদযো হোতি, ৱীৰিযিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন একত্তুপট্ঠানং ৱীৰিযিন্দ্ৰিযস্স সমুদযো হোতি; উপট্ঠানত্থায আৱজ্জনায সমুদযো সতিন্দ্ৰিযস্স সমুদযো হোতি, উপট্ঠানৱসেন ছন্দস্স সমুদযো সতিন্দ্ৰিযস্স সমুদযো হোতি, উপট্ঠানৱসেন মনসিকাৰস্স সমুদযো সতিন্দ্ৰিযস্স সমুদযো হোতি, সতিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন একত্তুপট্ঠানং সতিন্দ্ৰিযস্স সমুদযো হোতি; অৱিক্খেপত্থায আৱজ্জনায সমুদযো সমাধিন্দ্ৰিযস্স সমুদযো হোতি, অৱিক্খেপৱসেন ছন্দস্স সমুদযো সমাধিন্দ্ৰিযস্স সমুদযো হোতি, অৱিক্খেপৱসেন মনসিকাৰস্স সমুদযো সমাধিন্দ্ৰিযস্স সমুদযো হোতি, সমাধিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন একত্তুপট্ঠানং সমাধিন্দ্ৰিযস্স সমুদযো হোতি; দস্সনত্থায আৱজ্জনায সমুদযো পঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স সমুদযো হোতি, দস্সনৱসেন ছন্দস্স সমুদযো পঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স সমুদযো হোতি, দস্সনৱসেন মনসিকাৰস্স সমুদযো পঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স সমুদযো হোতি, পঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন একত্তুপট্ঠানং পঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স সমুদযো হোতি. অধিমোক্খত্থায আৱজ্জনায সমুদযো সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স সমুদযো হোতি, পগ্গহত্থায আৱজ্জনায সমুদযো ৱীৰিযিন্দ্ৰিযস্স সমুদযো হোতি, উপট্ঠানত্থায আৱজ্জনায সমুদযো সতিন্দ্ৰিযস্স সমুদযো হোতি, অৱিক্খেপত্থায আৱজ্জনায সমুদযো সমাধিন্দ্ৰিযস্স সমুদযো হোতি, দস্সনত্থায আৱজ্জনায সমুদযো পঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স সমুদযো হোতি. অধিমোক্খৱসেন ছন্দস্স সমুদযো সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স সমুদযো হোতি, পগ্গহৱসেন ছন্দস্স সমুদযো ৱীৰিযিন্দ্ৰিযস্স সমুদযো হোতি, উপট্ঠানৱসেন ছন্দস্স সমুদযো সতিন্দ্ৰিযস্স সমুদযো হোতি, অৱিক্খেপৱসেন ছন্দস্স সমুদযো সমাধিন্দ্ৰিযস্স সমুদযো হোতি, দস্সনৱসেন ছন্দস্স সমুদযো পঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স সমুদযো হোতি. অধিমোক্খৱসেন মনসিকাৰস্স সমুদযো সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স সমুদযো হোতি, পগ্গহৱসেন মনসিকাৰস্স সমুদযো ৱীৰিযিন্দ্ৰিযস্স সমুদযো হোতি, উপট্ঠানৱসেন মনসিকাৰস্স সমুদযো সতিন্দ্ৰিযস্স সমুদযো হোতি, অৱিক্খেপৱসেন মনসিকাৰস্স সমুদযো সমাধিন্দ্ৰিযস্স সমুদযো হোতি, দস্সনৱসেন মনসিকাৰস্স সমুদযো পঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স সমুদযো হোতি. সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন একত্তুপট্ঠানং সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স সমুদযো হোতি ৱীৰিযিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন একত্তুপট্ঠানং ৱীৰিযিন্দ্ৰিযস্স সমুদযো হোতি, সতিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন একত্তুপট্ঠানং সতিন্দ্ৰিযস্স সমুদযো হোতি, সমাধিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন একত্তুপট্ঠানং সমাধিন্দ্ৰিযস্স সমুদযো হোতি, পঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন একত্তুপট্ঠানং পঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স সমুদযো হোতি.

ইমেহি চত্তাৰীসায আকাৰেহি পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং সমুদযো হোতি, ইমেহি চত্তাৰীসায আকাৰেহি পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং সমুদযং পজানাতি.

কতমেহি চত্তাৰীসায আকাৰেহি পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং অত্থঙ্গমো হোতি; কতমেহি চত্তাৰীসায আকাৰেহি পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং অত্থঙ্গমং পজানাতি? অধিমোক্খত্থায আৱজ্জনায অত্থঙ্গমো সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স অত্থঙ্গমো হোতি, অধিমোক্খৱসেন ছন্দস্স অত্থঙ্গমো সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স অত্থঙ্গমো হোতি, অধিমোক্খৱসেন মনসিকাৰস্স অত্থঙ্গমো সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স অত্থঙ্গমো হোতি, সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন একত্তঅনুপট্ঠানং [একত্তং অনুপট্ঠানং (স্যা.)] সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন অত্থঙ্গমো হোতি; পগ্গহত্থায আৱজ্জনায অত্থঙ্গমো ৱীৰিযিন্দ্ৰিযস্স অত্থঙ্গমো হোতি, পগ্গহৱসেন ছন্দস্স অত্থঙ্গমো ৱীৰিযিন্দ্ৰিযস্স অত্থঙ্গমো হোতি, পগ্গহৱসেন মনসিকাৰস্স অত্থঙ্গমো ৱীৰিযিন্দ্ৰিযস্স অত্থঙ্গমো হোতি, ৱীৰিযিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন একত্তঅনুপট্ঠানং ৱীৰিযিন্দ্ৰিযস্স অত্থঙ্গমো হোতি; উপট্ঠানত্থায আৱজ্জনায অত্থঙ্গমো সতিন্দ্ৰিযস্স অত্থঙ্গমো হোতি, উপট্ঠানৱসেন ছন্দস্স অত্থঙ্গমো সতিন্দ্ৰিযস্স অত্থঙ্গমো হোতি, উপট্ঠানৱসেন মনসিকাৰস্স অত্থঙ্গমো সতিন্দ্ৰিযস্স অত্থঙ্গমো হোতি, সতিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন একত্তঅনুপট্ঠানং সতিন্দ্ৰিযস্স অত্থঙ্গমো হোতি; অৱিক্খেপত্থায আৱজ্জনায অত্থঙ্গমো সমাধিন্দ্ৰিযস্স অত্থঙ্গমো হোতি, অৱিক্খেপৱসেন ছন্দস্স অত্থঙ্গমো সমাধিন্দ্ৰিযস্স অত্থঙ্গমো হোতি, অৱিক্খেপৱসেন মনসিকাৰস্স অত্থঙ্গমো সমাধিন্দ্ৰিযস্স অত্থঙ্গমো হোতি, সমাধিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন একত্তঅনুপট্ঠানং সমাধিন্দ্ৰিযস্স অত্থঙ্গমো হোতি; দস্সনত্থায আৱজ্জনায অত্থঙ্গমো পঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স অত্থঙ্গমো হোতি, দস্সনৱসেন ছন্দস্স অত্থঙ্গমো পঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স অত্থঙ্গমো হোতি, দস্সনৱসেন মনসিকাৰস্স অত্থঙ্গমো পঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স অত্থঙ্গমো হোতি, পঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন একত্তঅনুপট্ঠানং পঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স অত্থঙ্গমো হোতি.

অধিমোক্খত্থায আৱজ্জনায অত্থঙ্গমো সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স অত্থঙ্গমো হোতি, পগ্গহত্থায আৱজ্জনায অত্থঙ্গমো ৱীৰিযিন্দ্ৰিযস্স অত্থঙ্গমো হোতি, উপট্ঠানত্থায আৱজ্জনায অত্থঙ্গমো সতিন্দ্ৰিযস্স অত্থঙ্গমো হোতি, অৱিক্খেপত্থায আৱজ্জনায অত্থঙ্গমো সমাধিন্দ্ৰিযস্স অত্থঙ্গমো হোতি, দস্সনত্থায আৱজ্জনায অত্থঙ্গমো পঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স অত্থঙ্গমো হোতি. অধিমোক্খৱসেন ছন্দস্স অত্থঙ্গমো সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স অত্থঙ্গমো হোতি, পগ্গহৱসেন ছন্দস্স অত্থঙ্গমো ৱীৰিযিন্দ্ৰিযস্স অত্থঙ্গমো হোতি, উপট্ঠানৱসেন ছন্দস্স অত্থঙ্গমো সতিন্দ্ৰিযস্স অত্থঙ্গমো হোতি, অৱিক্খেপৱসেন ছন্দস্স অত্থঙ্গমো সমাধিন্দ্ৰিযস্স অত্থঙ্গমো হোতি, দস্সনৱসেন ছন্দস্স অত্থঙ্গমো পঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স অত্থঙ্গমো হোতি. অধিমোক্খৱসেন মনসিকাৰস্স অত্থঙ্গমো সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স অত্থঙ্গমো হোতি, পগ্গহৱসেন মনসিকাৰস্স অত্থঙ্গমো ৱীৰিযিন্দ্ৰিযস্স অত্থঙ্গমো হোতি, উপট্ঠানৱসেন মনসিকাৰস্স অত্থঙ্গমো সতিন্দ্ৰিযস্স অত্থঙ্গমো হোতি, অৱিক্খেপৱসেন মনসিকাৰস্স অত্থঙ্গমো সমাধিন্দ্ৰিযস্স অত্থঙ্গমো হোতি, দস্সনৱসেন মনসিকাৰস্স অত্থঙ্গমো পঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স অত্থঙ্গমো হোতি. সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন একত্তঅনুপট্ঠানং সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স অত্থঙ্গমো হোতি, ৱীৰিযিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন একত্তঅনুপট্ঠানং ৱীৰিযিন্দ্ৰিযস্স অত্থঙ্গমো হোতি, সতিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন একত্তঅনুপট্ঠানং সতিন্দ্ৰিযস্স অত্থঙ্গমো হোতি, সমাধিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন একত্তঅনুপট্ঠানং সমাধিন্দ্ৰিযস্স অত্থঙ্গমো হোতি, পঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন একত্তঅনুপট্ঠানং পঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স অত্থঙ্গমো হোতি.

ইমেহি চত্তাৰীসায আকাৰেহি পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং অত্থঙ্গমো হোতি; ইমেহি চত্তাৰীসায আকাৰেহি পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং অত্থঙ্গমং পজানাতি.

ক. অস্সাদনিদ্দেসো

১৮৯. কতমেহি পঞ্চৱীসতিযা আকাৰেহি পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং অস্সাদো হোতি; কতমেহি পঞ্চৱীসতিযা আকাৰেহি পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং অস্সাদং পজানাতি? অস্সদ্ধিযস্স অনুপট্ঠানং সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স অস্সাদো হোতি, অস্সদ্ধিযপৰিড়াহস্স অনুপট্ঠানং সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স অস্সাদো হোতি, অধিমোক্খচৰিযায ৱেসাৰজ্জং সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স অস্সাদো হোতি, সন্তো চ ৱিহাৰাধিগমো সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স অস্সাদো হোতি, যং সদ্ধিন্দ্ৰিযং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং অযং সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স অস্সাদো.

কোসজ্জস্স অনুপট্ঠানং ৱীৰিযিন্দ্ৰিযস্স অস্সাদো হোতি, কোসজ্জপৰিড়াহস্স অনুপট্ঠানং ৱীৰিযিন্দ্ৰিযস্স অস্সাদো হোতি, পগ্গহচৰিযায ৱেসাৰজ্জং ৱীৰিযিন্দ্ৰিযস্স অস্সাদো হোতি, সন্তো চ ৱিহাৰাধিগমো ৱীৰিযিন্দ্ৰিযস্স অস্সাদো হোতি, যং ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং অযং ৱীৰিযিন্দ্ৰিযস্স অস্সাদো.

পমাদস্স অনুপট্ঠানং সতিন্দ্ৰিযস্স অস্সাদো হোতি, পমাদপৰিড়াহস্স অনুপট্ঠানং সতিন্দ্ৰিযস্স অস্সাদো হোতি, উপট্ঠানচৰিযায ৱেসাৰজ্জং সতিন্দ্ৰিযস্স অস্সাদো হোতি, সন্তো চ ৱিহাৰাধিগমো সতিন্দ্ৰিযস্স অস্সাদো হোতি, যং সতিন্দ্ৰিযং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং অযং সতিন্দ্ৰিযস্স অস্সাদো.

উদ্ধচ্চস্স অনুপট্ঠানং সমাধিন্দ্ৰিযস্স অস্সাদো হোতি, উদ্ধচ্চপৰিড়াহস্স অনুপট্ঠানং সমাধিন্দ্ৰিযস্স অস্সাদো হোতি, অৱিক্খেপচৰিযায ৱেসাৰজ্জং সমাধিন্দ্ৰিযস্স অস্সাদো হোতি, সন্তো চ ৱিহাৰাধিগমো সমাধিন্দ্ৰিযস্স অস্সাদো হোতি, যং সমাধিন্দ্ৰিযং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং অযং সমাধিন্দ্ৰিযস্স অস্সাদো.

অৱিজ্জায অনুপট্ঠানং পঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স অস্সাদো হোতি, অৱিজ্জাপৰিড়াহস্স অনুপট্ঠানং পঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স অস্সাদো হোতি, দস্সনচৰিযায ৱেসাৰজ্জং পঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স অস্সাদো হোতি, সন্তো চ ৱিহাৰাধিগমো পঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স অস্সাদো হোতি, যং পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং অযং পঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স অস্সাদো.

ইমেহি পঞ্চৱীসতিযা আকাৰেহি পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং অস্সাদো হোতি; ইমেহি পঞ্চৱীসতিযা আকাৰেহি পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং অস্সাদং পজানাতি.

খ. আদীনৱনিদ্দেসো

১৯০. কতমেহি পঞ্চৱীসতিযা আকাৰেহি পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং আদীনৱো হোতি; কতমেহি পঞ্চৱীসতিযা আকাৰেহি পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং আদীনৱং পজানাতি? অস্সদ্ধিযস্স উপট্ঠানং সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স আদীনৱো হোতি, অস্সদ্ধিযপৰিড়াহস্স উপট্ঠানং সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স আদীনৱো হোতি, অনিচ্চট্ঠেন সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স আদীনৱো হোতি, দুক্খট্ঠেন সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স আদীনৱো হোতি, অনত্তট্ঠেন সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স আদীনৱো হোতি.

কোসজ্জস্স উপট্ঠানং ৱীৰিযিন্দ্ৰিযস্স আদীনৱো হোতি, কোসজ্জপৰিড়াহস্স উপট্ঠানং ৱীৰিযিন্দ্ৰিযস্স আদীনৱো হোতি, অনিচ্চট্ঠেন ৱীৰিযিন্দ্ৰিযস্স আদীনৱো হোতি, দুক্খট্ঠেন…পে… অনত্তট্ঠেন ৱীৰিযিন্দ্ৰিযস্স আদীনৱো হোতি.

পমাদস্স উপট্ঠানং সতিন্দ্ৰিযস্স আদীনৱো হোতি, পমাদপৰিড়াহস্স উপট্ঠানং সতিন্দ্ৰিযস্স আদীনৱো হোতি, অনিচ্চট্ঠেন সতিন্দ্ৰিযস্স আদীনৱো হোতি, দুক্খট্ঠেন…পে… অনত্তট্ঠেন সতিন্দ্ৰিযস্স আদীনৱো হোতি.

উদ্ধচ্চস্স উপট্ঠানং সমাধিন্দ্ৰিযস্স আদীনৱো হোতি, উদ্ধচ্চপৰিড়াহস্স উপট্ঠানং সমাধিন্দ্ৰিযস্স আদীনৱো হোতি, অনিচ্চট্ঠেন সমাধিন্দ্ৰিযস্স আদীনৱো হোতি, দুক্খট্ঠেন…পে… অনত্তট্ঠেন সমাধিন্দ্ৰিযস্স আদীনৱো হোতি.

অৱিজ্জায উপট্ঠানং পঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স আদীনৱো হোতি, অৱিজ্জাপৰিড়াহস্স উপট্ঠানং পঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স আদীনৱো হোতি, অনিচ্চট্ঠেন পঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স আদীনৱো হোতি, দুক্খট্ঠেন পঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স আদীনৱো হোতি, অনত্তট্ঠেন পঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স আদীনৱো হোতি.

ইমেহি পঞ্চৱীসতিযা আকাৰেহি পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং আদীনৱো হোতি; ইমেহি পঞ্চৱীসতিযা আকাৰেহি পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং আদীনৱং পজানাতি.

গ. নিস্সৰণনিদ্দেসো

১৯১. কতমেহি অসীতিসতং আকাৰেহি পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং নিস্সৰণং হোতি; কতমেহি অসীতিসতং আকাৰেহি পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং নিস্সৰণং পজানাতি? অধিমোক্খট্ঠেন সদ্ধিন্দ্ৰিযং অস্সদ্ধিযা নিস্সটং হোতি, অস্সদ্ধিযপৰিড়াহা নিস্সটং হোতি, তদনুৱত্তককিলেসেহি চ খন্ধেহি চ নিস্সটং হোতি, বহিদ্ধা চ সব্বনিমিত্তেহি নিস্সটং হোতি, ততো পণীততৰসদ্ধিন্দ্ৰিযস্স পটিলাভা পুৰিমতৰসদ্ধিন্দ্ৰিযা নিস্সটং হোতি; পগ্গহট্ঠেন ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং কোসজ্জা নিস্সটং হোতি, কোসজ্জপৰিড়াহা নিস্সটং হোতি, তদনুৱত্তককিলেসেহি চ খন্ধেহি চ নিস্সটং হোতি, বহিদ্ধা চ সব্বনিমিত্তেহি নিস্সটং হোতি, ততো পণীততৰৱীৰিযিন্দ্ৰিযস্স পটিলাভা পুৰিমতৰৱীৰিযিন্দ্ৰিযা নিস্সটং হোতি; উপট্ঠানট্ঠেন সতিন্দ্ৰিযং পমাদা নিস্সটং হোতি, পমাদপৰিড়াহা নিস্সটং হোতি, তদনুৱত্তককিলেসেহি চ খন্ধেহি চ নিস্সটং হোতি, বহিদ্ধা চ সব্বনিমিত্তেহি নিস্সটং হোতি, ততো পণীততৰসতিন্দ্ৰিযস্স পটিলাভা পুৰিমতৰসতিন্দ্ৰিযা নিস্সটং হোতি; অৱিক্খেপট্ঠেন সমাধিন্দ্ৰিযং উদ্ধচ্চা নিস্সটং হোতি, উদ্ধচ্চপৰিড়াহা নিস্সটং হোতি, তদনুৱত্তককিলেসেহি চ খন্ধেহি চ নিস্সটং হোতি, বহিদ্ধা চ সব্বনিমিত্তেহি নিস্সটং হোতি, ততো পণীততৰসমাধিন্দ্ৰিযস্স পটিলাভা পুৰিমতৰসমাধিন্দ্ৰিযা নিস্সটং হোতি; দস্সনট্ঠেন পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং অৱিজ্জায নিস্সটং হোতি, অৱিজ্জাপৰিড়াহা নিস্সটং হোতি, তদনুৱত্তককিলেসেহি চ খন্ধেহি চ নিস্সটং হোতি, বহিদ্ধা চ সব্বনিমিত্তেহি নিস্সটং হোতি, ততো পণীততৰপঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স পটিলাভা পুৰিমতৰপঞ্ঞিন্দ্ৰিযা নিস্সটং হোতি.

১৯২. পুব্বভাগে পঞ্চহি ইন্দ্ৰিযেহি পঠমজ্ঝানৱসেন পঞ্চিন্দ্ৰিযানি নিস্সটানি হোন্তি, পঠমে ঝানে পঞ্চহিন্দ্ৰিযেহি দুতিযজ্ঝানৱসেন পঞ্চিন্দ্ৰিযানি নিস্সটানি হোন্তি, দুতিযে ঝানে পঞ্চহিন্দ্ৰিযেহি ততিযজ্ঝানৱসেন পঞ্চিন্দ্ৰিযানি নিস্সটানি হোন্তি, ততিযে ঝানে পঞ্চহিন্দ্ৰিযেহি চতুত্থজ্ঝানৱসেন পঞ্চিন্দ্ৰিযানি নিস্সটানি হোন্তি, চতুত্থে ঝানে পঞ্চহিন্দ্ৰিযেহি আকাসানঞ্চাযতনসমাপত্তিৱসেন পঞ্চিন্দ্ৰিযানি নিস্সটানি হোন্তি, আকাসানঞ্চাযতনসমাপত্তিযা পঞ্চহিন্দ্ৰিযেহি ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসমাপত্তিৱসেন পঞ্চিন্দ্ৰিযানি নিস্সটানি হোন্তি, ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসমাপত্তিযা পঞ্চহিন্দ্ৰিযেহি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসমাপত্তিৱসেন পঞ্চিন্দ্ৰিযানি নিস্সটানি হোন্তি, আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসমাপত্তিযা পঞ্চহিন্দ্ৰিযেহি নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিৱসেন পঞ্চিন্দ্ৰিযানি নিস্সটানি হোন্তি, নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিযা পঞ্চহিন্দ্ৰিযেহি অনিচ্চানুপস্সনাৱসেন পঞ্চিন্দ্ৰিযানি নিস্সটানি হোন্তি.

অনিচ্চানুপস্সনা পঞ্চহিন্দ্ৰিযেহি দুক্খানুপস্সনাৱসে পঞ্চিন্দ্ৰিযানি নিস্সটানি হোন্তি, দুক্খানুপস্সনা পঞ্চহিন্দ্ৰিযেহি অনত্তানুপস্সনাৱসে পঞ্চিন্দ্ৰিযানি নিস্সটানি হোন্তি, অনত্তানুপস্সনা পঞ্চহিন্দ্ৰিযেহি নিব্বিদানুপস্সনাৱসেন পঞ্চিন্দ্ৰিযানি নিস্সটানি হোন্তি, নিব্বিদানুপস্সনায পঞ্চহিন্দ্ৰিযেহি ৱিৰাগানুপস্সনাৱসেন পঞ্চিন্দ্ৰিযানি নিস্সটানি হোন্তি, ৱিৰাগানুপস্সনায পঞ্চহিন্দ্ৰিযেহি নিৰোধানুপস্সনাৱসেন পঞ্চিন্দ্ৰিযানি নিস্সটানি হোন্তি, নিৰোধানুপস্সনায পঞ্চহিন্দ্ৰিযেহি পটিনিস্সগ্গানুপস্সনাৱসেন পঞ্চিন্দ্ৰিযানি নিস্সটানি হোন্তি, পটিনিস্সগ্গানুপস্সনায পঞ্চহিন্দ্ৰিযেহি খযানুপস্সনাৱসেন পঞ্চিন্দ্ৰিযানি নিস্সটানি হোন্তি, খযানুপস্সনায পঞ্চহিন্দ্ৰিযেহি ৱযানুপস্সনাৱসেন পঞ্চিন্দ্ৰিযানি নিস্সটানি হোন্তি, ৱযানুপস্সনায পঞ্চহিন্দ্ৰিযেহি ৱিপৰিণামানুপস্সনাৱসেন পঞ্চিন্দ্ৰিযানি নিস্সটানি হোন্তি, ৱিপৰিণামানুপস্সনায পঞ্চহিন্দ্ৰিযেহি অনিমিত্তানুপস্সনাৱসেন পঞ্চিন্দ্ৰিযানি নিস্সটানি হোন্তি, অনিমিত্তানুপস্সনায পঞ্চহিন্দ্ৰিযেহি অপ্পণিহিতানুপস্সনাৱসেন পঞ্চিন্দ্ৰিযানি নিস্সটানি হোন্তি, অপ্পণিহিতানুপস্সনায পঞ্চহিন্দ্ৰিযেহি সুঞ্ঞতানুপস্সনাৱসেন পঞ্চিন্দ্ৰিযানি নিস্সটানি হোন্তি সুঞ্ঞতানুপস্সনায পঞ্চহিন্দ্ৰিযেহি অধিপঞ্ঞাধম্মৱিপস্সনাৱসেন পঞ্চিন্দ্ৰিযানি নিস্সটানি হোন্তি. অধিপঞ্ঞাধম্মৱিপস্সনায পঞ্চহিন্দ্ৰিযেহি যথাভূতঞাণদস্সনৱসেন পঞ্চিন্দ্ৰিযানি নিস্সটানি হোন্তি, যথাভূতঞাণদস্সনে পঞ্চহিন্দ্ৰিযেহি আদীনৱানুপস্সনাৱসেন পঞ্চিন্দ্ৰিযানি নিস্সটানি হোন্তি, আদীনৱানুপস্সনায পঞ্চহিন্দ্ৰিযেহি পটিসঙ্খানুপস্সনাৱসেন পঞ্চিন্দ্ৰিযানি নিস্সটানি হোন্তি, পটিসঙ্খানুপস্সনায পঞ্চহিন্দ্ৰিযেহি ৱিৱট্টনানুপস্সনাৱসেন পঞ্চিন্দ্ৰিযানি নিস্সটানি হোন্তি. ৱিৱট্টনানুপস্সনায পঞ্চহিন্দ্ৰিযেহি সোতাপত্তিমগ্গৱসেন পঞ্চিন্দ্ৰিযানি নিস্সটানি হোন্তি.

সোতাপত্তিমগ্গে পঞ্চহিন্দ্ৰিযেহি সোতাপত্তিফলসমাপত্তিৱসেন পঞ্চিন্দ্ৰিযানি নিস্সটানি হোন্তি, সোতাপত্তিফলসমাপত্তিযা পঞ্চহিন্দ্ৰিযেহি সকদাগামিমগ্গৱসেন পঞ্চিন্দ্ৰিযানি নিস্সটানি হোন্তি, সকদাগামিমগ্গে পঞ্চহিন্দ্ৰিযেহি সকদাগামিফলসমাপত্তিৱসেন পঞ্চিন্দ্ৰিযানি নিস্সটানি হোন্তি, সকদাগামিফলসমাপত্তিযা পঞ্চহিন্দ্ৰিযেহি অনাগামিমগ্গৱসেন পঞ্চিন্দ্ৰিযানি নিস্সটানি হোন্তি, অনাগামিমগ্গে পঞ্চহিন্দ্ৰিযেহি অনাগামিফলসমাপত্তিৱসেন পঞ্চিন্দ্ৰিযানি নিস্সটানি হোন্তি, অনাগামিফলসমাপত্তিযা পঞ্চহিন্দ্ৰিযেহি অৰহত্তমগ্গৱসেন পঞ্চিন্দ্ৰিযানি নিস্সটানি হোন্তি, অৰহত্তমগ্গে পঞ্চহিন্দ্ৰিযেহি অৰহত্তফলসমাপত্তিৱসেন পঞ্চিন্দ্ৰিযানি নিস্সটানি হোন্তি.

নেক্খম্মে পঞ্চিন্দ্ৰিযানি কামচ্ছন্দতো নিস্সটানি হোন্তি, অব্যাপাদে পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ব্যাপাদতো নিস্সটানি হোন্তি, আলোকসঞ্ঞায পঞ্চিন্দ্ৰিযানি থিনমিদ্ধতো নিস্সটানি হোন্তি, অৱিক্খেপে পঞ্চিন্দ্ৰিযানি উদ্ধচ্চতো নিস্সটানি হোন্তি, ধম্মৱৱত্থানে পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ৱিচিকিচ্ছায নিস্সটানি হোন্তি, ঞাণে পঞ্চিন্দ্ৰিযানি অৱিজ্জায নিস্সটানি হোন্তি, পামোজ্জে পঞ্চিন্দ্ৰিযানি অৰতিযা নিস্সটানি হোন্তি.

১৯৩. পঠমে ঝানে পঞ্চিন্দ্ৰিযানি নীৱৰণেহি নিস্সটানি হোন্তি, দুতিযে ঝানে পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ৱিতক্কৱিচাৰেহি নিস্সটানি হোন্তি, ততিযে ঝানে পঞ্চিন্দ্ৰিযানি পীতিযা নিস্সটানি হোন্তি, চতুত্থে ঝানে পঞ্চিন্দ্ৰিযানি সুখদুক্খেহি নিস্সটানি হোন্তি, আকাসানঞ্চাযতনসমাপত্তিযা পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ৰূপসঞ্ঞায পটিঘসঞ্ঞায নানত্তসঞ্ঞায নিস্সটানি হোন্তি, ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসমাপত্তিযা পঞ্চিন্দ্ৰিযানি আকাসানঞ্চাযতনসঞ্ঞায নিস্সটানি হোন্তি, আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসমাপত্তিযা পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসঞ্ঞায নিস্সটানি হোন্তি, নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিযা পঞ্চিন্দ্ৰিযানি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঞ্ঞায নিস্সটানি হোন্তি.

অনিচ্চানুপস্সনা পঞ্চিন্দ্ৰিযানি নিচ্চসঞ্ঞায নিস্সটানি হোন্তি, দুক্খানুপস্সনা পঞ্চিন্দ্ৰিযানি সুখসঞ্ঞায নিস্সটানি হোন্তি, অনত্তানুপস্সনা পঞ্চিন্দ্ৰিযানি অত্তসঞ্ঞায নিস্সটানি হোন্তি, নিব্বিদানুপস্সনায পঞ্চিন্দ্ৰিযানি নন্দিযা নিস্সটানি হোন্তি, ৱিৰাগানুপস্সনায পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ৰাগতো নিস্সটানি হোন্তি, নিৰোধানুপস্সনায পঞ্চিন্দ্ৰিযানি সমুদযতো নিস্সটানি হোন্তি, পটিনিস্সগ্গানুপস্সনায পঞ্চিন্দ্ৰিযানি আদানতো নিস্সটানি হোন্তি, খযানুপস্সনায পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ঘনসঞ্ঞায নিস্সটানি হোন্তি, ৱযানুপস্সনায পঞ্চিন্দ্ৰিযানি আযূহনতো নিস্সটানি হোন্তি, ৱিপৰিণামানুপস্সনায পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ধুৱসঞ্ঞায নিস্সটানি হোন্তি, অনিমিত্তানুপস্সনায পঞ্চিন্দ্ৰিযানি নিমিত্ততো নিস্সটানি হোন্তি, অপ্পণিহিতানুপস্সনায পঞ্চিন্দ্ৰিযানি পণিধিযা নিস্সটানি হোন্তি, সুঞ্ঞতানুপস্সনায পঞ্চিন্দ্ৰিযানি অভিনিৱেসতো নিস্সটানি হোন্তি. অধিপঞ্ঞাধম্মৱিপস্সনায পঞ্চিন্দ্ৰিযানি সাৰাদানাভিনিৱেসতো নিস্সটানি হোন্তি, যথাভূতঞাণদস্সনে পঞ্চিন্দ্ৰিযানি সম্মোহাভিনিৱেসতো নিস্সটানি হোন্তি, আদীনৱানুপস্সনায পঞ্চিন্দ্ৰিযানি আলযাভিনিৱেসতো নিস্সটানি হোন্তি, পটিসঙ্খানুপস্সনায পঞ্চিন্দ্ৰিযানি অপ্পটিসঙ্খায নিস্সটানি হোন্তি, ৱিৱট্টনানুপস্সনায পঞ্চিন্দ্ৰিযানি সঞ্ঞোগাভিনিৱেসতো নিস্সটানি হোন্তি.

সোতাপত্তিমগ্গে পঞ্চিন্দ্ৰিযানি দিট্ঠেকট্ঠেহি কিলেসেহি নিস্সটানি হোন্তি, সকদাগামিমগ্গে পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ওড়াৰিকেহি কিলেসেহি নিস্সটানি হোন্তি, অনাগামিমগ্গে পঞ্চিন্দ্ৰিযানি অনুসহগতেহি কিলেসেহি নিস্সটানি হোন্তি, অৰহত্তমগ্গে পঞ্চিন্দ্ৰিযানি সব্বকিলেসেহি নিস্সটানি হোন্তি, সব্বেসঞ্ঞেৱ খীণাসৱানং তত্থ তত্থ পঞ্চিন্দ্ৰিযানি নিস্সটানি চেৱ হোন্তি সুনিস্সটানি চ পটিপ্পস্সদ্ধানি চ সুপ্পটিপ্পস্সদ্ধানি চ.

ইমেহি অসীতিসতং আকাৰেহি পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং নিস্সৰণং হোতি; ইমেহি অসীতিসতং আকাৰেহি পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং নিস্সৰণং পজানাতি.

সুত্তন্তনিদ্দেসো দুতিযো.

পঠমভাণৱাৰো.

৩. ততিযসুত্তন্তনিদ্দেসো

১৯৪. সাৱত্থিনিদানং [সং. নি. ৫.৪৭৮-৪৭৯ পস্সিতব্বা]. ‘‘পঞ্চিমানি, ভিক্খৱে, ইন্দ্ৰিযানি. কতমানি পঞ্চ? সদ্ধিন্দ্ৰিযং, ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং, সতিন্দ্ৰিযং, সমাধিন্দ্ৰিযং, পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং. কত্থ চ, ভিক্খৱে, সদ্ধিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং? চতূসু সোতাপত্তিযঙ্গেসু – এত্থ সদ্ধিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং. কত্থ চ, ভিক্খৱে, ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং? চতূসু সম্মপ্পধানেসু – এত্থ ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং. কত্থ চ, ভিক্খৱে, সতিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং? চতূসু সতিপট্ঠানেসু – এত্থ সতিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং. কত্থ চ, ভিক্খৱে, সমাধিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং? চতূসু ঝানেসু – এত্থ সমাধিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং. কত্থ চ, ভিক্খৱে, পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং? চতূসু অৰিযসচ্চেসু – এত্থ পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং’’.

চতূসু সোতাপত্তিযঙ্গেসু সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন কতিহাকাৰেহি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি দট্ঠব্বানি? চতূসু সম্মপ্পধানেসু ৱীৰিযিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন কতিহাকাৰেহি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি দট্ঠব্বানি? চতূসু সতিপট্ঠানেসু সতিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন কতিহাকাৰেহি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি দট্ঠব্বানি? চতূসু ঝানেসু সমাধিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন কতিহাকাৰেহি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি দট্ঠব্বানি? চতূসু অৰিযসচ্চেসু পঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন কতিহাকাৰেহি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি দট্ঠব্বানি?

চতূসু সোতাপত্তিযঙ্গেসু সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন ৱীসতিযা আকাৰেহি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি দট্ঠব্বানি. চতূসু সম্মপ্পধানেসু ৱীৰিযিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন ৱীসতিযা আকাৰেহি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি দট্ঠব্বানি. চতূসু সতিপট্ঠানেসু সতিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন ৱীসতিযা আকাৰেহি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি দট্ঠব্বানি. চতূসু ঝানেসু সমাধিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন ৱীসতিযা আকাৰেহি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি দট্ঠব্বানি. চতূসু অৰিযসচ্চেসু পঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন ৱীসতিযা আকাৰেহি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি দট্ঠব্বানি.

ক. পভেদগণননিদ্দেসো

১৯৫. চতূসু সোতাপত্তিযঙ্গেসু সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন কতমেহি ৱীসতিযা আকাৰেহি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি দট্ঠব্বানি? সপ্পুৰিসসংসেৱে সোতাপত্তিযঙ্গে অধিমোক্খাধিপতেয্যট্ঠেন সদ্ধিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন পগ্গহট্ঠেন ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, উপট্ঠানট্ঠেন সতিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, অৱিক্খেপট্ঠেন সমাধিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, দস্সনট্ঠেন পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং; সদ্ধম্মসৱনে সোতাপত্তিযঙ্গে… যোনিসোমনসিকাৰে সোতাপত্তিযঙ্গে… ধম্মানুধম্মপটিপত্তিযা সোতাপত্তিযঙ্গে অধিমোক্খাধিপতেয্যট্ঠেন সদ্ধিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন পগ্গহট্ঠেন ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, উপট্ঠানট্ঠেন সতিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, অৱিক্খেপট্ঠেন সমাধিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, দস্সনট্ঠেন পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং. চতূসু সোতাপত্তিযঙ্গেসু সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন ইমেহি ৱীসতিযা আকাৰেহি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি দট্ঠব্বানি.

চতূসু সম্মপ্পধানেসু ৱীৰিযিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন কতমেহি ৱীসতিযা আকাৰেহি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি দট্ঠব্বানি? অনুপ্পন্নানং পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং অনুপ্পাদায সম্মপ্পধানে পগ্গহাধিপতেয্যট্ঠেন ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, ৱীৰিযিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন উপট্ঠানট্ঠেন সতিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, অৱিক্খেপট্ঠেন সমাধিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, দস্সনট্ঠেন পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, অধিমোক্খট্ঠেন সদ্ধিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং. উপ্পন্নানং পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং পহানায সম্মপ্পধানে…পে… অনুপ্পন্নানং কুসলানং ধম্মানং উপ্পাদায সম্মপ্পধানে…পে… উপ্পন্নানং কুসলানং ধম্মানং ঠিতিযা অসম্মোসায ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায ভাৱনায পাৰিপূৰিযা সম্মপ্পধানে পগ্গহাধিপতেয্যট্ঠেন ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, ৱীৰিযিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন উপট্ঠানট্ঠেন সতিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, অৱিক্খেপট্ঠেন সমাধিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, দস্সনট্ঠেন পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, অধিমোক্খট্ঠেন সদ্ধিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং. চতূসু সম্মপ্পধানেসু ৱীৰিযিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন ইমেহি ৱীসতিযা আকাৰেহি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি দট্ঠব্বানি.

চতূসু সতিপট্ঠানেসু সতিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন কতমেহি ৱীসতিযা আকাৰেহি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি দট্ঠব্বানি? কাযে কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানে উপট্ঠানাধিপতেয্যট্ঠেন সতিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, সতিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন অৱিক্খেপট্ঠেন সমাধিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, দস্সনট্ঠেন পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, অধিমোক্খট্ঠেন সদ্ধিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, পগ্গহট্ঠেন ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং. ৱেদনাসু ৱেদনানুপস্সনাসতিপট্ঠানে…পে… চিত্তে চিত্তানুপস্সনাসতিপট্ঠানে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সনাসতিপট্ঠানে উপট্ঠানাধিপতেয্যট্ঠেন সতিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, সতিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন অৱিক্খেপট্ঠেন সমাধিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, দস্সনট্ঠেন পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, অধিমোক্খট্ঠেন সদ্ধিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, পগ্গহট্ঠেন ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং. চতূসু সতিপট্ঠানেসু সতিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন ইমেহি ৱীসতিযা আকাৰেহি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি দট্ঠব্বানি.

চতূসু ঝানেসু সমাধিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন কতমেহি ৱীসতিযা আকাৰেহি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি দট্ঠব্বানি? পঠমে ঝানে অৱিক্খেপাধিপতেয্যট্ঠেন সমাধিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, সমাধিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন দস্সনট্ঠেন পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, অধিমোক্খট্ঠেন সদ্ধিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, পগ্গহট্ঠেন ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, উপট্ঠানট্ঠেন সতিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং. দুতিযে ঝানে…পে… ততিযে ঝানে… চতুত্থে ঝানে অৱিক্খেপাধিপতেয্যট্ঠেন সমাধিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, সমাধিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন দস্সনট্ঠেন পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, অধিমোক্খট্ঠেন সদ্ধিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, পগ্গহট্ঠেন ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, উপট্ঠানট্ঠেন সতিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং. চতূসু ঝানেসু সমাধিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন ইমেহি ৱীসতিযা আকাৰেহি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি দট্ঠব্বানি.

চতূসু অৰিযসচ্চেসু পঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন কতমেহি ৱীসতিযা আকাৰেহি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি দট্ঠব্বানি? দুক্খে অৰিযসচ্চে দস্সনাধিপতেয্যট্ঠেন পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, পঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন অধিমোক্খট্ঠেন সদ্ধিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, পগ্গহট্ঠেন ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, উপট্ঠানট্ঠেন সতিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, অৱিক্খেপট্ঠেন সমাধিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং. দুক্খসমুদযে অৰিযসচ্চে…পে… দুক্খনিৰোধে অৰিযসচ্চে… দুক্খনিৰোধগামিনিযা পটিপদায অৰিযসচ্চে দস্সনাধিপতেয্যট্ঠেন পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, পঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন অধিমোক্খট্ঠেন সদ্ধিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, পগ্গহট্ঠেন ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, উপট্ঠানট্ঠেন সতিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, অৱিক্খেপট্ঠেন সমাধিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং. চতূসু অৰিযসচ্চেসু পঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন ইমেহি ৱীসতিযা আকাৰেহি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি দট্ঠব্বানি.

খ. চৰিযৱাৰো

১৯৬. চতূসু সোতাপত্তিযঙ্গেসু সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন কতিহাকাৰেহি পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং চৰিযা দট্ঠব্বা?

চতূসু সম্মপ্পধানেসু…পে… চতূসু সতিপট্ঠানেসু… চতূসু ঝানেসু… চতূসু অৰিযসচ্চেসু পঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন কতিহাকাৰেহি পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং চৰিযা দট্ঠব্বা? চতূসু সোতাপত্তিযঙ্গেসু সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন ৱীসতিযা আকাৰেহি পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং চৰিযা দট্ঠব্বা. চতূসু সম্মপ্পধানেসু…পে… চতূসু সতিপট্ঠানেসু… চতূসু ঝানেসু… চতূসু অৰিযসচ্চেসু পঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন ৱীসতিযা আকাৰেহি পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং চৰিযা দট্ঠব্বা.

চতূসু সোতাপত্তিযঙ্গেসু সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন কতমেহি ৱীসতিযা আকাৰেহি পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং চৰিযা দট্ঠব্বা? সপ্পুৰিসসংসেৱে সোতাপত্তিযঙ্গে অধিমোক্খাধিপতেয্যট্ঠেন সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স চৰিযা দট্ঠব্বা, সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন পগ্গহট্ঠেন ৱীৰিযিন্দ্ৰিযস্স চৰিযা দট্ঠব্বা, উপট্ঠানট্ঠেন সতিন্দ্ৰিযস্স চৰিযা দট্ঠব্বা, অৱিক্খেপট্ঠেন সমাধিন্দ্ৰিযস্স চৰিযা দট্ঠব্বা, দস্সনট্ঠেন পঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স চৰিযা দট্ঠব্বা. সদ্ধম্মসৱনে সোতাপত্তিযঙ্গে…পে… যোনিসো মনসিকাৰে সোতাপত্তিযঙ্গে… ধম্মানুধম্মপটিপত্তিযা সোতাপত্তিযঙ্গে অধিমোক্খাধিপতেয্যট্ঠেন সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স চৰিযা দট্ঠব্বা, সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন পগ্গহট্ঠেন ৱীৰিযিন্দ্ৰিযস্স চৰিযা দট্ঠব্বা, উপট্ঠানট্ঠেন সতিন্দ্ৰিযস্স চৰিযা দট্ঠব্বা, অৱিক্খেপট্ঠেন সমাধিন্দ্ৰিযস্স চৰিযা দট্ঠব্বা, দস্সনট্ঠেন পঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স চৰিযা দট্ঠব্বা. চতূসু সোতাপত্তিযঙ্গেসু সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন ইমেহি ৱীসতিযা আকাৰেহি পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং চৰিযা দট্ঠব্বা.

চতূসু সম্মপ্পধানেসু ৱীৰিযিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন কতমেহি ৱীসতিযা আকাৰেহি পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং চৰিযা দট্ঠব্বা? অনুপ্পন্নানং পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং অনুপ্পাদায সম্মপ্পধানে পগ্গহাধিপতেয্যট্ঠেন ৱীৰিযিন্দ্ৰিযস্স চৰিযা দট্ঠব্বা, ৱীৰিযিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন উপট্ঠানট্ঠেন সতিন্দ্ৰিযস্স চৰিযা দট্ঠব্বা, অৱিক্খেপট্ঠেন সমাধিন্দ্ৰিযস্স চৰিযা দট্ঠব্বা, দস্সনট্ঠেন পঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স চৰিযা দট্ঠব্বা, অধিমোক্খট্ঠেন সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স চৰিযা দট্ঠব্বা. উপ্পন্নানং পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং পহানায সম্মপ্পধানে…পে… অনুপ্পন্নানং কুসলানং ধম্মানং উপ্পাদায সম্মপ্পধানে…পে… উপ্পন্নানং কুসলানং ধম্মানং ঠিতিযা অসম্মোসায ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায ভাৱনায পাৰিপূৰিযা সম্মপ্পধানে পগ্গহাধিপতেয্যট্ঠেন ৱীৰিযিন্দ্ৰিযস্স চৰিযা দট্ঠব্বা…পে… চতূসু সম্মপ্পধানেসু ৱীৰিযিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন ইমেহি ৱীসতিযা আকাৰেহি পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং চৰিযা দট্ঠব্বা.

চতূসু সতিপট্ঠানেসু সতিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন কতমেহি ৱীসতিযা আকাৰেহি পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং চৰিযা দট্ঠব্বা? কাযে কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানে উপট্ঠানাধিপতেয্যট্ঠেন সতিন্দ্ৰিযস্স চৰিযা দট্ঠব্বা, সতিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন অৱিক্খেপট্ঠেন সমাধিন্দ্ৰিযস্স চৰিযা দট্ঠব্বা, দস্সনট্ঠেন পঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স চৰিযা দট্ঠব্বা, অধিমোক্খট্ঠেন সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স চৰিযা দট্ঠব্বা, পগ্গহট্ঠেন ৱীৰিযিন্দ্ৰিযস্স চৰিযা দট্ঠব্বা. ৱেদনাসু ৱেদনানুপস্সনাসতিপট্ঠানে…পে… চিত্তে চিত্তানুপস্সনাসতিপট্ঠানে…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সনাসতিপট্ঠানে উপট্ঠানাধিপতেয্যট্ঠেন সতিন্দ্ৰিযস্স চৰিযা দট্ঠব্বা…পে… চতূসু সতিপট্ঠানেসু সতিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন ইমেহি ৱীসতিযা আকাৰেহি পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং চৰিযা দট্ঠব্বা.

চতূসু ঝানেসু সমাধিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন কতমেহি ৱীসতিযা আকাৰেহি পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং চৰিযা দট্ঠব্বা? পঠমে ঝানে অৱিক্খেপাধিপতেয্যট্ঠেন সমাধিন্দ্ৰিযস্স চৰিযা দট্ঠব্বা, সমাধিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন দস্সনট্ঠেন পঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স চৰিযা দট্ঠব্বা, অধিমোক্খট্ঠেন সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স চৰিযা দট্ঠব্বা, পগ্গহট্ঠেন ৱীৰিযিন্দ্ৰিযস্স চৰিযা দট্ঠব্বা, উপট্ঠানট্ঠেন সতিন্দ্ৰিযস্স চৰিযা দট্ঠব্বা. দুতিযে ঝানে…পে… ততিযে ঝানে…পে… চতুত্থে ঝানে অৱিক্খেপাধিপতেয্যট্ঠেন সমাধিন্দ্ৰিযস্স চৰিযা দট্ঠব্বা…পে… চতূসু ঝানেসু সমাধিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন ইমেহি ৱীসতিযা আকাৰেহি পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং চৰিযা দট্ঠব্বা.

চতূসু অৰিযসচ্চেসু পঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন কতমেহি ৱীসতিযা আকাৰেহি পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং চৰিযা দট্ঠব্বা? দুক্খে অৰিযসচ্চে দস্সনাধিপতেয্যট্ঠেন পঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স চৰিযা দট্ঠব্বা, পঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন অধিমোক্খট্ঠেন সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স চৰিযা দট্ঠব্বা, পগ্গহট্ঠেন ৱীৰিযিন্দ্ৰিযস্স চৰিযা দট্ঠব্বা, উপট্ঠানট্ঠেন সতিন্দ্ৰিযস্স চৰিযা দট্ঠব্বা, অৱিক্খেপট্ঠেন সমাধিন্দ্ৰিযস্স চৰিযা দট্ঠব্বা. দুক্খসমুদযে অৰিযসচ্চে…পে… দুক্খনিৰোধে অৰিযসচ্চে… দুক্খনিৰোধগামিনিযা পটিপদায অৰিযসচ্চে দস্সনাধিপতেয্যট্ঠেন পঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স চৰিযা দট্ঠব্বা, পঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন অধিমোক্খট্ঠেন সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স চৰিযা দট্ঠব্বা, পগ্গহট্ঠেন ৱীৰিযিন্দ্ৰিযস্স চৰিযা দট্ঠব্বা, উপট্ঠানট্ঠেন সতিন্দ্ৰিযস্স চৰিযা দট্ঠব্বা, অৱিক্খেপট্ঠেন সমাধিন্দ্ৰিযস্স চৰিযা দট্ঠব্বা. চতূসু অৰিযসচ্চেসু পঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন ইমেহি ৱীসতিযা আকাৰেহি পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং চৰিযা দট্ঠব্বা.

গ. চাৰৱিহাৰনিদ্দেসো

১৯৭. চাৰো চ ৱিহাৰো চ অনুবুদ্ধো হোতি পটিৱিদ্ধো, যথাচৰন্তং যথাৱিহৰন্তং ৱিঞ্ঞূ সব্ৰহ্মচাৰী গম্ভীৰেসু ঠানেসু ওকপ্পেয্যুং – ‘‘অদ্ধা, অযমাযস্মা পত্তো ৱা পাপুণিস্সতি ৱা’’.

চৰিযাতি অট্ঠ চৰিযাযো – ইৰিযাপথচৰিযা, আযতনচৰিযা, সতিচৰিযা, সমাধিচৰিযা, ঞাণচৰিযা, মগ্গচৰিযা, পত্তিচৰিযা, লোকত্থচৰিযাতি. ইৰিযাপথচৰিযাতি চতূসু ইৰিযাপথেসু. আযতনচৰিযাতি ছসু অজ্ঝত্তিকবাহিৰেসু আযতনেসু. সতিচৰিযাতি চতূসু সতিপট্ঠানেসু. সমাধিচৰিযাতি চতূসু ঝানেসু. ঞাণচৰিযাতি চতূসু অৰিযসচ্চেসু. মগ্গচৰিযাতি চতূসু অৰিযমগ্গেসু. পত্তিচৰিযাতি চতূসু সামঞ্ঞফলেসু. লোকত্থচৰিযাতি তথাগতেসু অৰহন্তেসু সম্মাসম্বুদ্ধেসু, পদেসে পচ্চেকবুদ্ধেসু, পদেসে সাৱকেসু. ইৰিযাপথচৰিযা চ পণিধিসম্পন্নানং, আযতনচৰিযা চ ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰানং, সতিচৰিযা চ অপ্পমাদৱিহাৰীনং, সমাধিচৰিযা চ অধিচিত্তমনুযুত্তানং, ঞাণচৰিযা চ বুদ্ধিসম্পন্নানং, মগ্গচৰিযা চ সম্মাপটিপন্নানং, পত্তিচৰিযা চ অধিগতফলানং, লোকত্থচৰিযা চ তথাগতানং অৰহন্তানং সম্মাসম্বুদ্ধানং, পদেসে পচ্চেকবুদ্ধানং, পদেসে সাৱকানং. ইমা অট্ঠ চৰিযাযো.

অপৰাপি অট্ঠ চৰিযাযো. অধিমুচ্চন্তো সদ্ধায চৰতি, পগ্গণ্হন্তো ৱীৰিযেন চৰতি, উপট্ঠাপেন্তো সতিযা চৰতি, অৱিক্খেপং কৰোন্তো সমাধিনা চৰতি, পজানন্তো পঞ্ঞায চৰতি, ৱিজানন্তো ৱিঞ্ঞাণচৰিযায চৰতি, এৱং পটিপন্নস্স কুসলা ধম্মা আযাপেন্তীতি আযতনচৰিযায চৰতি, এৱং পটিপন্নো ৱিসেসমধিগচ্ছতীতি ৱিসেসচৰিযায চৰতি – ইমা অট্ঠ চৰিযাযো.

অপৰাপি অট্ঠ চৰিযাযো. দস্সনচৰিযা চ সম্মাদিট্ঠিযা, অভিনিৰোপনচৰিযা চ সম্মাসঙ্কপ্পস্স, পৰিগ্গহচৰিযা চ সম্মাৱাচায, সমুট্ঠানচৰিযা চ সম্মাকম্মন্তস্স, ৱোদানচৰিযা চ সম্মাআজীৱস্স, পগ্গহচৰিযা চ সম্মাৱাযামস্স, উপট্ঠানচৰিযা চ সম্মাসতিযা, অৱিক্খেপচৰিযা চ সম্মাসমাধিস্স – ইমা অট্ঠ চৰিযাযো.

ৱিহাৰোতি অধিমুচ্চন্তো সদ্ধায ৱিহৰতি, পগ্গণ্হন্তো ৱীৰিযেন ৱিহৰতি, উপট্ঠাপেন্তো সতিযা ৱিহৰতি, অৱিক্খেপং কৰোন্তো সমাধিনা ৱিহৰতি, পজানন্তো পঞ্ঞায ৱিহৰতি.

অনুবুদ্ধোতি সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স অধিমোক্খট্ঠো অনুবুদ্ধো হোতি, ৱীৰিযিন্দ্ৰিযস্স পগ্গহট্ঠো অনুবুদ্ধো হোতি, সতিন্দ্ৰিযস্স উপট্ঠানট্ঠো অনুবুদ্ধো হোতি, সমাধিন্দ্ৰিযস্স অৱিক্খেপট্ঠো অনুবুদ্ধো হোতি, পঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স দস্সনট্ঠো অনুবুদ্ধো হোতি.

পটিৱিদ্ধোতি সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স অধিমোক্খট্ঠো পটিৱিদ্ধো হোতি, ৱীৰিযিন্দ্ৰিযস্স পগ্গহট্ঠো পটিৱিদ্ধো হোতি, সতিন্দ্ৰিযস্স উপট্ঠানট্ঠো পটিৱিদ্ধো হোতি, সমাধিন্দ্ৰিযস্স অৱিক্খেপট্ঠো পটিৱিদ্ধো হোতি, পঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স দস্সনট্ঠো পটিৱিদ্ধো হোতি. যথাচৰন্তন্তি এৱং সদ্ধায চৰন্তং, এৱং ৱীৰিযেন চৰন্তং, এৱং সতিযা চৰন্তং, এৱং সমাধিনা চৰন্তং, এৱং পঞ্ঞায চৰন্তং. যথাৱিহৰন্তন্তি এৱং সদ্ধায ৱিহৰন্তং, এৱং ৱীৰিযেন ৱিহৰন্তং, এৱং সতিযা ৱিহৰন্তং, এৱং সমাধিনা ৱিহৰন্তং, এৱং পঞ্ঞায ৱিহৰন্তং. ৱিঞ্ঞূতি ৱিঞ্ঞূ ৱিভাৱী মেধাৱী পণ্ডিতা বুদ্ধিসম্পন্না. সব্ৰহ্মচাৰীতি এককম্মং একুদ্দেসো সমসিক্খতা. গম্ভীৰেসু ঠানেসূতি গম্ভীৰানি ঠানানি ৱুচ্চন্তি ঝানা চ ৱিমোক্খা চ সমাধী চ সমাপত্তিযো চ মগ্গা চ ফলানি চ অভিঞ্ঞাযো চ পটিসম্ভিদা চ. ওকপ্পেয্যুন্তি সদ্দহেয্যুং অধিমুচ্চেয্যুং. অদ্ধাতি একংসৱচনমেতং নিস্সংসযৱচনমেতং নিক্কঙ্খৱচনমেতং অদ্ৱেজ্ঝৱচনমেতং অদ্ৱেড়্হকৱচনমেতং নিযোগৱচনমেতং অপণ্ণকৱচনমেতং অৱত্থাপনৱচনমেতং – অদ্ধাতি. আযস্মাতি পিযৱচনমেতং গৰুৱচনমেতং সগাৰৱসপ্পতিস্সাধিৱচনমেতং – আযস্মাতি. পত্তো ৱাতি অধিগতো ৱা. পাপুণিস্সতি ৱাতি অধিগমিস্সতি ৱা.

সুত্তন্তনিদ্দেসো ততিযো.

৪. চতুত্থসুত্তন্তনিদ্দেসো

১৯৮. পুৰিমনিদানং [পৰিপুণ্ণনিদানং (স্যা. ক.)]. ‘‘পঞ্চিমানি, ভিক্খৱে, ইন্দ্ৰিযানি. কতমানি পঞ্চ? সদ্ধিন্দ্ৰিযং, ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং, সতিন্দ্ৰিযং, সমাধিন্দ্ৰিযং, পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং – ইমানি খো, ভিক্খৱে, পঞ্চিন্দ্ৰিযানি. ইমানি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি কতিহাকাৰেহি কেনট্ঠেন দট্ঠব্বানি? ইমানি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ছহাকাৰেহি তেনট্ঠেন দট্ঠব্বানি – আধিপতেয্যট্ঠেন আদিৱিসোধনট্ঠেন অধিমত্তট্ঠেন, অধিট্ঠানট্ঠেন, পৰিযাদানট্ঠেন, পতিট্ঠাপকট্ঠেন’’.

ক. আধিপতেয্যট্ঠনিদ্দেসো

১৯৯. কথং আধিপতেয্যট্ঠেন ইন্দ্ৰিযানি দট্ঠব্বানি? অস্সদ্ধিযং পজহতো অধিমোক্খাধিপতেয্যট্ঠেন সদ্ধিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন পগ্গহট্ঠেন ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, উপট্ঠানট্ঠেন সতিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, অৱিক্খেপট্ঠেন সমাধিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, দস্সনট্ঠেন পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং. কোসজ্জং পজহতো পগ্গহাধিপতেয্যট্ঠেন ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, ৱীৰিযিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন উপট্ঠানট্ঠেন সতিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, অৱিক্খেপট্ঠেন সমাধিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, দস্সনট্ঠেন পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, অধিমোক্খট্ঠেন সদ্ধিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং. পমাদং পজহতো উপট্ঠানাধিপতেয্যট্ঠেন সতিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, সতিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন অৱিক্খেপট্ঠেন সমাধিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, দস্সনট্ঠেন পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, অধিমোক্খট্ঠেন সদ্ধিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, পগ্গহট্ঠেন ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং. উদ্ধচ্চং পজহতো অৱিক্খেপাধিপতেয্যট্ঠেন সমাধিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, সমাধিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন দস্সনট্ঠেন পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, অধিমোক্খট্ঠেন সদ্ধিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, পগ্গহট্ঠেন ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, উপট্ঠানট্ঠেন সতিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং. অৱিজ্জং পজহতো দস্সনাধিপতেয্যট্ঠেন পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, পঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন অধিমোক্খট্ঠেন সদ্ধিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, পগ্গহট্ঠেন ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, উপট্ঠানট্ঠেন সতিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, অৱিক্খেপট্ঠেন সমাধিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, দস্সনট্ঠেন পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং.

কামচ্ছন্দং পজহতো নেক্খম্মৱসেন অধিমোক্খাধিপতেয্যট্ঠেন সদ্ধিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন পগ্গহট্ঠেন ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, উপট্ঠানট্ঠেন সতিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, অৱিক্খেপট্ঠেন সমাধিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, দস্সনট্ঠেন পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং. কামচ্ছন্দং পজহতো নেক্খম্মৱসেন পগ্গহাধিপতেয্যট্ঠেন ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, ৱীৰিযিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন উপট্ঠানট্ঠেন সতিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, অৱিক্খেপট্ঠেন সমাধিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, দস্সনট্ঠেন পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, অধিমোক্খট্ঠেন সদ্ধিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং. কামচ্ছন্দং পজহতো নেক্খম্মৱসেন উপট্ঠানাধিপতেয্যট্ঠেন সতিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, সতিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন অৱিক্খেপট্ঠেন সমাধিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, দস্সনট্ঠেন পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, অধিমোক্খট্ঠেন সদ্ধিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, পগ্গহট্ঠেন ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং. কামচ্ছন্দং পজহতো নেক্খম্মৱসেন অৱিক্খেপাধিপতেয্যট্ঠেন সমাধিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, সমাধিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন দস্সনট্ঠেন পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, অধিমোক্খট্ঠেন সদ্ধিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, পগ্গহট্ঠেন ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, উপট্ঠানট্ঠেন সতিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং. কামচ্ছন্দং পজহতো নেক্খম্মৱসেন দস্সনাধিপতেয্যট্ঠেন পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, পঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন অধিমোক্খট্ঠেন সদ্ধিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, পগ্গহট্ঠেন ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, উপট্ঠানট্ঠেন সতিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, অৱিক্খেপট্ঠেন সমাধিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং.

ব্যাপাদং পজহতো অব্যাপাদৱসেন…পে… থিনমিদ্ধং পজহতো আলোকসঞ্ঞাৱসেন…পে… সব্বকিলেসে পজহতো অৰহত্তমগ্গৱসেন অধিমোক্খাধিপতেয্যট্ঠেন সদ্ধিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন পগ্গহট্ঠেন ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, উপট্ঠানট্ঠেন সতিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, অৱিক্খেপট্ঠেন সমাধিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, দস্সনট্ঠেন পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং…পে… সব্বকিলেসে পজহতো অৰহত্তমগ্গৱসেন দস্সনাধিপতেয্যট্ঠেন পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, পঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন অধিমোক্খট্ঠেন সদ্ধিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, পগ্গহট্ঠেন ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, উপট্ঠানট্ঠেন সতিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, অৱিক্খেপট্ঠেন সমাধিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং. এৱং আধিপতেয্যট্ঠেন ইন্দ্ৰিযানি দট্ঠব্বানি.

খ. আদিৱিসোধনট্ঠনিদ্দেসো

২০০. কথং আদিৱিসোধনট্ঠেন ইন্দ্ৰিযানি দট্ঠব্বানি? অধিমোক্খট্ঠেন সদ্ধিন্দ্ৰিযং, অস্সদ্ধিযসংৱৰট্ঠেন [অস্সদ্ধিযং সংৱৰট্ঠেন (স্যা. ক.) এৱমীদিসেসু পদেসুপি] সীলৱিসুদ্ধি – সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স আদিৱিসোধনা. পগ্গহট্ঠেন ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং, কোসজ্জসংৱৰট্ঠেন সীলৱিসুদ্ধি – ৱীৰিযিন্দ্ৰিযস্স আদিৱিসোধনা. উপট্ঠানট্ঠেন সতিন্দ্ৰিযং, পমাদসংৱৰট্ঠেন সীলৱিসুদ্ধি – সতিন্দ্ৰিযস্স আদিৱিসোধনা. অৱিক্খেপট্ঠেন সমাধিন্দ্ৰিযং, উদ্ধচ্চসংৱৰট্ঠেন সীলৱিসুদ্ধি – সমাধিন্দ্ৰিযস্স আদিৱিসোধনা. দস্সনট্ঠেন পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং, অৱিজ্জাসংৱৰট্ঠেন সীলৱিসুদ্ধি – পঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স আদিৱিসোধনা. নেক্খম্মে পঞ্চিন্দ্ৰিযানি, কামচ্ছন্দসংৱৰট্ঠেন সীলৱিসুদ্ধি – পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং আদিৱিসোধনা. অব্যাপাদে পঞ্চিন্দ্ৰিযানি, ব্যাপাদসংৱৰট্ঠেন সীলৱিসুদ্ধি – পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং আদিৱিসোধনা…পে… অৰহত্তমগ্গে পঞ্চিন্দ্ৰিযানি, সব্বকিলেসসংৱৰট্ঠেন সীলৱিসুদ্ধি – পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং আদিৱিসোধনা. এৱং আদিৱিসোধনট্ঠেন ইন্দ্ৰিযানি দট্ঠব্বানি.

গ. অধিমত্তট্ঠনিদ্দেসো

২০১. কথং অধিমত্তট্ঠেন ইন্দ্ৰিযানি দট্ঠব্বানি? সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স ভাৱনায ছন্দো উপ্পজ্জতি – ছন্দৱসেন সদ্ধাৱসেন সদ্ধিন্দ্ৰিযং অধিমত্তং হোতি. ছন্দৱসেন পামোজ্জং উপ্পজ্জতি – পামোজ্জৱসেন সদ্ধাৱসেন সদ্ধিন্দ্ৰিযং অধিমত্তং হোতি. পামোজ্জৱসেন পীতি উপ্পজ্জতি – পীতিৱসেন সদ্ধাৱসেন সদ্ধিন্দ্ৰিযং অধিমত্তং হোতি. পীতিৱসেন পস্সদ্ধি উপ্পজ্জতি – পস্সদ্ধিৱসেন সদ্ধাৱসেন সদ্ধিন্দ্ৰিযং অধিমত্তং হোতি. পস্সদ্ধিৱসেন সুখং উপ্পজ্জতি – সুখৱসেন সদ্ধাৱসেন সদ্ধিন্দ্ৰিযং অধিমত্তং হোতি. সুখৱসেন ওভাসো উপ্পজ্জতি – ওভাসৱসেন সদ্ধাৱসেন সদ্ধিন্দ্ৰিযং অধিমত্তং হোতি. ওভাসৱসেন সংৱেগো উপ্পজ্জতি – সংৱেগৱসেন সদ্ধাৱসেন সদ্ধিন্দ্ৰিযং অধিমত্তং হোতি. সংৱেজেত্ৱা চিত্তং সমাদহতি – সমাধিৱসেন সদ্ধাৱসেন সদ্ধিন্দ্ৰিযং অধিমত্তং হোতি. তথা সমাহিতং চিত্তং সাধুকং পগ্গণ্হাতি – পগ্গহৱসেন সদ্ধাৱসেন সদ্ধিন্দ্ৰিযং অধিমত্তং হোতি. তথাপগ্গহিতং চিত্তং সাধুকং অজ্ঝুপেক্খতি – উপেক্খাৱসেন সদ্ধাৱসেন সদ্ধিন্দ্ৰিযং অধিমত্তং হোতি. উপেক্খাৱসেন নানত্তকিলেসেহি চিত্তং ৱিমুচ্চতি – ৱিমোক্খৱসেন সদ্ধাৱসেন সদ্ধিন্দ্ৰিযং অধিমত্তং হোতি. ৱিমুত্তত্তা তে ধম্মা একৰসা হোন্তি – একৰসট্ঠেন ভাৱনাৱসেন সদ্ধাৱসেন সদ্ধিন্দ্ৰিযং অধিমত্তং হোতি. ভাৱিতত্তা ততো পণীততৰে ৱিৱট্টন্তি – ৱিৱট্টনাৱসেন সদ্ধাৱসেন সদ্ধিন্দ্ৰিযং অধিমত্তং হোতি. ৱিৱট্টিতত্তা ততো ৱোসজ্জতি [ৱোস্সজ্জতি (স্যা. ক.)] – ৱোসগ্গৱসেন সদ্ধাৱসেন সদ্ধিন্দ্ৰিযং অধিমত্তং হোতি. ৱোসজ্জিতত্তা ততো নিৰুজ্ঝন্তি – নিৰোধৱসেন সদ্ধাৱসেন সদ্ধিন্দ্ৰিযং অধিমত্তং হোতি. নিৰোধৱসেন দ্ৱে ৱোসগ্গা – পৰিচ্চাগৱোসগ্গো চ, পক্খন্দনৱোসগ্গো চ. কিলেসে চ খন্ধে চ পৰিচ্চজতীতি – পৰিচ্চাগৱোসগ্গো. নিৰোধনিব্বানধাতুযা চিত্তং পক্খন্দতীতি – পক্খন্দনৱোসগ্গো. নিৰোধৱসেন ইমে দ্ৱে ৱোসগ্গা.

অস্সদ্ধিযস্স পহানায ছন্দো উপ্পজ্জতি…পে… অস্সদ্ধিযপৰিড়াহস্স পহানায ছন্দো উপ্পজ্জতি… দিট্ঠেকট্ঠানং কিলেসানং পহানায ছন্দো উপ্পজ্জতি… ওড়াৰিকানং কিলেসানং পহানায ছন্দো উপ্পজ্জতি… অনুসহগতানং কিলেসানং পহানায ছন্দো উপ্পজ্জতি… সব্বকিলেসানং পহানায ছন্দো উপ্পজ্জতি – ছন্দৱসেন সদ্ধাৱসেন সদ্ধিন্দ্ৰিযং অধিমত্তং হোতি…পে… ৱীৰিযিন্দ্ৰিযস্স ভাৱনায ছন্দো উপ্পজ্জতি…পে… কোসজ্জস্স পহানায ছন্দো উপ্পজ্জতি… কোসজ্জপৰিড়াহস্স পহানায ছন্দো উপ্পজ্জতি… দিট্ঠেকট্ঠানং কিলেসানং পহানায ছন্দো উপ্পজ্জতি…পে… সব্বকিলেসানং পহানায ছন্দো উপ্পজ্জতি… সতিন্দ্ৰিযস্স ভাৱনায ছন্দো উপ্পজ্জতি…পে… পমাদস্স পহানায ছন্দো উপ্পজ্জতি… পমাদপৰিড়াহস্স পহানায ছন্দো উপ্পজ্জতি…পে… সব্বকিলেসানং পহানায ছন্দো উপ্পজ্জতি… সমাধিন্দ্ৰিযস্স ভাৱনায ছন্দো উপ্পজ্জতি…পে… উদ্ধচ্চস্স পহানায ছন্দো উপ্পজ্জতি উদ্ধচ্চপৰিড়াহস্স পহানায ছন্দো উপ্পজ্জতি…পে… সব্বকিলেসানং পহানায ছন্দো উপ্পজ্জতি… পঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স ভাৱনায ছন্দো উপ্পজ্জতি…পে… অৱিজ্জায পহানায ছন্দো উপ্পজ্জতি… অৱিজ্জাপৰিড়াহস্স পহানায ছন্দো উপ্পজ্জতি… দিট্ঠেকট্ঠানং কিলেসানং পহানায ছন্দো উপ্পজ্জতি… ওড়াৰিকানং কিলেসানং পহানায ছন্দো উপ্পজ্জতি… অনুসহগতানং কিলেসানং পহানায ছন্দো উপ্পজ্জতি… সব্বকিলেসানং পহানায ছন্দো উপ্পজ্জতি – ছন্দৱসেন পঞ্ঞাৱসেন পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং অধিমত্তং হোতি. ছন্দৱসেন পামোজ্জং উপ্পজ্জতি – পামোজ্জৱসেন পঞ্ঞাৱসেন পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং অধিমত্তং হোতি. পামোজ্জৱসেন পীতি উপ্পজ্জতি – পীতিৱসেন পঞ্ঞা ৱসেন পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং অধিমত্তং হোতি. পীতিৱসেন পস্সদ্ধি উপ্পজ্জতি – পস্সদ্ধিৱসেন পঞ্ঞাৱসেন পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং অধিমত্তং হোতি. পস্সদ্ধিৱসেন সুখং উপ্পজ্জতি – সুখৱসেন পঞ্ঞাৱসেন পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং অধিমত্তং হোতি. সুখৱসেন ওভাসো উপ্পজ্জতি – ওভাসৱসেন পঞ্ঞাৱসেন পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং অধিমত্তং হোতি. ওভাসৱসেন সংৱেগো উপ্পজ্জতি – সংৱেগৱসেন পঞ্ঞাৱসেন পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং অধিমত্তং হোতি. সংৱেজেত্ৱা চিত্তং সমাদহতি – সমাধিৱসেন পঞ্ঞাৱসেন পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং অধিমত্তং হোতি. তথাসমাহিতং চিত্তং সাধুকং পগ্গণ্হাতি – পগ্গহৱসেন পঞ্ঞাৱসেন পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং অধিমত্তং হোতি. তথাপগ্গহিতং চিত্তং সাধুকং অজ্ঝুপেক্খতি – উপেক্খাৱসেন পঞ্ঞাৱসেন পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং অধিমত্তং হোতি. উপেক্খাৱসেন নানত্তকিলেসেহি চিত্তং ৱিমুচ্চতি – ৱিমোক্খৱসেন পঞ্ঞাৱসেন পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং অধিমত্তং হোতি. ৱিমুত্তত্তা তে ধম্মা একৰসা হোন্তি – ভাৱনাৱসেন [একৰসট্ঠেন ভাৱনাৱসেন (স্যা. ক.) অট্ঠকথা ওলোকেতব্বো] পঞ্ঞাৱসেন পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং অধিমত্তং হোতি. ভাৱিতত্তা ততো পণীততৰে ৱিৱট্টন্তি – ৱিৱট্টনাৱসেন পঞ্ঞাৱসেন পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং অধিমত্তং হোতি. ৱিৱট্টিতত্তা ততো ৱোসজ্জতি – ৱোসগ্গৱসেন পঞ্ঞাৱসেন পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং অধিমত্তং হোতি. ৱোসজ্জিতত্তা ততো নিৰুজ্ঝন্তি – নিৰোধৱসেন পঞ্ঞাৱসেন পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং অধিমত্তং হোতি. নিৰোধৱসেন দ্ৱে ৱোসগ্গা – পৰিচ্চাগৱোসগ্গো চ, পক্খন্দনৱোসগ্গো চ. কিলেসে চ খন্ধে চ পৰিচ্চজতীতি – পৰিচ্চাগৱোসগ্গো. নিৰোধনিব্বানধাতুযা চিত্তং পক্খন্দতীতি – পক্খন্দনৱোসগ্গো. নিৰোধৱসেন ইমে দ্ৱে ৱোসগ্গা. এৱং অধিমত্তট্ঠেন ইন্দ্ৰিযানি দট্ঠব্বানি.

দুতিযভাণৱাৰো.

ঘ. অধিট্ঠানট্ঠনিদ্দেসো

২০২. কথং অধিট্ঠানট্ঠেন ইন্দ্ৰিযানি দট্ঠব্বানি? সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স ভাৱনায ছন্দো উপ্পজ্জতি – ছন্দৱসেন সদ্ধাৱসেন সদ্ধিন্দ্ৰিযং অধিট্ঠাতি. ছন্দৱসেন পামোজ্জং উপ্পজ্জতি – পামোজ্জৱসেন সদ্ধাৱসেন সদ্ধিন্দ্ৰিযং অধিট্ঠাতি…পে… এৱং অধিট্ঠানট্ঠেন ইন্দ্ৰিযানি দট্ঠব্বানি.

ঙ. পৰিযাদানট্ঠনিদ্দেসো

কথং পৰিযাদানট্ঠেন ইন্দ্ৰিযানি দট্ঠব্বানি? অধিমোক্খট্ঠেন সদ্ধিন্দ্ৰিযং অস্সদ্ধিযং পৰিযাদিযতি, অস্সদ্ধিযপৰিড়াহং পৰিযাদিযতি. পগ্গহট্ঠেন ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং কোসজ্জং পৰিযাদিযতি, কোসজ্জপৰিড়াহং পৰিযাদিযতি. উপট্ঠানট্ঠেন সতিন্দ্ৰিযং পমাদং পৰিযাদিযতি, পমাদপৰিড়াহং পৰিযাদিযতি. অৱিক্খেপট্ঠেন সমাধিন্দ্ৰিযং উদ্ধচ্চং পৰিযাদিযতি, উদ্ধচ্চপৰিড়াহং পৰিযাদিযতি. দস্সনট্ঠেন পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং অৱিজ্জং পৰিযাদিযতি, অৱিজ্জাপৰিড়াহং পৰিযাদিযতি. নেক্খম্মে পঞ্চিন্দ্ৰিযানি কামচ্ছন্দং পৰিযাদিযন্তি. অব্যাপাদে পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ব্যাপাদং পৰিযাদিযন্তি. আলোকসঞ্ঞায পঞ্চিন্দ্ৰিযানি থিনমিদ্ধং পৰিযাদিযন্তি. অৱিক্খেপে পঞ্চিন্দ্ৰিযানি উদ্ধচ্চং পৰিযাদিযন্তি…পে… অৰহত্তমগ্গে পঞ্চিন্দ্ৰিযানি সব্বকিলেসে পৰিযাদিযন্তি. এৱং পৰিযাদানট্ঠেন ইন্দ্ৰিযানি দট্ঠব্বানি.

চ. পতিট্ঠাপকট্ঠনিদ্দেসো

২০৩. কথং পতিট্ঠাপকট্ঠেন ইন্দ্ৰিযানি দট্ঠব্বানি? সদ্ধো সদ্ধিন্দ্ৰিযং অধিমোক্খে পতিট্ঠাপেতি, সদ্ধস্স সদ্ধিন্দ্ৰিযং অধিমোক্খে পতিট্ঠাপেতি. ৱীৰিযৱা ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং পগ্গহে পতিট্ঠাপেতি, ৱীৰিযৱতো ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং পগ্গহে পতিট্ঠাপেতি. সতিমা সতিন্দ্ৰিযং উপট্ঠানে পতিট্ঠাপেতি, সতিমতো সতিন্দ্ৰিযং উপট্ঠানে পতিট্ঠাপেতি. সমাহিতো সমাধিন্দ্ৰিযং অৱিক্খেপে পতিট্ঠাপেতি, সমাহিতস্স সমাধিন্দ্ৰিযং অৱিক্খেপে পতিট্ঠাপেতি. পঞ্ঞৱা পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং দস্সনে পতিট্ঠাপেতি, পঞ্ঞৱতো পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং দস্সনে পতিট্ঠাপেতি. যোগাৱচৰো পঞ্চিন্দ্ৰিযানি নেক্খম্মে পতিট্ঠাপেতি, যোগাৱচৰস্স পঞ্চিন্দ্ৰিযানি নেক্খম্মে পতিট্ঠাপেন্তি. যোগাৱচৰো পঞ্চিন্দ্ৰিযানি অব্যাপাদে পতিট্ঠাপেতি, যোগাৱচৰস্স পঞ্চিন্দ্ৰিযানি অব্যাপাদে পতিট্ঠাপেন্তি. যোগাৱচৰো পঞ্চিন্দ্ৰিযানি আলোকসঞ্ঞায পতিট্ঠাপেতি, যোগাৱচৰস্স পঞ্চিন্দ্ৰিযানি আলোকসঞ্ঞায পতিট্ঠাপেন্তি. যোগাৱচৰো পঞ্চিন্দ্ৰিযানি অৱিক্খেপে পতিট্ঠাপেতি, যোগাৱচৰস্স পঞ্চিন্দ্ৰিযানি অৱিক্খেপে পতিট্ঠাপেন্তি…পে… যোগাৱচৰো পঞ্চিন্দ্ৰিযানি অৰহত্তমগ্গে পতিট্ঠাপেতি, যোগাৱচৰস্স পঞ্চিন্দ্ৰিযানি অৰহত্তমগ্গে পতিট্ঠাপেন্তি. এৱং পতিট্ঠাপকট্ঠেন ইন্দ্ৰিযানি দট্ঠব্বানি.

সুত্তন্তনিদ্দেসো চতুত্থো.

৫. ইন্দ্ৰিযসমোধানং

২০৪. পুথুজ্জনো সমাধিং ভাৱেন্তো কতিহাকাৰেহি উপট্ঠানকুসলো হোতি? সেক্খো সমাধিং ভাৱেন্তো কতিহাকাৰেহি উপট্ঠানকুসলো হোতি? ৱীতৰাগো সমাধিং ভাৱেন্তো কতিহাকাৰেহি উপট্ঠানকুসলো হোতি? পুথুজ্জনো সমাধিং ভাৱেন্তো সত্তহি আকাৰেহি উপট্ঠানকুসলো হোতি. সেক্খো সমাধিং ভাৱেন্তো অট্ঠহি আকাৰেহি উপট্ঠানকুসলো হোতি. ৱীতৰাগো সমাধিং ভাৱেন্তো দসহি আকাৰেহি উপট্ঠানকুসলো হোতি.

পুথুজ্জনো সমাধিং ভাৱেন্তো কতমেহি সত্তহাকাৰেহি উপট্ঠানকুসলো হোতি? আৱজ্জিতত্তা আৰম্মণূপট্ঠানকুসলো হোতি, সমথনিমিত্তূপট্ঠানকুসলো হোতি, পগ্গহনিমিত্তূপট্ঠানকুসলো হোতি, অৱিক্খেপূপট্ঠানকুসলো হোতি, ওভাসূপট্ঠানকুসলো হোতি, সম্পহংসনূপট্ঠানকুসলো হোতি, উপেক্খূপট্ঠানকুসলো হোতি – পুথুজ্জনো সমাধিং ভাৱেন্তো ইমেহি সত্তহি আকাৰেহি উপট্ঠানকুসলো হোতি.

সেক্খো সমাধিং ভাৱেন্তো কতমেহি অট্ঠহি আকাৰেহি উপট্ঠানকুসলো হোতি? আৱজ্জিতত্তা আৰম্মণূপট্ঠানকুসলো হোতি, সমথনিমিত্তূপট্ঠানকুসলো হোতি, পগ্গহনিমিত্তূপট্ঠানকুসলো হোতি, অৱিক্খেপূপট্ঠানকুসলো হোতি, ওভাসূপট্ঠানকুসলো হোতি, সম্পহংসনূপট্ঠানকুসলো হোতি, উপেক্খূপট্ঠানকুসলো হোতি, একত্তূপট্ঠানকুসলো হোতি – সেক্খো সমাধিং ভাৱেন্তো ইমেহি অট্ঠহি আকাৰেহি উপট্ঠানকুসলো হোতি.

ৱীতৰাগো সমাধিং ভাৱেন্তো কতমেহি দসহি আকাৰেহি উপট্ঠানকুসলো হোতি? আৱজ্জিতত্তা আৰম্মণূপট্ঠানকুসলো হোতি…পে… একত্তূপট্ঠানকুসলো হোতি, ঞাণূপট্ঠানকুসলো হোতি, ৱিমুত্তূপট্ঠানকুসলো হোতি – ৱীতৰাগো সমাধিং ভাৱেন্তো ইমেহি দসহি আকাৰেহি উপট্ঠানকুসলো হোতি.

২০৫. পুথুজ্জনো ৱিপস্সনং ভাৱেন্তো কতিহাকাৰেহি উপট্ঠানকুসলো হোতি, কতিহাকাৰেহি অনুপট্ঠানকুসলো হোতি? সেক্খো ৱিপস্সনং ভাৱেন্তো কতিহাকাৰেহি উপট্ঠানকুসলো হোতি, কতিহাকাৰেহি অনুপট্ঠানকুসলো হোতি? ৱীতৰাগো ৱিপস্সনং ভাৱেন্তো কতিহাকাৰেহি উপট্ঠানকুসলো হোতি, কতিহাকাৰেহি অনুপট্ঠানকুসলো হোতি?

পুথুজ্জনো ৱিপস্সনং ভাৱেন্তো নৱহি আকাৰেহি উপট্ঠানকুসলো হোতি, নৱহি আকাৰেহি অনুপট্ঠানকুসলো হোতি. সেক্খো ৱিপস্সনং ভাৱেন্তো দসহি আকাৰেহি উপট্ঠানকুসলো হোতি, দসহি আকাৰেহি অনুপট্ঠানকুসলো হোতি. ৱীতৰাগো ৱিপস্সনং ভাৱেন্তো দ্ৱাদসহি আকাৰেহি উপট্ঠানকুসলো হোতি, দ্ৱাদসহি আকাৰেহি অনুপট্ঠানকুসলো হোতি.

পুথুজ্জনো ৱিপস্সনং ভাৱেন্তো কতমেহি নৱহি আকাৰেহি উপট্ঠানকুসলো হোতি, কতমেহি নৱহি আকাৰেহি অনুপট্ঠানকুসলো হোতি? অনিচ্চতো উপট্ঠানকুসলো হোতি, নিচ্চতো অনুপট্ঠানকুসলো হোতি. দুক্খতো উপট্ঠানকুসলো হোতি, সুখতো অনুপট্ঠানকুসলো হোতি. অনত্ততো উপট্ঠানকুসলো হোতি, অত্ততো অনুপট্ঠানকুসলো হোতি. খযতো উপট্ঠানকুসলো হোতি, ঘনতো অনুপট্ঠানকুসলো হোতি. ৱযতো উপট্ঠানকুসলো হোতি, আযূহনানুপট্ঠানকুসলো হোতি. ৱিপৰিণামূপট্ঠানকুসলো হোতি, ধুৱতো অনুপট্ঠানকুসলো হোতি. অনিমিত্তূপট্ঠানকুসলো হোতি, নিমিত্তানুপট্ঠানকুসলো হোতি. অপ্পণিহিতূপট্ঠানকুসলো হোতি, পণিধিঅনুপট্ঠানকুসলো [পণিধানুপট্ঠানকুসলো (স্যা.)] হোতি. সুঞ্ঞতূপট্ঠানকুসলো হোতি, অভিনিৱেসানুপট্ঠানকুসলো হোতি – পুথুজ্জনো ৱিপস্সনং ভাৱেন্তো ইমেহি নৱহি আকাৰেহি উপট্ঠানকুসলো হোতি, ইমেহি নৱহি আকাৰেহি অনুপট্ঠানকুসলো হোতি.

২০৬. সেক্খো ৱিপস্সনং ভাৱেন্তো কতমেহি দসহি আকাৰেহি উপট্ঠানকুসলো হোতি, কতমেহি দসহি আকাৰেহি অনুপট্ঠানকুসলো হোতি? অনিচ্চতো উপট্ঠানকুসলো হোতি, নিচ্চতো অনুপট্ঠানকুসলো হোতি…পে… সুঞ্ঞতূপট্ঠানকুসলো হোতি, অভিনিৱেসানূপট্ঠানকুসলো হোতি. ঞাণূপট্ঠানকুসলো হোতি, অঞাণঅনুপট্ঠানকুসলো হোতি – সেক্খো ৱিপস্সনং ভাৱেন্তো ইমেহি দসহি আকাৰেহি উপট্ঠানকুসলো হোতি, ইমেহি দসহি আকাৰেহি অনুপট্ঠানকুসলো হোতি.

ৱীতৰাগো ৱিপস্সনং ভাৱেন্তো কতমেহি দ্ৱাদসহি আকাৰেহি উপট্ঠানকুসলো হোতি, কতমেহি দ্ৱাদসহি আকাৰেহি অনুপট্ঠানকুসলো হোতি? অনিচ্চতো উপট্ঠানকুসলো হোতি, নিচ্চতো অনুপট্ঠানকুসলো হোতি…পে… ঞাণূপট্ঠানকুসলো হোতি, অঞাণানুপট্ঠানকুসলো হোতি. ৱিসঞ্ঞোগূপট্ঠানকুসলো হোতি, সঞ্ঞোগানুপট্ঠানকুসলো হোতি. নিৰোধূপট্ঠানকুসলো হোতি, সঙ্খাৰানুপট্ঠানকুসলো হোতি – ৱীতৰাগো ৱিপস্সনং ভাৱেন্তো ইমেহি দ্ৱাদসহি আকাৰেহি উপট্ঠানকুসলো হোতি, ইমেহি দ্ৱাদসহি আকাৰেহি অনুপট্ঠানকুসলো হোতি.

আৱজ্জিতত্তা আৰম্মণূপট্ঠানকুসলৱসেন ইন্দ্ৰিযানি সমোধানেতি, গোচৰঞ্চ পজানাতি, সমত্থঞ্চ পটিৱিজ্ঝতি…পে… ধম্মে সমোধানেতি, গোচৰঞ্চ পজানাতি, সমত্থঞ্চ পটিৱিজ্ঝতি. ইন্দ্ৰিযানি সমোধানেতীতি কথং ইন্দ্ৰিযানি সমোধানেতি? অধিমোক্খট্ঠেন সদ্ধিন্দ্ৰিযং সমোধানেতি…পে… সমথনিমিত্তূপট্ঠানকুসলৱসেন, পগ্গহনিমিত্তূপট্ঠানকুসলৱসেন, অৱিক্খেপূপট্ঠানকুসলৱসেন, ওভাসূপট্ঠানকুসলৱসেন, সম্পহংসনূপট্ঠানকুসলৱসেন, উপেক্খূপট্ঠানকুসলৱসেন, একত্তূপট্ঠানকুসলৱসেন, ঞাণূপট্ঠানকুসলৱসেন, ৱিমুত্তূপট্ঠানকুসলৱসেন.

অনিচ্চতো উপট্ঠানকুসলৱসেন, নিচ্চতো অনুপট্ঠানকুসলৱসেন, দুক্খতো উপট্ঠানকুসলৱসেন, সুখতো অনুপট্ঠানকুসলৱসেন, অনত্ততো উপট্ঠানকুসলৱসেন, অত্ততো অনুপট্ঠানকুসলৱসেন, খযতো উপট্ঠানকুসলৱসেন, ঘনতো অনুপট্ঠানকুসলৱসেন, ৱযতো উপট্ঠানকুসলৱসেন, আযূহনানুপট্ঠানকুসলৱসেন, ৱিপৰিণামূপট্ঠানকুসলৱসেন, ধুৱতো অনুপট্ঠানকুসলৱসেন, অনিমিত্তূপট্ঠানকুসলৱসেন, নিমিত্তানুপট্ঠানকুসলৱসেন, অপ্পণিহিতূপট্ঠানকুসলৱসেন, পণিধিঅনুপট্ঠানকুসলৱসেন, সুঞ্ঞতূপট্ঠানকুসলৱসেন, অভিনিৱেসানুপট্ঠানকুসলৱসেন, ঞাণূপট্ঠানকুসলৱসেন, অঞাণানুপট্ঠানকুসলৱসেন, ৱিসঞ্ঞোগূপট্ঠানকুসলৱসেন, সঞ্ঞোগানুপট্ঠানকুসলৱসেন, নিৰোধূপট্ঠানকুসলৱসেন, সঙ্খাৰানুপট্ঠানকুসলৱসেন ইন্দ্ৰিযানি সমোধানেতি, গোচৰঞ্চ পজানাতি, সমত্থঞ্চ পটিৱিজ্ঝতি.

২০৭. চতুসট্ঠিযা আকাৰেহি তিণ্ণন্নং ইন্দ্ৰিযানং ৱসীভাৱতাপঞ্ঞা আসৱানং খযে ঞাণং. কতমেসং তিণ্ণন্নং ইন্দ্ৰিযানং? অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্ৰিযস্স, অঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স, অঞ্ঞাতাৱিন্দ্ৰিযস্স.

অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্ৰিযং কতি ঠানানি গচ্ছতি? অঞ্ঞিন্দ্ৰিযং কতি ঠানানি গচ্ছতি? অঞ্ঞাতাৱিন্দ্ৰিযং কতি ঠানানি গচ্ছতি? অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্ৰিযং একং ঠানং গচ্ছতি – সোতাপত্তিমগ্গং. অঞ্ঞিন্দ্ৰিযং ছ ঠানানি গচ্ছতি – সোতাপত্তিফলং, সকদাগামিমগ্গং, সকদাগামিফলং, অনাগামিমগ্গং, অনাগামিফলং, অৰহত্তমগ্গং. অঞ্ঞাতাৱিন্দ্ৰিযং একং ঠানং গচ্ছতি – অৰহত্তফলং.

সোতাপত্তিমগ্গক্খণে অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্ৰিযস্স সদ্ধিন্দ্ৰিযং অধিমোক্খপৰিৱাৰং হোতি, ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং পগ্গহপৰিৱাৰং হোতি, সতিন্দ্ৰিযং উপট্ঠানপৰিৱাৰং হোতি, সমাধিন্দ্ৰিযং অৱিক্খেপপৰিৱাৰং হোতি, পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং দস্সনপৰিৱাৰং হোতি, মনিন্দ্ৰিযং ৱিজাননপৰিৱাৰং হোতি, সোমনস্সিন্দ্ৰিযং অভিসন্দনপৰিৱাৰং হোতি, জীৱিতিন্দ্ৰিযং পৱত্তসন্ততাধিপতেয্যপৰিৱাৰং হোতি. সোতাপত্তিমগ্গক্খণে জাতা ধম্মা, ঠপেত্ৱা চিত্তসমুট্ঠানং ৰূপং, সব্বেৱ কুসলা হোন্তি, সব্বেৱ অনাসৱা হোন্তি, সব্বেৱ নিয্যানিকা হোন্তি, সব্বেৱ অপচযগামিনো হোন্তি, সব্বেৱ লোকুত্তৰা হোন্তি, সব্বেৱ নিব্বানাৰম্মণা হোন্তি. সোতাপত্তিমগ্গক্খণে অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্ৰিযস্স ইমানি অট্ঠিন্দ্ৰিযানি সহজাতপৰিৱাৰা হোন্তি, অঞ্ঞমঞ্ঞপৰিৱাৰা হোন্তি, নিস্সযপৰিৱাৰা হোন্তি, সম্পযুত্তপৰিৱাৰা হোন্তি, সহগতা হোন্তি, সহজাতা হোন্তি, সংসট্ঠা হোন্তি, সম্পযুত্তা হোন্তি. তেৱ তস্স আকাৰা চেৱ হোন্তি পৰিৱাৰা চ.

সোতাপত্তিফলক্খণে…পে… অৰহত্তফলক্খণে অঞ্ঞাতাৱিন্দ্ৰিযস্স সদ্ধিন্দ্ৰিযং অধিমোক্খপৰিৱাৰং হোতি…পে… জীৱিতিন্দ্ৰিযং পৱত্তসন্ততাধিপতেয্যপৰিৱাৰং হোতি. অৰহত্তফলক্খণে জাতা ধম্মা সব্বেৱ অব্যাকতা হোন্তি, ঠপেত্ৱা চিত্তসমুট্ঠানং ৰূপং সব্বেৱ অনাসৱা হোন্তি, সব্বেৱ লোকুত্তৰা হোন্তি, সব্বেৱ নিব্বানাৰম্মণা হোন্তি. অৰহত্তফলক্খণে অঞ্ঞাতাৱিন্দ্ৰিযস্স ইমানি অট্ঠিন্দ্ৰিযানি সহজাতপৰিৱাৰা হোন্তি. তেৱ তস্স আকাৰা চেৱ হোন্তি পৰিৱাৰা চ. ইতি ইমানি অট্ঠ অট্ঠকানি চতুসট্ঠি হোন্তি.

আসৱাতি কতমে তে আসৱা? কামাসৱো, ভৱাসৱো, দিট্ঠাসৱো, অৱিজ্জাসৱো. কত্থেতে আসৱা খীযন্তি [খিয্যন্তি (ক.)]? সোতাপত্তিমগ্গেন অনৱসেসো দিট্ঠাসৱো খীযতি. অপাযগমনীযো কামাসৱো খীযতি, অপাযগমনীযো ভৱাসৱো খীযতি, অপাযগমনীযো অৱিজ্জাসৱো খীযতি. এত্থেতে আসৱা খীযন্তি. সকদাগামিমগ্গেন ওড়াৰিকো কামাসৱো খীযতি, তদেকট্ঠো ভৱাসৱো খীযতি, তদেকট্ঠো অৱিজ্জাসৱো খীযতি. এত্থেতে আসৱা খীযন্তি. অনাগামিমগ্গেন অনৱসেসো কামাসৱো খীযতি, তদেকট্ঠো ভৱাসৱো খীযতি, তদেকট্ঠো অৱিজ্জাসৱো খীযতি. এত্থেতে আসৱা খীযন্তি. অৰহত্তমগ্গেন অনৱসেসো ভৱাসৱো খীযতি, অনৱসেসো অৱিজ্জাসৱো খীযতি. এত্থেতে আসৱা খীযন্তি.

২০৮. ন তস্স অদ্দিট্ঠমিধত্থি কিঞ্চি, অথো অৱিঞ্ঞাতমজানিতব্বং;

সব্বং অভিঞ্ঞাসি যদত্থি নেয্যং, তথাগতো তেন সমন্তচক্খূতি.

সমন্তচক্খূতি কেনট্ঠেন সমন্তচক্খু? চুদ্দস বুদ্ধঞাণানি – দুক্খে ঞাণং বুদ্ধঞাণং, দুক্খসমুদযে ঞাণং বুদ্ধঞাণং…পে… সব্বঞ্ঞুতঞাণং বুদ্ধঞাণং, অনাৱৰণঞাণং বুদ্ধঞাণং. ইমানি চুদ্দস বুদ্ধঞাণানি. ইমেসং চুদ্দসন্নং বুদ্ধঞাণানং অট্ঠ ঞাণানি সাৱকসাধাৰণানি, ছ ঞাণানি অসাধাৰণানি সাৱকেহি.

যাৱতা দুক্খস্স দুক্খট্ঠো ঞাতো, অঞ্ঞাতো দুক্খট্ঠো নত্থীতি – সমন্তচক্খু. যং সমন্তচক্খু তং পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং. পঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন অধিমোক্খট্ঠেন সদ্ধিন্দ্ৰিযং, পগ্গহট্ঠেন ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং, উপট্ঠানট্ঠেন সতিন্দ্ৰিযং, অৱিক্খেপট্ঠেন সমাধিন্দ্ৰিযং. যাৱতা দুক্খস্স দুক্খট্ঠো দিট্ঠো ৱিদিতো সচ্ছিকতো ফস্সিতো পঞ্ঞায; অফস্সিতো পঞ্ঞায দুক্খট্ঠো নত্থীতি – সমন্তচক্খু. যং সমন্তচক্খু তং পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং. পঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন অধিমোক্খট্ঠেন সদ্ধিন্দ্ৰিযং, পগ্গহট্ঠেন ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং, উপট্ঠানট্ঠেন সতিন্দ্ৰিযং, অৱিক্খেপট্ঠেন সমাধিন্দ্ৰিযং. যাৱতা সমুদযস্স সমুদযট্ঠো…পে… যাৱতা নিৰোধস্স নিৰোধট্ঠো… যাৱতা মগ্গস্স মগ্গট্ঠো… যাৱতা অত্থপটিসম্ভিদায অত্থপটিসম্ভিদট্ঠো… যাৱতা ধম্মপটিসম্ভিদায ধম্মপটিসম্ভিদট্ঠো… যাৱতা নিৰুত্তিপটিসম্ভিদায নিৰুত্তিপটিসম্ভিদট্ঠো… যাৱতা পটিভানপটিসম্ভিদায পটিভানপটিসম্ভিদট্ঠো… যাৱতা ইন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্তে ঞাণং… যাৱতা সত্তানং আসযানুসযে ঞাণং… যাৱতা যমকপাটিহীৰে ঞাণং… যাৱতা মহাকৰুণাসমাপত্তিযা ঞাণং… যাৱতা সদেৱকস্স লোকস্স সমাৰকস্স সব্ৰহ্মকস্স সস্সমণব্ৰাহ্মণিযা পজায সদেৱমনুস্সায দিট্ঠং সুতং মুতং ৱিঞ্ঞাতং পত্তং পৰিযেসিতং অনুৱিচৰিতং মনসা, তং ঞাতং দিট্ঠং ৱিদিতং সচ্ছিকতং ফস্সিতং পঞ্ঞায. অফস্সিতং পঞ্ঞায নত্থীতি – সমন্তচক্খু. যং সমন্তচক্খু তং পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং. পঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন অধিমোক্খট্ঠেন সদ্ধিন্দ্ৰিযং, পগ্গহট্ঠেন ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং, উপট্ঠানট্ঠেন সতিন্দ্ৰিযং, অৱিক্খেপট্ঠেন সমাধিন্দ্ৰিযং.

সদ্দহন্তো পগ্গণ্হাতি, পগ্গণ্হন্তো সদ্দহতি. সদ্দহন্তো উপট্ঠাপেতি, উপট্ঠাপেন্তো সদ্দহতি. সদ্দহন্তো সমাদহতি, সমাদহন্তো সদ্দহতি. সদ্দহন্তো পজানাতি, পজানন্তো সদ্দহতি. পগ্গণ্হন্তো উপট্ঠাপেতি, উপট্ঠাপেন্তো পগ্গণ্হাতি. পগ্গণ্হন্তো সমাদহতি, সমাদহন্তো পগ্গণ্হাতি. পগ্গণ্হন্তো পজানাতি, পজানন্তো পগ্গণ্হাতি. পগ্গণ্হন্তো সদ্দহতি, সদ্দহন্তো পগ্গণ্হাতি. উপট্ঠাপেন্তো সমাদহতি, সমাদহন্তো উপট্ঠাপেতি. উপট্ঠাপেন্তো পজানাতি, পজানন্তো উপট্ঠাপেতি. উপট্ঠাপেন্তো সদ্দহতি, সদ্দহন্তো উপট্ঠাপেতি. উপট্ঠাপেন্তো পগ্গণ্হাতি, পগ্গণ্হন্তো উপট্ঠাপেতি. সমাদহন্তো পজানাতি, পজানন্তো সমাদহতি. সমাদহন্তো সদ্দহতি, সদ্দহন্তো সমাদহতি. সমাদহন্তো পগ্গণ্হাতি, পগ্গণ্হন্তো সমাদহতি. সমাদহন্তো উপট্ঠাপেতি, উপট্ঠাপেন্তো সমাদহতি. পজানন্তো সদ্দহতি, সদ্দহন্তো পজানাতি. পজানন্তো পগ্গণ্হাতি, পগ্গণ্হন্তো পজানাতি. পজানন্তো উপট্ঠাপেতি, উপট্ঠাপেন্তো পজানাতি. পজানন্তো সমাদহতি, সমাদহন্তো পজানাতি.

সদ্দহিতত্তা পগ্গহিতং, পগ্গহিতত্তা সদ্দহিতং. সদ্দহিতত্তা উপট্ঠাপিতং, উপট্ঠাপিতত্তা সদ্দহিতং. সদ্দহিতত্তা সমাদহিতং, সমাদহিতত্তা সদ্দহিতং. সদ্দহিতত্তা পজানিতং, পজানিতত্তা সদ্দহিতং. পগ্গহিতত্তা উপট্ঠাপিতং, উপট্ঠাপিতত্তা পগ্গহিতং. পগ্গহিতত্তা সমাদহিতং, সমাদহিতত্তা পগ্গহিতং. পগ্গহিতত্তা পজানিতং পজানিতত্তা পগ্গহিতং. পগ্গহিতত্তা সদ্দহিতং, সদ্দহিতত্তা পগ্গহিতং. উপট্ঠাপিতত্তা সমাদহিতং, সমাদহিতত্তা উপট্ঠাপিতং. উপট্ঠাপিতত্তা পজানিতং, পজানিতত্তা উপট্ঠাপিতং. উপট্ঠাপিতত্তা সদ্দহিতং, সদ্দহিতত্তা উপট্ঠাপিতং. উপট্ঠাপিতত্তা পগ্গহিতং, পগ্গহিতত্তা উপট্ঠাপিতং. সমাদহিতত্তা পজানিতং, পজানিতত্তা সমাদহিতং. সমাদহিতত্তা সদ্দহিতং, সদ্দহিতত্তা সমাদহিতং. সমাদহিতত্তা পগ্গহিতং, পগ্গহিতত্তা সমাদহিতং. সমাদহিতত্তা উপট্ঠাপিতং, উপট্ঠাপিতত্তা সমাদহিতং. পজানিতত্তা সদ্দহিতং, সদ্দহিতত্তা পজানিতং. পজানিতত্তা পগ্গহিতং, পগ্গহিতত্তা পজানিতং. পজানিতত্তা উপট্ঠাপিতং, উপট্ঠাপিতত্তা পজানিতং. পজানিতত্তা সমাদহিতং, সমাদহিতত্তা পজানিতং.

যং বুদ্ধচক্খু তং বুদ্ধঞাণং, যং বুদ্ধঞাণং তং বুদ্ধচক্খু, যেন চক্খুনা তথাগতো সত্তে পস্সতি অপ্পৰজক্খে মহাৰজক্খে তিক্খিন্দ্ৰিযে মুদিন্দ্ৰিযে স্ৱাকাৰে দ্ৱাকাৰে সুৱিঞ্ঞাপযে দুৱিঞ্ঞাপযে অপ্পেকচ্চে পৰলোকৱজ্জভযদস্সাৱিনো [পৰলোকৱজ্জভযদস্সাৱিনে (স্যা. ক.)], অপ্পেকচ্চে নপৰলোকৱজ্জভযদস্সাৱিনো.

অপ্পৰজক্খে মহাৰজক্খেতি সদ্ধো পুগ্গলো অপ্পৰজক্খো, অস্সদ্ধো পুগ্গলো মহাৰজক্খো. আৰদ্ধৱীৰিযো পুগ্গলো অপ্পৰজক্খো, কুসীতো পুগ্গলো মহাৰজক্খো. উপট্ঠিতস্সতি পুগ্গলো অপ্পৰজক্খো, মুট্ঠস্সতি পুগ্গলো মহাৰজক্খো. সমাহিতো পুগ্গলো অপ্পৰজক্খো, অসমাহিতো পুগ্গলো মহাৰজক্খো. পঞ্ঞৱা পুগ্গলো অপ্পৰজক্খো, দুপ্পঞ্ঞো পুগ্গলো মহাৰজক্খো.

তিক্খিন্দ্ৰিযে মুদিন্দ্ৰিযেতি সদ্ধো পুগ্গলো তিক্খিন্দ্ৰিযো, অস্সদ্ধো পুগ্গলো মুদিন্দ্ৰিযো…পে… পঞ্ঞৱা পুগ্গলো তিক্খিন্দ্ৰিযো, দুপ্পঞ্ঞো পুগ্গলো মুদিন্দ্ৰিযো. স্ৱাকাৰে দ্ৱাকাৰেতি সদ্ধো পুগ্গলো স্ৱাকাৰো, অস্সদ্ধো পুগ্গলো দ্ৱাকাৰো…পে… পঞ্ঞৱা পুগ্গলো স্ৱাকাৰো, দুপ্পঞ্ঞো পুগ্গলো দ্ৱাকাৰো. সুৱিঞ্ঞাপযে দুৱিঞ্ঞাপযেতি সদ্ধো পুগ্গলো সুৱিঞ্ঞাপযো, অস্সদ্ধো পুগ্গলো দুৱিঞ্ঞাপযো…পে… পঞ্ঞৱা পুগ্গলো সুৱিঞ্ঞাপযো, দুপ্পঞ্ঞো পুগ্গলো দুৱিঞ্ঞাপযো.

অপ্পেকচ্চে পৰলোকৱজ্জভযদস্সাৱিনো, অপ্পেকচ্চে নপৰলোকৱজ্জভযদস্সাৱিনোতি সদ্ধো পুগ্গলো পৰলোকৱজ্জভযদস্সাৱী, অস্সদ্ধো পুগ্গলো নপৰলোকৱজ্জভযদস্সাৱী. আৰদ্ধৱীৰিযো পুগ্গলো পৰলোকৱজ্জভযদস্সাৱী, কুসীতো পুগ্গলো নপৰলোকৱজ্জভযদস্সাৱী…পে… পঞ্ঞৱা পুগ্গলো পৰলোকৱজ্জভযদস্সাৱী, দুপ্পঞ্ঞো পুগ্গলো নপৰলোকৱজ্জভযদস্সাৱী.

লোকোতি খন্ধলোকো ধাতুলোকো আযতনলোকো ৱিপত্তিভৱলোকো ৱিপত্তিসম্ভৱলোকো সম্পত্তিভৱলোকো সম্পত্তিসম্ভৱলোকো.

একো লোকো – সব্বে সত্তা আহাৰট্ঠিতিকা. দ্ৱে লোকা – নামঞ্চ ৰূপঞ্চ. তযো লোকা – তিস্সো ৱেদনা. চত্তাৰো লোকা – চত্তাৰো আহাৰা. পঞ্চ লোকা – পঞ্চুপাদানক্খন্ধা. ছ লোকা – ছ অজ্ঝত্তিকানি আযতনানি. সত্ত লোকা – সত্ত ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো. অট্ঠ লোকা – অট্ঠ লোকধম্মা. নৱ লোকা – নৱ সত্তাৱাসা. দস লোকা – দসাযতনানি. দ্ৱাদস লোকা – দ্ৱাদসাযতনানি. অট্ঠাৰস লোকা – অট্ঠাৰস ধাতুযো.

ৱজ্জন্তি সব্বে কিলেসা ৱজ্জা, সব্বে দুচ্চৰিতা ৱজ্জা, সব্বে অভিসঙ্খাৰা ৱজ্জা, সব্বে ভৱগামিকম্মা ৱজ্জা. ইতি ইমস্মিঞ্চ লোকে ইমস্মিঞ্চ ৱজ্জে তিব্বা ভযসঞ্ঞা পচ্চুপট্ঠিতা হোন্তি, সেয্যথাপি উক্খিত্তাসিকে ৱধকে. ইমেহি পঞ্ঞাসায আকাৰেহি ইমানি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি জানাতি পস্সতি অঞ্ঞাতি পটিৱিজ্ঝতীতি.

ইন্দ্ৰিযসমোধানো পঞ্চমো.

ততিযভাণৱাৰো.

ইন্দ্ৰিযকথা নিট্ঠিতা.