৫. সতোকাৰিঞাণনিদ্দেসো
১৬৩. কতমানি বাত্তিংস সতোকাৰিস্স ঞাণানি? ইধ ভিক্খু অৰঞ্ঞগতো ৱা ৰুক্খমূলগতো ৱা সুঞ্ঞাগাৰগতো ৱা নিসীদতি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা উজুং কাযং পণিধায পৰিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৱা. সো সতোৱ অস্সসতি সতো পস্সসতি. দীঘং ৱা অস্সসন্তো ‘‘দীঘং অস্সসামী’’তি পজানাতি. দীঘং ৱা পস্সসন্তো ‘‘দীঘং পস্সসামী’’তি পজানাতি. ৰস্সং ৱা অস্সসন্তো ‘‘ৰস্সং অস্সসামী’’তি পজানাতি. ৰস্সং ৱা পস্সসন্তো ‘‘ৰস্সং পস্সসামী’’তি পজানাতি. ‘‘সব্বকাযপটিসংৱেদী অস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি. ‘‘সব্বকাযপটিসংৱেদী পস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি. ‘‘পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰং অস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি. ‘‘পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰং পস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি. পীতিপটিসংৱেদী…পে… সুখপটিসংৱেদী… চিত্তসঙ্খাৰপটিসংৱেদী … পস্সম্ভযং চিত্তসঙ্খাৰং… চিত্তপটিসংৱেদী… অভিপ্পমোদযং চিত্তং… সমাদহং চিত্তং… ৱিমোচযং চিত্তং… অনিচ্চানুপস্সী… ৱিৰাগানুপস্সী… নিৰোধানুপস্সী… ‘‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সী অস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি. ‘‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সী পস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি.
১৬৪. ইধাতি ইমিস্সা দিট্ঠিযা, ইমিস্সা খন্তিযা, ইমিস্সা ৰুচিযা, ইমস্মিং আদাযে, ইমস্মিং ধম্মে, ইমস্মিং ৱিনযে, ইমস্মিং ধম্মৱিনযে, ইমস্মিং পাৱচনে, ইমস্মিং ব্ৰহ্মচৰিযে, ইমস্মিং সত্থুসাসনে. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘ইধা’’তি. ভিক্খূতি পুথুজ্জনকল্যাণকো ৱা হোতি ভিক্খু সেক্খো ৱা অৰহা ৱা অকুপ্পধম্মো. অৰঞ্ঞন্তি নিক্খমিত্ৱা বহি ইন্দখীলা সব্বমেতং অৰঞ্ঞং. ৰুক্খমূলন্তি যত্থ ভিক্খুনো আসনং পঞ্ঞত্তং হোতি মঞ্চো ৱা পীঠং ৱা ভিসি ৱা তট্টিকা ৱা চম্মখণ্ডো ৱা তিণসন্থৰো [তিণসণ্ঠৰো (স্যা.)] ৱা পণ্ণসন্থৰো ৱা পলালসন্থৰো [পলাসসণ্ঠৰো (স্যা.)] ৱা, তত্থ ভিক্খু চঙ্কমতি ৱা তিট্ঠতি ৱা নিসীদতি ৱা সেয্যং ৱা কপ্পেতি. সুঞ্ঞন্তি কেনচি অনাকিণ্ণং হোতি গহট্ঠেহি ৱা পব্বজিতেহি ৱা. অগাৰন্তি [আগাৰন্তি (স্যা.)] ৱিহাৰো অড্ঢযোগো পাসাদো হম্মিযং গুহা. নিসীদতি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱাতি নিসিন্নো হোতি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা. উজুং কাযং পণিধাযাতি উজুকো হোতি কাযো ঠিতো [পনিধিতো (স্যা.)] সুপণিহিতো. পৰিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৱাতি. পৰীতি পৰিগ্গহট্ঠো. মুখন্তি নিয্যানট্ঠো. সতীতি উপট্ঠানট্ঠো. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘পৰিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৱা’’তি.
১৬৫. সতোৱ অস্সসতি, সতো পস্সসতীতি বাত্তিংসায আকাৰেহি সতো কাৰী হোতি. দীঘং অস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো সতি উপট্ঠিতা হোতি. তায সতিযা তেন ঞাণেন সতো কাৰী হোতি. দীঘং পস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো সতি উপট্ঠিতা হোতি. তায সতিযা তেন ঞাণেন সতো কাৰী হোতি. ৰস্সং অস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো সতি উপট্ঠিতা হোতি. তায সতিযা তেন ঞাণেন সতো কাৰী হোতি. ৰস্সং পস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো সতি উপট্ঠিতা হোতি. তায সতিযা তেন ঞাণেন সতো কাৰী হোতি…পে… পটিনিস্সগ্গানুপস্সী অস্সাসৱসেন পটিনিস্সগ্গানুপস্সী পস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো সতি উপট্ঠিতা হোতি. তায সতিযা তেন ঞাণেন সতো কাৰী হোতি.
পঠমচতুক্কনিদ্দেসো
১৬৬. কথং দীঘং অস্সসন্তো ‘‘দীঘং অস্সসামী’’তি পজানাতি, দীঘং পস্সসন্তো ‘‘দীঘং পস্সসামী’’তি পজানাতি? দীঘং অস্সাসং অদ্ধানসঙ্খাতে অস্সসতি, দীঘং পস্সাসং অদ্ধানসঙ্খাতে পস্সসতি, দীঘং অস্সাসপস্সাসং অদ্ধানসঙ্খাতে অস্সসতিপি পস্সসতিপি. দীঘং অস্সাসপস্সাসং অদ্ধানসঙ্খাতে অস্সসতোপি পস্সসতোপি ছন্দো উপ্পজ্জতি. ছন্দৱসেন ততো সুখুমতৰং দীঘং অস্সাসং অদ্ধানসঙ্খাতে অস্সসতি, ছন্দৱসেন ততো সুখুমতৰং দীঘং পস্সাসং অদ্ধানসঙ্খাতে পস্সসতি, ছন্দৱসেন ততো সুখুমতৰং দীঘং অস্সাসপস্সাসং অদ্ধানসঙ্খাতে অস্সসতিপি পস্সসতিপি. ছন্দৱসেন ততো সুখুমতৰং দীঘং অস্সাসপস্সাসং অদ্ধানসঙ্খাতে অস্সসতোপি পস্সসতোপি পামোজ্জং উপ্পজ্জতি. পামোজ্জৱসেন ততো সুখুমতৰং দীঘং অস্সাসং অদ্ধানসঙ্খাতে অস্সসতি, পামোজ্জৱসেন ততো সুখুমতৰং দীঘং পস্সাসং অদ্ধানসঙ্খাতে পস্সসতি, পামোজ্জৱসেন ততো সুখুমতৰং দীঘং অস্সাসপস্সাসং অদ্ধানসঙ্খাতে অস্সসতিপি পস্সসতিপি. পামোজ্জৱসেন ততো সুখুমতৰং দীঘং অস্সাসপস্সাসং অদ্ধানসঙ্খাতে অস্সসতোপি পস্সসতোপি দীঘং অস্সাসপস্সাসাপি চিত্তং ৱিৱত্ততি, উপেক্খা সণ্ঠাতি. ইমেহি নৱহাকাৰেহি দীঘং অস্সাসপস্সাসা কাযো. উপট্ঠানং সতি. অনুপস্সনা ঞাণং. কাযো উপট্ঠানং, নো সতি; সতি উপট্ঠানঞ্চেৱ সতি চ. তায সতিযা তেন ঞাণেন তং কাযং অনুপস্সতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘কাযে কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানভাৱনা’’তি.
১৬৭. অনুপস্সতীতি কথং তং কাযং অনুপস্সতি? অনিচ্চতো অনুপস্সতি, নো নিচ্চতো. দুক্খতো অনুপস্সতি, নো সুখতো. অনত্ততো অনুপস্সতি, নো অত্ততো. নিব্বিন্দতি, নো নন্দতি. ৱিৰজ্জতি, নো ৰজ্জতি. নিৰোধেতি, নো সমুদেতি. পটিনিস্সজ্জতি, নো আদিযতি. অনিচ্চতো অনুপস্সন্তো নিচ্চসঞ্ঞং পজহতি. দুক্খতো অনুপস্সন্তো সুখসঞ্ঞং পজহতি. অনত্ততো অনুপস্সন্তো অত্তসঞ্ঞং পজহতি. নিব্বিন্দন্তো নন্দিং পজহতি. ৱিৰজ্জন্তো ৰাগং পজহতি. নিৰোধেন্তো সমুদযং পজহতি. পটিনিস্সজ্জন্তো আদানং পজহতি. এৱং তং কাযং অনুপস্সতি.
ভাৱনাতি চতস্সো ভাৱনা – তত্থ জাতানং ধম্মানং অনতিৱত্তনট্ঠেন ভাৱনা, ইন্দ্ৰিযানং একৰসট্ঠেন ভাৱনা, তদুপগৱীৰিযৱাহনট্ঠেন ভাৱনা, আসেৱনট্ঠেন ভাৱনা. দীঘং অস্সাসপস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো ৱিদিতা ৱেদনা উপ্পজ্জন্তি, ৱিদিতা উপট্ঠহন্তি, ৱিদিতা অব্ভত্থং গচ্ছন্তি. ৱিদিতা সঞ্ঞা উপ্পজ্জন্তি, ৱিদিতা উপট্ঠহন্তি, ৱিদিতা অব্ভত্থং গচ্ছন্তি. ৱিদিতা ৱিতক্কা উপ্পজ্জন্তি, ৱিদিতা উপট্ঠহন্তি, ৱিদিতা অব্ভত্থং গচ্ছন্তি.
কথং ৱিদিতা ৱেদনা উপ্পজ্জন্তি, ৱিদিতা উপট্ঠহন্তি, ৱিদিতা অব্ভত্থং গচ্ছন্তি? কথং ৱেদনায উপ্পাদো ৱিদিতো হোতি? অৱিজ্জাসমুদযা ৱেদনাসমুদযোতি – পচ্চযসমুদযট্ঠেন ৱেদনায উপ্পাদো ৱিদিতো হোতি. তণ্হাসমুদযা ৱেদনাসমুদযোতি… কম্মসমুদযা ৱেদনাসমুদযোতি… ফস্সসমুদযা ৱেদনাসমুদযোতি পচ্চযসমুদযট্ঠেন ৱেদনায উপ্পাদো ৱিদিতো হোতি. নিব্বত্তিলক্খণং পস্সতোপি ৱেদনায উপ্পাদো ৱিদিতো হোতি. এৱং ৱেদনায উপ্পাদো ৱিদিতো হোতি.
কথং ৱেদনায উপট্ঠানং ৱিদিতং হোতি? অনিচ্চতো মনসিকৰোতো খযতুপট্ঠানং ৱিদিতং হোতি. দুক্খতো মনসিকৰোতো ভযতুপট্ঠানং ৱিদিতং হোতি. অনত্ততো মনসিকৰোতো সুঞ্ঞতুপট্ঠানং ৱিদিতং হোতি. এৱং ৱেদনায উপট্ঠানং ৱিদিতং হোতি.
কথং ৱেদনায অত্থঙ্গমো ৱিদিতো হোতি? অৱিজ্জানিৰোধা ৱেদনানিৰোধোতি – পচ্চযনিৰোধট্ঠেন ৱেদনায অত্থঙ্গমো ৱিদিতো হোতি. তণ্হানিৰোধা ৱেদনানিৰোধোতি …পে… কম্মনিৰোধা ৱেদনানিৰোধোতি…পে… ফস্সনিৰোধা ৱেদনানিৰোধোতি পচ্চযনিৰোধট্ঠেন ৱেদনায অত্থঙ্গমো ৱিদিতো হোতি. ৱিপৰিণামলক্খণং পস্সতোপি ৱেদনায অত্থঙ্গমো ৱিদিতো হোতি. এৱং ৱেদনায অত্থঙ্গমো ৱিদিতো হোতি. এৱং ৱিদিতা ৱেদনা উপ্পজ্জন্তি, ৱিদিতা উপট্ঠহন্তি, ৱিদিতা অব্ভত্থং গচ্ছন্তি.
কথং ৱিদিতা সঞ্ঞা উপ্পজ্জন্তি, ৱিদিতা উপট্ঠহন্তি, ৱিদিতা অব্ভত্থং গচ্ছন্তি? কথং সঞ্ঞায উপ্পাদো ৱিদিতো হোতি? অৱিজ্জাসমুদযা সঞ্ঞাসমুদযোতি – পচ্চযসমুদযট্ঠেন সঞ্ঞায উপ্পাদো ৱিদিতো হোতি. তণ্হাসমুদযা সঞ্ঞাসমুদযোতি…পে… কম্মসমুদযা সঞ্ঞাসমুদযোতি…পে… ফস্সসমুদযা সঞ্ঞাসমুদযোতি – পচ্চযসমুদযট্ঠেন সঞ্ঞায উপ্পাদো ৱিদিতো হোতি. নিব্বত্তিলক্খণং পস্সতোপি সঞ্ঞায উপ্পাদো ৱিদিতো হোতি. এৱং সঞ্ঞায উপ্পাদো ৱিদিতো হোতি.
কথং সঞ্ঞায উপট্ঠানং ৱিদিতং হোতি? অনিচ্চতো মনসিকৰোতো খযতুপট্ঠানং ৱিদিতং হোতি. দুক্খতো মনসিকৰোতো ভযতুপট্ঠানং ৱিদিতং হোতি. অনত্ততো মনসিকৰোতো সুঞ্ঞতুপট্ঠানং ৱিদিতং হোতি. এৱং সঞ্ঞায উপট্ঠানং ৱিদিতং হোতি.
কথং সঞ্ঞায অত্থঙ্গমো ৱিদিতো হোতি? অৱিজ্জানিৰোধা সঞ্ঞানিৰোধোতি – পচ্চযনিৰোধট্ঠেন সঞ্ঞায অত্থঙ্গমো ৱিদিতো হোতি. তণ্হানিৰোধা সঞ্ঞানিৰোধোতি…পে… কম্মনিৰোধা সঞ্ঞানিৰোধোতি…পে… ফস্সনিৰোধা সঞ্ঞানিৰোধোতি – পচ্চযনিৰোধট্ঠেন সঞ্ঞায অত্থঙ্গমো ৱিদিতো হোতি. ৱিপৰিণামলক্খণং পস্সতোপি সঞ্ঞায অত্থঙ্গমো ৱিদিতো হোতি. এৱং সঞ্ঞায অত্থঙ্গমো ৱিদিতো হোতি. এৱং ৱিদিতা সঞ্ঞা উপ্পজ্জন্তি, ৱিদিতা উপট্ঠহন্তি, ৱিদিতা অব্ভত্থং গচ্ছন্তি.
কথং ৱিদিতা ৱিতক্কা উপ্পজ্জন্তি, ৱিদিতা উপট্ঠহন্তি, ৱিদিতা অব্ভত্থং গচ্ছন্তি? কথং ৱিতক্কানং উপ্পাদো ৱিদিতো হোতি? অৱিজ্জাসমুদযা ৱিতক্কসমুদযোতি – পচ্চযসমুদযট্ঠেন ৱিতক্কানং উপ্পাদো ৱিদিতো হোতি. তণ্হাসমুদযা ৱিতক্কসমুদযোতি…পে… কম্মসমুদযা ৱিতক্কসমুদযোতি…পে… সঞ্ঞাসমুদযা ৱিতক্কসমুদযোতি – পচ্চযসমুদযট্ঠেন ৱিতক্কানং উপ্পাদো ৱিদিতো হোতি. নিব্বত্তিলক্খণং পস্সতোপি ৱিতক্কানং উপ্পাদো ৱিদিতো হোতি. এৱং ৱিতক্কানং উপ্পাদো ৱিদিতো হোতি.
কথং ৱিতক্কানং উপট্ঠানং ৱিদিতং হোতি? অনিচ্চতো মনসিকৰোতো খযতুপট্ঠানং ৱিদিতং হোতি. দুক্খতো মনসিকৰোতো ভযতুপট্ঠানং ৱিদিতং হোতি. অনত্ততো মনসিকৰোতো সুঞ্ঞতুপট্ঠানং ৱিদিতং হোতি. এৱং ৱিতক্কানং উপট্ঠানং ৱিদিতং হোতি.
কথং ৱিতক্কানং অত্থঙ্গমো ৱিদিতো হোতি? অৱিজ্জানিৰোধা ৱিতক্কনিৰোধোতি – পচ্চযনিৰোধট্ঠেন ৱিতক্কানং অত্থঙ্গমো ৱিদিতো হোতি. তণ্হানিৰোধা ৱিতক্কনিৰোধোতি…পে… কম্মনিৰোধা ৱিতক্কনিৰোধোতি…পে… সঞ্ঞানিৰোধা ৱিতক্কনিৰোধোতি – পচ্চযনিৰোধট্ঠেন ৱিতক্কানং অত্থঙ্গমো ৱিদিতো হোতি. ৱিপৰিণামলক্খণং পস্সতোপি ৱিতক্কানং অত্থঙ্গমো ৱিদিতো হোতি. এৱং ৱিতক্কানং অত্থঙ্গমো ৱিদিতো হোতি. এৱং ৱিদিতা ৱিতক্কা উপ্পজ্জন্তি, ৱিদিতা উপট্ঠহন্তি, ৱিদিতা অব্ভত্থং গচ্ছন্তি.
১৬৮. দীঘং অস্সাসপস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানন্তো ইন্দ্ৰিযানি সমোধানেতি, গোচৰঞ্চ পজানাতি, সমত্থঞ্চ পটিৱিজ্ঝতি…পে… মগ্গং সমোধানেতি, ধম্মে সমোধানেতি, গোচৰঞ্চ পজানাতি, সমত্থঞ্চ পটিৱিজ্ঝতি.
ইন্দ্ৰিযানি সমোধানেতীতি কথং ইন্দ্ৰিযানি সমোধানেতি? অধিমোক্খট্ঠেন সদ্ধিন্দ্ৰিযং সমোধানেতি, পগ্গহট্ঠেন ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং সমোধানেতি, উপট্ঠানট্ঠেন সতিন্দ্ৰিযং সমোধানেতি, অৱিক্খেপট্ঠেন সমাধিন্দ্ৰিযং সমোধানেতি, দস্সনট্ঠেন পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং সমোধানেতি. অযং পুগ্গলো ইমানি ইন্দ্ৰিযানি ইমস্মিং আৰম্মণে সমোধানেতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘ইন্দ্ৰিযানি সমোধানেতী’’তি.
গোচৰঞ্চ পজানাতীতি যং তস্স আৰম্মণং, তং তস্স গোচৰং. যং তস্স গোচৰং, তং তস্স আৰম্মণং. পজানাতীতি পুগ্গলো. পজাননা পঞ্ঞা.
সমন্তি আৰম্মণস্স উপট্ঠানং সমং, চিত্তস্স অৱিক্খেপো সমং, চিত্তস্স অধিট্ঠানং সমং, চিত্তস্স ৱোদানং সমং. অত্থোতি অনৱজ্জট্ঠো নিক্কিলেসট্ঠো ৱোদানট্ঠো পৰমট্ঠো. পটিৱিজ্ঝতীতি আৰম্মণস্স উপট্ঠানট্ঠং পটিৱিজ্ঝতি, চিত্তস্স অৱিক্খেপট্ঠং পটিৱিজ্ঝতি, চিত্তস্স অধিট্ঠানট্ঠং পটিৱিজ্ঝতি, চিত্তস্স ৱোদানট্ঠং পটিৱিজ্ঝতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘সমত্থঞ্চ পটিৱিজ্ঝতী’’তি.
বলানি সমোধানেতীতি কথং বলানি সমোধানেতি? অস্সদ্ধিযে অকম্পিযট্ঠেন সদ্ধাবলং সমোধানেতি, কোসজ্জে অকম্পিযট্ঠেন ৱীৰিযবলং সমোধানেতি, পমাদে অকম্পিযট্ঠেন সতিবলং সমোধানেতি, উদ্ধচ্চে অকম্পিযট্ঠেন সমাধিবলং সমোধানেতি, অৱিজ্জায অকম্পিযট্ঠেন পঞ্ঞাবলং সমোধানেতি. অযং পুগ্গলো ইমানি বলানি ইমস্মিং আৰম্মণে সমোধানেতি. তেন ৱুচ্চতি – বলানি সমোধানেতীতি. গোচৰঞ্চ পজানাতীতি…পে… তেন ৱুচ্চতি – ‘‘সমত্থঞ্চ পটিৱিজ্ঝতী’’তি.
বোজ্ঝঙ্গে সমোধানেতীতি কথং বোজ্ঝঙ্গে সমোধানেতি? উপট্ঠানট্ঠেন সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং সমোধানেতি, পৱিচযট্ঠেন ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গং সমোধানেতি, পগ্গহট্ঠেন ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গং সমোধানেতি, ফৰণট্ঠেন পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গং সমোধানেতি, উপসমট্ঠেন পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গং সমোধানেতি, অৱিক্খেপট্ঠেন সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গং সমোধানেতি, পটিসঙ্খানট্ঠেন উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং সমোধানেতি. অযং পুগ্গলো ইমে বোজ্ঝঙ্গে ইমস্মিং আৰম্মণে সমোধানেতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘বোজ্ঝঙ্গে সমোধানেতী’’তি. গোচৰঞ্চ পজানাতীতি…পে… তেন ৱুচ্চতি – ‘‘সমত্থঞ্চ পটিৱিজ্ঝতী’’তি.
মগ্গং সমোধানেতীতি কথং মগ্গং সমোধানেতি? দস্সনট্ঠেন সম্মাদিট্ঠিং সমোধানেতি, অভিনিৰোপনট্ঠেন সম্মাসঙ্কপ্পং সমোধানেতি, পৰিগ্গহট্ঠেন সম্মাৱাচং সমোধানেতি, সমুট্ঠানট্ঠেন সম্মাকম্মন্তং সমোধানেতি, ৱোদানট্ঠেন সম্মাআজীৱং সমোধানেতি, পগ্গহট্ঠেন সম্মাৱাযামং সমোধানেতি, উপট্ঠানট্ঠেন সম্মাসতিং সমোধানেতি, অৱিক্খেপট্ঠেন সম্মাসমাধিং সমোধানেতি. অযং পুগ্গলো ইমং মগ্গং ইমস্মিং আৰম্মণে সমোধানেতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘মগ্গং সমোধানেতী’’তি. গোচৰঞ্চ পজানাতীতি…পে… তেন ৱুচ্চতি – ‘‘সমত্থঞ্চ পটিৱিজ্ঝতী’’তি.
ধম্মে সমোধানেতীতি কথং ধম্মে সমোধানেতি? আধিপতেয্যট্ঠেন ইন্দ্ৰিযানি সমোধানেতি, অকম্পিযট্ঠেন বলানি সমোধানেতি, নিয্যানট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গে সমোধানেতি, হেতুট্ঠেন মগ্গং সমোধানেতি, উপট্ঠানট্ঠেন সতিপট্ঠানং সমোধানেতি, পদহনট্ঠেন সম্মপ্পধানং সমোধানেতি, ইজ্ঝনট্ঠেন ইদ্ধিপাদং সমোধানেতি তথট্ঠেন সচ্চং সমোধানেতি, অৱিক্খেপট্ঠেন সমথং সমোধানেতি, অনুপস্সনট্ঠেন ৱিপস্সনং সমোধানেতি, একৰসট্ঠেন সমথৱিপস্সনং সমোধানেতি, অনতিৱত্তনট্ঠেন যুগনদ্ধং সমোধানেতি, সংৱৰট্ঠেন সীলৱিসুদ্ধিং সমোধানেতি, অৱিক্খেপট্ঠেন চিত্তৱিসুদ্ধিং সমোধানেতি, দস্সনট্ঠেন দিট্ঠিৱিসুদ্ধিং সমোধানেতি, ৱিমুত্তট্ঠেন ৱিমোক্খং সমোধানেতি, পটিৱেধট্ঠেন ৱিজ্জং সমোধানেতি, পৰিচ্চাগট্ঠেন ৱিমুত্তিং সমোধানেতি, সমুচ্ছেদট্ঠেন খযে ঞাণং সমোধানেতি, পটিপ্পস্সদ্ধট্ঠেন অনুপ্পাদে ঞাণং সমোধানেতি, ছন্দং মূলট্ঠেন সমোধানেতি, মনসিকাৰং সমুট্ঠানট্ঠেন সমোধানেতি, ফস্সং সমোধানট্ঠেন সমোধানেতি, ৱেদনং সমোসৰণট্ঠেন সমোধানেতি, সমাধিং পমুখট্ঠেন সমোধানেতি, সতিং আধিপতেয্যট্ঠেন সমোধানেতি, পঞ্ঞং ততুত্তৰট্ঠেন সমোধানেতি, ৱিমুত্তিং সাৰট্ঠেন সমোধানেতি, অমতোগধং নিব্বানং পৰিযোসানট্ঠেন সমোধানেতি. অযং পুগ্গলো ইমে ধম্মে ইমস্মিং আৰম্মণে সমোধানেতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘ধম্মে সমোধানেতী’’তি.
গোচৰঞ্চ পজানাতীতি যং তস্স আৰম্মণং, তং তস্স গোচৰং. যং তস্স গোচৰং, তং তস্স আৰম্মণং পজানাতীতি পুগ্গলো. পজাননা পঞ্ঞা. সমন্তি আৰম্মণস্স উপট্ঠানং সমং, চিত্তস্স অৱিক্খেপো সমং, চিত্তস্স অধিট্ঠানং সমং, চিত্তস্স ৱোদানং সমং. অত্থোতি অনৱজ্জট্ঠো নিক্কিলেসট্ঠো ৱোদানট্ঠো পৰমট্ঠো. পটিৱিজ্ঝতীতি আৰম্মণস্স উপট্ঠানট্ঠং পটিৱিজ্ঝতি, চিত্তস্স অৱিক্খেপট্ঠং পটিৱিজ্ঝতি, চিত্তস্স অধিট্ঠানট্ঠং পটিৱিজ্ঝতি, চিত্তস্স ৱোদানট্ঠং পটিৱিজ্ঝতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘সমত্থঞ্চ পটিৱিজ্ঝতী’’তি.
১৬৯. কথং ৰস্সং অস্সসন্তো ‘‘ৰস্সং অস্সসামী’’তি পজানাতি, ৰস্সং পস্সসন্তো ‘‘ৰস্সং পস্সসামী’’তি পজানাতি? ৰস্সং অস্সাসং ইত্তৰসঙ্খাতে অস্সসতি, ৰস্সং পস্সাসং ইত্তৰসঙ্খাতে পস্সসতি, ৰস্সং অস্সাসপস্সাসং ইত্তৰসঙ্খাতে অস্সসতিপি পস্সসতিপি. ৰস্সং অস্সাসপস্সাসং ইত্তৰসঙ্খাতে অস্সসতোপি পস্সসতোপি ছন্দো উপ্পজ্জতি. ছন্দৱসেন ততো সুখুমতৰং ৰস্সং অস্সাসং ইত্তৰসঙ্খাতে অস্সসতি. ছন্দৱসেন ততো সুখুমতৰং ৰস্সং পস্সাসং ইত্তৰসঙ্খাতে পস্সসতি. ছন্দৱসেন ততো সুখুমতৰং ৰস্সং অস্সাসপস্সাসং ইত্তৰসঙ্খাতে অস্সসতিপি পস্সসতিপি. ছন্দৱসেন ততো সুখুমতৰং ৰস্সং অস্সাসপস্সাসং ইত্তৰসঙ্খাতে অস্সসতোপি পস্সসতোপি পামোজ্জং উপ্পজ্জতি. পামোজ্জৱসেন ততো সুখুমতৰং ৰস্সং অস্সাসং ইত্তৰসঙ্খাতে অস্সসতি, পামোজ্জৱসেন ততো সুখুমতৰং ৰস্সং পস্সাসং ইত্তৰসঙ্খাতে পস্সসতি, পামোজ্জৱসেন ততো সুখুমতৰং ৰস্সং অস্সাসপস্সাসং ইত্তৰসঙ্খাতে অস্সসতিপি পস্সসতিপি. পামোজ্জৱসেন ততো সুখুমতৰং ৰস্সং অস্সাসপস্সাসং ইত্তৰসঙ্খাতে অস্সসতোপি পস্সসতোপি ৰস্সা অস্সাসপস্সাসা চিত্তং ৱিৱত্ততি, উপেক্খা সণ্ঠাতি. ইমেহি নৱহাকাৰেহি ৰস্সা অস্সাসপস্সাসা কাযো উপট্ঠানং সতি অনুপস্সনা ঞাণং. কাযো উপট্ঠানং, নো সতি; সতি উপট্ঠানঞ্চেৱ সতি চ. তায সতিযা তেন ঞাণেন তং কাযং অনুপস্সতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘কাযে কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানভাৱনা’’তি.
অনুপস্সতীতি কথং তং কাযং অনুপস্সতি…পে… এৱং তং কাযং অনুপস্সতি. ভাৱনাতি চতস্সো ভাৱনা…পে… আসেৱনট্ঠেন ভাৱনা. ৰস্সং অস্সাসপস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো ৱিদিতা ৱেদনা উপ্পজ্জন্তি…পে… ৰস্সং অস্সাসপস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানন্তো ইন্দ্ৰিযানি সমোধানেতি…পে… তেন ৱুচ্চতি – ‘‘সমত্থঞ্চ পটিৱিজ্ঝতী’’তি.
১৭০. কথং ‘‘সব্বকাযপটিসংৱেদী অস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি, ‘‘সব্বকাযপটিসংৱেদী পস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি? কাযোতি দ্ৱে কাযা – নামকাযো চ ৰূপকাযো চ. কতমো নামকাযো? ৱেদনা, সঞ্ঞা, চেতনা, ফস্সো, মনসিকাৰো, নামঞ্চ নামকাযো চ, যে চ ৱুচ্চন্তি চিত্তসঙ্খাৰা – অযং নামকাযো. কতমো ৰূপকাযো? চত্তাৰো চ মহাভূতা, চতুন্নঞ্চ মহাভূতানং উপাদাযৰূপং, অস্সাসো চ পস্সাসো চ, নিমিত্তঞ্চ উপনিবন্ধনা, যে চ ৱুচ্চন্তি কাযসঙ্খাৰা – অযং ৰূপকাযো.
কথং তে কাযা পটিৱিদিতা হোন্তি? দীঘং অস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো সতি উপট্ঠিতা হোতি. তায সতিযা তেন ঞাণেন তে কাযা পটিৱিদিতা হোন্তি. দীঘং পস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো সতি উপট্ঠিতা হোতি. তায সতিযা তেন ঞাণেন তে কাযা পটিৱিদিতা হোন্তি. ৰস্সং অস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো সতি উপট্ঠিতা হোতি. তায সতিযা তেন ঞাণেন তে কাযা পটিৱিদিতা হোন্তি. ৰস্সং পস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো সতি উপট্ঠিতা হোতি. তায সতিযা তেন ঞাণেন তে কাযা পটিৱিদিতা হোন্তি.
আৱজ্জতো তে কাযা পটিৱিদিতা হোন্তি, পজানতো তে কাযা পটিৱিদিতা হোন্তি, পস্সতো তে কাযা পটিৱিদিতা হোন্তি, পচ্চৱেক্খতো তে কাযা পটিৱিদিতা হোন্তি, চিত্তং অধিট্ঠহতো তে কাযা পটিৱিদিতা হোন্তি, সদ্ধায অধিমুচ্চতো তে কাযা পটিৱিদিতা হোন্তি, ৱীৰিযং পগ্গণ্হতো তে কাযা পটিৱিদিতা হোন্তি, সতিং উপট্ঠাপযতো তে কাযা পটিৱিদিতা হোন্তি, চিত্তং সমাদহতো তে কাযা পটিৱিদিতা হোন্তি, পঞ্ঞায পজানতো তে কাযা পটিৱিদিতা হোন্তি, অভিঞ্ঞেয্যং অভিজানতো তে কাযা পটিৱিদিতা হোন্তি, পৰিঞ্ঞেয্যং পৰিজানতো তে কাযা পটিৱিদিতা হোন্তি, পহাতব্বং পজহতো তে কাযা পটিৱিদিতা হোন্তি, ভাৱেতব্বং ভাৱযতো তে কাযা পটিৱিদিতা হোন্তি, সচ্ছিকাতব্বং সচ্ছিকৰোতো তে কাযা পটিৱিদিতা হোন্তি. এৱং তে কাযা পটিৱিদিতা হোন্তি. সব্বকাযপটিসংৱেদী অস্সাসপস্সাসা কাযো উপট্ঠানং সতি অনুপস্সনা ঞাণং. কাযো উপট্ঠানং, নো সতি. সতি উপট্ঠানঞ্চেৱ সতি চ. তায সতিযা তেন ঞাণেন তং কাযং অনুপস্সতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘কাযে কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানভাৱনা’’তি.
অনুপস্সতীতি কথং তং কাযং অনুপস্সতি…পে… এৱং তং কাযং অনুপস্সতি. ভাৱনাতি চতস্সো ভাৱনা…পে… আসেৱনট্ঠেন ভাৱনা.
সব্বকাযপটিসংৱেদী অস্সাসপস্সাসানং [অস্সাসপস্সাসা (স্যা.)] সংৱৰট্ঠেন সীলৱিসুদ্ধি, অৱিক্খেপট্ঠেন চিত্তৱিসুদ্ধি, দস্সনট্ঠেন দিট্ঠিৱিসুদ্ধি. যো তত্থ সংৱৰট্ঠো, অযং অধিসীলসিক্খা. যো তত্থ অৱিক্খেপট্ঠো, অযং অধিচিত্তসিক্খা. যো তত্থ দস্সনট্ঠো, অযং অধিপঞ্ঞাসিক্খা. ইমা তিস্সো সিক্খাযো আৱজ্জন্তো সিক্খতি, জানন্তো সিক্খতি, পস্সন্তো সিক্খতি, পচ্চৱেক্খন্তো সিক্খতি, চিত্তং অধিট্ঠহন্তো সিক্খতি, সদ্ধায অধিমুচ্চন্তো সিক্খতি, ৱীৰিযং পগ্গণ্হন্তো সিক্খতি, সতিং উপট্ঠপেন্তো সিক্খতি, চিত্তং সমাদহন্তো সিক্খতি, পঞ্ঞায পজানন্তো সিক্খতি, অভিঞ্ঞেয্যং অভিজানন্তো সিক্খতি, পৰিঞ্ঞেয্যং পৰিজানন্তো সিক্খতি, পহাতব্বং পজহন্তো সিক্খতি, ভাৱেতব্বং ভাৱেন্তো সিক্খতি, সচ্ছিকাতব্বং সচ্ছিকৰোন্তো সিক্খতি.
সব্বকাযপটিসংৱেদী অস্সাসপস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো ৱিদিতা ৱেদনা উপ্পজ্জন্তি…পে… সব্বকাযপটিসংৱেদী অস্সাসপস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানন্তো ইন্দ্ৰিযানি সমোধানেতি…পে… তেন ৱুচ্চতি – ‘‘সমত্থঞ্চ পটিৱিজ্ঝতী’’তি.
১৭১. কথং ‘‘পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰং অস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি, ‘‘পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰং পস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি? কতমো কাযসঙ্খাৰো? দীঘং অস্সাসা কাযিকা. এতে ধম্মা কাযপটিবদ্ধা কাযসঙ্খাৰা. তে কাযসঙ্খাৰে পস্সম্ভেন্তো নিৰোধেন্তো ৱূপসমেন্তো সিক্খতি. দীঘং পস্সাসা কাযিকা. এতে ধম্মা কাযপটিবদ্ধা কাযসঙ্খাৰা. তে কাযসঙ্খাৰে পস্সম্ভেন্তো নিৰোধেন্তো ৱূপসমেন্তো সিক্খতি. ৰস্সং অস্সাসা ৰস্সং পস্সাসা. সব্বকাযপটিসংৱেদী অস্সাসা সব্বকাযপটিসংৱেদী পস্সাসা কাযিকা. এতে ধম্মা কাযপটিবদ্ধা কাযসঙ্খাৰা. তে কাযসঙ্খাৰে পস্সম্ভেন্তো নিৰোধেন্তো ৱূপসমেন্তো সিক্খতি.
যথাৰূপেহি কাযসঙ্খাৰেহি যা কাযস্স আনমনা ৱিনমনা সন্নমনা পণমনা ইঞ্জনা ফন্দনা চলনা পকম্পনা – পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰং অস্সসিস্সামীতি সিক্খতি, পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰং পস্সসিস্সামীতি সিক্খতি. যথাৰূপেহি কাযসঙ্খাৰেহি যা কাযস্স ন আনমনা ন ৱিনমনা ন সন্নমনা ন পণমনা অনিঞ্জনা অফন্দনা অচলনা অকম্পনা সন্তং সুখুমং পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰং অস্সসিস্সামীতি সিক্খতি, পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰং পস্সসিস্সামীতি সিক্খতি.
ইতি কিৰ ‘‘পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰং অস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি, ‘‘পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰং পস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি. এৱং সন্তে ৱাতূপলদ্ধিযা চ পভাৱনা ন হোতি, অস্সাসপস্সাসানঞ্চ পভাৱনা ন হোতি, আনাপানস্সতিযা চ পভাৱনা ন হোতি, আনাপানস্সতিসমাধিস্স চ পভাৱনা ন হোতি; ন চ নং তং সমাপত্তিং পণ্ডিতা সমাপজ্জন্তিপি ৱুট্ঠহন্তিপি.
ইতি কিৰ ‘‘পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰং অস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি, ‘‘পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰং পস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি. এৱং সন্তে ৱাতূপলদ্ধিযা চ পভাৱনা হোতি, অস্সাসপস্সাসানঞ্চ পভাৱনা হোতি, আনাপানস্সতিযা চ পভাৱনা হোতি. আনাপানস্সতিসমাধিস্স চ পভাৱনা হোতি; তঞ্চ নং সমাপত্তিং পণ্ডিতা সমাপজ্জন্তিপি ৱুট্ঠহন্তিপি. যথা কথং ৱিয? সেয্যথাপি কংসে আকোটিতে পঠমং ওড়াৰিকা সদ্দা পৱত্তন্তি. ওড়াৰিকানং সদ্দানং নিমিত্তং সুগ্গহিতত্তা সুমনসিকতত্তা সূপধাৰিতত্তা নিৰুদ্ধেপি ওড়াৰিকে সদ্দে, অথ পচ্ছা সুখুমকা সদ্দা পৱত্তন্তি. সুখুমকানং সদ্দানং নিমিত্তং সুগ্গহিতত্তা সুমনসিকতত্তা সূপধাৰিতত্তা নিৰুদ্ধেপি সুখুমকে সদ্দে, অথ পচ্ছা সুখুমসদ্দনিমিত্তাৰম্মণতাপি চিত্তং পৱত্ততি. এৱমেৱং পঠমং ওড়াৰিকা অস্সাসপস্সাসা পৱত্তন্তি; ওড়াৰিকানং অস্সাসপস্সাসানং নিমিত্তং সুগ্গহিতত্তা সুমনসিকতত্তা সূপধাৰিতত্তা নিৰুদ্ধেপি ওড়াৰিকে অস্সাসপস্সাসে, অথ পচ্ছা সুখুমকা অস্সাসপস্সাসা পৱত্তন্তি. সুখুমকানং অস্সাসপস্সাসানং নিমিত্তং সুগ্গহিতত্তা সুমনসিকতত্তা সূপধাৰিতত্তা নিৰুদ্ধেপি সুখুমকে অস্সাসপস্সাসে, অথ পচ্ছা সুখুমকঅস্সাসপস্সাসানং নিমিত্তাৰম্মণতাপি চিত্তং ন ৱিক্খেপং গচ্ছতি.
এৱং সন্তে ৱাতূপলদ্ধিযা চ পভাৱনা হোতি, অস্সাসপস্সাসানঞ্চ পভাৱনা হোতি, আনাপানস্সতিযা চ পভাৱনা হোতি, আনাপানস্সতিসমাধিস্স চ পভাৱনা হোতি; তঞ্চ নং সমাপত্তিং পণ্ডিতা সমাপজ্জন্তিপি ৱুট্ঠহন্তিপি. পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰং অস্সাসপস্সাসা কাযো উপট্ঠানং সতি অনুপস্সনা ঞাণং. কাযো উপট্ঠানং, নো সতি; সতি উপট্ঠানঞ্চেৱ সতি চ. তায সতিযা তেন ঞাণেন তং কাযং অনুপস্সতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘কাযে কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানভাৱনা’’তি.
অনুপস্সতীতি কথং তং কাযং অনুপস্সতি…পে… এৱং তং কাযং অনুপস্সতি. ভাৱনাতি চতস্সো ভাৱনা…পে… আসেৱনট্ঠেন ভাৱনা. পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰং, অস্সাসপস্সাসানং সংৱৰট্ঠেন সীলৱিসুদ্ধি, অৱিক্খেপট্ঠেন চিত্তৱিসুদ্ধি, দস্সনট্ঠেন দিট্ঠিৱিসুদ্ধি. যো তত্থ সংৱৰট্ঠো, অযং অধিসীলসিক্খা; যো তত্থ অৱিক্খেপট্ঠো, অযং অধিচিত্তসিক্খা; যো তত্থ দস্সনট্ঠো অযং অধিপঞ্ঞাসিক্খা. ইমা তিস্সো সিক্খাযো আৱজ্জন্তো সিক্খতি…পে… সচ্ছিকাতব্বং সচ্ছিকৰোন্তো সিক্খতি, পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰং অস্সাসপস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো ৱিদিতা ৱেদনা উপ্পজ্জন্তি…পে… পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰং অস্সাসপস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানন্তো ইন্দ্ৰিযানি সমোধানেতি…পে… তেন ৱুচ্চতি – ‘‘সমত্থঞ্চ পটিৱিজ্ঝতী’’তি.
অট্ঠ অনুপস্সনাঞাণানি, অট্ঠ চ উপট্ঠানানুস্সতিযো, চত্তাৰি সুত্তন্তিকৱত্থূনি কাযে কাযানুপস্সনায.
ভাণৱাৰো.
দুতিযচতুক্কনিদ্দেসো
১৭২. কথং ‘‘পীতিপটিসংৱেদী অস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি ‘‘পীতিপটিসংৱেদী পস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি? কতমা পীতি? দীঘং অস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো উপ্পজ্জতি পীতি পামোজ্জং. যা পীতি পামোজ্জং আমোদনা পমোদনা হাসো পহাসো ৱিত্তি ওদগ্যং অত্তমনতা. চিত্তস্স দীঘং পস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো উপ্পজ্জতি পীতি পামোজ্জং…পে… ৰস্সং অস্সাসৱসেন, ৰস্সং পস্সাসৱসেন, সব্বকাযপটিসংৱেদী অস্সাসৱসেন, সব্বকাযপটিসংৱেদী পস্সাসৱসেন, পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰং অস্সাসৱসেন, পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰং পস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো উপ্পজ্জতি পীতি পামোজ্জং. যা পীতি পামোজ্জং আমোদনা পমোদনা হাসো পহাসো ৱিত্তি ওদগ্যং অত্তমনতা চিত্তস্স – অযং পীতি.
কথং সা পীতি পটিৱিদিতা হোতি? দীঘং অস্সাসপস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো সতি উপট্ঠিতা হোতি. তায সতিযা তেন ঞাণেন সা পীতি পটিৱিদিতা হোতি. দীঘং পস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো সতি উপট্ঠিতা হোতি. তায সতিযা তেন ঞাণেন সা পীতি পটিৱিদিতা হোতি. ৰস্সং অস্সাসৱসেন…পে… ৰস্সং পস্সাসৱসেন… সব্বকাযপটিসংৱেদী অস্সাসৱসেন… সব্বকাযপটিসংৱেদী পস্সাসৱসেন… পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰং অস্সাসৱসেন… পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰং পস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো সতি উপট্ঠিতা হোতি. তায সতিযা তেন ঞাণেন সা পীতি পটিৱিদিতা হোতি. আৱজ্জতো সা পীতি পটিৱিদিতা হোতি, জানতো…পে… পস্সতো… পচ্চৱেক্খতো… চিত্তং অধিট্ঠহতো… সদ্ধায অধিমুচ্চতো… ৱীৰিযং পগ্গণ্হতো… সতিং উপট্ঠাপযতো… চিত্তং সমাদহতো… পঞ্ঞায পজানতো… অভিঞ্ঞেয্যং অভিজানতো… পৰিঞ্ঞেয্যং পৰিজানতো… পহাতব্বং পজহতো… ভাৱেতব্বং ভাৱযতো… সচ্ছিকাতব্বং সচ্ছিকৰোতো সা পীতি পটিৱিদিতা হোতি. এৱং সা পীতি পটিৱিদিতা হোতি.
পীতিপটিসংৱেদী অস্সাসপস্সাসৱসেন ৱেদনা উপট্ঠানং সতি অনুপস্সনা ঞাণং. ৱেদনা উপট্ঠানং, নো সতি; সতি উপট্ঠানঞ্চেৱ সতি চ. তায সতিযা তেন ঞাণেন তং ৱেদনং অনুপস্সতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘ৱেদনাসু ৱেদনানুপস্সনাসতিপট্ঠানভাৱনা’’তি.
অনুপস্সতীতি কথং তং ৱেদনং অনুপস্সতি? অনিচ্চতো অনুপস্সতি…পে… এৱং তং ৱেদনং অনুপস্সতি. ভাৱনাতি চতস্সো ভাৱনা…পে… আসেৱনট্ঠেন ভাৱনা. পীতিপটিসংৱেদী অস্সাসপস্সাসানং সংৱৰট্ঠেন সীলৱিসুদ্ধি…পে… পীতিপটিসংৱেদী অস্সাসপস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো…পে… পজানন্তো ইন্দ্ৰিযানি সমোধানেতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘সমত্থঞ্চ পটিৱিজ্ঝতী’’তি.
১৭৩. কথং ‘‘সুখপটিসংৱেদী অস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি, ‘‘সুখপটিসংৱেদী পস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি? সুখন্তি দ্ৱে সুখানি – কাযিকঞ্চ সুখং, চেতসিকঞ্চ সুখং. কতমং কাযিকং সুখং? যং কাযিকং সাতং কাযিকং সুখং, কাযসম্ফস্সজং সাতং সুখং ৱেদযিতং, কাযসম্ফস্সজা সাতা সুখা ৱেদনা – ইদং কাযিকং সুখং. কতমং চেতসিকং সুখং? যং চেতসিকং সাতং চেতসিকং সুখং, চেতোসম্ফস্সজং সাতং সুখং ৱেদযিতং, চেতোসম্ফস্সজা সাতা সুখা ৱেদনা – ইদং চেতসিকং সুখং.
কথং তে সুখা পটিৱিদিতা হোন্তি? দীঘং অস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো সতি উপট্ঠিতা হোতি. তায সতিযা তেন ঞাণেন তে সুখা পটিৱিদিতা হোন্তি. দীঘং পস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো সতি উপট্ঠিতা হোতি. তায সতিযা তেন ঞাণেন তে সুখা পটিৱিদিতা হোন্তি…পে… সচ্ছিকাতব্বং সচ্ছিকৰোতো তে সুখা পটিৱিদিতা হোন্তি. এৱং তে সুখা পটিৱিদিতা হোন্তি. সুখপটিসংৱেদী অস্সাসপস্সাসৱসেন ৱেদনা উপট্ঠানং সতি অনুপস্সনা ঞাণং. ৱেদনা উপট্ঠানং, নো সতি; সতি উপট্ঠানঞ্চেৱ সতি চ. তায সতিযা তেন ঞাণেন তং ৱেদনং অনুপস্সতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘ৱেদনাসু ৱেদনানুপস্সনাসতিপট্ঠানভাৱনা’’তি.
অনুপস্সতীতি কথং তং ৱেদনং অনুপস্সতি. অনিচ্চতো অনুপস্সতি…পে… এৱং তং ৱেদনং অনুপস্সতি. ভাৱনাতি চতস্সো ভাৱনা…পে… আসেৱনট্ঠেন ভাৱনা. সুখপটিসংৱেদী অস্সাসপস্সাসানং সংৱৰট্ঠেন সীলৱিসুদ্ধি…পে… সুখপটিসংৱেদী অস্সাসপস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো…পে… পজানন্তো ইন্দ্ৰিযানি সমোধানেতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘সমত্থঞ্চ পটিৱিজ্ঝতী’’তি.
১৭৪. কথং ‘‘চিত্তসঙ্খাৰপটিসংৱেদী অস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি, ‘‘চিত্তসঙ্খাৰপটিসংৱেদী পস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি? কতমো চিত্তসঙ্খাৰো? দীঘং অস্সাসৱসেন সঞ্ঞা চ ৱেদনা চ চেতসিকা – এতে ধম্মা চিত্তপটিবদ্ধা চিত্তসঙ্খাৰা. দীঘং পস্সাসৱসেন সঞ্ঞা চ ৱেদনা চ চেতসিকা – এতে ধম্মা চিত্তপটিবদ্ধা চিত্তসঙ্খাৰা…পে… সুখপটিসংৱেদী অস্সাসৱসেন… সুখপটিসংৱেদী পস্সাসৱসেন সঞ্ঞা চ ৱেদনা চ চেতসিকা – এতে ধম্মা চিত্তপটিবদ্ধা চিত্তসঙ্খাৰা – অযং চিত্তসঙ্খাৰো.
কথং তে চিত্তসঙ্খাৰা পটিৱিদিতা হোন্তি? দীঘং অস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো সতি উপট্ঠিতা হোতি. তায সতিযা তেন ঞাণেন তে চিত্তসঙ্খাৰা পটিৱিদিতা হোন্তি. দীঘং পস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো সতি উপট্ঠিতা হোতি. তায সতিযা তেন ঞাণেন তে চিত্তসঙ্খাৰা পটিৱিদিতা হোন্তি…পে… সচ্ছিকাতব্বং সচ্ছিকৰোতো তে চিত্তসঙ্খাৰা পটিৱিদিতা হোন্তি. এৱং তে চিত্তসঙ্খাৰা পটিৱিদিতা হোন্তি. চিত্তসঙ্খাৰপটিসংৱেদী অস্সাসপস্সাসৱসেন ৱেদনা উপট্ঠানং সতি অনুপস্সনা ঞাণং ৱেদনা উপট্ঠানং, নো সতি; সতি উপট্ঠানঞ্চেৱ সতি চ. তায সতিযা তে ঞাণেন তং ৱেদনং অনুপস্সতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘ৱেদনাসু ৱেদনানুপস্সনাসতিপট্ঠানভাৱনা’’তি.
অনুপস্সতীতি কথং তং ৱেদনং অনুপস্সতি? অনিচ্চতো অনুপস্সতি…পে… এৱং তং ৱেদনং অনুপস্সতি. ভাৱনাতি চতস্সো ভাৱনা…পে… আসেৱনট্ঠেন ভাৱনা. চিত্তসঙ্খাৰপটিসংৱেদী অস্সাসপস্সাসানং সংৱৰট্ঠেন সীলৱিসুদ্ধি…পে… চিত্তসঙ্খাৰপটিসংৱেদী অস্সাসপস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো…পে… পজানন্তো ইন্দ্ৰিযানি সমোধানেতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘সমত্থঞ্চ পটিৱিজ্ঝতী’’তি.
১৭৫. কথং ‘‘পস্সম্ভযং চিত্তসঙ্খাৰং অস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি, ‘‘পস্সম্ভযং চিত্তসঙ্খাৰং পস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি? কতমো চিত্তসঙ্খাৰো? দীঘং অস্সাসৱসেন সঞ্ঞা চ ৱেদনা চ চেতসিকা – এতে ধম্মা চিত্তপটিবদ্ধা চিত্তসঙ্খাৰা. তে চিত্তসঙ্খাৰে পস্সম্ভেন্তো নিৰোধেন্তো ৱূপসমেন্তো সিক্খতি. দীঘং পস্সাসৱসেন সঞ্ঞা চ ৱেদনা চ চেতসিকা – এতে ধম্মা চিত্তপটিবদ্ধা চিত্তসঙ্খাৰা. তে চিত্তসঙ্খাৰে পস্সম্ভেন্তো নিৰোধেন্তো ৱূপসমেন্তো সিক্খতি. চিত্তসঙ্খাৰপটিসংৱেদী অস্সাসৱসেন… চিত্তসঙ্খাৰপটিসংৱেদী পস্সাসৱসেন সঞ্ঞা চ ৱেদনা চ চেতসিকা – এতে ধম্মা চিত্তপটিবদ্ধা চিত্তসঙ্খাৰা. তে চিত্তসঙ্খাৰে পস্সম্ভেন্তো নিৰোধেন্তো ৱূপসমেন্তো সিক্খতি. পস্সম্ভযং চিত্তসঙ্খাৰং অস্সাসপস্সাসৱসেন ৱেদনা উপট্ঠানং সতি অনুপস্সনা ঞাণং. ৱেদনা উপট্ঠানং, নো সতি; সতি উপট্ঠানঞ্চেৱ সতি চ. তায সতিযা তেন ঞাণেন তং ৱেদনং অনুপস্সতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘ৱেদনাসু ৱেদনানুপস্সনাসতিপট্ঠানভাৱনা’’তি.
অনুপস্সতীতি কথং তং ৱেদনং অনুপস্সতি…পে… এৱং তং ৱেদনং অনুপস্সতি. ভাৱনাতি চতস্সো ভাৱনা…পে… আসেৱনট্ঠেন ভাৱনা. পস্সম্ভযং চিত্তসঙ্খাৰং অস্সাসপস্সাসানং সংৱৰট্ঠেন সীলৱিসুদ্ধি…পে… পস্সম্ভযং চিত্তসঙ্খাৰং অস্সাসপস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো…পে… পজানন্তো ইন্দ্ৰিযানি সমোধানেতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘সমত্থঞ্চ পটিৱিজ্ঝতী’’তি.
অট্ঠ অনুপস্সনাঞাণানি অট্ঠ চ উপট্ঠানানুস্সতিযো চত্তাৰি সুত্তন্তিকৱত্থূনি ৱেদনাসু ৱেদনানুপস্সনায.
ততিযচতুক্কনিদ্দেসো
১৭৬. কথং ‘‘চিত্তপটিসংৱেদী অস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি, ‘‘চিত্তপটিসংৱেদী পস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি? কতমং তং চিত্তং? দীঘং অস্সাসৱসেন ৱিঞ্ঞাণং চিত্তং. যং চিত্তং মনো মানসং হদযং পণ্ডৰং মনো মনাযতনং মনিন্দ্ৰিযং ৱিঞ্ঞাণং ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো তজ্জা মনোৱিঞ্ঞাণধাতু. দীঘং পস্সাসৱসেন …পে… পস্সম্ভযং চিত্তসঙ্খাৰং অস্সাসৱসেন… পস্সম্ভযং চিত্তসঙ্খাৰং পস্সাসৱসেন ৱিঞ্ঞাণং চিত্তং. যং চিত্তং মনো মানসং হদযং পণ্ডৰং মনো মানযতনং মনিন্দ্ৰিযং ৱিঞ্ঞাণং ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো তজ্জা মনোৱিঞ্ঞাণধাতু – ইদং চিত্তং.
কথং তং চিত্তং পটিৱিদিতং হোতি? দীঘং অস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো সতি উপট্ঠিতা হোতি. তায সতিযা তেন ঞাণেন তং চিত্তং পটিৱিদিতং হোতি. দীঘং পস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো সতি উপট্ঠিতা হোতি. তায সতিযা তেন ঞাণেন তং চিত্তং পটিৱিদিতং হোতি…পে… সচ্ছিকাতব্বং সচ্ছিকৰোতো তং চিত্তং পটিৱিদিতং হোতি. এৱং তং চিত্তং পটিৱিদিতং হোতি. চিত্তপটিসংৱেদী অস্সাসপস্সাসৱসেন ৱিঞ্ঞাণং চিত্তং উপট্ঠানং সতি অনুপস্সনা ঞাণং. চিত্তং উপট্ঠানং, নো সতি; সতি উপট্ঠানঞ্চেৱ সতি চ. তায সতিযা তেন ঞাণেন তং চিত্তং অনুপস্সতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘চিত্তে চিত্তানুপস্সনাসতিপট্ঠানভাৱনা’’তি.
অনুপস্সতীতি কথং তং চিত্তং অনুপস্সতি…পে… এৱং তং চিত্তং অনুপস্সতি. ভাৱনাতি চতস্সো ভাৱনা…পে… আসেৱনট্ঠেন ভাৱনা. চিত্তপটিসংৱেদী অস্সাসপস্সাসানং সংৱৰট্ঠেন সীলৱিসুদ্ধি…পে… চিত্তপটিসংৱেদী অস্সাসপস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো…পে… পজানন্তো ইন্দ্ৰিযানি সমোধানেতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘সমত্থঞ্চ পটিৱিজ্ঝতী’’তি.
১৭৭. কথং ‘‘অভিপ্পমোদযং চিত্তং অস্সসিস্সামী’’তি, ‘‘অভিপ্পমোদযং চিত্তং পস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি? কতমো চিত্তস্স অভিপ্পমোদো? দীঘং অস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো উপ্পজ্জতি চিত্তস্স অভিপ্পমোদো. যা চিত্তস্স আমোদনা পমোদনা হাসো পহাসো ৱিত্তি ওদগ্যং অত্তমনতা. চিত্তস্স দীঘং অস্সাসপস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো উপ্পজ্জতি চিত্তস্স অভিপ্পমোদো. যা চিত্তস্স আমোদনা পমোদনা হাসো পহাসো ৱিত্তি ওদগ্যং অত্তমনতা চিত্তস্স…পে… চিত্তপটিসংৱেদী অস্সাসৱসেন… চিত্তপটিসংৱেদী পস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো উপ্পজ্জতি চিত্তস্স অভিপ্পমোদো. যা চিত্তস্স আমোদনা পমোদনা হাসো পহাসো ৱিত্তি ওদগ্যং অত্তমনতা চিত্তস্স – অযং চিত্তস্স অভিপ্পমোদো. অভিপ্পমোদযং চিত্তং অস্সাসপস্সাসৱসেন ৱিঞ্ঞাণং চিত্তং উপট্ঠানং সতি অনুপস্সনা ঞাণং. চিত্তং উপট্ঠানং, নো সতি; সতি উপট্ঠানঞ্চেৱ সতি চ. তায সতিযা তেন ঞাণেন তং চিত্তং অনুপস্সতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘চিত্তে চিত্তানুপস্সনাসতিপট্ঠানভাৱনা’’তি.
অনুপস্সতীতি কথং তং চিত্তং অনুপস্সতি…পে… এৱং তং চিত্তং অনুপস্সতীতি. ভাৱনাতি চতস্সো ভাৱনা…পে… আসেৱনট্ঠেন ভাৱনা. অভিপ্পমোদযং চিত্তং অস্সাসপস্সাসানং সংৱৰট্ঠেন সীলৱিসুদ্ধি…পে… অভিপ্পমোদযং চিত্তং অস্সাসপস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো…পে… পজানন্তো ইন্দ্ৰিযানি সমোধানেতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘সমত্থঞ্চ পটিৱিজ্ঝতী’’তি.
১৭৮. কথং ‘‘সমাদহং চিত্তং অস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি, ‘‘সমাদহং চিত্তং পস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি? কতমো সমাধি [কতমঞ্চ সমাধিন্দিযং (স্যা.)]? দীঘং অস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতা অৱিক্খেপো সমাধি, যা চিত্তস্স ঠিতি সণ্ঠিতি অৱট্ঠিতি [অধিট্টিতি (স্যা.)] অৱিসাহাৰো অৱিক্খেপো অৱিসাহটমানসতা [অৱিসাহতমানসতা (স্যা. ক.)] সমথো সমাধিন্দ্ৰিযং সমাধিবলং সম্মাসমাধি. দীঘং পস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতা অৱিক্খেপো সমাধি…পে… সমাদহং চিত্তং অস্সাসৱসেন…পে… সমাদহং চিত্তং পস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতা অৱিক্খেপো সমাধি. যা চিত্তস্স ঠিতি সণ্ঠিতি অৱট্ঠিতি অৱিসাহাৰো অৱিক্খেপো অৱিসাহটমানসতা সমথো সমাধিন্দ্ৰিযং সমাধিবলং সম্মাসমাধি – অযং সমাধি. সমাদহং চিত্তং অস্সাসপস্সাসৱসেন ৱিঞ্ঞাণং চিত্তং উপট্ঠানং সতি অনুপস্সনা ঞাণং. চিত্তং উপট্ঠানং, নো সতি; সতি উপট্ঠানঞ্চেৱ সতি চ. তায সতিযা তেন ঞাণেন তং চিত্তং অনুপস্সতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘চিত্তে চিত্তানুপস্সনাসতিপট্ঠানভাৱনা’’তি.
অনুপস্সতীতি কথং তং চিত্তং অনুপস্সতি…পে… এৱং তং চিত্তং অনুপস্সতি. ভাৱনাতি চতস্সো ভাৱনা…পে… আসেৱনট্ঠেন ভাৱনা. সমাদহং চিত্তং অস্সাসপস্সাসানং সংৱৰট্ঠেন সীলৱিসুদ্ধি…পে… সমাদহং চিত্তং অস্সাসপস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো…পে… পজানন্তো ইন্দ্ৰিযানি সমোধানেতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘সমত্থঞ্চ পটিৱিজ্ঝতী’’তি.
১৭৯. কথং ‘‘ৱিমোচযং চিত্তং অস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি, ‘‘ৱিমোচযং চিত্তং পস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি? ‘‘ৰাগতো ৱিমোচযং চিত্তং অস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি, ‘‘ৰাগতো ৱিমোচযং চিত্তং পস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি. ‘‘দোসতো ৱিমোচযং চিত্তং অস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি, ‘‘দোসতো ৱিমোচযং চিত্তং পস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি. ‘‘মোহতো ৱিমোচযং চিত্তং অস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি…পে… মানতো ৱিমোচযং চিত্তং… দিট্ঠিযা ৱিমোচযং চিত্তং… ৱিচিকিচ্ছায ৱিমোচযং চিত্তং… থিনতো ৱিমোচযং চিত্তং… উদ্ধচ্চতো ৱিমোচযং চিত্তং… অহিৰিকতো ৱিমোচযং চিত্তং… ‘‘অনোত্তপ্পতো ৱিমোচযং চিত্তং অস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি, ‘‘অনোত্তপ্পতো ৱিমোচযং চিত্তং পস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি. ৱিমোচযং চিত্তং অস্সাসপস্সাসৱসেন ৱিঞ্ঞাণং চিত্তং উপট্ঠানং সতি…পে….
অনুপস্সতীতি কথং তং চিত্তং অনুপস্সতি…পে… এৱং তং চিত্তং অনুপস্সতি. ভাৱনাতি চতস্সো ভাৱনা…পে… আসেৱনট্ঠেন ভাৱনা. ৱিমোচযং চিত্তং অস্সাসপস্সাসানং সংৱৰট্ঠেন সীলৱিসুদ্ধি…পে… ৱিমোচযং চিত্তং অস্সাসপস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো …পে… পজানন্তো ইন্দ্ৰিযানি সমোধানেতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘সমত্থঞ্চ পটিৱিজ্ঝতী’’তি.
অট্ঠ অনুপস্সনাঞাণানি অট্ঠ চ উপট্ঠানানুস্সতিযো চত্তাৰি সুত্তন্তিকৱত্থূনি চিত্তে চিত্তানুপস্সনায.
চতুত্থচতুক্কনিদ্দেসো
১৮০. কথং ‘‘অনিচ্চানুপস্সী অস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি, ‘‘অনিচ্চানুপস্সী পস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি? অনিচ্চন্তি কিং অনিচ্চং? পঞ্চক্খন্ধা অনিচ্চা. কেনট্ঠেন অনিচ্চা? উপ্পাদৱযট্ঠেন অনিচ্চা. পঞ্চন্নং খন্ধানং উদযং পস্সন্তো কতি লক্খণানি পস্সতি, ৱযং পস্সন্তো কতি লক্খণানি পস্সতি, উদযব্বযং পস্সন্তো কতি লক্খণানি পস্সতি? পঞ্চন্নং খন্ধানং উদযং পস্সন্তো পঞ্চৱীসতি লক্খণানি পস্সতি, ৱযং পস্সন্তো পঞ্চৱীসতি লক্খণানি পস্সতি. পঞ্চন্নং খন্ধানং উদযব্বযং পস্সন্তো ইমানি পঞ্ঞাস লক্খণানি পস্সতি.
‘‘ৰূপে অনিচ্চানুপস্সী অস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি, ‘‘ৰূপে অনিচ্চানুপস্সী পস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি. ‘‘ৱেদনায…পে… সঞ্ঞায… সঙ্খাৰেসু… ৱিঞ্ঞাণে… চক্খুস্মিং…পে… জৰামৰণে অনিচ্চানুপস্সী অস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি, ‘‘জৰামৰণে অনিচ্চানুপস্সী পস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি. অনিচ্চানুপস্সী অস্সাসপস্সাসৱসেন ধম্মা উপট্ঠানং সতি অনুপস্সনা ঞাণং. ধম্মা উপট্ঠানং, নো সতি; সতি উপট্ঠানঞ্চেৱ সতি চ. তায সতিযা তেন ঞাণেন তে ধম্মে অনুপস্সতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘ধম্মেসু ধম্মানুপস্সনাসতিপট্ঠানভাৱনা’’তি.
অনুপস্সতীতি কথং তে ধম্মে অনুপস্সতি…পে… এৱং তে ধম্মে অনুপস্সতি. ভাৱনাতি চতস্সো ভাৱনা…পে… আসেৱনট্ঠেন ভাৱনা. অনিচ্চানুপস্সী অস্সাসপস্সাসানং সংৱৰট্ঠেন সীলৱিসুদ্ধি…পে… অনিচ্চানুপস্সী অস্সাসপস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো…পে… পজানন্তো ইন্দ্ৰিযানি সমোধানেতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘সমত্থঞ্চ পটিৱিজ্ঝতী’’তি.
কথং ‘‘ৱিৰাগানুপস্সী অস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি, ‘‘ৱিৰাগানুপস্সী পস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি? ৰূপে আদীনৱং দিস্ৱা ৰূপৱিৰাগে ছন্দজাতো হোতি সদ্ধাধিমুত্তো, চিত্তঞ্চস্স স্ৱাধিট্ঠিতং. ‘‘ৰূপে ৱিৰাগানুপস্সী অস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি, ‘‘ৰূপে ৱিৰাগানুপস্সী পস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি. ৱেদনায…পে… সঞ্ঞায… সঙ্খাৰেসু… ৱিঞ্ঞাণে… চক্খুস্মিং…পে… জৰামৰণে আদীনৱং দিস্ৱা জৰামৰণৱিৰাগে ছন্দজাতো হোতি সদ্ধাধিমুত্তো, চিত্তঞ্চস্স স্ৱাধিট্ঠিতং. ‘‘জৰামৰণে ৱিৰাগানুপস্সী অস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি, ‘‘জৰামৰণে ৱিৰাগানুপস্সী পস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি. ৱিৰাগানুপস্সী অস্সাসপস্সাসৱসেন ধম্মা উপট্ঠানং সতি অনুপস্সনা ঞাণং. ধম্মা উপট্ঠানং, নো সতি; সতি উপট্ঠানঞ্চেৱ সতি চ. তায সতিযা তেন ঞাণেন তে ধম্মে অনুপস্সতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘ধম্মেসু ধম্মানুপস্সনাসতিপট্ঠানভাৱনা’’তি.
অনুপস্সতীতি কথং তে ধম্মে অনুপস্সতি…পে… এৱং তে ধম্মে অনুপস্সতি. ভাৱনাতি চতস্সো ভাৱনা…পে… আসেৱনট্ঠেন ভাৱনা. ৱিৰাগানুপস্সী অস্সাসপস্সাসানং সংৱৰট্ঠেন সীলৱিসুদ্ধি…পে… ৱিৰাগানুপস্সী অস্সাসপস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো…পে… পজানন্তো ইন্দ্ৰিযানি সমোধানেতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘সমত্থঞ্চ পটিৱিজ্ঝতী’’তি.
কথং ‘‘নিৰোধানুপস্সী অস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি, ‘‘নিৰোধানুপস্সী পস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি? ৰূপে আদীনৱং দিস্ৱা ৰূপনিৰোধে ছন্দজাতো হোতি সদ্ধাধিমুত্তো, চিত্তঞ্চস্স স্ৱাধিট্ঠিতং. ‘‘ৰূপে নিৰোধানুপস্সী অস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি, ‘‘ৰূপে নিৰোধানুপস্সী পস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি. ৱেদনায…পে… সঞ্ঞায… সঙ্খাৰেসু… ৱিঞ্ঞাণে… চক্খুস্মিং…পে… জৰামৰণে আদীনৱং দিস্ৱা জৰামৰণনিৰোধে ছন্দজাতো হোতি সদ্ধাধিমুত্তো, চিত্তঞ্চস্স স্ৱাধিট্ঠিতং. ‘‘জৰামৰণে নিৰোধানুপস্সী অস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি, ‘‘জৰামৰণে নিৰোধানুপস্সী পস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি.
১৮১. কতিহাকাৰেহি অৱিজ্জায আদীনৱো হোতি? কতিহাকাৰেহি অৱিজ্জা নিৰুজ্ঝতি? পঞ্চহাকাৰেহি অৱিজ্জায আদীনৱো হোতি. অট্ঠহাকাৰেহি অৱিজ্জা নিৰুজ্ঝতি.
কতমেহি পঞ্চহাকাৰেহি অৱিজ্জায আদীনৱো হোতি? অনিচ্চট্ঠেন অৱিজ্জায আদীনৱো হোতি, দুক্খট্ঠেন অৱিজ্জায আদীনৱো হোতি, অনত্তট্ঠেন অৱিজ্জায আদীনৱো হোতি, সন্তাপট্ঠেন অৱিজ্জায আদীনৱো হোতি, ৱিপৰিণামট্ঠেন অৱিজ্জায আদীনৱো হোতি – ইমেহি পঞ্চহাকাৰেহি অৱিজ্জায আদীনৱো হোতি.
কতমেহি অট্ঠহাকাৰেহি অৱিজ্জা নিৰুজ্ঝতি? নিদাননিৰোধেন অৱিজ্জা নিৰুজ্ঝতি, সমুদযনিৰোধেন অৱিজ্জা নিৰুজ্ঝতি, জাতিনিৰোধেন অৱিজ্জা নিৰুজ্ঝতি, পভৱনিৰোধেন [আহাৰনিৰোধেন (স্যা.)] অৱিজ্জা নিৰুজ্ঝতি, হেতুনিৰোধেন অৱিজ্জা নিৰুজ্ঝতি, পচ্চযনিৰোধেন অৱিজ্জা নিৰুজ্ঝতি, ঞাণুপ্পাদেন অৱিজ্জা নিৰুজ্ঝতি, নিৰোধুপট্ঠানেন অৱিজ্জা নিৰুজ্ঝতি – ইমেহি অট্ঠহাকাৰেহি অৱিজ্জা নিৰুজ্ঝতি. ইমেহি পঞ্চহাকাৰেহি অৱিজ্জায আদীনৱং দিস্ৱা – ইমেহি অট্ঠহাকাৰেহি অৱিজ্জানিৰোধে ছন্দজাতো হোতি সদ্ধাধিমুত্তো, চিত্তঞ্চস্স স্ৱাধিট্ঠিতং. ‘‘অৱিজ্জায নিৰোধানুপস্সী অস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি, ‘‘অৱিজ্জায নিৰোধানুপস্সী পস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি.
কতিহাকাৰেহি সঙ্খাৰেসু আদীনৱো হোতি, কতিহাকাৰেহি সঙ্খাৰা নিৰুজ্ঝন্তি…পে… কতিহাকাৰেহি ৱিঞ্ঞাণে আদীনৱো হোতি, কতিহাকাৰেহি ৱিঞ্ঞাণং নিৰুজ্ঝতি… কতিহাকাৰেহি নামৰূপে আদীনৱো হোতি, কতিহাকাৰেহি নামৰূপং নিৰুজ্ঝতি… কতিহাকাৰেহি সড়াযতনে আদীনৱো হোতি, কতিহাকাৰেহি সড়াযতনং নিৰুজ্ঝতি… কতিহাকাৰেহি ফস্সে আদীনৱো হোতি, কতিহাকাৰেহি ফস্সো নিৰুজ্ঝতি… কতিহাকাৰেহি ৱেদনায আদীনৱো হোতি, কতিহাকাৰেহি ৱেদনা নিৰুজ্ঝতি… কতিহাকাৰেহি তণ্হায আদীনৱো হোতি, কতিহাকাৰেহি তণ্হা নিৰুজ্ঝতি… কতিহাকাৰেহি উপাদানে আদীনৱো হোতি, কতিহাকাৰেহি উপাদানং নিৰুজ্ঝতি… কতিহাকাৰেহি ভৱে আদীনৱো হোতি, কতিহাকাৰেহি ভৱো নিৰুজ্ঝতি… কতিহাকাৰেহি জাতিযা আদীনৱো হোতি, কতিহাকাৰেহি জাতি নিৰুজ্ঝতি… কতিহাকাৰেহি জৰামৰণে আদীনৱো হোতি, কতিহাকাৰেহি জৰামৰণং নিৰুজ্ঝতি? পঞ্চহাকাৰেহি জৰামৰণে আদীনৱো হোতি, অট্ঠহাকাৰেহি জৰামৰণং নিৰুজ্ঝতি.
কতমেহি পঞ্চহাকাৰেহি জৰামৰণে আদীনৱো হোতি? অনিচ্চট্ঠেন জৰামৰণে আদীনৱো হোতি, দুক্খট্ঠেন…পে… অনত্তট্ঠেন…পে… সন্তাপট্ঠেন…পে… ৱিপৰিণামট্ঠেন জৰামৰণে আদীনৱো হোতি – ইমেহি পঞ্চহাকাৰেহি জৰামৰণে আদীনৱো হোতি.
কতমেহি অট্ঠহাকাৰেহি জৰামৰণং নিৰুজ্ঝতি? নিদাননিৰোধেন জৰামৰণং নিৰুজ্ঝতি, সমুদযনিৰোধেন…পে… জাতিনিৰোধেন…পে… পভৱনিৰোধেন [ভৱনিৰোধেন (স্যা.)] … হেতুনিৰোধেন… পচ্চযনিৰোধেন… ঞাণুপ্পাদেন…পে… নিৰোধুপট্ঠানেন জৰামৰণং নিৰুজ্ঝতি – ইমেহি অট্ঠহাকাৰেহি জৰামৰণং নিৰুজ্ঝতি. ইমেহি পঞ্চহাকাৰেহি জৰামৰণে আদীনৱং দিস্ৱা ইমেহি অট্ঠহাকাৰেহি জৰামৰণনিৰোধে ছন্দজাতো হোতি সদ্ধাধিমুত্তো, চিত্তঞ্চস্স স্ৱাধিট্ঠিতং. ‘‘জৰামৰণে নিৰোধানুপস্সী অস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি, ‘‘জৰামৰণে নিৰোধানুপস্সী পস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি. নিৰোধানুপস্সী অস্সাসপস্সাসৱসেন ধম্মা উপট্ঠানং সতি অনুপস্সনা ঞাণং. ধম্মা উপট্ঠানং, নো সতি; সতি উপট্ঠানঞ্চেৱ সতি চ. তায সতিযা তেন ঞাণেন তে ধম্মে অনুপস্সতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘ধম্মেসু ধম্মানুপস্সনাসতিপট্ঠানভাৱনা’’তি.
অনুপস্সতীতি কথং তে ধম্মে অনুপস্সতি…পে… এৱং তে ধম্মে অনুপস্সতি. ভাৱনাতি চতস্সো ভাৱনা…পে… আসেৱনট্ঠেন ভাৱনা. নিৰোধানুপস্সী অস্সাসপস্সাসানং সংৱৰট্ঠেন সীলৱিসুদ্ধি…পে… নিৰোধানুপস্সী অস্সাসপস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো…পে… পজানন্তো ইন্দ্ৰিযানি সমোধানেতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘সমত্থঞ্চ পটিৱিজ্ঝতী’’তি.
১৮২. কথং ‘‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সী অস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি, ‘‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সী পস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি? পটিনিস্সগ্গাতি দ্ৱে পটিনিস্সগ্গা – পৰিচ্চাগপটিনিস্সগ্গো চ পক্খন্দনপটিনিস্সগ্গো চ. ৰূপং পৰিচ্চজতীতি – পৰিচ্চাগপটিনিস্সগ্গো. ৰূপনিৰোধে নিব্বানে চিত্তং পক্খন্দতীতি – পক্খন্দনপটিনিস্সগ্গো. ‘‘ৰূপে পটিনিস্সগ্গানুপস্সী অস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি, ‘‘ৰূপে পটিনিস্সগ্গানুপস্সী পস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি. ৱেদনং…পে… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং… চক্খুং…পে… জৰামৰণং পৰিচ্চজতীতি – পৰিচ্চাগপটিনিস্সগ্গো. জৰামৰণনিৰোধে নিব্বানে চিত্তং পক্খন্দতীতি – পক্খন্দনপটিনিস্সগ্গো. ‘‘জৰামৰণে পটিনিস্সগ্গানুপস্সী অস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি, ‘‘জৰামৰণে পটিনিস্সগ্গানুপস্সী পস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি. পটিনিস্সগ্গানুপস্সী অস্সাসপস্সাসৱসেন ধম্মা উপট্ঠানং সতি অনুপস্সনা ঞাণং. ধম্মা উপট্ঠানং, নো সতি; সতি উপট্ঠানঞ্চেৱ সতি চ. তায সতিযা তেন ঞাণেন তে ধম্মে অনুপস্সতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘ধম্মেসু ধম্মানুপস্সনাসতিপট্ঠানভাৱনা’’তি.
অনুপস্সতীতি কথং তে ধম্মে অনুপস্সতি? অনিচ্চতো অনুপস্সতি, নো নিচ্চতো…পে… পটিনিস্সজ্জতি, নো আদিযতি. অনিচ্চতো অনুপস্সন্তো নিচ্চসঞ্ঞং পজহতি…পে… পটিনিস্সজ্জন্তো আদানং পজহতি. এৱং তে ধম্মে অনুপস্সতি. ভাৱনাতি চতস্সো ভাৱনা. তত্থ জাতানং ধম্মানং অনতিৱত্তনট্ঠেন ভাৱনা…পে… আসেৱনট্ঠেন ভাৱনা. পটিনিস্সগ্গানুপস্সী অস্সাসপস্সাসানং সংৱৰট্ঠেন সীলৱিসুদ্ধি, অৱিক্খেপট্ঠেন চিত্তৱিসুদ্ধি, দস্সনট্ঠেন দিট্ঠিৱিসুদ্ধি. যো তত্থ সংৱৰট্ঠো, অযং অধিসীলসিক্খা; যো তত্থ অৱিক্খেপট্ঠো, অযং অধিচিত্তসিক্খা; যো তত্থ দস্সনট্ঠো, অযং অধিপঞ্ঞাসিক্খা – ইমা তিস্সো সিক্খাযো আৱজ্জন্তো সিক্খতি জানন্তো সিক্খতি…পে… সচ্ছিকাতব্বং সচ্ছিকৰোন্তো সিক্খতি.
পটিনিস্সগ্গানুপস্সী অস্সাসপস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো ৱিদিতা ৱেদনা উপ্পজ্জন্তি, ৱিদিতা উপট্ঠহন্তি, ৱিদিতা অব্ভত্থং গচ্ছন্তি …পে… পটিনিস্সগ্গানুপস্সী অস্সাসপস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানন্তো ইন্দ্ৰিযানি সমোধানেতি গোচৰঞ্চ পজানাতি সমত্থঞ্চ পটিৱিজ্ঝতি; বলানি সমোধানেতি… বোজ্ঝঙ্গে সমোধানেতি… মগ্গং সমোধানেতি… ধম্মে সমোধানেতি গোচৰঞ্চ পজানাতি সমত্থঞ্চ পটিৱিজ্ঝতি.
ইন্দ্ৰিযানি সমোধানেতীতি কথং ইন্দ্ৰিযানি সমোধানেতি? অধিমোক্খট্ঠেন সদ্ধিন্দ্ৰিযং সমোধানেতি…পে… তেন ৱুচ্চতি – ‘‘সমত্থঞ্চ পটিৱিজ্ঝতী’’তি.
অট্ঠ অনুপস্সনে ঞাণানি অট্ঠ চ উপট্ঠানানুস্সতিযো চত্তাৰি সুত্তন্তিকৱত্থূনি ধম্মেসু ধম্মানুপস্সনায. ইমানি বাত্তিংস সতোকাৰিস্স ঞাণানি.
সতোকাৰিঞাণনিদ্দেসো পঞ্চমো.