৩. আনাপানস্সতিকথা
১. গণনৱাৰ
১৫২. সোড়সৱত্থুকং আনাপানস্সতিসমাধিং [আনাপানসতিসমাধিং (সী. অট্ঠ.)] ভাৱযতো সমাধিকানি দ্ৱে ঞাণসতানি উপ্পজ্জন্তি – অট্ঠ পৰিপন্থে [পৰিবন্ধে (ক.)] ঞাণানি, অট্ঠ চ উপকাৰে ঞাণানি, অট্ঠাৰস উপক্কিলেসে ঞাণানি, তেৰস ৱোদানে ঞাণানি, বাত্তিংস সতোকাৰিস্স [সতোকাৰীসু (স্যা.)] ঞাণানি, চতুৱীসতি সমাধিৱসেন ঞাণানি, দ্ৱেসত্ততি ৱিপস্সনাৱসেন ঞাণানি, অট্ঠ নিব্বিদাঞাণানি, অট্ঠ নিব্বিদানুলোমঞাণানি, অট্ঠ নিব্বিদাপটিপ্পস্সদ্ধিঞাণানি, একৱীসতি ৱিমুত্তিসুখে ঞাণানি.
কতমানি অট্ঠ পৰিপন্থে ঞাণানি, অট্ঠ চ উপকাৰে ঞাণানি? কামচ্ছন্দো সমাধিস্স পৰিপন্থো, নেক্খম্মং সমাধিস্স উপকাৰং. ব্যাপাদো সমাধিস্স পৰিপন্থো, অব্যাপাদো সমাধিস্স উপকাৰং. থিনমিদ্ধং সমাধিস্স পৰিপন্থো, আলোকসঞ্ঞা সমাধিস্স উপকাৰং. উদ্ধচ্চং সমাধিস্স পৰিপন্থো, অৱিক্খেপো সমাধিস্স উপকাৰং. ৱিচিকিচ্ছা সমাধিস্স পৰিপন্থো, ধম্মৱৱত্থানং সমাধিস্স উপকাৰং. অৱিজ্জা সমাধিস্স পৰিপন্থো, ঞাণং সমাধিস্স উপকাৰং. অৰতি সমাধিস্স পৰিপন্থো, পামোজ্জং সমাধিস্স উপকাৰং. সব্বেপি অকুসলা ধম্মা সমাধিস্স পৰিপন্থা, সব্বেপি কুসলা ধম্মা সমাধিস্স উপকাৰা. ইমানি অট্ঠ পৰিপন্থে ঞাণানি, অট্ঠ চ উপকাৰে ঞাণানি.
গণনৱাৰো পঠমো.
২. সোড়সঞাণনিদ্দেসো
১৫৩. ইমেহি সোড়সহি আকাৰেহি উদুচিত্তং চিত্তং সমুদুচিতং চিত্তং একত্তে সন্তিট্ঠতি, নীৱৰণেহি ৱিসুজ্ঝতি. কতমে তে একত্তা? নেক্খম্মং একত্তং, অব্যাপাদো একত্তং, আলোকসঞ্ঞা একত্তং, অৱিক্খেপো একত্তং, ধম্মৱৱত্থানং একত্তং, ঞাণং একত্তং, পামোজ্জং একত্তং, সব্বেপি কুসলা ধম্মা একত্তা.
নীৱৰণাতি, কতমে তে নীৱৰণা? কামচ্ছন্দো নীৱৰণং, ব্যাপাদো নীৱৰণং, থিনমিদ্ধং নীৱৰণং, উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং নীৱৰণং, ৱিচিকিচ্ছা নীৱৰণং, অৱিজ্জা নীৱৰণং, অৰতি নীৱৰণং, সব্বেপি অকুসলা ধম্মা নীৱৰণা.
নীৱৰণাতি, কেনট্ঠেন নীৱৰণা? নিয্যানাৱৰণট্ঠেন নীৱৰণা. কতমে তে নিয্যানা? নেক্খম্মং অৰিযানং নিয্যানং. তেন চ নেক্খম্মেন অৰিযা নিয্যন্তি. কামচ্ছন্দো নিয্যানাৱৰণং. তেন চ কামচ্ছন্দেন নিৱুতত্তা নেক্খম্মং অৰিযানং নিয্যানং নপ্পজানাতীতি – কামচ্ছন্দো নিয্যানাৱৰণং. অব্যাপাদো অৰিযানং নিয্যানং. তেন চ অব্যাপাদেন অৰিযা নিয্যন্তি. ব্যাপাদো নিয্যানাৱৰণং. তেন চ ব্যাপাদেন নিৱুতত্তা অব্যাপাদং অৰিযানং নিয্যানং নপ্পজানাতীতি – ব্যাপাদো নিয্যানাৱৰণং. আলোকসঞ্ঞা অৰিযানং নিয্যানং. তায চ আলোকসঞ্ঞায অৰিযা নিয্যন্তি. থিনমিদ্ধং নিয্যানাৱৰণং. তেন চ থিনমিদ্ধেন নিৱুতত্তা আলোকসঞ্ঞং অৰিযানং নিয্যানং নপ্পজানাতীতি – থিনমিদ্ধং নিয্যানাৱৰণং. অৱিক্খেপো অৰিযানং নিয্যানং. তেন চ অৱিক্খেপেন অৰিযা নিয্যন্তি. উদ্ধচ্চং নিয্যানাৱৰণং. তেন চ উদ্ধচ্চেন নিৱুতত্তা অৱিক্খেপং অৰিযানং নিয্যানং নপ্পজানাতীতি – উদ্ধচ্চং নিয্যানাৱৰণং. ধম্মৱৱত্থানং অৰিযানং নিয্যানং. তেন চ ধম্মৱৱত্থানেন অৰিযা নিয্যন্তি. ৱিচিকিচ্ছা নিয্যানাৱৰণং. তায চ ৱিচিকিচ্ছায নিৱুতত্তা ধম্মৱৱত্থানং অৰিযানং নিয্যানং নপ্পজানাতীতি – ৱিচিকিচ্ছা নিয্যানাৱৰণং. ঞাণং অৰিযানং নিয্যানং. তেন চ ঞাণেন অৰিযা নিয্যন্তি. অৱিজ্জা নিয্যানাৱৰণং. তায চ অৱিজ্জায নিৱুতত্তা ঞাণং অৰিযানং নিয্যানং নপ্পজানাতীতি – অৱিজ্জা নিয্যানাৱৰণং. পামোজ্জং অৰিযানং নিয্যানং. তেন চ পামোজ্জেন অৰিযা নিয্যন্তি. অৰতি নিয্যানাৱৰণং. তায চ অৰতিযা নিৱুতত্তা পামোজ্জং অৰিযানং নিয্যানং নপ্পজানাতীতি – অৰতি নিয্যানাৱৰণং. সব্বেপি কুসলা ধম্মা অৰিযানং নিয্যানং. তেহি চ কুসলেহি ধম্মেহি অৰিযা নিয্যন্তি. সব্বেপি অকুসলা ধম্মা নিয্যানাৱৰণা. তেহি চ অকুসলেহি ধম্মেহি নিৱুতত্তা কুসলে ধম্মে অৰিযানং নিয্যানং নপ্পজানাতীতি – সব্বেপি অকুসলা ধম্মা নিয্যানাৱৰণা. ইমেহি চ পন নীৱৰণেহি ৱিসুদ্ধচিত্তস্স সোড়সৱত্থুকং আনাপানস্সতিসমাধিং ভাৱযতো খণিকসমোধানা.
সোড়সঞাণনিদ্দেসো দুতিযো.
৩. উপক্কিলেসঞাণনিদ্দেসো
পঠমচ্ছক্কং
১৫৪. ইমেহি চ পন নীৱৰণেহি ৱিসুদ্ধচিত্তস্স সোড়সৱত্থুকং আনাপানস্সতিসমাধিং ভাৱযতো খণিকসমোধানা কতমে অট্ঠাৰস উপক্কিলেসা উপ্পজ্জন্তি? অস্সাসাদিমজ্ঝপৰিযোসানং সতিযা অনুগচ্ছতো অজ্ঝত্তৱিক্খেপগতং চিত্তং সমাধিস্স পৰিপন্থো. পস্সাসাদিমজ্ঝপৰিযোসানং সতিযা অনুগচ্ছতো বহিদ্ধাৱিক্খেপগতং চিত্তং সমাধিস্স পৰিপন্থো. অস্সাসপটিকঙ্খনা নিকন্তি তণ্হাচৰিযা সমাধিস্স পৰিপন্থো. পস্সাসপটিকঙ্খনা নিকন্তি তণ্হাচৰিযা সমাধিস্স পৰিপন্থো. অস্সাসেনাভিতুন্নস্স পস্সাসপটিলাভে মুচ্ছনা সমাধিস্স পৰিপন্থো. পস্সাসেনাভিতুন্নস্স অস্সাসপটিলাভে মুচ্ছনা সমাধিস্স পৰিপন্থো.
অনুগচ্ছনা চ অস্সাসং, পস্সাসং অনুগচ্ছনা;
সতি অজ্ঝত্তৱিক্খেপা, কঙ্খনা বহিদ্ধাৱিক্খেপপত্থনা [ৱিক্খেপপন্থনা (স্যা.)].
অস্সাসেনাভিতুন্নস্স, পস্সাসপটিলাভে মুচ্ছনা;
পস্সাসেনাভিতুন্নস্স, অস্সাসপটিলাভে মুচ্ছনা.
ছ এতে উপক্কিলেসা, আনাপানস্সতিসমাধিস্স;
যেহি ৱিক্খিপ্পমানস্স [ৱিকম্পমানস্স (স্যা.)], নো চ চিত্তং ৱিমুচ্চতি;
ৱিমোক্খং অপ্পজানন্তা, তে হোন্তি পৰপত্তিযাতি.
দুতিযচ্ছক্কং
১৫৫. নিমিত্তং আৱজ্জতো অস্সাসে চিত্তং ৱিকম্পতি – সমাধিস্স পৰিপন্থো. অস্সাসং আৱজ্জতো নিমিত্তে চিত্তং ৱিকম্পতি – সমাধিস্স পৰিপন্থো. নিমিত্তং আৱজ্জতো পস্সাসে চিত্তং ৱিকম্পতি – সমাধিস্স পৰিপন্থো. পস্সাসং আৱজ্জতো নিমিত্তে চিত্তং ৱিকম্পতি – সমাধিস্স পৰিপন্থো. অস্সাসং আৱজ্জতো পস্সাসে চিত্তং ৱিকম্পতি – সমাধিস্স পৰিপন্থো. পস্সাসং আৱজ্জতো অস্সাসে চিত্তং ৱিকম্পতি – সমাধিস্স পৰিপন্থো.
নিমিত্তং আৱজ্জমানস্স, অস্সাসে ৱিক্খিপতে মনো;
অস্সাসং আৱজ্জমানস্স, নিমিত্তে চিত্তং ৱিকম্পতি.
নিমিত্তং আৱজ্জমানস্স, পস্সাসে ৱিক্খিপতে মনো;
পস্সাসং আৱজ্জমানস্স, নিমিত্তে চিত্তং ৱিকম্পতি.
অস্সাসং আৱজ্জমানস্স, পস্সাসে ৱিক্খিপতে মনো;
পস্সাসং আৱজ্জমানস্স, অস্সাসে চিত্তং ৱিকম্পতি.
ছ এতে উপক্কিলেসা, আনাপানস্সতিসমাধিস্স;
যেহি ৱিক্খিপ্পমানস্স, নো চ চিত্তং ৱিমুচ্চতি;
ৱিমোক্খং অপ্পজানন্তা, তে হোন্তি পৰপত্তিযাতি.
ততিযচ্ছক্কং
১৫৬. অতীতানুধাৱনং চিত্তং ৱিক্খেপানুপতিতং – সমাধিস্স পৰিপন্থো. অনাগতপটিকঙ্খনং চিত্তং ৱিকম্পিতং – সমাধিস্স পৰিপন্থো. লীনং চিত্তং কোসজ্জানুপতিতং – সমাধিস্স পৰিপন্থো. অতিপগ্গহিতং চিত্তং উদ্ধচ্চানুপতিতং – সমাধিস্স পৰিপন্থো. অভিনতং চিত্তং ৰাগানুপতিতং – সমাধিস্স পৰিপন্থো. অপনতং চিত্তং ব্যাপাদানুপতিতং – সমাধিস্স পৰিপন্থো.
অতীতানুধাৱনং চিত্তং, অনাগতপটিকঙ্খনং লীনং;
অতিপগ্গহিতং অভিনতং, অপনতং চিত্তং ন সমাধিযতি.
ছ এতে উপক্কিলেসা, আনাপানস্সতিসমাধিস্স;
যেহি উপক্কিলিট্ঠসঙ্কপ্পো, অধিচিত্তং নপ্পজানাতীতি.
১৫৭. অস্সাসাদিমজ্ঝপৰিযোসানং সতিযা অনুগচ্ছতো অজ্ঝত্তং ৱিক্খেপগতেন চিত্তেন কাযোপি চিত্তম্পি সাৰদ্ধা চ হোন্তি ইঞ্জিতা চ ফন্দিতা চ. পস্সাসাদিমজ্ঝপৰিযোসানং সতিযা অনুগচ্ছতো বহিদ্ধাৱিক্খেপগতেন চিত্তেন কাযোপি চিত্তম্পি সাৰদ্ধা চ হোন্তি ইঞ্জিতা চ ফন্দিতা চ. অস্সাসপটিকঙ্খনায নিকন্তিযা তণ্হাচৰিযায কাযোপি চিত্তম্পি সাৰদ্ধা চ হোন্তি ইঞ্জিতা চ ফন্দিতা চ. পস্সাসপটিকঙ্খনায নিকন্তিযা তণ্হাচৰিযায কাযোপি চিত্তম্পি সাৰদ্ধা চ হোন্তি ইঞ্জিতা চ ফন্দিতা চ. অস্সাসেনাভিতুন্নস্স পস্সাসপটিলাভে মুচ্ছিতত্তা কাযোপি চিত্তম্পি সাৰদ্ধা চ হোন্তি ইঞ্জিতা চ ফন্দিতা চ. পস্সাসেনাভিতুন্নস্স অস্সাসপটিলাভে মুচ্ছিতত্তা কাযোপি চিত্তম্পি সাৰদ্ধা চ হোন্তি ইঞ্জিতা চ ফন্দিতা চ. নিমিত্তং আৱজ্জতো অস্সাসে চিত্তং ৱিকম্পিতত্তা কাযোপি চিত্তম্পি সাৰদ্ধা চ হোন্তি ইঞ্জিতা চ ফন্দিতা চ. অস্সাসং আৱজ্জতো নিমিত্তে চিত্তং ৱিকম্পিতত্তা কাযোপি চিত্তম্পি সাৰদ্ধা চ হোন্তি ইঞ্জিতা চ ফন্দিতা চ. নিমিত্তং আৱজ্জতো পস্সাসে চিত্তং ৱিকম্পিতত্তা কাযোপি চিত্তম্পি সাৰদ্ধা চ হোন্তি ইঞ্জিতা চ ফন্দিতা চ. পস্সাসং আৱজ্জতো নিমিত্তে চিত্তং ৱিকম্পিতত্তা কাযোপি চিত্তম্পি সাৰদ্ধা চ হোন্তি ইঞ্জিতা চ ফন্দিতা চ. অস্সাসং আৱজ্জতো পস্সাসে চিত্তং ৱিকম্পিতত্তা কাযোপি চিত্তম্পি সাৰদ্ধা চ হোন্তি ইঞ্জিতা চ ফন্দিতা চ. পস্সাসং আৱজ্জতো অস্সাসে চিত্তং ৱিকম্পিতত্তা কাযোপি চিত্তম্পি সাৰদ্ধা চ হোন্তি ইঞ্জিতা চ ফন্দিতা চ. অতীতানুধাৱনেন চিত্তেন ৱিক্খেপানুপতিতেন কাযোপি চিত্তম্পি সাৰদ্ধা চ হোন্তি ইঞ্জিতা চ ফন্দিতা চ. অনাগতপটিকঙ্খনেন চিত্তেন ৱিকম্পিতেন কাযোপি চিত্তম্পি সাৰদ্ধা চ হোন্তি ইঞ্জিতা চ ফন্দিতা চ. লীনেন চিত্তেন কোসজ্জানুপতিতেন কাযোপি চিত্তম্পি সাৰদ্ধা চ হোন্তি ইঞ্জিতা চ ফন্দিতা চ. অতিপগ্গহিতেন চিত্তেন উদ্ধচ্চানুপতিতেন কাযোপি চিত্তম্পি সাৰদ্ধা চ হোন্তি ইঞ্জিতা চ ফন্দিতা চ. অভিনতেন চিত্তেন ৰাগানুপতিতেন কাযোপি চিত্তম্পি সাৰদ্ধা চ হোন্তি ইঞ্জিতা চ ফন্দিতা চ. অপনতেন চিত্তেন ব্যাপাদানুপতিতেন কাযোপি চিত্তম্পি সাৰদ্ধা চ হোন্তি ইঞ্জিতা চ ফন্দিতা চ.
আনাপানস্সতি যস্স, পৰিপুণ্ণা অভাৱিতা;
কাযোপি ইঞ্জিতো হোতি, চিত্তম্পি হোতি ইঞ্জিতং;
কাযোপি ফন্দিতো হোতি, চিত্তম্পি হোতি ফন্দিতং.
আনাপানস্সতি যস্স, পৰিপুণ্ণা সুভাৱিতা;
কাযোপি অনিঞ্জিতো হোতি, চিত্তম্পি হোতি অনিঞ্জিতং;
কাযোপি অফন্দিতো হোতি, চিত্তম্পি হোতি অফন্দিতন্তি.
ইমেহি চ পন নীৱৰণেহি ৱিসুদ্ধচিত্তস্স সোড়সৱত্থুকং আনাপানস্সতিসমাধিং ভাৱযতো খণিকসমোধানা ইমে অট্ঠাৰস উপক্কিলেসা উপ্পজ্জন্তি.
উপক্কিলেসঞাণনিদ্দেসো ততিযো.
৪. ৱোদানঞাণনিদ্দেসো
১৫৮. কতমানি তেৰস ৱোদানে ঞাণানি? অতীতানুধাৱনং চিত্তং ৱিক্খেপানুপতিতং; তং ৱিৱজ্জযিত্ৱা একট্ঠানে সমাদহতি – এৱম্পি চিত্তং ন ৱিক্খেপং গচ্ছতি. অনাগতপটিকঙ্খনং চিত্তং ৱিকম্পিতং; তং ৱিৱজ্জযিত্ৱা তত্থেৱ অধিমোচেতি – এৱম্পি চিত্তং ন ৱিক্খেপং গচ্ছতি. লীনং চিত্তং কোসজ্জানুপতিতং; তং পগ্গণ্হিত্ৱা কোসজ্জং পজহতি – এৱম্পি চিত্তং ন ৱিক্খেপং গচ্ছতি. অতিপগ্গহিতং চিত্তং উদ্ধচ্চানুপতিতং; তং ৱিনিগ্গণ্হিত্ৱা উদ্ধচ্চং পজহতি – এৱম্পি চিত্তং ন ৱিক্খেপং গচ্ছতি. অভিনতং চিত্তং ৰাগানুপতিতং; তং সম্পজানো হুত্ৱা ৰাগং পজহতি – এৱম্পি চিত্তং ন ৱিক্খেপং গচ্ছতি. অপনতং চিত্তং ব্যাপাদানুপতিতং; তং সম্পজানো হুত্ৱা ব্যাপাদং পজহতি – এৱম্পি চিত্তং ন ৱিক্খেপং গচ্ছতি. ইমেহি ছহি ঠানেহি পৰিসুদ্ধং চিত্তং পৰিযোদাতং একত্তগতং হোতি.
কতমে তে একত্তা? দানৱোসগ্গুপট্ঠানেকত্তং, সমথনিমিত্তুপট্ঠানেকত্তং, ৱযলক্খণুপট্ঠানেকত্তং, নিৰোধুপট্ঠানেকত্তং. দানৱোসগ্গুপট্ঠানেকত্তং চাগাধিমুত্তানং, সমথনিমিত্তুপট্ঠানেকত্তঞ্চ অধিচিত্তমনুযুত্তানং, ৱযলক্খণুপট্ঠানেকত্তঞ্চ ৱিপস্সকানং, নিৰোধুপট্ঠানেকত্তঞ্চ অৰিযপুগ্গলানং – ইমেহি চতূহি ঠানেহি একত্তগতং চিত্তং পটিপদাৱিসুদ্ধিপক্খন্দঞ্চেৱ হোতি, উপেক্খানুব্ৰূহিতঞ্চ, ঞাণেন চ সম্পহংসিতং.
পঠমস্স ঝানস্স কো আদি, কিং মজ্ঝে, কিং পৰিযোসানং? পঠমস্স ঝানস্স পটিপদাৱিসুদ্ধি আদি, উপেক্খানুব্ৰূহনা মজ্ঝে, সম্পহংসনা পৰিযোসানং. পঠমস্স ঝানস্স পটিপদাৱিসুদ্ধি আদি. আদিস্স কতি লক্খণানি? আদিস্স তীণি লক্খণানি. যো তস্স পৰিপন্থো ততো চিত্তং ৱিসুজ্ঝতি, ৱিসুদ্ধত্তা চিত্তং মজ্ঝিমং সমথনিমিত্তং পটিপজ্জতি, পটিপন্নত্তা তত্থ চিত্তং পক্খন্দতি. যঞ্চ পৰিপন্থতো চিত্তং ৱিসুজ্ঝতি, যঞ্চ ৱিসুদ্ধত্তা চিত্তং মজ্ঝিমং সমথনিমিত্তং পটিপজ্জতি, যঞ্চ পটিপন্নত্তা তত্থ চিত্তং পক্খন্দতি. পঠমস্স ঝানস্স পটিপদাৱিসুদ্ধি আদি. আদিস্স ইমানি তীণি লক্খণানি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘পঠমং ঝানং আদিকল্যাণঞ্চেৱ হোতি লক্খণসম্পন্নঞ্চ’’.
পঠমস্স ঝানস্স উপেক্খানুব্ৰূহনা মজ্ঝে. মজ্ঝস্স কতি লক্খণানি? মজ্ঝস্স তীণি লক্খণানি. ৱিসুদ্ধং চিত্তং অজ্ঝুপেক্খতি, সমথপটিপন্নং অজ্ঝুপেক্খতি, একত্তুপট্ঠানং অজ্ঝুপেক্খতি. যঞ্চ ৱিসুদ্ধং চিত্তং অজ্ঝুপেক্খতি, যঞ্চ সমথপটিপন্নং অজ্ঝুপেক্খতি, যঞ্চ একত্তুপট্ঠানং অজ্ঝুপেক্খতি – পঠমস্স ঝানস্স উপেক্খানুব্ৰূহনা মজ্ঝে. মজ্ঝস্স ইমানি তীণি লক্খণানি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘পঠমং ঝানং মজ্ঝেকল্যাণঞ্চেৱ হোতি লক্খণসম্পন্নঞ্চ’’.
পঠমস্স ঝানস্স সম্পহংসনা পৰিযোসানং. পৰিযোসানস্স কতি লক্খণানি? পৰিযোসানস্স চত্তাৰি লক্খণানি. তত্থ জাতানং ধম্মানং অনতিৱত্তনট্ঠেন সম্পহংসনা, ইন্দ্ৰিযানং একৰসট্ঠেন সম্পহংসনা, তদুপগৱীৰিযৱাহনট্ঠেন সম্পহংসনা, আসেৱনট্ঠেন সম্পহংসনা. পঠমস্স ঝানস্স সম্পহংসনা পৰিযোসানং. পৰিযোসানস্স ইমানি চত্তাৰি লক্খণানি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘পঠমং ঝানং পৰিযোসানকল্যাণঞ্চেৱ হোতি লক্খণসম্পন্নঞ্চ’’. এৱং তিৱত্তগতং চিত্তং তিৱিধকল্যাণকং দসলক্খণসম্পন্নং ৱিতক্কসম্পন্নঞ্চেৱ হোতি ৱিচাৰসম্পন্নঞ্চ পীতিসম্পন্নঞ্চ সুখসম্পন্নঞ্চ চিত্তস্স অধিট্ঠানসম্পন্নঞ্চ সদ্ধাসম্পন্নঞ্চ ৱীৰিযসম্পন্নঞ্চ সতিসম্পন্নঞ্চ সমাধিসম্পন্নঞ্চ পঞ্ঞাসম্পন্নঞ্চ.
দুতিযস্স ঝানস্স কো আদি, কিং মজ্ঝে, কিং পৰিযোসানং? দুতিযস্স ঝানস্স পটিপদাৱিসুদ্ধি আদি, উপেক্খানুব্ৰূহনা মজ্ঝে, সম্পহংসনা পৰিযোসানং…পে… এৱং তিৱত্তগতং চিত্তং তিৱিধকল্যাণকং দসলক্খণসম্পন্নং পীতিসম্পন্নঞ্চেৱ হোতি সুখসম্পন্নঞ্চ চিত্তস্স অধিট্ঠানসম্পন্নঞ্চ সদ্ধাসম্পন্নঞ্চ ৱীৰিযসম্পন্নঞ্চ সতিসম্পন্নঞ্চ সমাধিসম্পন্নঞ্চ পঞ্ঞাসম্পন্নঞ্চ.
ততিযস্স ঝানস্স কো আদি, কিং মজ্ঝে, কিং পৰিযোসানং…পে… এৱং তিৱত্তগতং চিত্তং তিৱিধকল্যাণকং দসলক্খণসম্পন্নং সুখসম্পন্নঞ্চেৱ হোতি চিত্তস্স অধিট্ঠানসম্পন্নঞ্চ সদ্ধাসম্পন্নঞ্চ ৱীৰিযসম্পন্নঞ্চ সতিসম্পন্নঞ্চ সমাধিসম্পন্নঞ্চ পঞ্ঞাসম্পন্নঞ্চ.
চতুত্থস্স ঝানস্স কো আদি, কিং মজ্ঝে, কিং পৰিযোসানং…পে… এৱং তিৱত্তগতং চিত্তং তিৱিধকল্যাণকং দসলক্খণসম্পন্নঞ্চ উপেক্খাসম্পন্নঞ্চেৱ হোতি চিত্তস্স অধিট্ঠানসম্পন্নঞ্চ সদ্ধাসম্পন্নঞ্চ ৱীৰিযসম্পন্নঞ্চ সতিসম্পন্নঞ্চ সমাধিসম্পন্নঞ্চ পঞ্ঞাসম্পন্নঞ্চ.
আকাসানঞ্চাযতনসমাপত্তিযা…পে… ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসমাপত্তিযা… আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসমাপত্তিযা… নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিযা কো আদি, কিং মজ্ঝে, কিং পৰিযোসানং…পে… এৱং তিৱত্তগতং চিত্তং তিৱিধকল্যাণকং দসলক্খণসম্পন্নং উপেক্খাসম্পন্নঞ্চেৱ হোতি চিত্তস্স অধিট্ঠানসম্পন্নং চ…পে… পঞ্ঞাসম্পন্নঞ্চ.
অনিচ্চানুপস্সনায কো আদি, কিং মজ্ঝে, কিং পৰিযোসানং…পে… এৱং তিৱত্তগতং চিত্তং তিৱিধকল্যাণকং দসলক্খণসম্পন্নং ৱিতক্কসম্পন্নঞ্চেৱ হোতি ৱিচাৰসম্পন্নঞ্চ পীতিসম্পন্নঞ্চ সুখসম্পন্নঞ্চ চিত্তস্স অধিট্ঠানসম্পন্নঞ্চ সদ্ধাসম্পন্নঞ্চ ৱীৰিযসম্পন্নঞ্চ সতিসম্পন্নঞ্চ সমাধিসম্পন্নঞ্চ পঞ্ঞাসম্পন্নঞ্চ. দুক্খানুপস্সনায…পে… অনত্তানুপস্সনায… নিব্বিদানুপস্সনায… ৱিৰাগানুপস্সনায… নিৰোধানুপস্সনায… পটিনিস্সগ্গানুপস্সনায… খযানুপস্সনায… ৱযানুপস্সনায… ৱিপৰিণামানুপস্সনায… অনিমিত্তানুপস্সনায… অপ্পণিহিতানুপস্সনায… সুঞ্ঞতানুপস্সনায… অধিপঞ্ঞাধম্মৱিপস্সনায… যথাভূতঞাণদস্সনায… আদীনৱানুপস্সনায… পটিসঙ্খানুপস্সনায… ৱিৱট্টনানুপস্সনায… পঞ্ঞাসম্পন্নঞ্চ.
সোতাপত্তিমগ্গস্স…পে… সকদাগামিমগ্গস্স… অনাগামিমগ্গস্স… অৰহত্তমগ্গস্স কো আদি, কিং মজ্ঝে, কিং পৰিযোসানং? অৰহত্তমগ্গস্স পটিপদাৱিসুদ্ধি আদি উপেক্খানুব্ৰূহনা মজ্ঝে, সম্পহংসনা পৰিযোসানং. অৰহত্তমগ্গস্স পটিপদাৱিসুদ্ধি আদি. আদিস্স কতি লক্খণানি? আদিস্স তীণি লক্খণানি. যো তস্স পৰিপন্থো ততো চিত্তং ৱিসুজ্ঝতি, ৱিসুদ্ধত্তা চিত্তং মজ্ঝিমং সমথনিমিত্তং পটিপজ্জতি, পটিপন্নত্তা তত্থ চিত্তং পক্খন্দতি. যঞ্চ পৰিপন্থতো চিত্তং ৱিসুজ্ঝতি, যঞ্চ ৱিসুদ্ধত্তা চিত্তং মজ্ঝিমং সমথনিমিত্তং পটিপজ্জতি, যঞ্চ পটিপন্নত্তা তত্থ চিত্তং পক্খন্দতি – অৰহত্তমগ্গস্স পটিপদাৱিসুদ্ধি আদি. আদিস্স ইমানি তীণি লক্খণানি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘অৰহত্তমগ্গো আদিকল্যাণো চেৱ হোতি লক্খণসম্পন্নো চ’’.
অৰহত্তমগ্গস্স উপেক্খানুব্ৰূহনা মজ্ঝে. মজ্ঝস্স কতি লক্খণানি? মজ্ঝস্স তীণি লক্খণানি. ৱিসুদ্ধং চিত্তং অজ্ঝুপেক্খতি, সমথপটিপন্নং অজ্ঝুপেক্খতি, একত্তুপট্ঠানং অজ্ঝুপেক্খতি. যঞ্চ ৱিসুদ্ধং চিত্তং অজ্ঝুপেক্খতি, যঞ্চ সমথপটিপন্নং অজ্ঝুপেক্খতি, যঞ্চ একত্তুপট্ঠানং অজ্ঝুপেক্খতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘অৰহত্তমগ্গো মজ্ঝেকল্যাণো চেৱ হোতি লক্খণসম্পন্নো চ’’.
অৰহত্তমগ্গস্স সম্পহংসনা পৰিযোসানং. পৰিযোসানস্স কতি লক্খণানি? পৰিযোসানস্স চত্তাৰি লক্খণানি. তত্থ জাতানং ধম্মানং অনতিৱত্তনট্ঠেন সম্পহংসনা, ইন্দ্ৰিযানং একৰসট্ঠেন সম্পহংসনা, তদুপগৱীৰিযৱাহনট্ঠেন সম্পহংসনা, আসেৱনট্ঠেন সম্পহংসনা. অৰহত্তমগ্গস্স সম্পহংসনা পৰিযোসানং. পৰিযোসানস্স ইমানি চত্তাৰি লক্খণানি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘অৰহত্তমগ্গো পৰিযোসানকল্যাণো চেৱ হোতি লক্খণসম্পন্নো চ’’. এৱং তিৱত্তগতং চিত্তং তিৱিধকল্যাণকং দসলক্খণসম্পন্নং ৱিতক্কসম্পন্নঞ্চেৱ হোতি ৱিচাৰসম্পন্নঞ্চ পীতিসম্পন্নঞ্চ সুখসম্পন্নঞ্চ চিত্তস্স অধিট্ঠানসম্পন্নঞ্চ সদ্ধাসম্পন্নঞ্চ ৱীৰিযসম্পন্নঞ্চ সতিসম্পন্নঞ্চ সমাধিসম্পন্নঞ্চ পঞ্ঞাসম্পন্নঞ্চ.
১৫৯. নিমিত্তং অস্সাসপস্সাসা, অনাৰম্মণমেকচিত্তস্স;
অজানতো চ তযো ধম্মে, ভাৱনা নুপলব্ভতি.
নিমিত্তং অস্সাসপস্সাসা, অনাৰম্মণমেকচিত্তস্স;
জানতো চ তযো ধম্মে, ভাৱনা উপলব্ভতীতি.
কথং ইমে তযো ধম্মা একচিত্তস্স আৰম্মণা ন হোন্তি, ন চিমে তযো ধম্মা অৱিদিতা হোন্তি, ন চ চিত্তং ৱিক্খেপং গচ্ছতি, পধানঞ্চ পঞ্ঞাযতি, পযোগঞ্চ সাধেতি, ৱিসেসমধিগচ্ছতি? সেয্যথাপি ৰুক্খো সমে ভূমিভাগে নিক্খিত্তো. তমেনং পুৰিসো ককচেন ছিন্দেয্য. ৰুক্খে ফুট্ঠককচদন্তানং ৱসেন পুৰিসস্স সতি উপট্ঠিতা হোতি; ন আগতে ৱা গতে ৱা ককচদন্তে মনসি কৰোতি. ন আগতা ৱা গতা ৱা ককচদন্তা অৱিদিতা হোন্তি, পধানঞ্চ পঞ্ঞাযতি, পযোগঞ্চ সাধেতি. যথা ৰুক্খো সমে ভূমিভাগে নিক্খিত্তো. এৱং উপনিবন্ধনা নিমিত্তং. যথা ককচদন্তা, এৱং অস্সাসপস্সাসা. যথা ৰুক্খে ফুট্ঠককচদন্তানং ৱসেন পুৰিসস্স সতি উপট্ঠিতা হোতি, ন আগতে ৱা গতে ৱা ককচদন্তে মনসি কৰোতি, ন আগতা ৱা গতা ৱা ককচদন্তা অৱিদিতা হোন্তি, পধানঞ্চ পঞ্ঞাযতি, পযোগঞ্চ সাধেতি. এৱমেৱং ভিক্খু নাসিকগ্গে ৱা মুখনিমিত্তে ৱা সতিং উপট্ঠপেত্ৱা নিসিন্নো হোতি, ন আগতে ৱা গতে ৱা অস্সাসপস্সাসে মনসি কৰোতি, ন আগতা ৱা গতা ৱা অস্সাসপস্সাসা অৱিদিতা হোন্তি, পধানঞ্চ পঞ্ঞাযতি, পযোগঞ্চ সাধেতি. ৱিসেসমধিগচ্ছতি পধানঞ্চ.
কতমং পধানং? আৰদ্ধৱীৰিযস্স কাযোপি চিত্তম্পি কম্মনিযং হোতি – ইদং পধানং. কতমো পযোগো? আৰদ্ধৱীৰিযস্স উপক্কিলেসা পহীযন্তি, ৱিতক্কা ৱূপসমন্তি – অযং পযোগো. কতমো ৱিসেসো? আৰদ্ধৱীৰিযস্স সঞ্ঞোজনা পহীযন্তি, অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি [অনুসযা ব্যাসন্তি (স্যা.)]. অযং ৱিসেসো. এৱং ইমে তযো ধম্মা একচিত্তস্স আৰম্মণা ন হোন্তি, ন চিমে তযো ধম্মা অৱিদিতা হোন্তি, ন চ চিত্তং ৱিক্খেপং গচ্ছতি, পধানঞ্চ পঞ্ঞাযতি, পযোগঞ্চ সাধেতি, ৱিসেসমধিগচ্ছতি.
১৬০. আনাপানস্সতি যস্স, পৰিপুণ্ণা সুভাৱিতা;
অনুপুব্বং পৰিচিতা, যথা বুদ্ধেন দেসিতা;
সো ইমং লোকং পভাসেতি, অব্ভা মুত্তোৱ চন্দিমাতি.
আনন্তি অস্সাসো, নো পস্সাসো. অপানন্তি [অপানন্তি (ক.)] পস্সাসো, নো অস্সাসো. অস্সাসৱসেন উপট্ঠানং সতি, পস্সাসৱসেন উপট্ঠানং সতি.
যো অস্সসতি তস্সুপট্ঠাতি, যো পস্সসতি তস্সুপট্ঠাতি. পৰিপুণ্ণাতি পৰিগ্গহট্ঠেন পৰিপুণ্ণা, পৰিৱাৰট্ঠেন পৰিপুণ্ণা, পৰিপূৰট্ঠেন পৰিপুণ্ণা. সুভাৱিতাতি চতস্সো ভাৱনা – তত্থ জাতানং ধম্মানং অনতিৱত্তনট্ঠেন ভাৱনা, ইন্দ্ৰিযানং একৰসট্ঠেন ভাৱনা, তদুপগৱীৰিযৱাহনট্ঠেন ভাৱনা, আসেৱনট্ঠেন ভাৱনা. তস্সিমে চত্তাৰো ভাৱনট্ঠা যানীকতা হোন্তি ৱত্থুকতা অনুট্ঠিতা পৰিচিতা সুসমাৰদ্ধা.
যানীকতাতি যত্থ যত্থ আকঙ্খতি তত্থ তত্থ ৱসিপ্পত্তো হোতি বলপ্পত্তো ৱেসাৰজ্জপ্পত্তো. তস্স মে তে ধম্মা আৱজ্জনপটিবদ্ধা [আৱজ্জনপটিবন্ধা (ক.) এৱমীদিসেসু পদেসু] হোন্তি আকঙ্খপটিবদ্ধা মনসিকাৰপটিবদ্ধা চিত্তুপ্পাদপটিবদ্ধা. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘যানীকতা’’তি. ৱত্থুকতাতি যস্মিং যস্মিং ৱত্থুস্মিং চিত্তং স্ৱাধিট্ঠিতং হোতি, তস্মিং তস্মিং ৱত্থুস্মিং সতি সুপট্ঠিতা হোতি. যস্মিং যস্মিং ৱা পন ৱত্থুস্মিং সতি সূপট্ঠিতা [সুপট্ঠিতা (ক.)] হোতি, তস্মিং তস্মিং ৱত্থুস্মিং চিত্তং স্ৱাধিট্ঠিতং হোতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘ৱত্থুকতা’’তি. অনুট্ঠিতাতি ৱত্থুস্মিং যেন যেন চিত্তং অভিনীহৰতি তেন তেন সতি অনুপৰিৱত্ততি. যেন যেন ৱা পন সতি অনুপৰিৱত্ততি তেন তেন চিত্তং অভিনীহৰতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘অনুট্ঠিতা’’তি. পৰিচিতাতি পৰিগ্গহট্ঠেন পৰিচিতা, পৰিৱাৰট্ঠেন পৰিচিতা, পৰিপূৰট্ঠেন পৰিচিতা. সতিযা পৰিগ্গণ্হন্তো জিনাতি পাপকে অকুসলে ধম্মে. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘পৰিচিতা’’তি. সুসমাৰদ্ধাতি চত্তাৰো সুসমাৰদ্ধা – তত্থ জাতানং ধম্মানং অনতিৱত্তনট্ঠেন সুসমাৰদ্ধা, ইন্দ্ৰিযানং একৰসট্ঠেন সুসমাৰদ্ধা, তদুপগৱীৰিযৱাহনট্ঠেন সুসমাৰদ্ধা, তপ্পচ্চনীকানং কিলেসানং সুসমূহতত্তা [সুসমুহতত্তা (ক.)] সুসমাৰদ্ধা.
১৬১. সুসমন্তি অত্থি সমং, অত্থি সুসমং. কতমং সমং? যে তত্থ জাতা অনৱজ্জা কুসলা বোধিপক্খিযা – ইদং সমং. কতমং সুসমং? যং তেসং তেসং ধম্মানং আৰম্মণং নিৰোধো নিব্বানং – ইদং সুসমং. ইতি ইদঞ্চ সমং ইদঞ্চ সুসমং ঞাতং হোতি দিট্ঠং ৱিদিতং সচ্ছিকতং ফস্সিতং পঞ্ঞায. আৰদ্ধং হোতি ৱীৰিযং অসল্লীনং, উপট্ঠিতা সতি অসম্মূড়া [অপমুট্ঠা (স্যা.)], পস্সদ্ধো কাযো অসাৰদ্ধো, সমাহিতং চিত্তং একগ্গং. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘সুসমাৰদ্ধা’’তি.
অনুপুব্বং পৰিচিতাতি দীঘং অস্সাসৱসেন পুৰিমা পুৰিমা পৰিচিতা, পচ্ছিমা পচ্ছিমা অনুপৰিচিতা. দীঘং পস্সাসৱসেন পুৰিমা পুৰিমা পৰিচিতা, পচ্ছিমা পচ্ছিমা অনুপৰিচিতা. ৰস্সং অস্সাসৱসেন পুৰিমা পুৰিমা পৰিচিতা, পচ্ছিমা পচ্ছিমা অনুপৰিচিতা. ৰস্সং পস্সাসৱসেন পুৰিমা পুৰিমা পৰিচিতা, পচ্ছিমা পচ্ছিমা অনুপৰিচিতা…পে… পটিনিস্সগ্গানুপস্সী অস্সাসৱসেন পুৰিমা পুৰিমা পৰিচিতা, পচ্ছিমা পচ্ছিমা অনুপৰিচিতা. পটিনিস্সগ্গানুপস্সী পস্সাসৱসেন পুৰিমা পুৰিমা পৰিচিতা, পচ্ছিমা পচ্ছিমা অনুপৰিচিতা. সব্বাপি সোড়সৱত্থুকা আনাপানস্সতিযো অঞ্ঞমঞ্ঞং পৰিচিতা চেৱ হোন্তি অনুপৰিচিতা চ. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘অনুপুব্বপৰিচিতা’’তি.
যথাতি দস যথত্থা – অত্তদমথত্থো যথত্থো, অত্তসমথত্থো যথত্থো, অত্তপৰিনিব্বাপনত্থো যথত্থো, অভিঞ্ঞত্থো যথত্থো, পৰিঞ্ঞত্থো যথত্থো, পহানত্থো যথত্থো, ভাৱনত্থো যথত্থো, সচ্ছিকিৰিযত্থো যথত্থো, সচ্চাভিসমযত্থো যথত্থো, নিৰোধে পতিট্ঠাপকত্থো যথত্থো.
বুদ্ধোতি যো সো ভগৱা সযম্ভূ অনাচৰিযকো পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু সামং সচ্চানি অভিসম্বুজ্ঝি, তত্থ চ সব্বঞ্ঞুতং পাপুণি, বলেসু চ ৱসীভাৱং.
১৬২. বুদ্ধোতি কেনট্ঠেন বুদ্ধো? বুজ্ঝিতা সচ্চানীতি – বুদ্ধো. বোধেতা পজাযাতি – বুদ্ধো. সব্বঞ্ঞুতায বুদ্ধো. সব্বদস্সাৱিতায বুদ্ধো. অনঞ্ঞনেয্যতায বুদ্ধো. ৱিসৱিতায [ৱিকতিতায (স্যা.)] বুদ্ধো. খীণাসৱসঙ্খাতেন বুদ্ধো. নিৰুপলেপসঙ্খাতেন [নিৰুপক্কিলেসসঙ্খাতেন (স্যা.)] বুদ্ধো. একন্তৱীতৰাগোতি – বুদ্ধো. একন্তৱীতদোসোতি – বুদ্ধো. একন্তৱীতমোহোতি – বুদ্ধো. একন্তনিক্কিলেসোতি – বুদ্ধো. একাযনমগ্গং গতোতি – বুদ্ধো. একো অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধোতি – বুদ্ধো. অবুদ্ধিৱিহতত্তা বুদ্ধিপটিলাভা – বুদ্ধো. বুদ্ধোতি নেতং নামং মাতৰা কতং, ন পিতৰা কতং, ন ভাতৰা কতং, ন ভগিনিযা কতং, ন মিত্তামচ্চেহি কতং, ন ঞাতিসালোহিতেহি কতং, ন সমণব্ৰাহ্মণেহি কতং, ন দেৱতাহি কতং. ৱিমোক্খন্তিকমেতং বুদ্ধানং ভগৱন্তানং বোধিযা মূলে সহ সব্বঞ্ঞুতঞাণস্স পটিলাভা সচ্ছিকা পঞ্ঞত্তি যদিদং – বুদ্ধোতি. দেসিতাতি অত্তদমথত্থো যথত্থো যথা বুদ্ধেন দেসিতো, অত্তসমথত্থো যথত্থো যথা বুদ্ধেন দেসিতো, অত্তপৰিনিব্বাপনত্থো যথত্থো যথা বুদ্ধেন দেসিতো…পে… নিৰোধে পতিট্ঠাপকত্থো যথত্থো যথা বুদ্ধেন দেসিতো.
সোতি গহট্ঠো ৱা হোতি পব্বজিতো ৱা. লোকোতি. খন্ধলোকো ধাতুলোকো আযতনলোকো ৱিপত্তিভৱলোকো ৱিপত্তিসম্ভৱলোকো সম্পত্তিভৱলোকো সম্পত্তিসম্ভৱলোকো. একো লোকো – সব্বে সত্তা আহাৰট্ঠিতিকা…পে… অট্ঠাৰস লোকা – অট্ঠাৰস ধাতুযো. পভাসেতীতি অত্তদমথত্থং যথত্থং অভিসম্বুদ্ধত্তা. সো ইমং লোকং ওভাসেতি ভাসেতি পভাসেতি. অত্তসমথত্থং যথত্থং অভিসম্বুদ্ধত্তা. সো ইমং লোকং ওভাসেতি ভাসেতি পভাসেতি. অত্তপৰিনিব্বাপনত্থং যথত্থং অভিসম্বুদ্ধত্তা. সো ইমং লোকং ওভাসেতি ভাসেতি পভাসেতি…পে… নিৰোধে পতিট্ঠাপকত্থং যথত্থং অভিসম্বুদ্ধত্তা. সো ইমং লোকং ওভাসেতি ভাসেতি পভাসেতি.
অব্ভা মুত্তোৱ চন্দিমাতি যথা অব্ভা, এৱং কিলেসা. যথা চন্দো, এৱং অৰিযঞাণং. যথা চন্দিমা দেৱপুত্তো, এৱং ভিক্খু. যথা চন্দো অব্ভা মুত্তো মহিকা মুত্তো ধূমৰজা মুত্তো ৰাহুগহণা [ৰাহুপাণা (স্যা.)] ৱিপ্পমুত্তো ভাসতে চ তপতে চ ৱিৰোচতে [ৱিৰোচতি (স্যা.)] চ, এৱমেৱং ভিক্খু সব্বকিলেসেহি ৱিপ্পমুত্তো ভাসতে চ তপতে চ ৱিৰোচতে চ. তেন ৱুচ্চতি – অব্ভা মুত্তোৱ চন্দিমাতি. ইমানি তেৰস ৱোদানে ঞাণানি.
ৱোদানঞাণনিদ্দেসো চতুত্থো.
ভাণৱাৰো.
৫. সতোকাৰিঞাণনিদ্দেসো
১৬৩. কতমানি বাত্তিংস সতোকাৰিস্স ঞাণানি? ইধ ভিক্খু অৰঞ্ঞগতো ৱা ৰুক্খমূলগতো ৱা সুঞ্ঞাগাৰগতো ৱা নিসীদতি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা উজুং কাযং পণিধায পৰিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৱা. সো সতোৱ অস্সসতি সতো পস্সসতি. দীঘং ৱা অস্সসন্তো ‘‘দীঘং অস্সসামী’’তি পজানাতি. দীঘং ৱা পস্সসন্তো ‘‘দীঘং পস্সসামী’’তি পজানাতি. ৰস্সং ৱা অস্সসন্তো ‘‘ৰস্সং অস্সসামী’’তি পজানাতি. ৰস্সং ৱা পস্সসন্তো ‘‘ৰস্সং পস্সসামী’’তি পজানাতি. ‘‘সব্বকাযপটিসংৱেদী অস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি. ‘‘সব্বকাযপটিসংৱেদী পস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি. ‘‘পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰং অস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি. ‘‘পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰং পস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি. পীতিপটিসংৱেদী…পে… সুখপটিসংৱেদী… চিত্তসঙ্খাৰপটিসংৱেদী … পস্সম্ভযং চিত্তসঙ্খাৰং… চিত্তপটিসংৱেদী… অভিপ্পমোদযং চিত্তং… সমাদহং চিত্তং… ৱিমোচযং চিত্তং… অনিচ্চানুপস্সী… ৱিৰাগানুপস্সী… নিৰোধানুপস্সী… ‘‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সী অস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি. ‘‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সী পস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি.
১৬৪. ইধাতি ইমিস্সা দিট্ঠিযা, ইমিস্সা খন্তিযা, ইমিস্সা ৰুচিযা, ইমস্মিং আদাযে, ইমস্মিং ধম্মে, ইমস্মিং ৱিনযে, ইমস্মিং ধম্মৱিনযে, ইমস্মিং পাৱচনে, ইমস্মিং ব্ৰহ্মচৰিযে, ইমস্মিং সত্থুসাসনে. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘ইধা’’তি. ভিক্খূতি পুথুজ্জনকল্যাণকো ৱা হোতি ভিক্খু সেক্খো ৱা অৰহা ৱা অকুপ্পধম্মো. অৰঞ্ঞন্তি নিক্খমিত্ৱা বহি ইন্দখীলা সব্বমেতং অৰঞ্ঞং. ৰুক্খমূলন্তি যত্থ ভিক্খুনো আসনং পঞ্ঞত্তং হোতি মঞ্চো ৱা পীঠং ৱা ভিসি ৱা তট্টিকা ৱা চম্মখণ্ডো ৱা তিণসন্থৰো [তিণসণ্ঠৰো (স্যা.)] ৱা পণ্ণসন্থৰো ৱা পলালসন্থৰো [পলাসসণ্ঠৰো (স্যা.)] ৱা, তত্থ ভিক্খু চঙ্কমতি ৱা তিট্ঠতি ৱা নিসীদতি ৱা সেয্যং ৱা কপ্পেতি. সুঞ্ঞন্তি কেনচি অনাকিণ্ণং হোতি গহট্ঠেহি ৱা পব্বজিতেহি ৱা. অগাৰন্তি [আগাৰন্তি (স্যা.)] ৱিহাৰো অড্ঢযোগো পাসাদো হম্মিযং গুহা. নিসীদতি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱাতি নিসিন্নো হোতি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা. উজুং কাযং পণিধাযাতি উজুকো হোতি কাযো ঠিতো [পনিধিতো (স্যা.)] সুপণিহিতো. পৰিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৱাতি. পৰীতি পৰিগ্গহট্ঠো. মুখন্তি নিয্যানট্ঠো. সতীতি উপট্ঠানট্ঠো. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘পৰিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৱা’’তি.
১৬৫. সতোৱ অস্সসতি, সতো পস্সসতীতি বাত্তিংসায আকাৰেহি সতো কাৰী হোতি. দীঘং অস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো সতি উপট্ঠিতা হোতি. তায সতিযা তেন ঞাণেন সতো কাৰী হোতি. দীঘং পস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো সতি উপট্ঠিতা হোতি. তায সতিযা তেন ঞাণেন সতো কাৰী হোতি. ৰস্সং অস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো সতি উপট্ঠিতা হোতি. তায সতিযা তেন ঞাণেন সতো কাৰী হোতি. ৰস্সং পস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো সতি উপট্ঠিতা হোতি. তায সতিযা তেন ঞাণেন সতো কাৰী হোতি…পে… পটিনিস্সগ্গানুপস্সী অস্সাসৱসেন পটিনিস্সগ্গানুপস্সী পস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো সতি উপট্ঠিতা হোতি. তায সতিযা তেন ঞাণেন সতো কাৰী হোতি.
পঠমচতুক্কনিদ্দেসো
১৬৬. কথং দীঘং অস্সসন্তো ‘‘দীঘং অস্সসামী’’তি পজানাতি, দীঘং পস্সসন্তো ‘‘দীঘং পস্সসামী’’তি পজানাতি? দীঘং অস্সাসং অদ্ধানসঙ্খাতে অস্সসতি, দীঘং পস্সাসং অদ্ধানসঙ্খাতে পস্সসতি, দীঘং অস্সাসপস্সাসং অদ্ধানসঙ্খাতে অস্সসতিপি পস্সসতিপি. দীঘং অস্সাসপস্সাসং অদ্ধানসঙ্খাতে অস্সসতোপি পস্সসতোপি ছন্দো উপ্পজ্জতি. ছন্দৱসেন ততো সুখুমতৰং দীঘং অস্সাসং অদ্ধানসঙ্খাতে অস্সসতি, ছন্দৱসেন ততো সুখুমতৰং দীঘং পস্সাসং অদ্ধানসঙ্খাতে পস্সসতি, ছন্দৱসেন ততো সুখুমতৰং দীঘং অস্সাসপস্সাসং অদ্ধানসঙ্খাতে অস্সসতিপি পস্সসতিপি. ছন্দৱসেন ততো সুখুমতৰং দীঘং অস্সাসপস্সাসং অদ্ধানসঙ্খাতে অস্সসতোপি পস্সসতোপি পামোজ্জং উপ্পজ্জতি. পামোজ্জৱসেন ততো সুখুমতৰং দীঘং অস্সাসং অদ্ধানসঙ্খাতে অস্সসতি, পামোজ্জৱসেন ততো সুখুমতৰং দীঘং পস্সাসং অদ্ধানসঙ্খাতে পস্সসতি, পামোজ্জৱসেন ততো সুখুমতৰং দীঘং অস্সাসপস্সাসং অদ্ধানসঙ্খাতে অস্সসতিপি পস্সসতিপি. পামোজ্জৱসেন ততো সুখুমতৰং দীঘং অস্সাসপস্সাসং অদ্ধানসঙ্খাতে অস্সসতোপি পস্সসতোপি দীঘং অস্সাসপস্সাসাপি চিত্তং ৱিৱত্ততি, উপেক্খা সণ্ঠাতি. ইমেহি নৱহাকাৰেহি দীঘং অস্সাসপস্সাসা কাযো. উপট্ঠানং সতি. অনুপস্সনা ঞাণং. কাযো উপট্ঠানং, নো সতি; সতি উপট্ঠানঞ্চেৱ সতি চ. তায সতিযা তেন ঞাণেন তং কাযং অনুপস্সতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘কাযে কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানভাৱনা’’তি.
১৬৭. অনুপস্সতীতি কথং তং কাযং অনুপস্সতি? অনিচ্চতো অনুপস্সতি, নো নিচ্চতো. দুক্খতো অনুপস্সতি, নো সুখতো. অনত্ততো অনুপস্সতি, নো অত্ততো. নিব্বিন্দতি, নো নন্দতি. ৱিৰজ্জতি, নো ৰজ্জতি. নিৰোধেতি, নো সমুদেতি. পটিনিস্সজ্জতি, নো আদিযতি. অনিচ্চতো অনুপস্সন্তো নিচ্চসঞ্ঞং পজহতি. দুক্খতো অনুপস্সন্তো সুখসঞ্ঞং পজহতি. অনত্ততো অনুপস্সন্তো অত্তসঞ্ঞং পজহতি. নিব্বিন্দন্তো নন্দিং পজহতি. ৱিৰজ্জন্তো ৰাগং পজহতি. নিৰোধেন্তো সমুদযং পজহতি. পটিনিস্সজ্জন্তো আদানং পজহতি. এৱং তং কাযং অনুপস্সতি.
ভাৱনাতি চতস্সো ভাৱনা – তত্থ জাতানং ধম্মানং অনতিৱত্তনট্ঠেন ভাৱনা, ইন্দ্ৰিযানং একৰসট্ঠেন ভাৱনা, তদুপগৱীৰিযৱাহনট্ঠেন ভাৱনা, আসেৱনট্ঠেন ভাৱনা. দীঘং অস্সাসপস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো ৱিদিতা ৱেদনা উপ্পজ্জন্তি, ৱিদিতা উপট্ঠহন্তি, ৱিদিতা অব্ভত্থং গচ্ছন্তি. ৱিদিতা সঞ্ঞা উপ্পজ্জন্তি, ৱিদিতা উপট্ঠহন্তি, ৱিদিতা অব্ভত্থং গচ্ছন্তি. ৱিদিতা ৱিতক্কা উপ্পজ্জন্তি, ৱিদিতা উপট্ঠহন্তি, ৱিদিতা অব্ভত্থং গচ্ছন্তি.
কথং ৱিদিতা ৱেদনা উপ্পজ্জন্তি, ৱিদিতা উপট্ঠহন্তি, ৱিদিতা অব্ভত্থং গচ্ছন্তি? কথং ৱেদনায উপ্পাদো ৱিদিতো হোতি? অৱিজ্জাসমুদযা ৱেদনাসমুদযোতি – পচ্চযসমুদযট্ঠেন ৱেদনায উপ্পাদো ৱিদিতো হোতি. তণ্হাসমুদযা ৱেদনাসমুদযোতি… কম্মসমুদযা ৱেদনাসমুদযোতি… ফস্সসমুদযা ৱেদনাসমুদযোতি পচ্চযসমুদযট্ঠেন ৱেদনায উপ্পাদো ৱিদিতো হোতি. নিব্বত্তিলক্খণং পস্সতোপি ৱেদনায উপ্পাদো ৱিদিতো হোতি. এৱং ৱেদনায উপ্পাদো ৱিদিতো হোতি.
কথং ৱেদনায উপট্ঠানং ৱিদিতং হোতি? অনিচ্চতো মনসিকৰোতো খযতুপট্ঠানং ৱিদিতং হোতি. দুক্খতো মনসিকৰোতো ভযতুপট্ঠানং ৱিদিতং হোতি. অনত্ততো মনসিকৰোতো সুঞ্ঞতুপট্ঠানং ৱিদিতং হোতি. এৱং ৱেদনায উপট্ঠানং ৱিদিতং হোতি.
কথং ৱেদনায অত্থঙ্গমো ৱিদিতো হোতি? অৱিজ্জানিৰোধা ৱেদনানিৰোধোতি – পচ্চযনিৰোধট্ঠেন ৱেদনায অত্থঙ্গমো ৱিদিতো হোতি. তণ্হানিৰোধা ৱেদনানিৰোধোতি …পে… কম্মনিৰোধা ৱেদনানিৰোধোতি…পে… ফস্সনিৰোধা ৱেদনানিৰোধোতি পচ্চযনিৰোধট্ঠেন ৱেদনায অত্থঙ্গমো ৱিদিতো হোতি. ৱিপৰিণামলক্খণং পস্সতোপি ৱেদনায অত্থঙ্গমো ৱিদিতো হোতি. এৱং ৱেদনায অত্থঙ্গমো ৱিদিতো হোতি. এৱং ৱিদিতা ৱেদনা উপ্পজ্জন্তি, ৱিদিতা উপট্ঠহন্তি, ৱিদিতা অব্ভত্থং গচ্ছন্তি.
কথং ৱিদিতা সঞ্ঞা উপ্পজ্জন্তি, ৱিদিতা উপট্ঠহন্তি, ৱিদিতা অব্ভত্থং গচ্ছন্তি? কথং সঞ্ঞায উপ্পাদো ৱিদিতো হোতি? অৱিজ্জাসমুদযা সঞ্ঞাসমুদযোতি – পচ্চযসমুদযট্ঠেন সঞ্ঞায উপ্পাদো ৱিদিতো হোতি. তণ্হাসমুদযা সঞ্ঞাসমুদযোতি…পে… কম্মসমুদযা সঞ্ঞাসমুদযোতি…পে… ফস্সসমুদযা সঞ্ঞাসমুদযোতি – পচ্চযসমুদযট্ঠেন সঞ্ঞায উপ্পাদো ৱিদিতো হোতি. নিব্বত্তিলক্খণং পস্সতোপি সঞ্ঞায উপ্পাদো ৱিদিতো হোতি. এৱং সঞ্ঞায উপ্পাদো ৱিদিতো হোতি.
কথং সঞ্ঞায উপট্ঠানং ৱিদিতং হোতি? অনিচ্চতো মনসিকৰোতো খযতুপট্ঠানং ৱিদিতং হোতি. দুক্খতো মনসিকৰোতো ভযতুপট্ঠানং ৱিদিতং হোতি. অনত্ততো মনসিকৰোতো সুঞ্ঞতুপট্ঠানং ৱিদিতং হোতি. এৱং সঞ্ঞায উপট্ঠানং ৱিদিতং হোতি.
কথং সঞ্ঞায অত্থঙ্গমো ৱিদিতো হোতি? অৱিজ্জানিৰোধা সঞ্ঞানিৰোধোতি – পচ্চযনিৰোধট্ঠেন সঞ্ঞায অত্থঙ্গমো ৱিদিতো হোতি. তণ্হানিৰোধা সঞ্ঞানিৰোধোতি…পে… কম্মনিৰোধা সঞ্ঞানিৰোধোতি…পে… ফস্সনিৰোধা সঞ্ঞানিৰোধোতি – পচ্চযনিৰোধট্ঠেন সঞ্ঞায অত্থঙ্গমো ৱিদিতো হোতি. ৱিপৰিণামলক্খণং পস্সতোপি সঞ্ঞায অত্থঙ্গমো ৱিদিতো হোতি. এৱং সঞ্ঞায অত্থঙ্গমো ৱিদিতো হোতি. এৱং ৱিদিতা সঞ্ঞা উপ্পজ্জন্তি, ৱিদিতা উপট্ঠহন্তি, ৱিদিতা অব্ভত্থং গচ্ছন্তি.
কথং ৱিদিতা ৱিতক্কা উপ্পজ্জন্তি, ৱিদিতা উপট্ঠহন্তি, ৱিদিতা অব্ভত্থং গচ্ছন্তি? কথং ৱিতক্কানং উপ্পাদো ৱিদিতো হোতি? অৱিজ্জাসমুদযা ৱিতক্কসমুদযোতি – পচ্চযসমুদযট্ঠেন ৱিতক্কানং উপ্পাদো ৱিদিতো হোতি. তণ্হাসমুদযা ৱিতক্কসমুদযোতি…পে… কম্মসমুদযা ৱিতক্কসমুদযোতি…পে… সঞ্ঞাসমুদযা ৱিতক্কসমুদযোতি – পচ্চযসমুদযট্ঠেন ৱিতক্কানং উপ্পাদো ৱিদিতো হোতি. নিব্বত্তিলক্খণং পস্সতোপি ৱিতক্কানং উপ্পাদো ৱিদিতো হোতি. এৱং ৱিতক্কানং উপ্পাদো ৱিদিতো হোতি.
কথং ৱিতক্কানং উপট্ঠানং ৱিদিতং হোতি? অনিচ্চতো মনসিকৰোতো খযতুপট্ঠানং ৱিদিতং হোতি. দুক্খতো মনসিকৰোতো ভযতুপট্ঠানং ৱিদিতং হোতি. অনত্ততো মনসিকৰোতো সুঞ্ঞতুপট্ঠানং ৱিদিতং হোতি. এৱং ৱিতক্কানং উপট্ঠানং ৱিদিতং হোতি.
কথং ৱিতক্কানং অত্থঙ্গমো ৱিদিতো হোতি? অৱিজ্জানিৰোধা ৱিতক্কনিৰোধোতি – পচ্চযনিৰোধট্ঠেন ৱিতক্কানং অত্থঙ্গমো ৱিদিতো হোতি. তণ্হানিৰোধা ৱিতক্কনিৰোধোতি…পে… কম্মনিৰোধা ৱিতক্কনিৰোধোতি…পে… সঞ্ঞানিৰোধা ৱিতক্কনিৰোধোতি – পচ্চযনিৰোধট্ঠেন ৱিতক্কানং অত্থঙ্গমো ৱিদিতো হোতি. ৱিপৰিণামলক্খণং পস্সতোপি ৱিতক্কানং অত্থঙ্গমো ৱিদিতো হোতি. এৱং ৱিতক্কানং অত্থঙ্গমো ৱিদিতো হোতি. এৱং ৱিদিতা ৱিতক্কা উপ্পজ্জন্তি, ৱিদিতা উপট্ঠহন্তি, ৱিদিতা অব্ভত্থং গচ্ছন্তি.
১৬৮. দীঘং অস্সাসপস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানন্তো ইন্দ্ৰিযানি সমোধানেতি, গোচৰঞ্চ পজানাতি, সমত্থঞ্চ পটিৱিজ্ঝতি…পে… মগ্গং সমোধানেতি, ধম্মে সমোধানেতি, গোচৰঞ্চ পজানাতি, সমত্থঞ্চ পটিৱিজ্ঝতি.
ইন্দ্ৰিযানি সমোধানেতীতি কথং ইন্দ্ৰিযানি সমোধানেতি? অধিমোক্খট্ঠেন সদ্ধিন্দ্ৰিযং সমোধানেতি, পগ্গহট্ঠেন ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং সমোধানেতি, উপট্ঠানট্ঠেন সতিন্দ্ৰিযং সমোধানেতি, অৱিক্খেপট্ঠেন সমাধিন্দ্ৰিযং সমোধানেতি, দস্সনট্ঠেন পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং সমোধানেতি. অযং পুগ্গলো ইমানি ইন্দ্ৰিযানি ইমস্মিং আৰম্মণে সমোধানেতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘ইন্দ্ৰিযানি সমোধানেতী’’তি.
গোচৰঞ্চ পজানাতীতি যং তস্স আৰম্মণং, তং তস্স গোচৰং. যং তস্স গোচৰং, তং তস্স আৰম্মণং. পজানাতীতি পুগ্গলো. পজাননা পঞ্ঞা.
সমন্তি আৰম্মণস্স উপট্ঠানং সমং, চিত্তস্স অৱিক্খেপো সমং, চিত্তস্স অধিট্ঠানং সমং, চিত্তস্স ৱোদানং সমং. অত্থোতি অনৱজ্জট্ঠো নিক্কিলেসট্ঠো ৱোদানট্ঠো পৰমট্ঠো. পটিৱিজ্ঝতীতি আৰম্মণস্স উপট্ঠানট্ঠং পটিৱিজ্ঝতি, চিত্তস্স অৱিক্খেপট্ঠং পটিৱিজ্ঝতি, চিত্তস্স অধিট্ঠানট্ঠং পটিৱিজ্ঝতি, চিত্তস্স ৱোদানট্ঠং পটিৱিজ্ঝতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘সমত্থঞ্চ পটিৱিজ্ঝতী’’তি.
বলানি সমোধানেতীতি কথং বলানি সমোধানেতি? অস্সদ্ধিযে অকম্পিযট্ঠেন সদ্ধাবলং সমোধানেতি, কোসজ্জে অকম্পিযট্ঠেন ৱীৰিযবলং সমোধানেতি, পমাদে অকম্পিযট্ঠেন সতিবলং সমোধানেতি, উদ্ধচ্চে অকম্পিযট্ঠেন সমাধিবলং সমোধানেতি, অৱিজ্জায অকম্পিযট্ঠেন পঞ্ঞাবলং সমোধানেতি. অযং পুগ্গলো ইমানি বলানি ইমস্মিং আৰম্মণে সমোধানেতি. তেন ৱুচ্চতি – বলানি সমোধানেতীতি. গোচৰঞ্চ পজানাতীতি…পে… তেন ৱুচ্চতি – ‘‘সমত্থঞ্চ পটিৱিজ্ঝতী’’তি.
বোজ্ঝঙ্গে সমোধানেতীতি কথং বোজ্ঝঙ্গে সমোধানেতি? উপট্ঠানট্ঠেন সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং সমোধানেতি, পৱিচযট্ঠেন ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গং সমোধানেতি, পগ্গহট্ঠেন ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গং সমোধানেতি, ফৰণট্ঠেন পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গং সমোধানেতি, উপসমট্ঠেন পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গং সমোধানেতি, অৱিক্খেপট্ঠেন সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গং সমোধানেতি, পটিসঙ্খানট্ঠেন উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং সমোধানেতি. অযং পুগ্গলো ইমে বোজ্ঝঙ্গে ইমস্মিং আৰম্মণে সমোধানেতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘বোজ্ঝঙ্গে সমোধানেতী’’তি. গোচৰঞ্চ পজানাতীতি…পে… তেন ৱুচ্চতি – ‘‘সমত্থঞ্চ পটিৱিজ্ঝতী’’তি.
মগ্গং সমোধানেতীতি কথং মগ্গং সমোধানেতি? দস্সনট্ঠেন সম্মাদিট্ঠিং সমোধানেতি, অভিনিৰোপনট্ঠেন সম্মাসঙ্কপ্পং সমোধানেতি, পৰিগ্গহট্ঠেন সম্মাৱাচং সমোধানেতি, সমুট্ঠানট্ঠেন সম্মাকম্মন্তং সমোধানেতি, ৱোদানট্ঠেন সম্মাআজীৱং সমোধানেতি, পগ্গহট্ঠেন সম্মাৱাযামং সমোধানেতি, উপট্ঠানট্ঠেন সম্মাসতিং সমোধানেতি, অৱিক্খেপট্ঠেন সম্মাসমাধিং সমোধানেতি. অযং পুগ্গলো ইমং মগ্গং ইমস্মিং আৰম্মণে সমোধানেতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘মগ্গং সমোধানেতী’’তি. গোচৰঞ্চ পজানাতীতি…পে… তেন ৱুচ্চতি – ‘‘সমত্থঞ্চ পটিৱিজ্ঝতী’’তি.
ধম্মে সমোধানেতীতি কথং ধম্মে সমোধানেতি? আধিপতেয্যট্ঠেন ইন্দ্ৰিযানি সমোধানেতি, অকম্পিযট্ঠেন বলানি সমোধানেতি, নিয্যানট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গে সমোধানেতি, হেতুট্ঠেন মগ্গং সমোধানেতি, উপট্ঠানট্ঠেন সতিপট্ঠানং সমোধানেতি, পদহনট্ঠেন সম্মপ্পধানং সমোধানেতি, ইজ্ঝনট্ঠেন ইদ্ধিপাদং সমোধানেতি তথট্ঠেন সচ্চং সমোধানেতি, অৱিক্খেপট্ঠেন সমথং সমোধানেতি, অনুপস্সনট্ঠেন ৱিপস্সনং সমোধানেতি, একৰসট্ঠেন সমথৱিপস্সনং সমোধানেতি, অনতিৱত্তনট্ঠেন যুগনদ্ধং সমোধানেতি, সংৱৰট্ঠেন সীলৱিসুদ্ধিং সমোধানেতি, অৱিক্খেপট্ঠেন চিত্তৱিসুদ্ধিং সমোধানেতি, দস্সনট্ঠেন দিট্ঠিৱিসুদ্ধিং সমোধানেতি, ৱিমুত্তট্ঠেন ৱিমোক্খং সমোধানেতি, পটিৱেধট্ঠেন ৱিজ্জং সমোধানেতি, পৰিচ্চাগট্ঠেন ৱিমুত্তিং সমোধানেতি, সমুচ্ছেদট্ঠেন খযে ঞাণং সমোধানেতি, পটিপ্পস্সদ্ধট্ঠেন অনুপ্পাদে ঞাণং সমোধানেতি, ছন্দং মূলট্ঠেন সমোধানেতি, মনসিকাৰং সমুট্ঠানট্ঠেন সমোধানেতি, ফস্সং সমোধানট্ঠেন সমোধানেতি, ৱেদনং সমোসৰণট্ঠেন সমোধানেতি, সমাধিং পমুখট্ঠেন সমোধানেতি, সতিং আধিপতেয্যট্ঠেন সমোধানেতি, পঞ্ঞং ততুত্তৰট্ঠেন সমোধানেতি, ৱিমুত্তিং সাৰট্ঠেন সমোধানেতি, অমতোগধং নিব্বানং পৰিযোসানট্ঠেন সমোধানেতি. অযং পুগ্গলো ইমে ধম্মে ইমস্মিং আৰম্মণে সমোধানেতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘ধম্মে সমোধানেতী’’তি.
গোচৰঞ্চ পজানাতীতি যং তস্স আৰম্মণং, তং তস্স গোচৰং. যং তস্স গোচৰং, তং তস্স আৰম্মণং পজানাতীতি পুগ্গলো. পজাননা পঞ্ঞা. সমন্তি আৰম্মণস্স উপট্ঠানং সমং, চিত্তস্স অৱিক্খেপো সমং, চিত্তস্স অধিট্ঠানং সমং, চিত্তস্স ৱোদানং সমং. অত্থোতি অনৱজ্জট্ঠো নিক্কিলেসট্ঠো ৱোদানট্ঠো পৰমট্ঠো. পটিৱিজ্ঝতীতি আৰম্মণস্স উপট্ঠানট্ঠং পটিৱিজ্ঝতি, চিত্তস্স অৱিক্খেপট্ঠং পটিৱিজ্ঝতি, চিত্তস্স অধিট্ঠানট্ঠং পটিৱিজ্ঝতি, চিত্তস্স ৱোদানট্ঠং পটিৱিজ্ঝতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘সমত্থঞ্চ পটিৱিজ্ঝতী’’তি.
১৬৯. কথং ৰস্সং অস্সসন্তো ‘‘ৰস্সং অস্সসামী’’তি পজানাতি, ৰস্সং পস্সসন্তো ‘‘ৰস্সং পস্সসামী’’তি পজানাতি? ৰস্সং অস্সাসং ইত্তৰসঙ্খাতে অস্সসতি, ৰস্সং পস্সাসং ইত্তৰসঙ্খাতে পস্সসতি, ৰস্সং অস্সাসপস্সাসং ইত্তৰসঙ্খাতে অস্সসতিপি পস্সসতিপি. ৰস্সং অস্সাসপস্সাসং ইত্তৰসঙ্খাতে অস্সসতোপি পস্সসতোপি ছন্দো উপ্পজ্জতি. ছন্দৱসেন ততো সুখুমতৰং ৰস্সং অস্সাসং ইত্তৰসঙ্খাতে অস্সসতি. ছন্দৱসেন ততো সুখুমতৰং ৰস্সং পস্সাসং ইত্তৰসঙ্খাতে পস্সসতি. ছন্দৱসেন ততো সুখুমতৰং ৰস্সং অস্সাসপস্সাসং ইত্তৰসঙ্খাতে অস্সসতিপি পস্সসতিপি. ছন্দৱসেন ততো সুখুমতৰং ৰস্সং অস্সাসপস্সাসং ইত্তৰসঙ্খাতে অস্সসতোপি পস্সসতোপি পামোজ্জং উপ্পজ্জতি. পামোজ্জৱসেন ততো সুখুমতৰং ৰস্সং অস্সাসং ইত্তৰসঙ্খাতে অস্সসতি, পামোজ্জৱসেন ততো সুখুমতৰং ৰস্সং পস্সাসং ইত্তৰসঙ্খাতে পস্সসতি, পামোজ্জৱসেন ততো সুখুমতৰং ৰস্সং অস্সাসপস্সাসং ইত্তৰসঙ্খাতে অস্সসতিপি পস্সসতিপি. পামোজ্জৱসেন ততো সুখুমতৰং ৰস্সং অস্সাসপস্সাসং ইত্তৰসঙ্খাতে অস্সসতোপি পস্সসতোপি ৰস্সা অস্সাসপস্সাসা চিত্তং ৱিৱত্ততি, উপেক্খা সণ্ঠাতি. ইমেহি নৱহাকাৰেহি ৰস্সা অস্সাসপস্সাসা কাযো উপট্ঠানং সতি অনুপস্সনা ঞাণং. কাযো উপট্ঠানং, নো সতি; সতি উপট্ঠানঞ্চেৱ সতি চ. তায সতিযা তেন ঞাণেন তং কাযং অনুপস্সতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘কাযে কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানভাৱনা’’তি.
অনুপস্সতীতি কথং তং কাযং অনুপস্সতি…পে… এৱং তং কাযং অনুপস্সতি. ভাৱনাতি চতস্সো ভাৱনা…পে… আসেৱনট্ঠেন ভাৱনা. ৰস্সং অস্সাসপস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো ৱিদিতা ৱেদনা উপ্পজ্জন্তি…পে… ৰস্সং অস্সাসপস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানন্তো ইন্দ্ৰিযানি সমোধানেতি…পে… তেন ৱুচ্চতি – ‘‘সমত্থঞ্চ পটিৱিজ্ঝতী’’তি.
১৭০. কথং ‘‘সব্বকাযপটিসংৱেদী অস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি, ‘‘সব্বকাযপটিসংৱেদী পস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি? কাযোতি দ্ৱে কাযা – নামকাযো চ ৰূপকাযো চ. কতমো নামকাযো? ৱেদনা, সঞ্ঞা, চেতনা, ফস্সো, মনসিকাৰো, নামঞ্চ নামকাযো চ, যে চ ৱুচ্চন্তি চিত্তসঙ্খাৰা – অযং নামকাযো. কতমো ৰূপকাযো? চত্তাৰো চ মহাভূতা, চতুন্নঞ্চ মহাভূতানং উপাদাযৰূপং, অস্সাসো চ পস্সাসো চ, নিমিত্তঞ্চ উপনিবন্ধনা, যে চ ৱুচ্চন্তি কাযসঙ্খাৰা – অযং ৰূপকাযো.
কথং তে কাযা পটিৱিদিতা হোন্তি? দীঘং অস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো সতি উপট্ঠিতা হোতি. তায সতিযা তেন ঞাণেন তে কাযা পটিৱিদিতা হোন্তি. দীঘং পস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো সতি উপট্ঠিতা হোতি. তায সতিযা তেন ঞাণেন তে কাযা পটিৱিদিতা হোন্তি. ৰস্সং অস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো সতি উপট্ঠিতা হোতি. তায সতিযা তেন ঞাণেন তে কাযা পটিৱিদিতা হোন্তি. ৰস্সং পস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো সতি উপট্ঠিতা হোতি. তায সতিযা তেন ঞাণেন তে কাযা পটিৱিদিতা হোন্তি.
আৱজ্জতো তে কাযা পটিৱিদিতা হোন্তি, পজানতো তে কাযা পটিৱিদিতা হোন্তি, পস্সতো তে কাযা পটিৱিদিতা হোন্তি, পচ্চৱেক্খতো তে কাযা পটিৱিদিতা হোন্তি, চিত্তং অধিট্ঠহতো তে কাযা পটিৱিদিতা হোন্তি, সদ্ধায অধিমুচ্চতো তে কাযা পটিৱিদিতা হোন্তি, ৱীৰিযং পগ্গণ্হতো তে কাযা পটিৱিদিতা হোন্তি, সতিং উপট্ঠাপযতো তে কাযা পটিৱিদিতা হোন্তি, চিত্তং সমাদহতো তে কাযা পটিৱিদিতা হোন্তি, পঞ্ঞায পজানতো তে কাযা পটিৱিদিতা হোন্তি, অভিঞ্ঞেয্যং অভিজানতো তে কাযা পটিৱিদিতা হোন্তি, পৰিঞ্ঞেয্যং পৰিজানতো তে কাযা পটিৱিদিতা হোন্তি, পহাতব্বং পজহতো তে কাযা পটিৱিদিতা হোন্তি, ভাৱেতব্বং ভাৱযতো তে কাযা পটিৱিদিতা হোন্তি, সচ্ছিকাতব্বং সচ্ছিকৰোতো তে কাযা পটিৱিদিতা হোন্তি. এৱং তে কাযা পটিৱিদিতা হোন্তি. সব্বকাযপটিসংৱেদী অস্সাসপস্সাসা কাযো উপট্ঠানং সতি অনুপস্সনা ঞাণং. কাযো উপট্ঠানং, নো সতি. সতি উপট্ঠানঞ্চেৱ সতি চ. তায সতিযা তেন ঞাণেন তং কাযং অনুপস্সতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘কাযে কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানভাৱনা’’তি.
অনুপস্সতীতি কথং তং কাযং অনুপস্সতি…পে… এৱং তং কাযং অনুপস্সতি. ভাৱনাতি চতস্সো ভাৱনা…পে… আসেৱনট্ঠেন ভাৱনা.
সব্বকাযপটিসংৱেদী অস্সাসপস্সাসানং [অস্সাসপস্সাসা (স্যা.)] সংৱৰট্ঠেন সীলৱিসুদ্ধি, অৱিক্খেপট্ঠেন চিত্তৱিসুদ্ধি, দস্সনট্ঠেন দিট্ঠিৱিসুদ্ধি. যো তত্থ সংৱৰট্ঠো, অযং অধিসীলসিক্খা. যো তত্থ অৱিক্খেপট্ঠো, অযং অধিচিত্তসিক্খা. যো তত্থ দস্সনট্ঠো, অযং অধিপঞ্ঞাসিক্খা. ইমা তিস্সো সিক্খাযো আৱজ্জন্তো সিক্খতি, জানন্তো সিক্খতি, পস্সন্তো সিক্খতি, পচ্চৱেক্খন্তো সিক্খতি, চিত্তং অধিট্ঠহন্তো সিক্খতি, সদ্ধায অধিমুচ্চন্তো সিক্খতি, ৱীৰিযং পগ্গণ্হন্তো সিক্খতি, সতিং উপট্ঠপেন্তো সিক্খতি, চিত্তং সমাদহন্তো সিক্খতি, পঞ্ঞায পজানন্তো সিক্খতি, অভিঞ্ঞেয্যং অভিজানন্তো সিক্খতি, পৰিঞ্ঞেয্যং পৰিজানন্তো সিক্খতি, পহাতব্বং পজহন্তো সিক্খতি, ভাৱেতব্বং ভাৱেন্তো সিক্খতি, সচ্ছিকাতব্বং সচ্ছিকৰোন্তো সিক্খতি.
সব্বকাযপটিসংৱেদী অস্সাসপস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো ৱিদিতা ৱেদনা উপ্পজ্জন্তি…পে… সব্বকাযপটিসংৱেদী অস্সাসপস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানন্তো ইন্দ্ৰিযানি সমোধানেতি…পে… তেন ৱুচ্চতি – ‘‘সমত্থঞ্চ পটিৱিজ্ঝতী’’তি.
১৭১. কথং ‘‘পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰং অস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি, ‘‘পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰং পস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি? কতমো কাযসঙ্খাৰো? দীঘং অস্সাসা কাযিকা. এতে ধম্মা কাযপটিবদ্ধা কাযসঙ্খাৰা. তে কাযসঙ্খাৰে পস্সম্ভেন্তো নিৰোধেন্তো ৱূপসমেন্তো সিক্খতি. দীঘং পস্সাসা কাযিকা. এতে ধম্মা কাযপটিবদ্ধা কাযসঙ্খাৰা. তে কাযসঙ্খাৰে পস্সম্ভেন্তো নিৰোধেন্তো ৱূপসমেন্তো সিক্খতি. ৰস্সং অস্সাসা ৰস্সং পস্সাসা. সব্বকাযপটিসংৱেদী অস্সাসা সব্বকাযপটিসংৱেদী পস্সাসা কাযিকা. এতে ধম্মা কাযপটিবদ্ধা কাযসঙ্খাৰা. তে কাযসঙ্খাৰে পস্সম্ভেন্তো নিৰোধেন্তো ৱূপসমেন্তো সিক্খতি.
যথাৰূপেহি কাযসঙ্খাৰেহি যা কাযস্স আনমনা ৱিনমনা সন্নমনা পণমনা ইঞ্জনা ফন্দনা চলনা পকম্পনা – পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰং অস্সসিস্সামীতি সিক্খতি, পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰং পস্সসিস্সামীতি সিক্খতি. যথাৰূপেহি কাযসঙ্খাৰেহি যা কাযস্স ন আনমনা ন ৱিনমনা ন সন্নমনা ন পণমনা অনিঞ্জনা অফন্দনা অচলনা অকম্পনা সন্তং সুখুমং পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰং অস্সসিস্সামীতি সিক্খতি, পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰং পস্সসিস্সামীতি সিক্খতি.
ইতি কিৰ ‘‘পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰং অস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি, ‘‘পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰং পস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি. এৱং সন্তে ৱাতূপলদ্ধিযা চ পভাৱনা ন হোতি, অস্সাসপস্সাসানঞ্চ পভাৱনা ন হোতি, আনাপানস্সতিযা চ পভাৱনা ন হোতি, আনাপানস্সতিসমাধিস্স চ পভাৱনা ন হোতি; ন চ নং তং সমাপত্তিং পণ্ডিতা সমাপজ্জন্তিপি ৱুট্ঠহন্তিপি.
ইতি কিৰ ‘‘পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰং অস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি, ‘‘পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰং পস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি. এৱং সন্তে ৱাতূপলদ্ধিযা চ পভাৱনা হোতি, অস্সাসপস্সাসানঞ্চ পভাৱনা হোতি, আনাপানস্সতিযা চ পভাৱনা হোতি. আনাপানস্সতিসমাধিস্স চ পভাৱনা হোতি; তঞ্চ নং সমাপত্তিং পণ্ডিতা সমাপজ্জন্তিপি ৱুট্ঠহন্তিপি. যথা কথং ৱিয? সেয্যথাপি কংসে আকোটিতে পঠমং ওড়াৰিকা সদ্দা পৱত্তন্তি. ওড়াৰিকানং সদ্দানং নিমিত্তং সুগ্গহিতত্তা সুমনসিকতত্তা সূপধাৰিতত্তা নিৰুদ্ধেপি ওড়াৰিকে সদ্দে, অথ পচ্ছা সুখুমকা সদ্দা পৱত্তন্তি. সুখুমকানং সদ্দানং নিমিত্তং সুগ্গহিতত্তা সুমনসিকতত্তা সূপধাৰিতত্তা নিৰুদ্ধেপি সুখুমকে সদ্দে, অথ পচ্ছা সুখুমসদ্দনিমিত্তাৰম্মণতাপি চিত্তং পৱত্ততি. এৱমেৱং পঠমং ওড়াৰিকা অস্সাসপস্সাসা পৱত্তন্তি; ওড়াৰিকানং অস্সাসপস্সাসানং নিমিত্তং সুগ্গহিতত্তা সুমনসিকতত্তা সূপধাৰিতত্তা নিৰুদ্ধেপি ওড়াৰিকে অস্সাসপস্সাসে, অথ পচ্ছা সুখুমকা অস্সাসপস্সাসা পৱত্তন্তি. সুখুমকানং অস্সাসপস্সাসানং নিমিত্তং সুগ্গহিতত্তা সুমনসিকতত্তা সূপধাৰিতত্তা নিৰুদ্ধেপি সুখুমকে অস্সাসপস্সাসে, অথ পচ্ছা সুখুমকঅস্সাসপস্সাসানং নিমিত্তাৰম্মণতাপি চিত্তং ন ৱিক্খেপং গচ্ছতি.
এৱং সন্তে ৱাতূপলদ্ধিযা চ পভাৱনা হোতি, অস্সাসপস্সাসানঞ্চ পভাৱনা হোতি, আনাপানস্সতিযা চ পভাৱনা হোতি, আনাপানস্সতিসমাধিস্স চ পভাৱনা হোতি; তঞ্চ নং সমাপত্তিং পণ্ডিতা সমাপজ্জন্তিপি ৱুট্ঠহন্তিপি. পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰং অস্সাসপস্সাসা কাযো উপট্ঠানং সতি অনুপস্সনা ঞাণং. কাযো উপট্ঠানং, নো সতি; সতি উপট্ঠানঞ্চেৱ সতি চ. তায সতিযা তেন ঞাণেন তং কাযং অনুপস্সতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘কাযে কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানভাৱনা’’তি.
অনুপস্সতীতি কথং তং কাযং অনুপস্সতি…পে… এৱং তং কাযং অনুপস্সতি. ভাৱনাতি চতস্সো ভাৱনা…পে… আসেৱনট্ঠেন ভাৱনা. পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰং, অস্সাসপস্সাসানং সংৱৰট্ঠেন সীলৱিসুদ্ধি, অৱিক্খেপট্ঠেন চিত্তৱিসুদ্ধি, দস্সনট্ঠেন দিট্ঠিৱিসুদ্ধি. যো তত্থ সংৱৰট্ঠো, অযং অধিসীলসিক্খা; যো তত্থ অৱিক্খেপট্ঠো, অযং অধিচিত্তসিক্খা; যো তত্থ দস্সনট্ঠো অযং অধিপঞ্ঞাসিক্খা. ইমা তিস্সো সিক্খাযো আৱজ্জন্তো সিক্খতি…পে… সচ্ছিকাতব্বং সচ্ছিকৰোন্তো সিক্খতি, পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰং অস্সাসপস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো ৱিদিতা ৱেদনা উপ্পজ্জন্তি…পে… পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰং অস্সাসপস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানন্তো ইন্দ্ৰিযানি সমোধানেতি…পে… তেন ৱুচ্চতি – ‘‘সমত্থঞ্চ পটিৱিজ্ঝতী’’তি.
অট্ঠ অনুপস্সনাঞাণানি, অট্ঠ চ উপট্ঠানানুস্সতিযো, চত্তাৰি সুত্তন্তিকৱত্থূনি কাযে কাযানুপস্সনায.
ভাণৱাৰো.
দুতিযচতুক্কনিদ্দেসো
১৭২. কথং ‘‘পীতিপটিসংৱেদী অস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি ‘‘পীতিপটিসংৱেদী পস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি? কতমা পীতি? দীঘং অস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো উপ্পজ্জতি পীতি পামোজ্জং. যা পীতি পামোজ্জং আমোদনা পমোদনা হাসো পহাসো ৱিত্তি ওদগ্যং অত্তমনতা. চিত্তস্স দীঘং পস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো উপ্পজ্জতি পীতি পামোজ্জং…পে… ৰস্সং অস্সাসৱসেন, ৰস্সং পস্সাসৱসেন, সব্বকাযপটিসংৱেদী অস্সাসৱসেন, সব্বকাযপটিসংৱেদী পস্সাসৱসেন, পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰং অস্সাসৱসেন, পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰং পস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো উপ্পজ্জতি পীতি পামোজ্জং. যা পীতি পামোজ্জং আমোদনা পমোদনা হাসো পহাসো ৱিত্তি ওদগ্যং অত্তমনতা চিত্তস্স – অযং পীতি.
কথং সা পীতি পটিৱিদিতা হোতি? দীঘং অস্সাসপস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো সতি উপট্ঠিতা হোতি. তায সতিযা তেন ঞাণেন সা পীতি পটিৱিদিতা হোতি. দীঘং পস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো সতি উপট্ঠিতা হোতি. তায সতিযা তেন ঞাণেন সা পীতি পটিৱিদিতা হোতি. ৰস্সং অস্সাসৱসেন…পে… ৰস্সং পস্সাসৱসেন… সব্বকাযপটিসংৱেদী অস্সাসৱসেন… সব্বকাযপটিসংৱেদী পস্সাসৱসেন… পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰং অস্সাসৱসেন… পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰং পস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো সতি উপট্ঠিতা হোতি. তায সতিযা তেন ঞাণেন সা পীতি পটিৱিদিতা হোতি. আৱজ্জতো সা পীতি পটিৱিদিতা হোতি, জানতো…পে… পস্সতো… পচ্চৱেক্খতো… চিত্তং অধিট্ঠহতো… সদ্ধায অধিমুচ্চতো… ৱীৰিযং পগ্গণ্হতো… সতিং উপট্ঠাপযতো… চিত্তং সমাদহতো… পঞ্ঞায পজানতো… অভিঞ্ঞেয্যং অভিজানতো… পৰিঞ্ঞেয্যং পৰিজানতো… পহাতব্বং পজহতো… ভাৱেতব্বং ভাৱযতো… সচ্ছিকাতব্বং সচ্ছিকৰোতো সা পীতি পটিৱিদিতা হোতি. এৱং সা পীতি পটিৱিদিতা হোতি.
পীতিপটিসংৱেদী অস্সাসপস্সাসৱসেন ৱেদনা উপট্ঠানং সতি অনুপস্সনা ঞাণং. ৱেদনা উপট্ঠানং, নো সতি; সতি উপট্ঠানঞ্চেৱ সতি চ. তায সতিযা তেন ঞাণেন তং ৱেদনং অনুপস্সতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘ৱেদনাসু ৱেদনানুপস্সনাসতিপট্ঠানভাৱনা’’তি.
অনুপস্সতীতি কথং তং ৱেদনং অনুপস্সতি? অনিচ্চতো অনুপস্সতি…পে… এৱং তং ৱেদনং অনুপস্সতি. ভাৱনাতি চতস্সো ভাৱনা…পে… আসেৱনট্ঠেন ভাৱনা. পীতিপটিসংৱেদী অস্সাসপস্সাসানং সংৱৰট্ঠেন সীলৱিসুদ্ধি…পে… পীতিপটিসংৱেদী অস্সাসপস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো…পে… পজানন্তো ইন্দ্ৰিযানি সমোধানেতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘সমত্থঞ্চ পটিৱিজ্ঝতী’’তি.
১৭৩. কথং ‘‘সুখপটিসংৱেদী অস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি, ‘‘সুখপটিসংৱেদী পস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি? সুখন্তি দ্ৱে সুখানি – কাযিকঞ্চ সুখং, চেতসিকঞ্চ সুখং. কতমং কাযিকং সুখং? যং কাযিকং সাতং কাযিকং সুখং, কাযসম্ফস্সজং সাতং সুখং ৱেদযিতং, কাযসম্ফস্সজা সাতা সুখা ৱেদনা – ইদং কাযিকং সুখং. কতমং চেতসিকং সুখং? যং চেতসিকং সাতং চেতসিকং সুখং, চেতোসম্ফস্সজং সাতং সুখং ৱেদযিতং, চেতোসম্ফস্সজা সাতা সুখা ৱেদনা – ইদং চেতসিকং সুখং.
কথং তে সুখা পটিৱিদিতা হোন্তি? দীঘং অস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো সতি উপট্ঠিতা হোতি. তায সতিযা তেন ঞাণেন তে সুখা পটিৱিদিতা হোন্তি. দীঘং পস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো সতি উপট্ঠিতা হোতি. তায সতিযা তেন ঞাণেন তে সুখা পটিৱিদিতা হোন্তি…পে… সচ্ছিকাতব্বং সচ্ছিকৰোতো তে সুখা পটিৱিদিতা হোন্তি. এৱং তে সুখা পটিৱিদিতা হোন্তি. সুখপটিসংৱেদী অস্সাসপস্সাসৱসেন ৱেদনা উপট্ঠানং সতি অনুপস্সনা ঞাণং. ৱেদনা উপট্ঠানং, নো সতি; সতি উপট্ঠানঞ্চেৱ সতি চ. তায সতিযা তেন ঞাণেন তং ৱেদনং অনুপস্সতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘ৱেদনাসু ৱেদনানুপস্সনাসতিপট্ঠানভাৱনা’’তি.
অনুপস্সতীতি কথং তং ৱেদনং অনুপস্সতি. অনিচ্চতো অনুপস্সতি…পে… এৱং তং ৱেদনং অনুপস্সতি. ভাৱনাতি চতস্সো ভাৱনা…পে… আসেৱনট্ঠেন ভাৱনা. সুখপটিসংৱেদী অস্সাসপস্সাসানং সংৱৰট্ঠেন সীলৱিসুদ্ধি…পে… সুখপটিসংৱেদী অস্সাসপস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো…পে… পজানন্তো ইন্দ্ৰিযানি সমোধানেতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘সমত্থঞ্চ পটিৱিজ্ঝতী’’তি.
১৭৪. কথং ‘‘চিত্তসঙ্খাৰপটিসংৱেদী অস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি, ‘‘চিত্তসঙ্খাৰপটিসংৱেদী পস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি? কতমো চিত্তসঙ্খাৰো? দীঘং অস্সাসৱসেন সঞ্ঞা চ ৱেদনা চ চেতসিকা – এতে ধম্মা চিত্তপটিবদ্ধা চিত্তসঙ্খাৰা. দীঘং পস্সাসৱসেন সঞ্ঞা চ ৱেদনা চ চেতসিকা – এতে ধম্মা চিত্তপটিবদ্ধা চিত্তসঙ্খাৰা…পে… সুখপটিসংৱেদী অস্সাসৱসেন… সুখপটিসংৱেদী পস্সাসৱসেন সঞ্ঞা চ ৱেদনা চ চেতসিকা – এতে ধম্মা চিত্তপটিবদ্ধা চিত্তসঙ্খাৰা – অযং চিত্তসঙ্খাৰো.
কথং তে চিত্তসঙ্খাৰা পটিৱিদিতা হোন্তি? দীঘং অস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো সতি উপট্ঠিতা হোতি. তায সতিযা তেন ঞাণেন তে চিত্তসঙ্খাৰা পটিৱিদিতা হোন্তি. দীঘং পস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো সতি উপট্ঠিতা হোতি. তায সতিযা তেন ঞাণেন তে চিত্তসঙ্খাৰা পটিৱিদিতা হোন্তি…পে… সচ্ছিকাতব্বং সচ্ছিকৰোতো তে চিত্তসঙ্খাৰা পটিৱিদিতা হোন্তি. এৱং তে চিত্তসঙ্খাৰা পটিৱিদিতা হোন্তি. চিত্তসঙ্খাৰপটিসংৱেদী অস্সাসপস্সাসৱসেন ৱেদনা উপট্ঠানং সতি অনুপস্সনা ঞাণং ৱেদনা উপট্ঠানং, নো সতি; সতি উপট্ঠানঞ্চেৱ সতি চ. তায সতিযা তে ঞাণেন তং ৱেদনং অনুপস্সতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘ৱেদনাসু ৱেদনানুপস্সনাসতিপট্ঠানভাৱনা’’তি.
অনুপস্সতীতি কথং তং ৱেদনং অনুপস্সতি? অনিচ্চতো অনুপস্সতি…পে… এৱং তং ৱেদনং অনুপস্সতি. ভাৱনাতি চতস্সো ভাৱনা…পে… আসেৱনট্ঠেন ভাৱনা. চিত্তসঙ্খাৰপটিসংৱেদী অস্সাসপস্সাসানং সংৱৰট্ঠেন সীলৱিসুদ্ধি…পে… চিত্তসঙ্খাৰপটিসংৱেদী অস্সাসপস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো…পে… পজানন্তো ইন্দ্ৰিযানি সমোধানেতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘সমত্থঞ্চ পটিৱিজ্ঝতী’’তি.
১৭৫. কথং ‘‘পস্সম্ভযং চিত্তসঙ্খাৰং অস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি, ‘‘পস্সম্ভযং চিত্তসঙ্খাৰং পস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি? কতমো চিত্তসঙ্খাৰো? দীঘং অস্সাসৱসেন সঞ্ঞা চ ৱেদনা চ চেতসিকা – এতে ধম্মা চিত্তপটিবদ্ধা চিত্তসঙ্খাৰা. তে চিত্তসঙ্খাৰে পস্সম্ভেন্তো নিৰোধেন্তো ৱূপসমেন্তো সিক্খতি. দীঘং পস্সাসৱসেন সঞ্ঞা চ ৱেদনা চ চেতসিকা – এতে ধম্মা চিত্তপটিবদ্ধা চিত্তসঙ্খাৰা. তে চিত্তসঙ্খাৰে পস্সম্ভেন্তো নিৰোধেন্তো ৱূপসমেন্তো সিক্খতি. চিত্তসঙ্খাৰপটিসংৱেদী অস্সাসৱসেন… চিত্তসঙ্খাৰপটিসংৱেদী পস্সাসৱসেন সঞ্ঞা চ ৱেদনা চ চেতসিকা – এতে ধম্মা চিত্তপটিবদ্ধা চিত্তসঙ্খাৰা. তে চিত্তসঙ্খাৰে পস্সম্ভেন্তো নিৰোধেন্তো ৱূপসমেন্তো সিক্খতি. পস্সম্ভযং চিত্তসঙ্খাৰং অস্সাসপস্সাসৱসেন ৱেদনা উপট্ঠানং সতি অনুপস্সনা ঞাণং. ৱেদনা উপট্ঠানং, নো সতি; সতি উপট্ঠানঞ্চেৱ সতি চ. তায সতিযা তেন ঞাণেন তং ৱেদনং অনুপস্সতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘ৱেদনাসু ৱেদনানুপস্সনাসতিপট্ঠানভাৱনা’’তি.
অনুপস্সতীতি কথং তং ৱেদনং অনুপস্সতি…পে… এৱং তং ৱেদনং অনুপস্সতি. ভাৱনাতি চতস্সো ভাৱনা…পে… আসেৱনট্ঠেন ভাৱনা. পস্সম্ভযং চিত্তসঙ্খাৰং অস্সাসপস্সাসানং সংৱৰট্ঠেন সীলৱিসুদ্ধি…পে… পস্সম্ভযং চিত্তসঙ্খাৰং অস্সাসপস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো…পে… পজানন্তো ইন্দ্ৰিযানি সমোধানেতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘সমত্থঞ্চ পটিৱিজ্ঝতী’’তি.
অট্ঠ অনুপস্সনাঞাণানি অট্ঠ চ উপট্ঠানানুস্সতিযো চত্তাৰি সুত্তন্তিকৱত্থূনি ৱেদনাসু ৱেদনানুপস্সনায.
ততিযচতুক্কনিদ্দেসো
১৭৬. কথং ‘‘চিত্তপটিসংৱেদী অস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি, ‘‘চিত্তপটিসংৱেদী পস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি? কতমং তং চিত্তং? দীঘং অস্সাসৱসেন ৱিঞ্ঞাণং চিত্তং. যং চিত্তং মনো মানসং হদযং পণ্ডৰং মনো মনাযতনং মনিন্দ্ৰিযং ৱিঞ্ঞাণং ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো তজ্জা মনোৱিঞ্ঞাণধাতু. দীঘং পস্সাসৱসেন …পে… পস্সম্ভযং চিত্তসঙ্খাৰং অস্সাসৱসেন… পস্সম্ভযং চিত্তসঙ্খাৰং পস্সাসৱসেন ৱিঞ্ঞাণং চিত্তং. যং চিত্তং মনো মানসং হদযং পণ্ডৰং মনো মানযতনং মনিন্দ্ৰিযং ৱিঞ্ঞাণং ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো তজ্জা মনোৱিঞ্ঞাণধাতু – ইদং চিত্তং.
কথং তং চিত্তং পটিৱিদিতং হোতি? দীঘং অস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো সতি উপট্ঠিতা হোতি. তায সতিযা তেন ঞাণেন তং চিত্তং পটিৱিদিতং হোতি. দীঘং পস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো সতি উপট্ঠিতা হোতি. তায সতিযা তেন ঞাণেন তং চিত্তং পটিৱিদিতং হোতি…পে… সচ্ছিকাতব্বং সচ্ছিকৰোতো তং চিত্তং পটিৱিদিতং হোতি. এৱং তং চিত্তং পটিৱিদিতং হোতি. চিত্তপটিসংৱেদী অস্সাসপস্সাসৱসেন ৱিঞ্ঞাণং চিত্তং উপট্ঠানং সতি অনুপস্সনা ঞাণং. চিত্তং উপট্ঠানং, নো সতি; সতি উপট্ঠানঞ্চেৱ সতি চ. তায সতিযা তেন ঞাণেন তং চিত্তং অনুপস্সতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘চিত্তে চিত্তানুপস্সনাসতিপট্ঠানভাৱনা’’তি.
অনুপস্সতীতি কথং তং চিত্তং অনুপস্সতি…পে… এৱং তং চিত্তং অনুপস্সতি. ভাৱনাতি চতস্সো ভাৱনা…পে… আসেৱনট্ঠেন ভাৱনা. চিত্তপটিসংৱেদী অস্সাসপস্সাসানং সংৱৰট্ঠেন সীলৱিসুদ্ধি…পে… চিত্তপটিসংৱেদী অস্সাসপস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো…পে… পজানন্তো ইন্দ্ৰিযানি সমোধানেতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘সমত্থঞ্চ পটিৱিজ্ঝতী’’তি.
১৭৭. কথং ‘‘অভিপ্পমোদযং চিত্তং অস্সসিস্সামী’’তি, ‘‘অভিপ্পমোদযং চিত্তং পস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি? কতমো চিত্তস্স অভিপ্পমোদো? দীঘং অস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো উপ্পজ্জতি চিত্তস্স অভিপ্পমোদো. যা চিত্তস্স আমোদনা পমোদনা হাসো পহাসো ৱিত্তি ওদগ্যং অত্তমনতা. চিত্তস্স দীঘং অস্সাসপস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো উপ্পজ্জতি চিত্তস্স অভিপ্পমোদো. যা চিত্তস্স আমোদনা পমোদনা হাসো পহাসো ৱিত্তি ওদগ্যং অত্তমনতা চিত্তস্স…পে… চিত্তপটিসংৱেদী অস্সাসৱসেন… চিত্তপটিসংৱেদী পস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো উপ্পজ্জতি চিত্তস্স অভিপ্পমোদো. যা চিত্তস্স আমোদনা পমোদনা হাসো পহাসো ৱিত্তি ওদগ্যং অত্তমনতা চিত্তস্স – অযং চিত্তস্স অভিপ্পমোদো. অভিপ্পমোদযং চিত্তং অস্সাসপস্সাসৱসেন ৱিঞ্ঞাণং চিত্তং উপট্ঠানং সতি অনুপস্সনা ঞাণং. চিত্তং উপট্ঠানং, নো সতি; সতি উপট্ঠানঞ্চেৱ সতি চ. তায সতিযা তেন ঞাণেন তং চিত্তং অনুপস্সতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘চিত্তে চিত্তানুপস্সনাসতিপট্ঠানভাৱনা’’তি.
অনুপস্সতীতি কথং তং চিত্তং অনুপস্সতি…পে… এৱং তং চিত্তং অনুপস্সতীতি. ভাৱনাতি চতস্সো ভাৱনা…পে… আসেৱনট্ঠেন ভাৱনা. অভিপ্পমোদযং চিত্তং অস্সাসপস্সাসানং সংৱৰট্ঠেন সীলৱিসুদ্ধি…পে… অভিপ্পমোদযং চিত্তং অস্সাসপস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো…পে… পজানন্তো ইন্দ্ৰিযানি সমোধানেতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘সমত্থঞ্চ পটিৱিজ্ঝতী’’তি.
১৭৮. কথং ‘‘সমাদহং চিত্তং অস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি, ‘‘সমাদহং চিত্তং পস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি? কতমো সমাধি [কতমঞ্চ সমাধিন্দিযং (স্যা.)]? দীঘং অস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতা অৱিক্খেপো সমাধি, যা চিত্তস্স ঠিতি সণ্ঠিতি অৱট্ঠিতি [অধিট্টিতি (স্যা.)] অৱিসাহাৰো অৱিক্খেপো অৱিসাহটমানসতা [অৱিসাহতমানসতা (স্যা. ক.)] সমথো সমাধিন্দ্ৰিযং সমাধিবলং সম্মাসমাধি. দীঘং পস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতা অৱিক্খেপো সমাধি…পে… সমাদহং চিত্তং অস্সাসৱসেন…পে… সমাদহং চিত্তং পস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতা অৱিক্খেপো সমাধি. যা চিত্তস্স ঠিতি সণ্ঠিতি অৱট্ঠিতি অৱিসাহাৰো অৱিক্খেপো অৱিসাহটমানসতা সমথো সমাধিন্দ্ৰিযং সমাধিবলং সম্মাসমাধি – অযং সমাধি. সমাদহং চিত্তং অস্সাসপস্সাসৱসেন ৱিঞ্ঞাণং চিত্তং উপট্ঠানং সতি অনুপস্সনা ঞাণং. চিত্তং উপট্ঠানং, নো সতি; সতি উপট্ঠানঞ্চেৱ সতি চ. তায সতিযা তেন ঞাণেন তং চিত্তং অনুপস্সতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘চিত্তে চিত্তানুপস্সনাসতিপট্ঠানভাৱনা’’তি.
অনুপস্সতীতি কথং তং চিত্তং অনুপস্সতি…পে… এৱং তং চিত্তং অনুপস্সতি. ভাৱনাতি চতস্সো ভাৱনা…পে… আসেৱনট্ঠেন ভাৱনা. সমাদহং চিত্তং অস্সাসপস্সাসানং সংৱৰট্ঠেন সীলৱিসুদ্ধি…পে… সমাদহং চিত্তং অস্সাসপস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো…পে… পজানন্তো ইন্দ্ৰিযানি সমোধানেতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘সমত্থঞ্চ পটিৱিজ্ঝতী’’তি.
১৭৯. কথং ‘‘ৱিমোচযং চিত্তং অস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি, ‘‘ৱিমোচযং চিত্তং পস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি? ‘‘ৰাগতো ৱিমোচযং চিত্তং অস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি, ‘‘ৰাগতো ৱিমোচযং চিত্তং পস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি. ‘‘দোসতো ৱিমোচযং চিত্তং অস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি, ‘‘দোসতো ৱিমোচযং চিত্তং পস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি. ‘‘মোহতো ৱিমোচযং চিত্তং অস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি…পে… মানতো ৱিমোচযং চিত্তং… দিট্ঠিযা ৱিমোচযং চিত্তং… ৱিচিকিচ্ছায ৱিমোচযং চিত্তং… থিনতো ৱিমোচযং চিত্তং… উদ্ধচ্চতো ৱিমোচযং চিত্তং… অহিৰিকতো ৱিমোচযং চিত্তং… ‘‘অনোত্তপ্পতো ৱিমোচযং চিত্তং অস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি, ‘‘অনোত্তপ্পতো ৱিমোচযং চিত্তং পস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি. ৱিমোচযং চিত্তং অস্সাসপস্সাসৱসেন ৱিঞ্ঞাণং চিত্তং উপট্ঠানং সতি…পে….
অনুপস্সতীতি কথং তং চিত্তং অনুপস্সতি…পে… এৱং তং চিত্তং অনুপস্সতি. ভাৱনাতি চতস্সো ভাৱনা…পে… আসেৱনট্ঠেন ভাৱনা. ৱিমোচযং চিত্তং অস্সাসপস্সাসানং সংৱৰট্ঠেন সীলৱিসুদ্ধি…পে… ৱিমোচযং চিত্তং অস্সাসপস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো …পে… পজানন্তো ইন্দ্ৰিযানি সমোধানেতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘সমত্থঞ্চ পটিৱিজ্ঝতী’’তি.
অট্ঠ অনুপস্সনাঞাণানি অট্ঠ চ উপট্ঠানানুস্সতিযো চত্তাৰি সুত্তন্তিকৱত্থূনি চিত্তে চিত্তানুপস্সনায.
চতুত্থচতুক্কনিদ্দেসো
১৮০. কথং ‘‘অনিচ্চানুপস্সী অস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি, ‘‘অনিচ্চানুপস্সী পস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি? অনিচ্চন্তি কিং অনিচ্চং? পঞ্চক্খন্ধা অনিচ্চা. কেনট্ঠেন অনিচ্চা? উপ্পাদৱযট্ঠেন অনিচ্চা. পঞ্চন্নং খন্ধানং উদযং পস্সন্তো কতি লক্খণানি পস্সতি, ৱযং পস্সন্তো কতি লক্খণানি পস্সতি, উদযব্বযং পস্সন্তো কতি লক্খণানি পস্সতি? পঞ্চন্নং খন্ধানং উদযং পস্সন্তো পঞ্চৱীসতি লক্খণানি পস্সতি, ৱযং পস্সন্তো পঞ্চৱীসতি লক্খণানি পস্সতি. পঞ্চন্নং খন্ধানং উদযব্বযং পস্সন্তো ইমানি পঞ্ঞাস লক্খণানি পস্সতি.