৭. হাৰসম্পাতভূমি
৭২. ঝানং ৱিৰাগো. চত্তাৰি ঝানানি ৱিত্থাৰেন কাতব্বানি. তানি দুৱিধানি; বোজ্ঝঙ্গৱিপ্পযুত্তানি চ বোজ্ঝঙ্গসম্পযুত্তানি চ. তত্থ বোজ্ঝঙ্গৱিপ্পযুত্তানি বাহিৰকানি, বোজ্ঝঙ্গসম্পযুত্তানি অৰিযপুগ্গলানি. তত্থ যেন ছ পুগ্গলমূলানি তেসং নিক্খিপেত্ৱা ৰাগচৰিতো, দোসচৰিতো, মোহচৰিতো, ৰাগদোসচৰিতো, ৰাগমোহচৰিতো, দোসমোহচৰিতো, সমভাগচৰিতো, ইতি ইমেসং পুগ্গলানং ঝানং সমাপজ্জিতানং পঞ্চ নীৱৰণানি পটিপক্খো তেসং পটিঘাতায যথা অসমত্থো তীণি অকুসলমূলানি নিগ্গণ্হাতি. লোভেন অকুসলমূলেন অভিজ্ঝা চ উদ্ধচ্চঞ্চ উপ্পিলৱতং অলোভেন কুসলমূলেন নিগ্গণ্হাতি, কুক্কুচ্চঞ্চ ৱিচিকিচ্ছা চ মোহপক্খো, তং অমোহেন নিগ্গণ্হাতি. দোসো চ থিনমিদ্ধঞ্চ দোসপক্খো, তং অদোসেন নিগ্গণ্হাতি.
তত্থ অলোভস্স পাৰিপূৰিযা নেক্খম্মৱিতক্কং ৱিতক্কেতি. তত্থ অদোসস্স পাৰিপূৰিযা অব্যাপাদৱিতক্কং ৱিতক্কেতি. তত্থ অমোহস্স পাৰিপূৰিযা অৱিহিংসাৱিতক্কং ৱিতক্কেতি. তত্থ অলোভস্স পাৰিপূৰিযা ৱিৱিত্তো হোতি কামেহি. তত্থ অদোসস্স পাৰিপূৰিযা অমোহস্স পাৰিপূৰিযা চ ৱিৱিত্তো হোতি পাপকেহি অকুসলেহি ধম্মেহি, সৱিতক্কং সৱিচাৰং ৱিৱেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি.
ৱিতক্কাতি তযো ৱিতক্কা – নেক্খম্মৱিতক্কো অব্যাপাদৱিতক্কো অৱিহিংসাৱিতক্কো. তত্থ পঠমাভিনিপাতো ৱিতক্কো, পটিলদ্ধস্স ৱিচৰণং ৱিচাৰো. যথা পুৰিসো দূৰতো পুৰিসং পস্সতি আগচ্ছন্তং, ন চ তাৱ জানাতি এসো ইত্থীতি ৱা পুৰিসোতি ৱা যদা তু পটিলভতি ইত্থীতি ৱা পুৰিসোতি ৱা এৱং ৱণ্ণোতি ৱা এৱং সণ্ঠানোতি ৱা ইমে ৱিতক্কযন্তো উত্তৰি উপপৰিক্খন্তি কিং নু খো অযং সীলৱা উদাহু দুস্সীলো অড্ঢো ৱা দুগ্গতোতি ৱা. এৱং ৱিচাৰো ৱিতক্কে অপ্পেতি, ৱিচাৰো চৰিযতি চ অনুৱত্ততি চ. যথা পক্খী পুব্বং আযূহতি পচ্ছা নাযূহতি যথা আযূহনা এৱং ৱিতক্কো, যথা পক্খানং পসাৰণং এৱং ৱিচাৰো অনুপালতি ৱিতক্কেতি ৱিচৰতি ৱিচাৰেতি. ৱিতক্কযতি ৱিতক্কেতি, অনুৱিচৰতি ৱিচাৰেতি. কামসঞ্ঞায পটিপক্খো ৱিতক্কো, ব্যাপাদসঞ্ঞায ৱিহিংসসঞ্ঞায চ পটিপক্খো ৱিচাৰো. ৱিতক্কানং কম্মং অকুসলস্স অমনসিকাৰো, ৱিচাৰানং কম্মং জেট্ঠানং সংৱাৰণা. যথা পলিকো তুণ্হিকো সজ্ঝাযং কৰোতি এৱং ৱিতক্কো, যথা তংযেৱ অনুপস্সতি এৱং ৱিচাৰো. যথা অপৰিঞ্ঞা এৱং ৱিতক্কো. যথা পৰিঞ্ঞা এৱং ৱিচাৰো. নিৰুত্তিপটিসম্ভিদাযঞ্চ পটিভানপটিসম্ভিদাযঞ্চ ৱিতক্কো, ধম্মপটিসম্ভিদাযঞ্চ অত্থপটিসম্ভিদাযঞ্চ ৱিচাৰো. কল্লিতা কোসল্লত্তং চিত্তস্স ৱিতক্কো, অভিনীহাৰকোসল্লং চিত্তস্স ৱিচাৰো. ইদং কুসলং ইদং অকুসলং ইদং ভাৱেতব্বং ইদং পহাতব্বং ইদং সচ্ছিকাতব্বন্তি ৱিতক্কো, যথা পহানঞ্চ ভাৱনা চ সচ্ছিকিৰিযা চ এৱং ৱিচাৰো. ইমেসু ৱিতক্কৱিচাৰেসু ঠিতস্স দুৱিধং দুক্খং ন উপ্পজ্জতি কাযিকঞ্চ চেতসিকঞ্চ; দুৱিধং সুখং উপ্পজ্জতি কাযিকঞ্চ চেতসিকঞ্চ. ইতি ৱিতক্কজনিতং চেতসিকং সুখং পীতি কাযিকং সুখং কাযিকোযেৱ. যা তত্থ চিত্তস্স একগ্গতা, অযং সমাধি. ইতি পঠমং ঝানং পঞ্চঙ্গৱিপ্পহীনং পঞ্চঙ্গসমন্নাগতং.
তেসংযেৱ ৱিতক্কৱিচাৰানং অভিক্খণং আসেৱনায তস্স তপ্পোণমানসং হোতি. তস্স ৱিতক্কৱিচাৰা ওড়াৰিকা খাযন্তি. যঞ্চ পীতিসুখঞ্চ নেক্খম্মঞ্চ ওড়াৰিকং ভৱতি. অপি চ সমাধিজা পীতি ৰতি চ জাযতি. তস্স ৱিচাৰাৰম্মণং. তেসং ৱূপসমা অজ্ঝত্তং চেতো সম্পসীদতি. যে ৱিতক্কৱিচাৰা দ্ৱে ধম্মানুস্সৰিতব্বা. পচ্চুপ্পন্না দৰণিতব্বং. তেসং ৱূপসমা একোদিভাৱং চিত্তেকগ্গতং হোতি. তস্স একোদিভাৱেন পীতি পাৰিপূৰিং গচ্ছতি. যা পীতি, তং সোমনস্সিন্দ্ৰিযং, যং সুখং, তং সুখিন্দ্ৰিযং. যা চিত্তেকগ্গতা, অযং সমাধি. তং দুতিযং ঝানং চতুৰঙ্গসমন্নাগতং. সো পীতিযা ৱিৰাগা যাতি ওজহি জল্লসহগতং.
৭৩. তত্থ সোমনস্সচিত্তমুপাদানন্তি চ সো তং ৱিচিনন্তো উপেক্খমেৱ মনসিকৰোতি. সো পীতিযা ৱিৰাগা উপেক্খকো ৱিহৰতি. যথা চ পীতিযা সুখমানিতং, তং কাযেন পটিসংৱেদেতি সম্পজানো ৱিহৰতি. যেন সতিসম্পজঞ্ঞেন উপেক্খাপাৰিপূৰিং গচ্ছতি. ইদং ততিযং ঝানং চতুৰঙ্গসমন্নাগতং.
তথা কাযিকস্স সুখস্স পহানায পঠমে ঝানে সোমনস্সিন্দ্ৰিযং নিৰুজ্ঝতি. দুতিযে ঝানে দুক্খিন্দ্ৰিযং নিৰুজ্ঝতি. সো সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানা পুব্বেৱ সোমনস্সদোমনস্সানং অত্থঙ্গমা অদুক্খমসুখং উপেক্খাসতিপাৰিসুদ্ধিং চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. তত্থ চতূহি ইন্দ্ৰিযেহি উপেক্খা পসাদা হোতি, দুক্খিন্দ্ৰিযেন দোমনস্সিন্দ্ৰিযেন সুখিন্দ্ৰিযেন সোমনস্সিন্দ্ৰিযেন চ. তেসং নিৰোধা উপেক্খাসম্পজঞ্ঞং হোতি, তত্থ সুখিন্দ্ৰিযেন সোমনস্সিন্দ্ৰিযেন চ অসতি হোতি, তেসং নিৰোধা সতিমা হোতি, দুক্খিন্দ্ৰিযেন দোমনস্সিন্দ্ৰিযেন চ অসম্পজঞ্ঞং, তেসং নিৰোধা সম্পজঞ্ঞং হোতি, ইতি উপেক্খায চ সঞ্ঞা, সতো সম্পজানো চিত্তেকগ্গতা চ ইদং ৱুচ্চতে চ চতুত্থং ঝানং.
তত্থ যো ৰাগচৰিতো পুগ্গলো তস্স সুখিন্দ্ৰিযঞ্চ সোমনস্সিন্দ্ৰিযঞ্চ; যো দোসচৰিতো পুগ্গলো তস্স দুক্খিন্দ্ৰিযঞ্চ দোমনস্সিন্দ্ৰিযঞ্চ; যো মোহচৰিতো পুগ্গলো তস্স অসতি চ অসম্পজঞ্ঞঞ্চ.
তত্থ ৰাগচৰিতস্স পুগ্গলস্স ততিযে ঝানে চতুত্থে চ অনুনযো নিৰুজ্ঝতি, দোসচৰিতস্স পঠমে ঝানে দুতিযে চ পটিঘং নিৰুজ্ঝতি, মোহচৰিতস্স পুগ্গলস্স পঠমে ঝানে দুতিযে চ অসম্পজঞ্ঞং নিৰুজ্ঝতি. ততিযে ঝানে চতুত্থে চ অসতি নিৰুজ্ঝতি, এৱমেৱ তেসং তিণ্ণং পুগ্গলানং চত্তাৰি ঝানানি ৱোদানং গমিস্সন্তি.
তত্থ ৰাগদোসচৰিতস্স পুগ্গলস্স অসম্পজঞ্ঞঞ্চ অনুনযো চ পটিঘঞ্চ, তেন হানভাগিযং [পহানভাগিযং (পী. ক.)] ঝানং হোতি. তত্থ ৰাগমোহচৰিতস্স পুগ্গলস্স অনুনযত্তং চ আদীনৱং দস্সিতা, তং তস্স হানভাগিযং ঝানং হোতি. তত্থ দোসমোহচৰিতস্স পুগ্গলস্স পটিঘো চ অসতি চ অসম্পজঞ্ঞঞ্চ আদীনৱং দস্সিতা তেন তস্স হানভাগিযং ঝানং হোতি.
তত্থ ৰাগদোসমোহসমভাগচৰিতস্স পুগ্গলস্স ৱিসেসভাগিযং ঝানং হোতি, ইমানি চত্তাৰি ঝানানি সত্তসু পুগ্গলেসু নিদ্দিসিতব্বানি. চতূসু চ সমাধীসু ছন্দসমাধিনা পঠমং ঝানং, ৱীৰিযসমাধিনা দুতিযং ঝানং, চিত্তসমাধিনা ততিযং ঝানং, ৱীমংসাসমাধিনা চতুত্থং ঝানং. অপ্পণিহিতেন পঠমং ঝানং, সুঞ্ঞতায দুতিযং ঝানং, অনিমিত্তেন ততিযং ঝানং, আনাপানস্সতিযা চতুত্থং ঝানং. কামৱিতক্কব্যাপাদানঞ্চ তং তং ৱূপসমেন পঠমং ঝানং হোতি, ৱিতক্কৱিচাৰানং ৱূপসমেন দুতিযং ঝানং, সুখিন্দ্ৰিযসোমনস্সিন্দ্ৰিযানং ৱূপসমেন ততিযং ঝানং, কাযসঙ্খাৰানং ৱূপসমেন চতুত্থং ঝানঞ্চ. চাগাধিট্ঠানেন পঠমং ঝানং, সচ্চাধিট্ঠানেন দুতিযং ঝানং, পঞ্ঞাধিট্ঠানেন ততিযং ঝানং, উপসমাধিট্ঠানেন চতুত্থং ঝানং. ইমানি চত্তাৰি ঝানানি সঙ্খেপনিদ্দেসেন নিদ্দিট্ঠানি, তত্থ সমাধিন্দ্ৰিযং পাৰিপূৰিং গচ্ছতি. অনুৱত্তনকানি চত্তাৰি, তত্থ যো পঠমং ঝানং নিস্সায আসৱক্খযং পাপুণাতি, সো সুখায পটিপদায দন্ধাভিঞ্ঞায দোমনস্সিন্দ্ৰিযপটিপক্খেন. যো দুতিযং ঝানং নিস্সায আসৱানং খযং পাপুণাতি, সো সুখায পটিপদায খিপ্পাভিঞ্ঞায দুক্খিন্দ্ৰিযপটিপক্খেন. যো ততিযং ঝানং নিস্সায আসৱানং খযং পাপুণাতি, সো সুখায পটিপদায দন্ধাভিঞ্ঞায সোমনস্সিন্দ্ৰিযপটিপক্খেন. যো চতুত্থং ঝানং নিস্সায আসৱানং খযং পাপুণাতি, সো সুখায পটিপদায খিপ্পাভিঞ্ঞায সুখিন্দ্ৰিযপটিপক্খেন গতো.
পকিণ্ণকনিদ্দেসো.
৭৪. যানি চত্তাৰি ঝানানি, তেসং ঝানানং ইমানি অঙ্গানি, তেসং অঙ্গানং সমূহো [সম্মোহো (পী. ক.)] অস্স অঙ্গা, অযং ঝানভূমি কো ৱিসেসোতি অস্স ৱিসেসো. ইমে সম্ভাৰা তেহি অযং সমুদাগমো, তস্স সমুদাগমস্স অযং উপনিসা, তায উপনিসায অযং ভাৱনা. তস্সা ভাৱনায অযং আদীনৱো. তেন অযং পৰিহানি. কস্স পৰিহানীতি তদুপগজ্ঝাযিনো [তদুপকজ্ঝাযিনো (পী. ক.)]. তং যথা ভণিতং পচ্চৱেক্খন্তো অযং ৱিসেসো. তেন ৱিসেসেন অযং অস্সাদো, সো কস্স অস্সাদো অঝানিযা ঝাযিনো, তস্সা অঝানিযা ঝাযিনো, ইদং কল্লিতা কোসল্লে ঠিতজ্ঝানং অনোমদ্দিযতং গচ্ছতি ঝানবলং, ঝানবলে ঠিতস্স অযং পাৰমিপ্পত্তস্স ইমানি ঝানঙ্গানি অনাৱিলসঙ্কপ্পো পঠমে ঝানে ঝানঙ্গানি ভাৱী. সো পীতি তদনুসাৰিত্তাৱ পঠমে ঝানে ঝানঙ্গং তস্সঙ্গুনো চ ধম্মা তদভিসন্নিতায চ. পীতি দুতিযে ঝানে ঝানঙ্গধম্মতা খো পন তথা পৱত্তস্স সহগতং ঝানঙ্গধম্মং সসুখতায অজ্ঝত্তং সম্পসাদো দুতিযে ঝানে ঝানঙ্গং মনোসম্পসাদনতায তদভিসন্নিতায চ. পীতি দুতিযে ঝানে ঝানঙ্গং অজ্ঝত্তং সম্পসাদনং সমাধিতা [সমাধিকা (পী.)] পীতি দুতিযে ঝানে ঝানঙ্গং, চেতসো একোদিভাৱো দুতিযে ঝানে ঝানঙ্গং, উপেক্খা ফস্সতা ততিযে ঝানে ঝানঙ্গং, সুখং তস্স অঙ্গন্তি চ. চেতসো একোদিভাৱো চতুত্থে ঝানে ঝানঙ্গং, উপেক্খা অদুক্খমসুখা চতুত্থে ঝানে ঝানঙ্গং, অভিনিসাভূমি উপেক্খাসতিপাৰিসুদ্ধি চতুত্থে ঝানে ঝানঙ্গং. সতিপাৰিসুদ্ধি চ অনেকজ্ঝাভূমীসু ঝানঙ্গসমাযুত্তা পীতি চেতসো একোদিভাৱো চতুত্থে ঝানে ঝানঙ্গং.
তত্থ কতমা ঝানভূমি? সৱিতক্কে সৱিচাৰে ৱিৱেকা অনুগতা পঠমে ঝানে ঝানভূমি. অৱিতক্কে অৱিচাৰে অজ্ঝত্তং সম্পসাদনং জনিতং পীতিমনুগতা দুতিযে ঝানে ঝানভূমি. সুখসাতসমোহিতা সপ্পীতিকা ততিযে ঝানে ঝানভূমি. তস্স সুখদুক্খসহগতা অভিনীহাৰসহগতা চতুত্থে ঝানে ঝানভূমি. অপ্পমাণসহগতা সত্তাৰম্মণা পঠমে ঝানে ঝানভূমি. অভিভূমিআযতনসহগতা ৰূপসঞ্ঞীসু দুতিযে ঝানে ঝানভূমি. ৱিমোক্খসহগতানং ৱিমোক্খেসু ততিযে ঝানে ঝানভূমি. অনুপস্সনাসহগতা কাযসঙ্খাৰা সম্মা চতুত্থস্স ঝানস্স ভূমি.
৭৫. তত্থ কতমে ঝানৱিসেসা? ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি ৱিৱিচ্চ পাপকেহি অকুসলেহি ধম্মেহি চিত্তচেতসিকসহগতা কামধাতুসমতিক্কমনতাপি, অযং ঝানৱিসেসো. অৱিতক্কা চেৱ অৱিচাৰা চ সপ্পীতিকায সতিসহগতায পীতিসহগতা সঞ্ঞামনসিকাৰা সমুদাচৰন্তি. অযং ঝানৱিসেসো. অৱিতক্কায ভূমিযা অৱিচাৰেযেৱ সতি অনুগতা উপেক্খাসহগতা মনসিকাৰা সমুদাচৰন্তি. তদনুধম্মতায চ সতি সণ্ডহতি [সন্দহতি (পী.)]. তঞ্চ ভূমিং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি, অযং ঝানৱিসেসো. সতিপাৰিসুদ্ধিসহগতা সঞ্ঞামনসিকাৰা সমুদাচৰন্তি, তঞ্চ ভূমিং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি, অযং ঝানৱিসেসো. ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসহগতায ভূমিযং আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসহগতা সঞ্ঞামনসিকাৰা সমুদাচৰন্তি, তঞ্চ ভূমিং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি, অযং ঝানৱিসেসো.
ঝানসম্ভাৰা নেক্খম্মৱিতক্কো সম্ভাৰো কামৱিতক্কৱিনোদনাধিপ্পাযতা. অব্যাপাদৱিতক্কো সম্ভাৰো ব্যাপাদৱিতক্কপটিৱিনোদনাধিপ্পাযতা. অৱিহিংসাৱিতক্কো সম্ভাৰো ৱিহিংসাৱিতক্কপটিৱিনোদনাধিপ্পাযতা. ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰতা অপ্পিচ্ছতা সম্ভাৰো পৰিসুদ্ধাজীৱো চতুন্নং সমাপত্তীনং সম্ভাৰো অকম্মস্স ৱিহাৰিতা. মগ্গসম্ভাৰো সমাপত্তিপজ্জনতা. ফলসম্ভাৰো ঝাননিব্বত্তিতায ঝানসমুদাগমো. কুসলহেতু যং ঝানং সমুদযং গচ্ছন্তি কো চ [কোচি (ক.)] ন কুতোচি নেক্খম্মপ্পত্তা সমুদাগচ্ছন্তি. আলম্বনিৰোধসমাধি সন্তো সমুদাগচ্ছন্তি. অৱীতিক্কন্তা সমুদাগচ্ছন্তি. সুখিন্দ্ৰিযং সোমনস্সিন্দ্ৰিযং পহানায তে চ অব্যাপজ্জতায সমুদাগচ্ছন্তি. তং পন সন্ধায সমুদাগচ্ছন্তি. অপৰিদাহনায সমুদাগচ্ছন্তি. অযং ঞাণসমুদাগমো.
৭৬. তত্থ কতমা উপনিসা? কল্যাণমিত্ততা ঝানস্স উপনিসা. কল্যাণসম্পৱঙ্কতা ঝানস্স উপনিসা. ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰতা ঝানস্স উপনিসা. অসন্তুট্ঠিতা কুসলেসু ধম্মেসু ঝানস্স উপনিসা. সদ্ধম্মস্সৱনং ঝানস্স উপনিসা. সংৱেজনিযে ঠানে সংৱিগ্গস্স যোনিসো পধানং. অযং ঝানোপনিসা.
তত্থ কতমা ভাৱনা? মেত্তাসেৱনা অব্যাপাদৱিতক্কভাৱনা. কৰুণাসেৱনা অৱিহিংসাৱিতক্কভাৱনা. মুদিতাভাৱনা পীতিসুখসম্পজঞ্ঞা কাৰিতা. উপেক্খাভাৱনা পস্সৱতা উপেক্খাভাৱনা অপস্সৱতা উপেক্খা চ অজ্ঝুপেক্খা চ, অসুভসঞ্ঞাভাৱনা দুক্খাপটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা ভৱসন্ধাভিঞ্ঞা ভৱসন্ধানং, সা ছব্বিধা ভাৱনা ভাৱিতা বহুলীকতা অনুট্ঠিতা ৱত্থুকতা যানীকতা পৰিচিতা সুসমাৰদ্ধা. অযং ভাৱনা.
এৱং ভাৱযন্তস্স অযং আদীনৱো. পঠমে ঝানে সঙ্খাৰসমন্নাগতো এসো ধম্মো অস্সুতো সাসৱো. সচে এস ধম্মো অযং সীলো আসন্নপটিপক্খো চ এস ধম্মো কামো পতিচাৰো পতিৱিচাৰো সমাপত্তীনং চ সব্বোড়াৰিকো এস ধম্মো ৱিতক্কৱিচাৰো চ. তত্থ চিত্তং খোভেন্তি, কাযো চেত্থ কিলমতি, কাযম্হি চেত্থ কিলন্তে চিত্তং ৱিহঞ্ঞতি. অনভিনীহাৰক্খমোৱ অভিঞ্ঞানং ইমে আদীনৱা পঠমে ঝানে.
দুতিযে ঝানে ইমে আদীনৱা পীতিফৰণসহগতো চ এসো ধম্মো, ন সমুদাচাৰস্সেতি চিত্তং. অসোধযং উপগমো চেস ধম্মো উপগমিপৰিস্সযো [উপগমিপৰিচযো (পী.)] দোমনস্সপচ্চত্থিকো চেস ধম্মো. তত্থ তত্থ যুত্তীনং পীতি পৰজ্জতো চেস ধম্মো দুক্কৰং হোতি, অৱত্তসন্তাসভূমিপৰিৱজ্জযন্তো চতূসু দুক্খতাসু এস ধম্মো অনুৱিদ্ধাপনসদ্ধায [অনুৱিদ্ধা পস্সতিযা (পী.)] দুক্খতায চ ন পলিবোধদুক্খতায চ অভিঞ্ঞাদুক্খতায চ ৰোগদুক্খতায চ, ইমে আদীনৱা দুতিযে ঝানে.
তত্থ কতমে আদীনৱা ততিযে ঝানে? উপেক্খাসুখসহগতায তত্থ সাতাৱীনং পঞ্চন্নং উপেক্খাসুখং পৰিৱত্তিতো এস ধম্মো তেন নিচ্চসঞ্ঞিতানঞ্চ যং হোতি. দুক্খোপনিযং সুখং চিত্তস্স সঙ্খোভতং উপাদায সুখদুক্খায গতো সৱতি. সুখদুক্খানুকতঞ্চ উপাদায অনভিহাৰক্খমং চিত্তং হোতি. অভিঞ্ঞায সচ্ছিকিৰিযাসু সব্বেপি চেতে ধম্মা তীসু ঝানসমাপত্তীসু চতূহি চ দুক্খতাহি অনুৱিদ্ধানং সা ভযা দুক্খতায পলিবোধদুক্খতায চ অভিঞ্ঞায দুক্খতায চ ইমে আদীনৱা ততিযে ঝানে.
তত্থ কতমে আদীনৱা চতুত্থে ঝানে? আকিঞ্চঞ্ঞাসমাপত্তিকা তে ধম্মানুসমাপত্তিকা এতিস্সা চ ভূমিযং সাতানং বালপুথুজ্জনানং অনেকৱিধানি দিট্ঠিগতানি উপ্পজ্জন্তি. ওড়াৰিকা সুখুমেহি চ ৰূপসঞ্ঞাহি অনুৱিধানি এতানি ঝানানি সদা অনুদযমেত্তাঝানকলানুদনুকলায সাধাৰণা, দুক্কৰা চ সব্বে চত্তাৰো মহাসম্ভাৰা সমুদাগতানি চ এতানি ঝানানি অঞ্ঞমঞ্ঞং নিস্সায সমুদাগচ্ছন্তি. এত্থ সমুদাগতা চ এতে ধম্মা ন সমত্তা হোন্তি. অসমুগ্গহিতনিমিত্তা চ এতে ধম্মা পৰিহাযন্তি. নিৰুজ্ঝন্তি চ এতে ধম্মা ন উপাদিযন্তি নিৰুজ্ঝঙ্গানি চ, এতেসং ধম্মানং ঝানানি নিমিত্তানি ন ঝাননিমিত্তসঞ্ঞা ৱোকিৰতি. অপ্পটিলদ্ধপুব্বা চ ঝাযীৱসেন চ ভৱতি [ঝাযী চ ৱসেন চ ভৱতি (পী. ক.)]. ইমেহি আদীনৱেহি অযং ঝানপৰিহানি.
৭৭. নিৰোধসমাপত্তিযা অপটিসঙ্খায অৱসেসসঞ্ঞিনো আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসহগতা সঞ্ঞামনসিকাৰা সমুদাচৰন্তি, সো নিৰোধসমাপত্তিতো পৰিহাযতি. আনেঞ্জসঞ্ঞিনো অসঞ্ঞাযতনং সমাপন্নস্স আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসহগতা মনসিকাৰা সমুদাচৰন্তি, তঞ্চ ভূমিং ন পজানাতি, সো ততো পৰিহাযতি. আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সমাপন্নস্স ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসঞ্ঞা মনসিকাৰা সমুদাচৰন্তি, তঞ্চ ভূমিং ন পজানাতি, সো ততো পৰিহাযতি. ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমাপন্নস্স ৰূপসঞ্ঞাসহগতা. ৱিত্থাৰেন…পে… যাৱ পঠমে ঝানে কামসঞ্ঞাসহগতা কাতব্বা. সকস্স [সা তস্স (পী. ক.)] পৰিহাযতি, কলঙ্কজ্ঝানে কলঙ্কং ঝাযতি, পৰিসমন্ততো ঝাযতি, ভিন্দন্তো ঝাযতি, ন সজ্ঝাযতি, আযূহন্তো ঝাযতি, কিঞ্চি চ নিপৰিচিতো ঝাযতি. অতিৱিধাৱন্তো ঝাযতি, অতিমঞ্ঞন্তো ঝাযতি, কাযসঙ্খাৰে অপ্পটিসম্ভাৰে ঝাযতি, পৰিযুট্ঠানস্স নিস্সৰণং অজানন্তো ঝাযতি, নীৱৰণাভিভূতো ঝাযতি, অস্সাপত্তিমনসিকৰোন্তো ঝানস্স অস্সাদো কামৰাগপৰিযুট্ঠানং পহানং ঝানস্স অস্সাদো কামৰাগহেতূনং ধম্মানং উদযন্তি, নিৰুজ্ঝঙ্গানি এতেসং ধম্মানং ঝানানি উপৰিমা সুখুপেক্খা কামকম্মকিলেসানং পহানং অস্সাদো, এৱং খো পুন ঝানস্স অস্সাদো মহাসংৱাসমপ্পীড়িতে লোকসংনিৱাসে অসম্বোধোকাসা ৱিগমেস্সমিদং ঝানপ্পহানা. অযং পলিৰোধমপ্পলিৰোধলোকসন্নিৱাসে এসনিধমিদং ঝানং অনমতগ্গসংসাৰসমাপন্নানং সত্তানং সংসাৰপ্পহাননা আনিসংসো, যমিদং ঝানস্স অস্সাদো কাযস্স অঝানিযঝাযিনো ভৱতি. অঝানিযঝানিযঝাযীহি অপৰামসন্তো অঝানিযঝাযিতং ঝাযতি, যানি কলঙ্কজ্ঝাযিনো পদানি, তানি অনুধিতানি পটিপক্খে.
৭৮. তত্থ কতমং ঝানকোসল্লং? সমাপত্তিকোসল্লং ঝানকোসল্লং, ঝানৱিসেসকোসল্লং ঝানকোসল্লং, ঝানন্তৰিককোসল্লং ঝানকোসল্লং, সমাপত্তিৱুট্ঠানকোসল্লং ঝানকোসল্লং, ঝানে সভাৱকোসল্লং ঝানকোসল্লং, ঝানে আদীনৱকোসল্লং ঝানকোসল্লং, ঝানে নিস্সৰণকোসল্লং ঝানকোসল্লং, ঝানফলেন উপাদায কোসল্লং, ঝানফলেন পটিসঙ্খানফলে অপৰিহানধম্মতা নিব্বত্তিঝানে চ কীড়িতাপি ৱিসেসভাগিযং ঝানং পটিলব্ভতি. ইদং পনস্সাতি ভৱহাৰিতা চ আৰম্মণানিমিত্তগ্গাহো অনভিনীহাৰবলং, চিত্তেকগ্গতা নিমিত্তাসু গতিসহিতা সমথবলেন অসংসীদনঞ্চ ঝানে মগ্গফলং সমথং পৱত্তে সমাধিনো উপেক্খাপলিপুব্বাপৰনিমিত্তাসযো পগ্গাহিনো [মগ্গাহিনো (পী.)] সতিবলং তং পৱত্তিতানঞ্চ ৱিপস্সনানং সমঞ্ঞাবলে.
তত্থ কতমা ঝানপাৰমিতা? সুপাৰমিতা মেত্তা কামেসু সত্তা কামসঙ্গসত্তাতি [উদা. ৬৩ উদানে পস্সিতব্বং] যম্হি সুত্তে দেসনায ৱোহাৰেন দ্ৱে সচ্চানি নিদ্দিট্ঠানি, দুক্খঞ্চ সমুদযো চ, ৱিচযেন হাৰেন যে সংযোজনীযেসু ধম্মেসু ৱজ্জং ন পস্সন্তি, তে ওঘং তৰিস্সন্তীতি নেতং ঠানং ৱিজ্জতি. ন তৰিস্সন্তীতি অত্থি এসা যুত্তি চ ৱিচযো চ ইদং নু কিস্স পদট্ঠানং, কামেসু সত্তাতি পঞ্চ কামগুণা, তং কামতণ্হায পদট্ঠানং. সংযোজনে ৱজ্জমপস্সমানাতি অৱিজ্জায পদট্ঠানং, ন হি জাতু সংযোজনসঙ্গসত্তা ওঘং তৰেয্যুং ৱিপুলং মহন্তন্তি উপাদানস্স পদট্ঠানং. কামেসু সত্তাতি কামা দ্ৱিধা – ৱত্থুকামা চ কিলেসকামা চ, তত্থ কিলেসকামা কামতণ্হা কামতণ্হায যুত্তা ভৱন্তি ৰূপতণ্হা ভৱতণ্হা লক্খণেন হাৰেন, সংযোজনে ৱজ্জমপস্সমানাতি সংযোজনস্স. যো তত্থ ছন্দৰাগো তস্স কিং পদট্ঠানং? সুখা ৱেদনা দ্ৱে চ ইন্দ্ৰিযানি – সুখিন্দ্ৰিযঞ্চ সোমনস্সিন্দ্ৰিযঞ্চ. ইতি সুখায ৱেদনায গহিতায তযোপি ৱেদনা গহিতা হোন্তি. ৱেদনাক্খন্ধে গহিতে সব্বে পঞ্চক্খন্ধা গহিতা হোন্তি. ৰূপসদ্দগন্ধৰসফোট্ঠব্বা গহিতা, ৱত্থুকামেসু গহিতেসু সব্বানি ছ বাহিৰানি আযতনানি গহিতানি হোন্তি. অজ্ঝত্তিকবাহিৰেসু আযতনেসু যো সতো, অযং ৱুচ্চতে লক্খণো হাৰো, তত্থ যো ওড়াৰিকম্হি কিলেসে অজ্ঝাৱসিতো সব্বকিলেসেসু যো ন ততো সুখুমতৰেসু ন ৱীতৰাগো ভৱতি. তত্থ বাহিৰসংযোজনং মমন্তি অজ্ঝত্তসংযোজনং অহন্তি. তত্থ ভগৱতো কো অধিপ্পাযো? যে ওঘং তৰিতুকামা তে সংযোজনীযেসু ধম্মেসু আদীনৱানুপস্সিনো ৱিহৰিস্সন্তীতি অযমেত্থ ভগৱতো অধিপ্পাযো. কামেসু সত্তাতি যেসু চ সত্তা যেন চ সত্তা যেসঞ্চ সত্তা অযং চতুব্বিধো আকাৰো সব্বেসং হাৰভাগিযো.
৭৯. তত্থ কতমানি তীণি ৱিপল্লাসানি পদট্ঠানানি চ? চিত্তৱিপল্লাসস্স দিট্ঠিৱিপল্লাসস্স সঞ্ঞাৱিপল্লাসস্স তযো ৱিপল্লাসা তীণি অকুসলমূলানি পদট্ঠানং. তীণি অকুসলমূলানি হীনপ্পণীতকাৰিযকম্মস্স পদট্ঠানং. চতুন্নঞ্চ উপাদানানং দোসো অকুসলমূলং দিস্সতি. হীনপ্পণীতকাৰিযকম্মস্স পদট্ঠানং. যথা মাতুযা ৱা পিতুনো ৱা অঞ্ঞতৰস্স ৱা পুন উড়াৰস্স ভিক্খুনো অভযং দেতি. তত্থ অঞ্ঞো মিচ্ছা পটিপজ্জেয্য কাযেন ৱা ৱাচায ৱা. তত্থ সো ব্যাপাদমুপাদায তেসং উড়াৰানং ৰক্খাৱৰণগুত্তিযা অনুপালযন্তো যো উড়াৰানং অভযং দেতি. তেসং অভযে দিন্নে যো তত্থ মিচ্ছা পটিপজ্জেয্য. তত্থ সো ব্যাপাদং উপাদাযন্তো দোসজং কম্মং কৰোতি. যো তত্থ অসাধু ইন্দ্ৰিযা নীৱৰণং যং তেসং অভযং দক্খিণতো সঞ্ঞং ইদং পণীতং কাৰণং মযা পুন তত্থ মিচ্ছাপটিপত্তি অযং ব্যাপাদো হীনগমিৱকম্মং লোভো মোহো চ ইমানি নীৱৰণানি ৱচনানি তানি চত্তাৰি উপাদানানি তেহি চতূহি উপাদানেহি যো সো উপাদানো ইত্থী ৱা পুৰিসো ৱা তেসং পঞ্চক্খন্ধানং তেযেৱ উপাদানো সমুদযো ইদং দুক্খঞ্চ সমুদযো চ সোযেৱ দেসনাহাৰো.
তত্থ কামেসু যে ন পজ্জন্তি, তে আদীনৱানুপস্সনায পজ্জন্তি. ইতিস্সা কামধাতুযা নিক্খমিতুকামতা, অযং ৱুচ্চতি নেক্খম্মচ্ছন্দো. যো তত্থ অনভিসঙ্খাৰানং কিঞ্চি ৱিসোধেতি তস্স ধাৱৰা ৱা, অযং অব্যাপাদচ্ছন্দো. কিঞ্চি ৱিহিংসতি, অযং ৱিহিংসাছন্দো. ইতি নেক্খম্মাভিনীহতা তযো ছন্দা – নেক্খম্মচ্ছন্দো অব্যাপাদচ্ছন্দো অৱিহিংসাছন্দো. তত্থ নেক্খম্মচ্ছন্দো অলোভো; অব্যাপাদচ্ছন্দো অদোসো; অৱিহিংসাছন্দো অমোহো. ইমানি তীণি কুসলমূলানি অট্ঠসু সম্পত্তেসু পৰহিতানি, তেসংযেৱ চতুন্নং উপাদানানং নিৰোধায সংৱত্তন্তি. সচে ৱা পুন কম্মং কৰেয্য কণ্হং ৱা সুক্কং ৱা তস্স ৱিপাকহানায সংৱত্তন্তি. ইদং কম্মং অকণ্হং অসুক্কং কম্মক্খযায সংৱত্ততি. তত্থ যো তিণ্ণং অকুসলমূলানং নিৰোধো, অযং নিৰোধো. সোযেৱ মগ্গো তত্থ পটিপদানি ইমানি দ্ৱে সচ্চানি ইমানি চত্তাৰি সচ্চানি আৱট্টো হাৰো.
কামেসু সত্তাতি যে সেক্খা, তে একেনেৱাকাৰেন সত্তা. যে পুথুজ্জনা, তে দ্ৱীহাকাৰেহি সত্তা, তস্সাযং পঞ্হো ৱিভজ্জব্যাকৰণীযো ৱত্তব্বো. কিঞ্চাপি সোতাপন্নো পটিসেৱনায, নো চ খো অভিনিৱেসে সত্তো যো হি অপচযায পদহতি, ন উপচযায. সেক্খো হি কিলেসৱসেন কামে পটিসেৱতি. পুথুজ্জনো পন কিলেসসমুট্ঠানায কামে পটিসেৱতি. তত্থ কামেসু সত্তানং চতুওঘং তৰিস্সতীতি ৱিভজ্জব্যাকৰণীযো, অযং ৱিভত্তি.
৮০. পৰিৱত্তনোতি কামে যে নেৱ সজ্জন্তি ন চ সংযোজনেহি সংযুত্তা, তে ওঘং তৰিস্সন্তি ৱিপুলং মহন্তন্তি. অযং সুত্তস্স পটিপক্খো.
ৱেৱচনন্তি যো কামেসু সত্তো যো চ তত্থ কামানং গুণো, তত্থ ৱিসো সত্তো. যেপি কামানং আহাৰা ধম্মা, তত্থ ৱিসো সত্তো. তত্থিমং কামানং ৱেৱচনং পাকো ৰজো সল্লং গণ্ডো ঈতি উপদ্দৱোতি. যানি ৱা পন অঞ্ঞানি ৱেৱচনানি তত্থ ৱিসো সত্তোতি ৱেৱচনং. সত্তো বন্ধো মুচ্ছিতো গধিতো অজ্ঝোসিতো কামে অজ্ঝাপন্না পৰিমুত্তো তব্বহুলৱিহাৰীতি. যানি ৱা পন অঞ্ঞানি ৱেৱচনানি, অযং ৱেৱচনো নাম. কামপ্পচাৰপঞ্ঞত্তিযা কিলেসগোচৰপঞ্ঞত্তিযা পঞ্ঞত্তা চিত্তন্তি ৱেৱচনং. সত্তো তব্বহুলৱিহাৰীতি যানি ৱা পন অঞ্ঞানি. ইমে কামপ্পচাৰপঞ্ঞত্তিযা কিলেসগোচৰ পঞ্ঞত্তিযা পঞ্ঞত্তা, বীজপঞ্ঞত্তিযা পঞ্ঞত্তা, সঙ্খাৰা সংযোজনপঞ্ঞত্তিযা পঞ্ঞত্তা, উপাদানং হেতুপঞ্ঞত্তিযা পঞ্ঞত্তং, পুগ্গলো পুথুপঞ্ঞত্তিযা পঞ্ঞত্তো.
ওতৰণোতি ইমায পটিচ্চসমুপ্পাদো দুক্খঞ্চ সমুদযো চ. যে কিলেসা যে সঙ্খাৰা সংযোজনানি চ পঞ্চসু খন্ধেসু সঙ্খাৰক্খন্ধো ধম্মাযতনেসু অকুসলা ধম্মাযতনানি ইন্দ্ৰিযেসু সুখিন্দ্ৰিযঞ্চ, সোমনস্সিন্দ্ৰিযঞ্চ, অযং ইন্দ্ৰিযোতৰণো.
সোধনোতি এত্তকো. এসেৱ আৰম্ভো নিদ্দিসিতব্বো সুত্তত্থো.
অধিট্ঠানোতি ইমে ধম্মা অত্থি একত্ততায পঞ্ঞত্তা অত্থি ৱেমত্ততায. যে সঞ্ঞা বাহিৰো কামে, তে ৱেমত্ততায পঞ্ঞত্তা. পঞ্চসু কামগুণেসু সত্তাতি পৰিযুট্ঠানৱিপল্লাসা ৱেমত্ততায পঞ্ঞত্তা ওঘং তৰেয্যুং. ৱিপুলং মহন্তন্তি অৱিজ্জা একত্ততায পঞ্ঞত্তা.
পৰিক্খাৰোতি তস্স কো হেতু কো পচ্চযো? আৰম্মণপচ্চযতায পচ্চযো. অযোনিসো চ মনসিকাৰো সন্নিস্সযস্স পচ্চযতায পচ্চযো. অৱিজ্জা সমনন্তৰপচ্চযতায পচ্চযো. ৰাগানুসযো হেতুপচ্চযতায পচ্চযো. অযং হেতু, অযং পচ্চযো.
সমাৰোপনো পচ্চযোতি যে কামেসু সত্তা সুগতা সুৰূপাতি অযং কামধাতুযা ছন্দো ৰাগো তে অপুঞ্ঞমযা সঙ্খাৰা. তে কিং পচ্চযা? অৱিজ্জা পচ্চযা. তে কিস্স পচ্চযা? ৱিঞ্ঞাণস্স পচ্চযা. ইতি অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা. সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণং যাৱ জৰামৰণং এৱমেতস্স কেৱলস্স মহতো দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি একং সুত্তং গতং. পঞ্চনীৱৰণিকং সুত্তং কাতব্বং.
৮১. তত্থ কতমো দেসনাহাৰো নাম? যা চ অভিজ্ঝা যো চ ব্যাপাদো যঞ্চ উদ্ধচ্চং, অযং তণ্হা. যঞ্চ থিনমিদ্ধং, যঞ্চ কুক্কুচ্চং যা চ ৱিচিকিচ্ছা, অযং দিট্ঠি. যা পন কাযস্স অকম্মনিযতা কিঞ্চাপি তং মিদ্ধং নো তু সভাৱকিলেসতায কিলেসো, ইতি যা চ চিত্তসল্লীযনা যা চ কাযাকম্মনিযতা, অযং পক্খোপকিলেসো ন তু সভাৱকিলেসো. তত্থ অত্তসঞ্ঞানুপচিত্তং কিলমথো কুক্কুচ্চানুপচিত্তং থিনং যা চিত্তস্স লীযনা, ইতি ইমে পঞ্চ নীৱৰণা চত্তাৰি নীৱৰণানি সভাৱকিলেসা থিনমিদ্ধং নীৱৰণপক্খোপকিলেসো. যথা চত্তাৰো আসৱা সভাৱআসৱতায আসৱা নো তু চিত্তসাসৱতায আসৱা. সভাৱতায আসৱা. পক্খে আসৱতায আসৱা. অথ পনাহ সুত্তন্তং যেন তে সম্পযুত্তা ৱা ৱিপ্পযুত্তা ৱা আসৱা, তেযেৱ এতে ৱত্তব্বা সাসৱা ৱা অনাসৱা ৱা.
তত্থ কতমো ৱিচযো. অভিজ্ঝা কামতণ্হা ৰূপতণ্হা ভৱতণ্হা. যং ৱা পন কিঞ্চি অজ্ঝোসানগতং সাসৱা অভিজ্ঝিতস্স মেত্তানুপস্সিয যো অনত্থং চৰতি. তত্থ যো ব্যাপাদং উপ্পাদেতি, অচৰি চৰিস্সতীতি. এৱং নৱ আঘাতৱত্থূনি কত্তব্বানি, তস্সেৱং ব্যাপাদানুপস্সিস্স কিলেসো যো পৰিদাহো কাযকিলমথো অকম্মনিযতা মিদ্ধং. চিত্তানুপস্সিস্স পটিঘাতেন খিযনা, ইদং থিনমিদ্ধং. তত্থ অধিকৰণঅৱূপসমো, ইদং উদ্ধচ্চং. যং কিং কসথমীতি [কৰথমীতি (পী. ক.)] ইদং কুক্কুচ্চং. যং যথা ইদং সন্তীৰণং, অযং ৱিচিকিচ্ছা. তত্থ অৱিজ্জা চ তণ্হা চ অত্থি, ইদং পৰিযুট্ঠানং. আৱৰণং নীৱৰণং ছদনং উপক্কিলেসো চ অত্থি, ইদং কামচ্ছন্দো কামৰাগপৰিযুট্ঠানস্স পদট্ঠানং. ব্যাপাদো ব্যাপাদপৰিযুট্ঠানস্স পদট্ঠানং. থিনমিদ্ধং থিনমিদ্ধপৰিযুট্ঠানস্স পদট্ঠানং. উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং অৱিজ্জাপৰিযুট্ঠানস্স পদট্ঠানং. ৱিচিকিচ্ছা ৱিচিকিচ্ছাপৰিযুট্ঠানস্স পদট্ঠানং. কামৰাগপৰিযুট্ঠানং অনুসযসংযোজনস্স পদট্ঠানং. ব্যাপাদপৰিযুট্ঠানং পটিঘসংযোজনস্স পদট্ঠানং. থিনমিদ্ধপৰিযুট্ঠানং মানসংযোজনস্স পদট্ঠানং. অৱিজ্জাপৰিযুট্ঠানঞ্চ ৱিচিকিচ্ছাপৰিযুট্ঠানঞ্চ দিট্ঠিসংযোজনস্স পদট্ঠানং.
তত্থ কতমো লক্খণো হাৰো? কামৰাগপৰিযুট্ঠানে ৱুত্তে সব্বানি পৰিযুট্ঠানানি ৱুত্তানি হোন্তীতি. সংযোজনেসু ৱুত্তেসু সব্বসংযোজনানি ৱুত্তানি হোন্তি. অযং লক্খণো হাৰো.
৮২. তত্থ কতমো চতুব্যূহো হাৰো? যে ইমে পঞ্চ নীৱৰণা ঝানপটিপক্খো সো দুক্খসমুদযো. যং ফলং, ইদং দুক্খং. তত্থ কামচ্ছন্দস্স নেক্খম্মৱিতক্কো পটিপক্খো; ব্যাপাদস্স অব্যাপাদৱিতক্কো পটিপক্খো; তিণ্ণং নীৱৰণানং অৱিহিংসাৱিতক্কো পটিপক্খো. ইতি ইমে তযো ৱিতক্কা. নেক্খম্মৱিতক্কো সমাধিক্খন্ধং ভজতি. অব্যাপাদৱিতক্কো সীলক্খন্ধং ভজতি. অৱিহিংসাৱিতক্কো পঞ্ঞাক্খন্ধং ভজতি. ইমে তযো খন্ধা. অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো নীৱৰণপ্পহানায সংৱত্ততি. যং নীৱৰণপ্পহানং, অযং নিৰোধো. ইমানি চত্তাৰি সচ্চানি. অযং চতুব্যূহো হাৰো.
তত্থ কতমো আৱট্টো হাৰো? পঞ্চ নীৱৰণানি দস ভৱন্তি. যদপি অজ্ঝত্তং সাৰজ্জতি, তদপি নীৱৰণং. যদপি বহিদ্ধা সাৰজ্জতি, তদপি নীৱৰণং, এৱং যাৱ ৱিচিকিচ্ছা ইমে দস নীৱৰণা. অজ্ঝত্তবহিদ্ধা কিলেসা ইমানি দ্ৱে সংযোজনানি অজ্ঝত্তসংযোজনঞ্চ বহিদ্ধাসংযোজনঞ্চ. তত্থ অহন্তি অজ্ঝত্তং, মমন্তি বহিদ্ধা. সক্কাযদিট্ঠি অজ্ঝত্তং, একসট্ঠি দিট্ঠিগতানি বহিদ্ধা. যো অজ্ঝত্তং ছন্দৰাগো ৰূপেসু অৱীতৰাগো ভৱতি অৱীতচ্ছন্দো. এৱং যাৱ ৱিঞ্ঞাণে, অযং অজ্ঝত্তা তণ্হা. যং ছসু বাহিৰেসু আযতনেসু তীসু চ ভৱেসু অজ্ঝোসানং, অযং বহিদ্ধা তণ্হা. ইমানি দ্ৱে সচ্চানি সংযোজনানি সংযোজনীযা চ ধম্মা. তত্থ সংযোজনেসু ধম্মেসু যা নিব্বিদানুপস্সনা চ, অযং মগ্গো. যং সংযোজনপ্পহানং, অযং নিৰোধো. অযং আৱট্টো হাৰো.
তত্থ কতমো ৱিভত্তিহাৰো? সংযোজনন্তি ন এতং একংসেন. মানসংযোজনং দিট্ঠিভাগিযন্তি ন তং একংসেন অদিট্ঠমানং নিস্সাযমানং ন পজহতি. যো পঞ্চ উদ্ধম্ভাগিযো মানো কিঞ্চাপি সো দিট্ঠিপক্খে সিযা. ন তু ওৰম্ভাগিযং সংযোজনং তস্স পহানায সংৱত্ততীতি. যো চ অহংকাৰো ন পৱিদ্ধোযং পনস্স এৱং হোতি. কদাসু নামাহং তং সন্তং আযতনং সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰিস্সামি, যং অৰিযা সন্তং আযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰিস্সন্তীতি, অযং অভিজ্ঝা ন চ তং নীৱৰণং. অত্থি পন অৰহতো কাযকিলেসমিদ্ধঞ্চ ওক্কমতি ন চ তং নীৱৰণং তস্স থিনমিদ্ধং নীৱৰণন্তি. ন একংসেন. অযং ৱিভত্তিহাৰো.
পৰিৱত্তনোতি পঞ্চ নীৱৰণা পঞ্চঙ্গিকেন ঝানেন পহানং গচ্ছন্তি. অযং তেসং পটিপক্খো নীৱৰণো অসুকস্স পহীনাতি ন অঞ্ঞানুমিনিতব্বং, পৰমত্থমজ্ঝত্তং, অযং পৰিৱত্তনা.
তত্থ কতমো ৱেৱচনো? কামচ্ছন্দো ছন্দৰাগো পেমং নিকন্তীতি ৱেৱচনং. নীৱৰণং ছদনং উপক্কিলেসো পৰিযুট্ঠানন্তি ৱেৱচনং.
পঞ্ঞত্তীতি অৱিজ্জাপচ্চযা কিচ্চপঞ্ঞত্তিযা [পচ্চাপঞ্ঞত্তিযা (ক.)] পঞ্ঞত্তি, ব্যাপাদো ৱিক্খেপপঞ্ঞত্তিযা পঞ্ঞত্তি, থিনমিদ্ধং অসমুগ্ঘাতপঞ্ঞত্তিযা পঞ্ঞত্তি. এৱং সব্বেপি এতে পঞ্চ নীৱৰণা ইমম্হি সুত্তে ৱিক্খেপপঞ্ঞত্তিযা পঞ্ঞত্তি.
তত্থ কতমো ওতৰণো? ইমে পঞ্চ নীৱৰণা অৱিজ্জা চ তণ্হা চ তত্থ অৱিজ্জামূলা নীৱৰণা. যা তণ্হা ইমে সঙ্খাৰা, তে অৱিজ্জাপচ্চযা ইমে দ্ৱে ধম্মা পঞ্চসু খন্ধেসু সঙ্খাৰক্খন্ধপৰিযাপন্না, আযতনেসু ধম্মাযতনং, ধাতূসু ধম্মধাতু, ইন্দ্ৰিযেসু ইমেসং ধম্মানং পদট্ঠানং সুখিন্দ্ৰিযস্স চ সোমনস্সিন্দ্ৰিযস্স চ ইত্থিন্দ্ৰিযস্স চ পুৰিসিন্দ্ৰিযস্স চ.
তত্থ কতমো সোধনো হাৰো? ইদং সুত্তং যথা আৰব্ভ নিক্খিত্তং সো অত্থো ভাসিতো ইমেহি পঞ্চহি পদেহি.
তত্থ কামচ্ছন্দো চ ব্যাপাদো চ ৱিচিকিচ্ছা চ ন একত্ততায পঞ্ঞত্তা, কামাতি ন একত্ততায পঞ্ঞত্তা, অথ খলু ৱেমত্ততায পঞ্ঞত্তা. অযং অধিট্ঠানো হাৰো.
তত্থ কতমো পৰিক্খাৰো? কামচ্ছন্দস্স অযোনিসো মনসিকাৰো সুভাৰম্মণপচ্চযো; সুভনিমিত্তঞ্চ হেতু. ব্যাপাদস্স অযোনিসো মনসিকাৰো আঘাতৱত্থূনি চ পচ্চযো; পটিঘানুসযো হেতু. থিনমিদ্ধস্স পটিসংহাৰো পচ্চযো; পৱত্তিযা কিলমথা চলনা তঞ্চ হেতু. উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চস্স ৰজনীযং আৰম্মণিযং অস্সাদিযাকিন্দ্ৰিযং তাৱ অপৰিপুণ্ণঞ্চ ঞাণং পচ্চযো; কামসঞ্ঞা চ দিট্ঠিঅনুসযো চ হেতু. ৱিচিকিচ্ছায নৱ মানৱিধা আৰম্মণং মানানুসযো, সোৱ পচ্চযো; ৱিচিকিচ্ছানুসযো হেতু. এতে পঞ্চ ধম্মা সহেতু সপ্পচ্চযা উপ্পজ্জন্তি.
তত্থ কতমো সমাৰোপনো হাৰো? ইমে পঞ্চ নীৱৰণা চত্তাৰোপি এতে আসৱা গণ্ডাপি [তণ্হাপি (পী.)] এতে সল্লাপি এতে উপাদানানি এতে. তেসু এৱ বাহিৰেসু ধম্মেসু সংকিলেসভাগিযং সুত্তন্তি পঞ্ঞত্তিং গচ্ছতি. অযং সমাৰোপনো হাৰো.
নিদ্দিট্ঠং সংকিলেসিকভাগিযং সুত্তং.
৮৩. মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মাতি গাথা.
তত্থ কতমো দেসনা হাৰো? ইমম্হি সুত্তে কো অত্থো খন্ধৱৱত্থানেন ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধং দেসেতি, ধাতুৱৱত্থানেন মনোৱিঞ্ঞাণধাতুং, আযতনৱৱত্থানেন মনাযতনং, ইন্দ্ৰিযৱৱত্থানেন মনিন্দ্ৰিযং. তস্স কিং পুব্বঙ্গমা ধম্মা? সংখিত্তেন ছ ধম্মা পুব্বঙ্গমা ধম্মা কুসলমূলানি চ অকুসলমূলানি চ অনিমিত্তং ইমম্হি সুত্তে কুসলমূলং দেসিতং. তত্থ কতমা মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা? মনো তেসং পুব্বঙ্গমং, যথাপি বলস্স ৰাজা পুব্বঙ্গমো, এৱমেৱ ধম্মানং মনোপুব্বঙ্গমা. তত্থ তিৱিধানং পুব্বঙ্গমানং নেক্খম্মচ্ছন্দেন অব্যাপাদচ্ছন্দেন অৱিহিংসাছন্দেন. অলোভস্স নেক্খম্মচ্ছন্দেন পুব্বঙ্গমা. অদোসস্স অব্যাপাদচ্ছন্দেন পুব্বঙ্গমা. অমোহস্স অৱিহিংসাছন্দেন পুব্বঙ্গমা. তত্থ মনোসেট্ঠাতি মনসা ইমে ধম্মা উস্সটা মনেন ৱা নিম্মিতা. মনোৱ ইমেসং ধম্মানং সেট্ঠোতি মনোৱ ইমেসং ধম্মানং সেট্ঠজেট্ঠোতি মনোৱ ইমেসং ধম্মানং আধিপচ্চং কৰোতীতি মনোসেট্ঠা. মনোজৱাতি যত্থ মনো গচ্ছতি. তত্থ ইমে ধম্মা গচ্ছন্তীতি মনোজৱা. যথা ৱাতো সীঘং গচ্ছতি অঞ্ঞো ৱা কোচি সীঘং গামকো ৱুচ্চতে ৱাতজৱোতি পক্খিগামিকোতি, এৱমেৱ ইমে ধম্মা মনেন সম্পজাযমানা গচ্ছন্তি, তত্থ ইমে ধম্মা গচ্ছন্তীতি মনোজৱাতি. তে তিৱিধা ছন্দসমুদানিতা অনাৱিলতা চ সঙ্কপ্পো. সত্তৱিধা চ কাযিকং সুচৰিতং ৱাচসিকং সুচৰিতং, তে দস কুসলকম্মপথা. তত্থ মনসা চে পসন্নেনাতি মনোকম্মং. ভাসতি ৱাতি ৱচীকম্মং. কৰোতি ৱাতি কাযকম্মং. ইমেহি ইমস্মিং সুত্তে দস কুসলকম্মপথা পৰমাপি সন্তা সীলৱতা পৰমা. সো ভৱতি ৱিৱত্তিযং ন লোকনিয্যানায ৱাসনাভাগিযং সুত্তং ভৱতি. অযং দেসনা.
তত্থ কতমো ৱিচযো হাৰো? মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মাতি কুসলমূলানি চ অট্ঠঙ্গসম্মত্তানি. ইদং সুত্তং.
যুত্তীতি দসন্নং কুসলকম্মপথানং যো ৱিপাকো, সো সুখৱেদনীযো অব্যাপাদস্সঙ্গমানো. ছাযাৱ অনপাযিনীতি অনুগচ্ছতি অত্থি এসা যুত্তি.
পদট্ঠানন্তি অট্ঠাৰসন্নং মনোপৱিচাৰানং পদট্ঠানং. মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মাতি সব্বকুসলপক্খস্স ইমে ধম্মা পদট্ঠানং. মনসা চে পসন্নেনাতি যো চেতসো পসাদো, ইদং সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স পদট্ঠানং. ভাসতি ৱাতি সম্মাৱাচায. কৰোতি ৱাতি সম্মাকম্মন্তস্স চ সম্মাৱাযামস্স চ পদট্ঠানং.
লক্খণোতি ইতি পুব্বঙ্গমা ধম্মাতি ৱেদনাপুব্বঙ্গমাপি এতে, সঞ্ঞাপুব্বঙ্গমাপি এতে, সঙ্খাৰপুব্বঙ্গমাপি এতে. যে কেচি ধম্মা সহজাতা সব্বে পুব্বঙ্গমা এতেসং ধম্মানং. ততো নং সুখমন্ৱেতীতি সোমনস্সমপি নং অন্ৱেতি যং সুসুখচ্ছাযা তদাপি নং সুখং তদপি অন্ৱেতি.
৮৪. তত্থ কতমো চতুব্যূহো হাৰো? মনোপুব্বঙ্গমাতি ন ইদং একাদিৱচনং. কিং কাৰণা? সব্বে যেৱ ইমে ছৱিঞ্ঞাণকাযা, ইমম্হি ভগৱতো কো অধিপ্পাযো? যে সুখেন অত্থিকা, তে মনং পসাদেন্তীতি অযং ইমম্হি সুত্তে ভগৱতো অধিপ্পাযো. অত্থো পুব্বেযেৱ নিদ্দিট্ঠো.
যানি হি কুসলমূলানি, তানি অট্ঠানিসংসমত্তা হেতু, অযং অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো. দস ঠানানি দেসনাহেতূনি দেসনাপচ্চযা নিদ্দেসনা চ. তত্থ যং মঞ্ঞে দুক্খেন সহ নামৰূপং ৱিঞ্ঞাণসচ্চন্তি অঙ্গেন কুসলমূলং পহীযতি, অযং অপ্পহীনভূমিযং সমুদযো. যং তেসং পহানা, অযং নিৰোধো. ইমানি চত্তাৰি সচ্চানি. অযং আৱট্টো হাৰো.
ৱিভত্তীতি –
মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা, মনোসেট্ঠা মনোমযা;
মনসা চে পসন্নেন, ভাসতি ৱা কৰোতি ৱা;
ততো নং সুখমন্ৱেতি, ছাযাৱ অনপাযিনীতি.
তং ন একংসেন সমণস্স ৱা ব্ৰাহ্মণস্স ৱা পন হোতি. তস্স ৱা মিচ্ছাদিট্ঠিকস্স সকসত্থে চিত্তং পসাদেতি, তেন চ পসন্নেন চিত্তেন ভাসতি ব্যাকৰোতি ন তং সুখমন্ৱেতি ন ছাযাৱ অনুগামিনী, দুক্খমেৱ তং অন্ৱেতি. যথা ৱহন্তং চক্কং পদমন্ৱেতি, ইদং তং ৱিভজ্জব্যাকৰণীযং. মনসা চে পসন্নেন কাযকম্মং ৱচীকম্মং সুখৱেদনীযন্তি সমগ্গতে সুখৱেদনীযং মিচ্ছগ্গতে দুক্খৱেদনীযং, অযং ৱিভত্তি.
তত্থ কতমো পৰিৱত্তনো হাৰো? মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মাতি যং মনসা পদুট্ঠেন ভাসতি ৱা কৰোতি ৱা দুক্খমস্সানুগামিনী, এতানিযেৱ দ্ৱে সুত্তানি ভাসিতানি এস এৱ চ পটিপক্খো. ৱেৱচনন্তি যদিদং মনোচিত্তং ৱিঞ্ঞাণং মনিন্দ্ৰিযং মনোৱিঞ্ঞাণধাতু.
পঞ্ঞত্তীতি মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মাতি অযং মনো কিঞ্চি পঞ্ঞত্তিযা পঞ্ঞত্তং. ধম্মাতি কুসলকম্মপথপঞ্ঞত্তিযা পঞ্ঞত্তং. মনোসেট্ঠাতি ৱিসিট্ঠপঞ্ঞত্তিযা পঞ্ঞত্তং. মনোজৱাতি সহপঞ্ঞত্তিযা পঞ্ঞত্তং. চিত্তন্তি নেক্খম্মপঞ্ঞত্তিযা পঞ্ঞত্তং. মনসা চে পসন্নেনাতি সদ্ধিন্দ্ৰিযপঞ্ঞত্তিযা পঞ্ঞত্তং. মনসা চে পসন্নেনাতি অনাৱিলসঙ্কপ্পদুতিযজ্ঝানপঞ্ঞত্তিযা পঞ্ঞত্তং. মনসা চে পসন্নেনাতি অস্সদ্ধানং পটিপক্খপঞ্ঞত্তিযা পঞ্ঞত্তং. ভাসতি ৱাতি সম্মাৱাচাপঞ্ঞত্তিযা পঞ্ঞত্তং. কৰোতি ৱাতি সম্মাকম্মন্তপঞ্ঞত্তিযা পঞ্ঞত্তং. ততো নং সুখমন্ৱেতীতি ঝানসমাধানং. ইন্দ্ৰিযেসু মনিন্দ্ৰিযং. পটিচ্চসমুপ্পাদে ৱিঞ্ঞাণং. মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মাতি মেত্তা চ মুদুতা চ ঝানেসু দুতিযং ঝানং ততিযঞ্চ. খন্ধেসু সঙ্খাৰক্খন্ধপৰিযাপন্নো. ধাতূসু ধম্মধাতু, আযতনেসু ধম্মাযতনং. যং কুসলং ইন্দ্ৰিযেসু সুখিন্দ্ৰিযঞ্চ সোমনস্সিন্দ্ৰিযঞ্চ পদট্ঠানং. ইমেসং ধম্মানং পটিচ্চসমুপ্পন্নানং ফস্সপচ্চযা সুখৱেদনীযো ফস্সো সুখৱেদনা মনোপৱিচাৰেসু সোমনস্সৱিচাৰো ছত্তিংসেসু পঠমপদেসু ছ সোমনস্সনেক্খম্মস্সিতা. ইতি অযং ওতৰণো হাৰো.
তত্থ কতমো সোধনো হাৰো? যং অত্থং আৰব্ভ ইদং সুত্তং ভাসিতং. সো অত্থো নিযুত্তো এতমত্থং আৰব্ভ সুত্তং. অযং সোধনো হাৰো.
৮৫. তত্থ কতমো অধিট্ঠানো হাৰো? মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মাতি ৱেৱচনপঞ্ঞত্তি, ন একত্তপঞ্ঞত্তি. ধম্মাতি একতো ন ৱেৱচনপঞ্ঞত্তি. মনসা চে পসন্নেনাতি সো পসাদো দ্ৱিধো অজ্ঝত্তঞ্চ অব্যাপাদাৱিক্খম্ভনবহিদ্ধা চ ওকপ্পনতো. সো অজ্ঝত্তপসাদো দ্ৱিধো. সমুগ্ঘাতপসাদো চ ৱিক্খম্ভনপসাদো চ ব্যাপাদপৰিযুট্ঠানং. ৱিঘাতো ন মূলপসাদো জাতমূলম্পি ৱা. পসাদো সব্যাপাদং ৱিঘাতেন. ততো নং সুখমন্ৱেতীতি সুখং কাযিকঞ্চ চেতসিকঞ্চ অপ্পিযৱিপ্পযোগোপি পিযসম্পযোগোপি নেক্খম্মসুখম্পি পুথুজ্জনসুখম্পি পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গম্পি চেতসিকং সুখং. যম্পি পস্সদ্ধকাযো সুখং ৱেদেতি, তম্পি কাযিকং সুখং বোজ্ঝঙ্গা চ চেতসিকং সুখং. যম্পি পস্সদ্ধকাযো সুখং ৱেদেসি, তম্পি তঞ্চ সুখপদট্ঠানং পঞ্ঞত্তিযা যথাৱুত্তং তং অপৰামট্ঠং কুসলানং ধম্মানং. অন্ৱেতীতি অপ্পনা সন্দিস্সতি ন চাযং ৱা পত্তভূতো অন্ৱেতি. তদিদং সুত্তং দ্ৱীহি আকাৰেহি অধিট্ঠাতব্বং. হেতুনা চ যো পসন্নমানসো ৱিপাকেন চ যো দুক্খৱেদনীযো.
পৰিক্খাৰোতি ভগৱা পঞ্চসতেন ভিক্খুসঙ্ঘেন নগৰং পৱিসতি ৰাজগহং. তত্থ মনুস্সো পুগ্গলো ভগৱন্তং পৰিৱিসতি, তস্স পসাদো উপ্পন্নো কুসলমূলপুব্বযোগাৱচৰোপি. সো অঞ্ঞেসঞ্চ অক্খাতি, ইদং ৱাচং ভাসতি লাভা তেসং, যেসং নিৱেসনং ভগৱা পৱিসতি, অম্হাকম্পি যদি ভৱেয্য মযম্পি ভগৱতো সংপসাদং লচ্ছম্হাতি. যেন ভগৱা তেনঞ্জলিং পণামেত্ৱা ‘‘নমো ভগৱতো নমো ভগৱতো’’তি অব্যাপাদমানো একমন্তে অট্ঠাসি. তদনন্তৰে ভগৱা ইমং সুত্তং অভাসিত্থ ‘‘মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা’’তি. সব্বং সুত্তং তথা যং পৰেসং ভাসতি ইদং ৱাচাকম্মং. যং অঞ্জলিং পণামেতি, ইদং কাযকম্মং. যো মনোপসাদো, ইদং মনোকম্মং. তত্থ যং পৰেসং পকাসেতি ভাসতি ৱণ্ণং. যেসং ভগৱা নিৱেসনং গচ্ছতীতি. সব্বং তস্স অলোভো কুসলমূলং. যং ভগৱতি মেত্তচিত্তো, তস্স অদোসো কুসলমূলং. যং অঞ্জলিং পণামেতি মানঞ্চ নিগ্গণ্হাতি, তত্থস্স অমোহো কুসলমূলং পাতুভৱতি. যং উড়াৰপঞ্ঞং পটিলভতি, ইদমস্স দিট্ঠিৱিপল্লাসপ্পহানং. যং তথাযেৱ সংৱৰো হোতি, ইদমস্স সঞ্ঞাৱিপল্লাসপ্পহানং. যং মনস্স পসাদনং, ইদমস্স চিত্তৱিপল্লাসপ্পহানন্তি অকুসলৱিপল্লাসানং ৱিক্খম্ভনং পহানং পচ্চযো. তীণি কুসলমূলানি যো অনাৱিলচিত্তসঙ্কপ্পো, সো তস্স মনসিকাৰোতি ৱুচ্চতি. যং কিলেসেহি ৱিক্খম্ভনং ইতি ৱিপল্লাসা চ আৰম্মণা সপ্পচ্চযতায পচ্চযো কুসলমূলানি চ সন্দিস্সযতায পচ্চযো, সো চ মনসিকাৰো হেতুনা ইমিনা পচ্চযেন চিত্তং উপ্পন্নং. তত্থ যং সসত্থাৰম্মণং চিত্তং পৱত্তং অযং বুদ্ধানুস্সতি. যম্পি ভগৱতো গুণে মনসি কৰোতি, অযমস্স ধম্মানুস্সতি. তত্থ সতিসম্পজঞ্ঞং হেতু, অযঞ্চ পচ্চযো. ৱাচা পঞ্ঞা হেতু ৱিতক্কৱিচাৰা পচ্চযো. কাযসঙ্খাৰা কম্মস্স অভিসঙ্খাৰো নাম হেতু ৱা অপ্পচ্চযো সুখৱেদনীযস্স কম্মস্স উপচযো হেতুকা কম্মস্স পচ্চযো.
৮৬. তত্থ কতমো সমাৰোপনো হাৰো? মনসাযেৱ পসন্নেন সতোযেৱেত্থ পসন্নো অপি চ চিত্তৱোদানা সত্তা ৱিমুচ্চন্তীতি তেন সত্তা চিত্তপুব্বঙ্গমা চিত্তেন পসন্নেন চেতনাপি তত্থ চিত্তভূতা ভৱন্তীতি পটিঘা অযং চেতনানং পসাদেন কাযো চস্স পসাদো, সো চ আৰভতি পসাদেন পসন্নো সঞ্ঞানন্তি চস্স অৱিপৰীতা, সো পঞ্চৱিধো ৱিক্খম্ভনা, কাযপস্সম্ভনাযেৱা পসাদো চিত্তসিতো চিত্তং পন পুব্বংযেৱ পসন্নং. অযং সমাৰোপনা. এৱং পঞ্চন্নম্পি পসাদো. ততো নং সুখমন্ৱেতীতি কতমং ভগৱা নিদ্দিসতি? ন হি অত্তসচ্চং তস্স কম্মস্স ৱিপাকো অন্ৱেতি. তস্স উপাযো অনুগচ্ছতি যদা সিতপচ্চযা উপ্পজ্জতে সোমনস্সং অৱিপ্পটিসাৰোপি অন্ৱেতি. অযং সমাৰোপনো হাৰো.
মহানাম সক্কস্স সুত্তং [পস্স সং. নি. ৫.১০১৭]. তস্মিং চে সমযে অস্সতো অসম্পজানো কালং কৰেয্য কামে ভৱতি. অস্সতো অভিসমাহাৰো যো মা ভাযি, মহানাম, যং তং চিত্তং দীঘৰত্তং সদ্ধাপৰিভাৱিতং সীলপৰিভাৱিতং সুতচাগপৰিভাৱিতন্তি ৱিত্থাৰেন কাতব্বং. চাগেন চ পঞ্ঞায চ কিং দস্সেতি? যা সদ্ধা, সা চেতসো পসাদো. যা অনাৱিলসঙ্কপ্পিতা, সা সদ্ধা. কিং কাৰণা? অনাৱিললক্খণা. অনাৱিললক্খণা হি সদ্ধা. অপৰে আহু গুণপৰিসুদ্ধিনিট্ঠাগমনলক্খণা, যঞ্চ অপৰে ৱা ৱচনপটিগ্গহলক্খণা সদ্ধা. অপৰো পৰিযাযো অত্তানং যদি এৱং ওকপ্পেতি ‘‘নাহং কিঞ্চি জানামীতি এসা অহং তত্থ অনুঞ্ঞত্তা অনঞ্ঞতা’’তি. অযং সদ্ধাতি. অপৰো পৰিযাযো একসট্ঠিযা দিট্ঠিগতানং আদীনৱানুপস্সনা অনিচ্চং দুক্খমনত্তাতি. তেন চ পদিট্ঠং ভৱতি যথা গম্ভীৰে উদপানে উদকং চক্খুনা পস্সতি ন চ কাযেন অভিসম্ভুনাতি. এৱমস্স অৰিযা নিজ্ঝানক্খন্তিযা দিট্ঠি ভৱতি, ন চ সচ্ছিকতা. অযং ৱুচ্চতি সদ্ধা. সা চ লোকিকা. অপৰো পৰিযাযো খমতি পুথুজ্জনভূতস্স ৱীসতি চাতি কো সক্কাযাধীনা ন নিৱেসো. ন এতং একন্তি নযসঞ্ঞা যথাভূতং দিট্ঠিযা তু খলু মুদূহি পঞ্চহি ইন্দ্ৰিযেহি দস্সনমগ্গেন পহীনা ভৱন্তি. দিট্ঠেকট্ঠা চ কিলেসা, অযং সদ্ধা.
সোতাপত্তঙ্গমদুক্খাযং ভূমিযং পৰিপুণ্ণা ৱুচ্চতি. তস্মিংযেৱ ভূমিযং সেক্খসীলং অৰিযা ধাৰন্তি ৱুচ্চতি. তস্মিংযেৱ ভূমিযং মুদুপঞ্ঞা পঞ্ঞিন্দ্ৰিযন্তি ৱুচ্চতি. তস্মিংযেৱ ভূমিযং খন্ধেহি অনত্থিকতা, অযং চাগো. তস্মা সদ্ধা চাগাধিট্ঠানেন নিদ্দিসিতব্বা. যতিকেন [তেন (ক.)] ভিয্যো মনেন সা হিস্স ৱিপৰীতা দিট্ঠিকা অস্সদ্ধা, সা নযনউপধীসু পমত্তা সমাদিন্না. তত্থ সদ্ধিন্দ্ৰিযং যো কামং পৰিৱিস্সন্তি ইতি সন্তপাপপটিনিস্সগ্গা ন চাগাধিট্ঠানং পঞ্ঞিন্দ্ৰিযেন পঞ্ঞাধিট্ঠানং, সীলেন উপসমাধিট্ঠানং. ইমে চত্তাৰো ধম্মা সীলং পৰিভাৱযন্তি সদ্ধা সীলং চাগো চ পঞ্ঞাতি. তত্থ সদ্ধায ওঘং তৰতি. যং সীলং, অযং অপ্পমাদো. যো চাগো, ইদং পঞ্ঞায কম্মং. যা পঞ্ঞা, ইদং পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং, তত্থ যং সদ্ধিন্দ্ৰিযং. তং তীসু অৱেচ্চপ্পসাদেসু. যং সীলং, তং সদ্ধিন্দ্ৰিযেসু. যো চাগো, সো চতূসু ঝানেসু. যা পঞ্ঞা, সা সচ্চেসু, সতি সব্বত্থগামিনী. তস্স সেক্খস্স ভদ্দিকা ভতি, ভদ্দিকো অভিসম্পৰাযো. তস্স সম্মুট্ঠস্সতিকস্স সীলং কৰোন্তস্স ন কাযসম্মুট্ঠস্সতিতায তানি ৱা ইন্দ্ৰিযানি তং ৱা কুসলমূলং কম্মৱিপাকং ভৱতি. তস্স তিকস্স অত্থনিদ্দেসো. তত্থ সদ্ধা সীলং চাগো পঞ্ঞা চত্তাৰো ধম্মা. যা সদ্ধা যা চ পঞ্ঞা, ইদং মনোসুচৰিতং. যং সীলং, ইদং কাযিকং ৱাচসিকং সুচৰিতং. যো চাগো, ইদং চেতসিকং অলোভো সুচৰিতং. ইতি চিত্তে গহিতে পঞ্চক্খন্ধা গহিতা ভৱন্তি. ইমেহি ধম্মেহি সুচৰিতং ইদং দুক্খঞ্চ অৰিযসচ্চং পদট্ঠানং মগ্গস্স.
৮৭. তত্থ কতমো ৱিচযো হাৰো? যা চ সদ্ধা যঞ্চ সীলং. তং কিস্স কৰোতি? যা সদ্ধা তায ভগৱন্তং অনুস্সৰতি মত্তেনপি হত্থিনা সমাগতা, অস্স ভো কুক্কুৰা সব্বং সীলেন নপ্পটিপজ্জতি কাযেন ৱা ৱাচায ৱা ঠানং ৱিসাৰদো ভৱতীতি অৱিপ্পটিসাৰী পঞ্ঞা যস্স পঞ্ঞত্তং উপট্ঠপেতি. তস্স অখণ্ডস্স সীলং যং ন পচ্ছি তস্সং মোহস্স অকুসলচিত্তং উপ্পজ্জতি মিচ্ছাদিট্ঠিসহগতং ৱা, অযং ৱিচযো হাৰো. ধম্মৱাদিনো ভদ্দিকাৰাতি ভৱিস্সতি অত্থি এসা যুত্তি.
তত্থ কতমো পদট্ঠানো হাৰো? যমিদং চিত্তং দীঘৰত্তং পৰিভাৱিতং সদ্ধায সীলেন চাগেন পঞ্ঞায সমাধিনা পঠমজ্ঝানস্স পদট্ঠানং. যা সদ্ধা অস্স অনাৱিলসঙ্কপ্পো, তং দুতিযজ্ঝানস্স পদট্ঠানং. তীণি চ অৱেচ্চপ্পসাদা যং সীলং, তং অৰিযকন্তং, তং সীলক্খন্ধস্স পদট্ঠানং. যা পঞ্ঞা, সা পঞ্ঞাক্খন্ধস্স পদট্ঠানং. ইমে চ ধম্মা ইদঞ্চ চিত্তং একোদিভূতসমাধিস্স পদট্ঠানং. সদ্ধা সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স পদট্ঠানং. চাগো সমাধিন্দ্ৰিযস্স পদট্ঠানং. পঞ্ঞা পঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স পদট্ঠানং. সদ্ধা চ পঞ্ঞা চ ৱিপস্সনা পদট্ঠানং. সীলঞ্চ চাগো চ সমথস্স পদট্ঠানং. সদ্ধা চ পঞ্ঞা চ অৱিজ্জা ৱিৰাগায পঞ্ঞাৱিমুত্তিযা পদট্ঠানং. সীলঞ্চ চাগো চ ৰাগৱিৰাগায চেতোৱিমুত্তিযা পদট্ঠানং.
তত্থ কতমো লক্খণো হাৰো? ৱিঞ্ঞাণে ৱুত্তে সদ্ধাসতিভাৱিতে সব্বে পঞ্চক্খন্ধা ৱুত্তা ভৱন্তি. সদ্ধায ভণিতায সব্বানি সত্ত ধনানি ভণিতানি হোন্তি সদ্ধাধনং…পে… সীলক্খন্ধে ৱুত্তে সমাধিক্খন্ধো চ পঞ্ঞাক্খন্ধো চ ৱুত্তা ভৱন্তি. যং তং চিত্তং দীঘৰত্তং পৰিভাৱিতং পচ্ছিমকে কালে ন তদনুপৰিৱত্তি ভৱিস্সতীতি নেতং ঠানং ৱিজ্জতি. তত্থ সঞ্ঞাপি তদনুপৰিৱত্তিনী ভৱতি. যেপি তজ্জাতিকা ধম্মা, তেপি তদনুপৰিৱত্তিনো ভৱন্তি. ৰূপসঞ্ঞা ৰূপসঞ্চেতনানুপস্সনমনসিকাৰো এৱং ছন্নং আযতনানং ৱিঞ্ঞাণকাযে, অযং লক্খণো হাৰো.
তত্থ কতমো চতুব্যূহো হাৰো? ইধ সুত্তে ভগৱতো কো অধিপ্পাযো? যে ভদ্দিকং ভতিং আকঙ্খেয্য ভদ্দিকঞ্চ অভিসম্পৰাযং, তে সদ্ধং সীলং চাগং পঞ্ঞঞ্চ মনসি কৰিস্সন্তি, অযং অধিপ্পাযো. যে চঞ্ঞেপি সত্তা তথাগতস্স সম্মুখং ন পটিযুজ্ঝন্তে, ইমং ধম্মং সোতা অৱিপ্পটিসাৰতো কালং কৰিস্সন্তীতি, অযং অধিপ্পাযো.
৮৮. তত্থ কতমো আৱট্টো হাৰো? ইদম্পি চত্তাৰো ধম্মা সদ্ধা চ পঞ্ঞা চ অস্সদ্ধিযঞ্চ অৱিজ্জঞ্চ হনন্তি. সীলঞ্চ চাগো চ তণ্হা চ দোসঞ্চ হনন্তি. তস্স দ্ৱে মূলানি পহীযন্তি. দুক্খং নিৱত্তেতি অপ্পহীনভূমিযঞ্চ দ্ৱিমূলানি পঞ্চক্খন্ধা. দ্ৱে অৰিযসচ্চানি সমথো চ ৱিপস্সনা চ. দ্ৱিন্নং মূলানং পহানং. ইমানি দ্ৱে সচ্চানি নিৰোধো চ মগ্গো চ. অযং আৱট্টো হাৰো.
তত্থ কতমো ৱিভত্তি? যং তং চিত্তং সদ্ধাপৰিভাৱিতং…পে… সচে পুথুজ্জনস্স তস্সপি ভদ্দিকা ভতি ভৱিস্সতীতি ন একংসেন তস্স কম্মং দিট্ঠেযেৱ ধম্মে ৱিপাকন্তি পচ্চেস্সতি, অপৰম্হি ৱা পৰিযাযে ভৱিস্সতি. যং ৱা অতীতং ৱিপাকায পচ্চুপট্ঠিতং, তপ্পচ্চযানি চেতানি, যে যথা মহাকম্মৱিভঙ্গে ‘‘তেনাযং ৱিভজ্জব্যাকৰণিযো নিদ্দেসো ধম্মচাৰিনো যা ভদ্দিকা ভতী’’তি.
তত্থ কতমা পৰিৱত্তনা? অস্সদ্ধিযং দুস্সীল্যং যং মচ্ছেৰং দুপ্পঞ্ঞং চ [দুপ্পঞ্ঞিযং (ক.)] যঞ্চ পটিপক্খেন পহীনা ভৱন্তি, অযং পৰিৱত্তনা.
তত্থ কতমং ৱেৱচনং? যং তং চিত্তং দীঘৰত্তং পৰিভাৱিতং চিত্তং মনোৱিঞ্ঞাণং…পে… যং সদ্ধাবলং সদ্ধিন্দ্ৰিযং, যং সীলং তং সুচৰিতং, সংযমো নিযমো দমো খন্ধতা ইমানি তস্স ৱেৱচনানি. যো চাগো সো পটিনিস্সগ্গো অলোভো ৱোসগ্গো চাগোযিট্ঠানং. যা পঞ্ঞা সা পঞ্ঞত্তা পঞ্ঞপ্পভা পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং পঞ্ঞাবলং.
তত্থ কতমা পঞ্ঞত্তি? যং তং চিত্তং বীজং পঞ্ঞত্তিযা পঞ্ঞত্তং. পৰিভাৱনা ৱাসনা পঞ্ঞত্তিযা পঞ্ঞত্তি. সদ্ধা পসাদপঞ্ঞত্তিযা পঞ্ঞত্তা. সীলং সুচৰিতপঞ্ঞত্তিযা পঞ্ঞত্তং. চাগো পুঞ্ঞকিৰিযপঞ্ঞত্তিযা পঞ্ঞত্তো. পঞ্ঞা ৱীমংসপঞ্ঞত্তিযা পঞ্ঞত্তা. ইমে তযো ধম্মা সদ্ধা সীলং চাগো পঞ্ঞৱতো পাৰিসুদ্ধিং গচ্ছন্তি.
তত্থ কতমো ওতৰণো? যং চিত্তং, তং খন্ধেসু ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো, ধাতূসু মনোৱিঞ্ঞাণধাতু, আযতনেসু মনাযতনং. যে চত্তাৰো ধম্মা, তে খন্ধেসু সঙ্খাৰক্খন্ধে পৰিযাপন্না…পে… ধাতূসু আযতনেসু.
তত্থ কতমো সোধনো হাৰো? ইদং ভগৱতো ভাসিতং মহানামেন সক্কেন পুচ্ছিতেন সব্বং তং নিযুত্তং.
তত্থ কতমো অধিট্ঠানো? ইদং চিত্তং ৱেমত্ততায পঞ্ঞত্তং অকুসলেহি চিত্তেহি অপৰিভাৱিতেহি পৰিভাৱিতন্তি যানি পুন পৰিভাৱিতানি অঞ্ঞেসম্পি তত্থ উপাদায পঞ্ঞত্তং সব্বেপিমে চত্তাৰো ধম্মা একত্ততায পঞ্ঞত্তা. ভদ্দিকা ভতীতি কামভোগিনো তেৱ ৰূপধাতু অৰূপধাতু মনুস্সাতি সব্বা ভদ্দিকা ভতি তদেৱ কথায পঞ্ঞত্তং, অযং পঞ্ঞত্তি.
তত্থ কতমো পৰিক্খাৰো? চিত্তস্স ইন্দ্ৰিযানি পচ্চযো আধিপতেয্যপচ্চযতায মনসিকাৰো. হেতুপচ্চযতায পচ্চযো. সদ্ধায লোকিকা পঞ্ঞা হেতুপচ্চযতায পচ্চযো. যোনিসো চ মনসিকাৰো পচ্চযো. সীলস্স পতিৰূপদেসৱাসো পচ্চযো. অত্তসম্মাপণিধানঞ্চ হেতু. চাগস্স অলোভো হেতু. অৱিপ্পটিসাৰো চ হেতুপচ্চযো. পঞ্ঞা পৰতো চ ঘোসো অজ্ঝত্তঞ্চ যোনিসো মনসিকাৰো হেতুপচ্চযো চ.
তত্থ কতমো সমাৰোপনো? যং তং চিত্তং দীঘৰত্তং পৰিভাৱিতন্তি চেতসিকাপি. এত্থ সব্বে ধম্মা পৰিভাৱিতা ভদ্দিকা তে ভতি ভৱিস্সতি, ভদ্দিকা উপপত্তিকো অভিসম্পৰাযো. ইতি যে কেচি মনুস্সকা উপভোগপৰিভোগা সব্বে ভদ্দিকা ভতিযেৱ, অযং সমাৰোপনো.
৮৯. উদ্ধং অধো সব্বধি ৱীতৰাগোতি গাথা [পস্স উদা. ৬১ উদানে]. তত্থ কিং উদ্ধং নাম? যং ইতো উদ্ধং ভৱিস্সতি অনাগামী, ইদং উদ্ধং. অধো নাম যমতিক্কন্তমতীতং, ইদমৱোচ অপদানতন্তি উদ্ধং. তত্থ অতীতেন সস্সতদিট্ঠি পুব্বন্তাকপ্পিকানং অপৰন্তদিট্ঠি কেসঞ্চি, উচ্ছেদদিট্ঠিং যং [উচ্ছেদদিট্ঠিযং (ক.)] ৱুত্তকপ্পিকানং ইমা চেৱ দিট্ঠিযো উচ্ছেদদিট্ঠি চ সস্সতদিট্ঠি চ. তত্থাযং সস্সতদিট্ঠি ইমানি পন্নৰস পদানি সক্কাযদিট্ঠি সস্সতং ভজন্তি. ৰূপৱন্তং মে অত্তা, অত্তনি মে ৰূপং, ৰূপং মে অত্তাতি যদুচ্চতে পঞ্ঞং পৰিদহন্তি. যা উচ্ছেদদিট্ঠি সা পঞ্চসতানি উচ্ছেদং ভজন্তি. তে ‘‘তং জীৱং তং সৰীৰ’’ন্তি পস্সন্তি, ৰূপং মে অত্তাতি তথাৰূপা চতুব্বিধা সক্কাযদিট্ঠি উচ্ছেদেন চ সস্সতেন চ. এৱং পঞ্চসু খন্ধেসু ৱীসতিৱত্থুকায দিট্ঠিযা পন্নৰস পদানি পুব্বন্তং ভজন্তি. সস্সতদিট্ঠিযা পঞ্চ পদানি অপৰন্তং ভজন্তি উচ্ছেদদিট্ঠিযা. তত্থ ‘‘অযমহমস্মী’’তি পস্সন্তা ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, সো উচ্ছেদৱাদী ৰূপৱন্তঞ্চ অত্তানং, অত্তনি চ ৰূপং, ৰূপস্মিং ৱা অত্তাতি সো পস্সতি চাতি ইতি উচ্ছেদদিট্ঠি চ, অত্ততো পটিস্সৰতি সস্সতদিট্ঠি পুব্বন্ততো চ পটিস্সৰতি. ‘‘অযমহমস্মী’’তি ন সমনুপস্সতি. তস্স দিট্ঠাসৱা পহানং গচ্ছন্তি. যো তীসু অদ্ধাসু পুব্বন্তে চ অপৰন্তে চ তেন তেন নিদ্দিট্ঠানেন উদ্ধং অধো সব্বধি ৱীতৰাগো ‘‘অহমস্মী’’তি ন অনুপস্সতীতি ইমিনা দ্ৱাৰেন ইমিনা পযোগেন ইমিনা উপাযেন ইদং দস্সনভূমি চ সোতাপত্তিফলঞ্চ সো অৰিযো পযোগো অনভাৱংগতেন সংসাৰেন অপুনব্ভৱাতি যো কোচি অৰিযো পযোগো পুনব্ভৱায মুদূনি ৱা পঞ্চিন্দ্ৰিযানি মজ্ঝানি অধিমত্তানি ৱা সব্বং অপুনব্ভৱপ্পহানায সংৱত্তন্তি. অহন্তি দিট্ঠোঘো কামোঘো ভৱোঘো অৱিজ্জোঘো চ ওধিসো. তত্থ দেসনাহাৰেন চত্তাৰি সচ্চানি পঞ্চহি ইন্দ্ৰিযেহি সোতাপত্তিফলেন চ দ্ৱে সচ্চানি মগ্গো চ নিৰোধো চ. সক্কাযসমুদযেন দ্ৱে সচ্চানি দুক্খঞ্চ সমুদযো চ, অযং দেসনা হাৰো.
তত্থ কতমো ৱিচযো? ‘‘অযমহমস্মী’’তি অসমনুপস্সন্তো তীণি দস্সনপ্পহাতব্বানি সংযোজনানি পজহতি. অযং ৱিচযো.
তত্থ কতমা যুত্তি? তিৱিধা পুগ্গলা কোচি উগ্ঘটিতঞ্ঞূ কোচি ৱিপঞ্চিতঞ্ঞূ কোচি নেয্যো. উগ্ঘটিতঞ্ঞূ তিক্খিন্দ্ৰিযো চ ততো ৱিপঞ্চিতঞ্ঞূ মুদিন্দ্ৰিযো ততো মুদিন্দ্ৰিযেহি নেয্যো. তত্থ উগ্ঘটিতঞ্ঞূ তিক্খিন্দ্ৰিযতায দস্সনভূমিমাগম্ম সোতাপত্তিফলং পাপুণাতি, একবীজকো ভৱতি. অযং পঠমো সোতাপন্নো. ৱিপঞ্চিতঞ্ঞূ মুদূহি ইন্দ্ৰিযেহি দস্সনভূমিমাগম্ম সোতাপত্তিফলং পাপুণাতি, কোলংকোলো চ হোতি. অযং দুতিযো সোতাপন্নো. তত্থ নেয্যো দস্সনভূমিমাগম্ম সোতাপত্তিফলং পাপুণাতি, সত্তক্খত্তুপৰমো চ ভৱতি. অযং ততিযো সোতাপন্নো.
অত্থি এসা যুত্তি মুদুমজ্ঝাধিমত্তেহি ইন্দ্ৰিযেহি মুদুমজ্ঝাধিমত্তং ভূমিং সচ্ছিকৰেয্য সক্কাযদিট্ঠিপ্পহানেন ৱা দিট্ঠিগতানি পজহতি. অযং যুত্তি.
তত্থ কতমো পদট্ঠানো? তত্থ সক্কাযদিট্ঠি সব্বমিচ্ছাদিট্ঠিযা পদট্ঠানং. সক্কাযো নামৰূপস্স পদট্ঠানং. নামৰূপং সক্কাযদিট্ঠিযা পদট্ঠানং. পঞ্চ ইন্দ্ৰিযানি ৰূপীনি ৰূপৰাগস্স পদট্ঠানং. সড়াযতনং অহংকাৰস্স পদট্ঠানং. তত্থ কতমো লক্খণো? দ্ৱীসু দিট্ঠীসু পহীনাসু তত্থ একা দিট্ঠি দিট্ঠিগতানি পহানং গচ্ছন্তি. উদ্ধং চ অধো চ ৱীতৰাগো সব্বৰজনীযেসু ৱীতৰাগো হোতি. তজ্জা পৰভূমিযং, ইদং পচ্চযন্তি যথাভূতং পস্সতি. সো সব্বপটিচ্চসমুপ্পাদং আমসতি. অযং লক্খণো হাৰো.
৯০. তত্থ কতমো চতুব্যূহো হাৰো? ইমম্হি সুত্তে ভগৱতো কো অধিপ্পাযো? যে সত্তা যে নাভিৰমিস্সন্তি, তে দিট্ঠিপ্পহানায ৱাযমিস্সন্তি. অযমেত্থ ভগৱতো অধিপ্পাযো. অযং চতুব্যূহো হাৰো.
তত্থ কতমো আৱট্টো হাৰো? যানিমানি মুদূনি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি তানি ওৰম্ভাগিযানি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি. সব্বেন সব্বং সমূহনন্তি অভিজ্ঝাব্যাপাদো চ ভাৱনাকাৰেন সেক্খায ৱিমুত্তিযা বলং সদ্ধা, উদ্ধম্ভাগিযানি দিট্ঠিৱসেন বলং সদ্ধা, ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং আৰভিতত্তা সতিন্দ্ৰিযং পগ্গহিতত্তা অচ্চন্তং নিট্ঠং গচ্ছন্তি. তত্থ যানি ইন্দ্ৰিযানি, অযং মগ্গো সংকিলেসপ্পহানং. অযং নিৰোধো আযতিং অনুপ্পাদধম্মো, ইদং দুক্খং. অযং আৱট্টো হাৰো.
তত্থ কতমো ৱিভত্তি হাৰো? ‘‘অযমহমস্মী’’তি যো সমনুপস্সতি, সো চ খো অধিমত্তেন লোকিকা যং ভূমিযং ন তু অৰিযেন পযোগেন সো সক্কাযদিট্ঠি পজহতি. যং ৱুচ্চতি তজ্জায ভূমিযা অধিমত্তায. তত্থ তজ্জায ভূমিযং পঞ্চহি আকাৰেহি অধিমত্ততং পটিলভতি সীলেন ৱতেন বাহুস্সচ্চেন সমাধিনা নেক্খম্মসুখেন. তত্থ অপ্পত্তে পত্তসঞ্ঞী অধিমানং গণ্হাতি. এতস্মিংযেৱ ৱত্থুপ্পত্তিযং ভগৱা ইদং সুত্তং ভাসতি. সীলৱা ৱতমত্তেনাতি. তত্থ যো অপ্পত্তে পত্তসঞ্ঞী তস্স যো সমাধি, সো সামিসো কাপুৰিসসেৱিতো পন সো কাপুৰিসা ৱুচ্চন্তি পুথুজ্জনা. আমিসং যঞ্চ অৰিযমগ্গমাগম্ম লোকিকা অনৰিযং তেন সমাধি হোতি অনৰিযো কাপুৰিসসেৱিতো. যো পন অৰিযাকাৰেন যথাভূতং ন জানাতি ন পস্সতি [জানাতি পস্সতি (পী.)], সো অধিগমনং পজহতি যো অৰিযেন সমাধিনা অকাপুৰিসসেৱিতেন নিৰামিসেন নীযতি, তত্থ অকাপুৰিসা ৱুচ্চন্তি অৰিযপুগ্গলা. যো তেহি সেৱিতো সমাধি, সো অকাপুৰিসসেৱিতো. তস্মা একং ৱিভজ্জব্যাকৰণীযং ‘‘অযমহমস্মী’’তি অসমনুপস্সন্তো তথা পাতেতি.
তত্থ কতমা পৰিৱত্তনা? ইমায দস্সনভূমিযা কিলেসা পহাতব্বা, তেহি পহীযন্তি অনিদ্দিট্ঠাপি ভগৱতা নিদ্দিসিতব্বা যো.
তত্থ কতমং ৱেৱচনং? যা সক্কাযদিট্ঠিযা অত্তদিট্ঠিযা. অযং ভূমি. যে কিলেসা পহাতব্বা. তে অপ্পহীযন্তি অনিদ্দিট্ঠাপি ভগৱতা সস্সতদিট্ঠি চ উচ্ছেদদিট্ঠি চ, সা পৰিযন্তদিট্ঠি চ. যা অপৰিযন্তদিট্ঠি চ, সা সস্সতদিট্ঠি চ. যা উচ্ছেদদিট্ঠি, সা নত্থিকা দিট্ঠি. যা সস্সতদিট্ঠি, সা অকিৰিযদিট্ঠি. ইদং ৱেৱচনং.
তত্থ কতমা পঞ্ঞত্তি? তণ্হা সংযোজনপঞ্ঞত্তিযা পঞ্ঞত্তা. মগ্গো পটিলাভপঞ্ঞত্তিযা পঞ্ঞত্তো. ইন্দ্ৰিযা পটিলাভপঞ্ঞত্তিযা পঞ্ঞত্তাতি. তত্থ কতমো ওতৰণো? সক্কাযো দুক্খং দস্সনপ্পহাতব্বো. সমুদযো মগ্গো. ইন্দ্ৰিযানি তানি চ নিদ্দিট্ঠানি খন্ধধাতুআযতনেসু.
তত্থ কতমো সোধনো হাৰো? যঞ্হি আৰব্ভ ভগৱতা ইদং সুত্তং ভাসিতং, সো আৰব্ভ নিদ্দিট্ঠো. তত্থ কতমো পৰিক্খাৰো? নামৰূপস্স হেতুপচ্চযোপি ৱিঞ্ঞাণং হেতু বীজং. তেন অৱিজ্জা চ সঙ্খাৰা চ পচ্চযো. নিৱত্তিনযো ন অপৰো পৰিযাযো সব্বভৱো, যে চ সব্বভৱস্স হেতু পৰভণ্ডপচ্চযো ইতি সম্মাদিট্ঠি পৰতো চ ঘোসো যোনিসো চ মনসিকাৰো পচ্চযো. যা পঞ্ঞা উপ্পাদেতি, এসা হেতু সম্মাদিট্ঠিযা সম্মাসঙ্কপ্পো ভৱতি, যা সম্মাসমাধি [সম্মাদিট্ঠি (পী.)], অযং পৰিক্খাৰো.
তত্থ কতমো সমাৰোপনো? ‘‘অযমহমস্মী’’তি অসমনুপস্সী দুক্খতো ৰোগতো…পে… পন্নৰস পদানি. সীলানি ভগৱা কিমত্থিযানি কিমানিসংসানি. সীলানি, আনন্দ, অৱিপ্পটিসাৰত্থানি যাৱ ৱিমুত্তি. তত্থ দুৱিধো অত্থো – পুৰিসত্থো চ ৱচনত্থো চ.
৯১. তত্থ কতমো পুৰিসত্থো? যাযং ন পচ্ছানুতাপিতা অযং অৱিপ্পটিসাৰো, অযং পুৰিসত্থো. যথা কোচি ব্ৰূহযতি ইমত্থমাসেৱতি সো ভণেয্য, কিঞ্চি মমেত্থ অধীনং তস্সত্থায ইদং কিৰিযং আৰভামীতি. অযং পুৰিসত্থো.
তত্থ কতমো ৱচনত্থো? সীলানি কাযিকং ৱা ৱাচসিকং ৱা সুচৰিতং অৱিপ্পটিসাৰোতি. তত্থ সীলস্স ৱতস্স চ ভাসোযেৱ. অনঞ্ঞা সুগতকম্মতা সুচৰিতং অযং অৱিপ্পটিসাৰো. এৱং যাৱ ৱিমুত্তীতি একমেকস্মিং পদে দ্ৱে অত্থা – পুৰিসত্থো চ ৱচনত্থো চ, যথা ইমম্হি সুত্তে এৱং সব্বেসু সুত্তেসু দ্ৱে দ্ৱে অত্থা. অযং হি পৰমত্থো উত্তমত্থো চ. যং নিব্বানসচ্ছিকং নিস্সায যং সকং সচ্ছিকাতব্বং ভৱতি, সো ৱুচ্চতি কতস্স [সতস্স (ক.)] কত্থোতি. অযং পুন ৱেৱচনং সম্পজানাতি. ইমিনা নিযুত্তত্থমভিলব্ভন্তি ৱচনত্থো. তত্থ যং অত্থং সাৱকো অভিকঙ্খতি. তস্স যো পটিলাভো, অযং পুৰিসত্থো. যং যং ভগৱা ধম্মং দেসেতি, তস্স তস্স ধম্মস্স যা অত্থৱিঞ্ঞত্তি. অযং অত্থো, তত্থ সীলানং অৱিপ্পটিসাৰো অত্থোপি আনিসংসোপি. এসো চ আনিসংসো যং দুগ্গতিং ন গচ্ছতি. যথা তং ভগৱতা এসানিসংসো ধম্মে সুচিণ্ণে ন দুগ্গতিং গচ্ছতি ধম্মচাৰী, অযং অত্থো.
যং পুৰিসো ভাৱনাভূমিযং সীলানি আৰব্ভ সীলেন সংযুত্তো হোতি এৱং যাৱ ৱিমুত্তি তথা সীলক্খন্ধো. তত্থ যো চ অৱিপ্পটিসাৰো অনুসযৱসেন নিদ্দিট্ঠো, তঞ্চ সীলং অযং সীলক্খন্ধো. পামোজ্জপীতিপস্সদ্ধীতি চ সমাধিন্দ্ৰিযেন, অযং সমাধিক্খন্ধো. যং সমাহিতো যথাভূতং পজানাতি, অযং পঞ্ঞাক্খন্ধো. ইমে তযো খন্ধা সীলং সমাধি পঞ্ঞা চ তথা সীলং পৰিপূৰেতি যং ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং তেন কাৰণেন সো সীলং পৰিপূৰেতি, অনুপ্পন্নস্স চ অকুসলস্স অনুপ্পাদায ৱাযমতি, উপ্পন্নস্স চ পহানায অনুপ্পন্নস্স চ কুসলস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স চ কুসলস্স ভিয্যোভাৱায ইতি ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং নিদ্দিট্ঠং. তত্থ যো সমাধিক্খন্ধো, ইদং সমাধিন্দ্ৰিযং. পঞ্ঞাক্খন্ধো পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং, তং চতূসু সম্মপ্পধানেসু দট্ঠব্বং. তথা যো অনুপ্পন্নস্স চ অকুসলস্স অনুপ্পাদায ৱাযমতি, ইদং পঠমং সম্মপ্পধানং. যং উপ্পন্নস্স, ইদং দুতিযং. চত্তাৰি সম্মপ্পধানানি চতূসু ঝানেসু পস্সিতব্বানি. তথা সীলক্খন্ধেন নেক্খম্মধাতু চ অধিকা [আদিকা (পী.)], তযো চ ৱিতক্কা নেক্খম্মৱিতক্কো অব্যাপাদৱিতক্কো অৱিহিংসাৱিতক্কো চ. সাধাৰণভূতা. যা পিযাযমানস্স পামোজ্জেন ইদং কাযিকং সুখং আনিতং অনিযমীতিপেমেন, ইদং দুক্খং. যো তত্থ অৱিক্খেপো, অযং সমাধি. ইদং পঞ্চঙ্গিকং পঠমং ঝানং. যা চেতসিকা পস্সদ্ধি সৱিতক্কং সৱিচাৰং ৱিৰোধনং, যো কিলেসো চ পৰিদাহো, সো পঠমে ঝানে নিৰুদ্ধো. তথা যা চ কিলেসপস্সদ্ধি যা চ ৱিতক্কৱিচাৰানং পস্সদ্ধি, উভযেপি এতে ধম্মে পস্সদ্ধাযং. তত্থ কাযস্স চিত্তস্স চ সুখং সুখাযনা, ইদং পীতিসুখিনো পস্সদ্ধি. যোপি একোদিভাৱো চিত্তস্স, তেন একোদিভাৱেন যং চিত্তস্স অজ্ঝত্তং সম্পসাদনং, ইদং চতুত্থং ঝানঙ্গং. ইতি অজ্ঝত্তঞ্চ সম্পসাদো চেতসো চ একোদিভাৱো পীতি চ সুখঞ্চ, ইদং দুতিযং ঝানং চতুৰঙ্গিকং. যো পস্সদ্ধকাযো সুখং ৱেদেতি, তেন অধিমত্তেন সুখেন ফৰিত্ৱা সুখং চেতসিকং যং, সো পীতিৱীতৰাগো এৱং তস্স পীতিৱীতৰাগতায উপেক্খং পটিলভতি. সো পীতিযা চ ৱিৰাগা উপেক্খং পটিলভতি. সুখঞ্চ পটিসংৱেদেতি. সতি চ সম্মা পঞ্ঞায পটিলভতি. সচে সতি একগ্গতা ইদং পঞ্চঙ্গিকং ততিযং ঝানং. যং সুখিনো চিত্তং সমাধিযতি, অযং একগ্গতায পৰাৱিধানভাগিযা, পঠমে ঝানে অত্থি চিত্তেকগ্গতা নো চক্খুস্স ৱেদনা সব্বং পাৰিপূৰিং গচ্ছতি. যথা চতুত্থে ঝানে, তথা যা উপেক্খা পস্সম্ভযং সতিসম্পজঞ্ঞং চিত্তেকগ্গতা চ, ইদং চতুত্থং ঝানং.
৯২. যথা সমাধি দস্সযিতব্বং, তথা পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং তং চতূসু অৰিযসচ্চেসু পস্সিতব্বং. যং সমাহিতো যথাভূতং পজানাতি, সা পজাননা চতুব্বিধা অসুভতো দুক্খতো অনত্ততো চ, যদাৰম্মণং তং দুক্খং অৰিযসচ্চং, যং পজানন্তো নিব্বিন্দতি ৱিমুচ্চতি তথা যং কামাসৱস্স পহানং ভৱাসৱস্স দিট্ঠাসৱস্স অৱিজ্জাসৱস্স, অযং নিৰোধো অপ্পহীনভূমিযং আসৱসমুদযো. ইমানি চত্তাৰি অৰিযসচ্চানি যথা পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং পস্সিতব্বং. যথাযং সমাহিতো যথাভূতং পজানাতি, অযং দস্সনভূমি. সোতাপত্তিফলঞ্চ যথাভূতং পজানন্তো নিব্বিন্দতীতি, ইদং তনুকঞ্চ. কামৰাগব্যাপাদং সকদাগামিফলঞ্চ যং নিব্বিন্দতি ৱিৰজ্জতি, অযং পঠমজ্ঝানভাৱনাভূমি চ ৰাগৱিৰাগা চেতোৱিমুত্তি অনাগামিফলঞ্চ. যং ৱিমুত্তি ৱিমুচ্চতি, অযং অৱিজ্জাৱিৰাগা পঞ্ঞাৱিমুত্তি অৰহত্তঞ্চ. ইমে অৱিপ্পটিসাৰা চ ৱীৰিযিন্দ্ৰিযঞ্চ চত্তাৰো সম্মপ্পধানা অৱিপ্পটিসাৰা তঞ্চ উপৰি যাৱ সমাধি, এৱং তে চত্তাৰি ঝানানি সমাধিন্দ্ৰিযঞ্চ যং সমাহিতো যথাভূতং পজানাতি. ইমে চত্তাৰো সতিপট্ঠানা সীলপাৰিপূৰিমুপাদায চাগসংহিতেন চ নিব্বেধিকানঞ্চ নিমিত্তানং অনাৱিলমনা, ইদং সতিন্দ্ৰিযং চত্তাৰো সতিপট্ঠানা. যং পুন ইমায ধম্মদেসনায তীসু ঠানেসু দিট্ঠোগমনকিন্দ্ৰিযং কিলেসপহানেন চ সেক্খসীলং, ইদং সদ্ধিন্দ্ৰিযং. চত্তাৰি চ সোতাপত্তিযঙ্গানি ফলানি. সমাধিন্দ্ৰিযানি সোপনিযাহাৰীনি সব্বসুত্তেসু নিদ্দিসিতব্বানি. যং ঝানং পটিলভনং ৱীৰিযগহিতংযেৱ ঞাণং পটিস্সৰতো, অযং সুতমযী পঞ্ঞা. যো সমাধি পুব্বাপৰনিমিত্তাভাসো অনোমগতিতায যথাকামো, অযং চিন্তামযী পঞ্ঞা, যং তথাসমাহিতো যথাভূতং পজানাতি, অযং ভাৱনামযী পঞ্ঞা. অযং সুত্তনিদ্দেসো.
ইমং সুত্তং নিব্বেধভাগিযং বুজ্ঝকাৰধিকং বুজ্ঝিতব্বং. যেহি অঙ্গেহি সমন্নাগতং তং বুজ্ঝিস্সন্তি তস্স অঙ্গানি বুজ্ঝিস্সন্তি, তেন বোজ্ঝঙ্গা. তথা আদিতো যাৱ সীলং ৱতং চেতনা কৰণীযা, কিস্স সীলানি পাৰিপূৰেতি. অনুপ্পন্নস্স চ অকুসলস্স অনুপ্পাদায উপ্পন্নস্স চ অকুসলস্স পহানায অনুপ্পন্নস্স কুসলস্স উপ্পাদায উপ্পন্নস্স চ কুসলস্স ভিয্যোভাৱায, ইদং ৱীৰিযং তস্স তস্স বুজ্ঝিতস্স অঙ্গন্তি. অযং ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গো. ইমিনা ৱীৰিযেন দ্ৱে ধম্মা আদিতো অৱিপ্পটিসাৰো পামোজ্জঞ্চ যা পুন পীতি অৱিপ্পটিসাৰপচ্চযা পামোজ্জপচ্চযা, অযং পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গো. যং পীতিমনস্স কাযো পস্সম্ভতি. অযং পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গো. তেন কাযিকসুখমানিতং যং সুখিনো চিত্তং সমাধিযতি, অযং সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গো. যং সমাহিতো যথাভূতং পজানাতি, অযং ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গো. যা সীলমুপাদায পঞ্চন্নং বোজ্ঝঙ্গানং উপাদাযানুলোমতা নিমিত্তাযনা পীতিভাগিযানঞ্চ ৱিসেসভাগিযানঞ্চ অপিলাপনতা সহগতা হোতি অনৱমগ্গো, অযং সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো. যং যথাভূতং পজানাতি, অচ্চাৰদ্ধৱীৰিযং কৰোতি. উদ্ধচ্চভূমীতি কতা অভিপত্থিতং পেসেতি. কোসজ্জভূমীতি গৰহিতো ৰহিতেহি অঙ্গেহি বুজ্ঝতি যং চক্খুসমথপথং, সা উপেক্খাতি. তেন সা উপেক্খা তস্স বোজ্ঝঙ্গস্স অঙ্গন্তি কৰিত্ৱা উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গোতি ৱুচ্চতে. এসো সুত্তনিদ্দেসো.
৯৩. তত্থ কতমা দেসনা? অস্মিং সুত্তে চত্তাৰি অৰিযসচ্চানি দেসিতানি. তত্থ কতমো ৱিচযো? সীলৱতো অৱিপ্পটিসাৰো যাৱ ৱিমুত্তি ইমিস্সায পুচ্ছায মিনিকিমত্থস্সমীতি দ্ৱে পদানি পুচ্ছা দ্ৱে পদানি ৱিসজ্জনানি দ্ৱীহি পদেহি দ্ৱে অভিঞ্ঞং দ্ৱীহি চেৱ পদেহি ৱিসজ্জনা কিং পুচ্ছতি নিব্বাধিকং কাযভূমিং কম্মস্স তথা হি পতিট্ঠা চ অসেক্খে ধম্মে উপ্পাদেতি. তত্থ কতমা যুত্তি? সীলৱতো অৱিপ্পটিসাৰো ভৱতি কিং নিচ্ছন্দস্স চ ৱিৰাগো অত্থি এসা যুত্তি. তত্থ কতমং পদট্ঠানং? ৱীৰিযং ৱীৰিযিন্দ্ৰিযস্স পদট্ঠানং. সমাধি সমাধিন্দ্ৰিযস্স পদট্ঠানং. পঞ্ঞা পঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স পদট্ঠানং. ৱীৰিযং অদোসস্স পদট্ঠানং. সমাধি অলোভস্স পদট্ঠানং. পঞ্ঞা অমোহস্স পদট্ঠানং. ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং তিণ্ণং মগ্গঙ্গানং পদট্ঠানং, সম্মাৱাচায সম্মাকম্মন্তস্স সম্মাআজীৱস্স. সমাধিন্দ্ৰিযং তিণ্ণং মগ্গঙ্গানং পদট্ঠানং, সম্মাসঙ্কপ্পস্স সম্মাৱাচায সম্মাসমাধিনো. পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং দ্ৱিন্নং মগ্গঙ্গানং পদট্ঠানং, সম্মাসতিযা সম্মাদিট্ঠিযা চ.
তত্থ কতমো লক্খণো? সীলক্খন্ধে ৱুত্তে সব্বে তযো খন্ধা ৱুত্তা ভৱন্তি, সীলমেৱ হি সেলোপমতা যথা সেলো সব্বপচ্চত্থিকেহি অকৰণীযো এৱং তং চিত্তং সব্বকিলেসেহি ন কম্পতীতি, অযং অমোহো. ৱিৰত্তং [পস্স উদা. ৩৪ উদানপাড়িযং] ৰজনীযেসূতি অযং অলোভো. কোপনেয্যে ন কুপ্পতীতি অযং অদোসো. তত্থ পঞ্ঞা অমোহো কুসলমূলং, অলোভো অলোভোযেৱ, অদোসো অদোসোযেৱ. ইমেহি তীহি কুসলমূলেহি সেক্খভূমিযং ঠিতো অসেক্খমগ্গং উপ্পাদেতি. সেক্খভূমি সম্পত্তিকম্মধম্মে উপ্পাদেতি, সা চ সম্মাৱিমুত্তি, যঞ্চ ৱিমুত্তিৰসঞাণদস্সনং ইমে দস অসেক্খানং অৰহত্তং ধম্মা. তত্থ অট্ঠঙ্গিকেন মগ্গেন চতুব্বিধা ভাৱনাপি লব্ভতি. সীলভাৱনা কাযভাৱনা চিত্তভাৱনা পঞ্ঞাভাৱনা চ. তত্থ সম্মাকম্মন্তেন সম্মাআজীৱেন চ কাযো ভাৱিতো. সম্মাৱাচায সম্মাৱাযামেন চ সীলং ভাৱিতং. সম্মাসঙ্কপ্পেন সম্মাসমাধিনা চ চিত্তং ভাৱিতং. সম্মাদিট্ঠিযা সম্মাসতিযা চ পঞ্ঞা ভাৱিতা. ইমায চতুব্বিধায ভাৱনায দ্ৱে ধম্মা ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছন্তি চিত্তং পঞ্ঞঞ্চ. চিত্তং ভাৱনায সমথো, পঞ্ঞা ভাৱনায ৱিপস্সনা. তত্থ পঞ্ঞা অৱিজ্জাপহানেন চিত্তং উপক্কিলেসেহি অমিস্সীকতন্তি. পঞ্ঞা ভাৱনায চিত্তভাৱনংযেৱ পৰিপূৰেতি. এৱং যস্স সুভাৱিতং চিত্তং কুতো তং দুক্খমেস্সতীতি. অপি চ খো পন তস্স আযস্মতো অব্যাপাদধাতু অধিমুত্তা, ন সো পেতং সমাপন্নো তস্স সঙ্খাপহাৰং দেতি, সঙ্খাৱিতক্কিতে সৰীৰে দুক্খং ন ৱেদিযতি, অযং সুত্তত্থো.
৯৪. তত্থ কতমা দেসনা? ইমম্হি সুত্তে দস অসেক্খা অৰহত্তধম্মা দেসিতা অপ্পমাণা চ সম্মা ৱিভাৱনা. তত্থ কতমো ৱিচযো? সেলোপমতা যে যে ধম্মা ৱেদনীযসুখদুক্খোপগতা, তে সব্বে নিৰূপং ৱানুপস্সন্তানং ৱূপগতা কাযতো ৱেদযিতপৰিক্খাৰো অপ্পৱত্তিতো দুক্খং ন ৱেদিযতি. তত্থ কতমা যুত্তি, যস্সেৱং ভাৱিতং চিত্তং কুতো তং [নং (ক.)] দুক্খমেস্সতীতি. তীসু ভাৱনাসু দুক্খং নক্খমতি চিত্তং চিত্তভাৱনায চ. নিৰোধভাৱনায চ আনন্তৰিকা সমাধিভাৱনায চ. ইতি যস্সেৱং ভাৱিতং চিত্তন্তি সমাধি ফলস্স পদট্ঠানং.
তত্থ কতমো লক্খণো? যস্সেৱং ভাৱিতং [পস্স উদা. ৩৪ উদানপাড়িযং] চিত্তন্তি চিত্তানি ভাৱিতানি যথা পঠমং নিদ্দিট্ঠানি পঞ্ঞা সীলং কাযো চিত্তং, সীলম্পি সুভাৱিতং কাযিকচেতসিকঞ্চ ঠিতত্তা নানুপকম্পতীতি ৱেদনাপি তথা সঞ্ঞাপি সঙ্খাৰাপি. কুতো তং দুক্খমেস্সতীতি সুখম্পি নানুগচ্ছতি, অদুক্খমসুখম্পি নাগতন্তি.
তত্থ কতমো চতুব্যূহো হাৰো? ইধ ভগৱতো কো অধিপ্পাযো? যে দুক্খেন অধিকা ভৱিস্সন্তি, তে এৱৰূপাহি সমাপত্তীহি ৱিৰহিস্সন্তি. অযমেত্থ ভগৱতো অধিপ্পাযো. যে চ অপ্পসন্না, তে হি ভৱিস্সন্তি, পসন্নানঞ্চ পীতিপামোজ্জং ভৱিস্সতি, অযং তত্থ ভগৱতো অধিপ্পাযো. আৱট্টোতি নত্থি আৱট্টনস্স ভূমি.
ৱিভত্তীতি যস্সেৱং ভাৱিতং চিত্তং কুতো তং দুক্খমেস্সতীতি দুৱিধো নিদ্দেসো – দুক্খহেতুনিদ্দেসো চ পটিপক্খনিদ্দেসো চ. কো সো দুক্খহেতু? যতো দুক্খং আগচ্ছতি পটিপক্খে ৱুত্তে সেসধম্মানং সীলং হেতু চ পচ্চযো চ, তে সব্বে ধম্মা ৱুত্তা হোন্তি. একবোধিপক্খিযে ধম্মে ৱুত্তে সব্বে বোধগমনীযা ধম্মা ৱুত্তা ভৱন্তি.
তত্থ কতমো চতুব্যূহো হাৰো? ইমম্হি সুত্তে ভগৱতো কো অধিপ্পাযো? যে অৱিপ্পটিসাৰেন ছন্দিকা, তে সীলপাৰিপূৰী ভৱন্তি পামোজ্জছন্দিকা অৱিপ্পটিসাৰীপাৰিপূৰী, অযমেত্থ ভগৱতো অধিপ্পাযো…পে… অযং চতুব্যূহো হাৰো.
তত্থ কতমো আৱট্টো? ইদং সুত্তং নিব্বেধভাগিযং. যো নিব্বেধো, অযং নিৰোধো. যেন নিব্বিজ্ঝতি, সো মগ্গো. যং নিব্বিজ্ঝতি, তং দুক্খং. যং নিব্বেধগামিনা মগ্গেন পহীযতি, সমুদযোযং ৱুত্তো.
তত্থ কতমা ৱিভত্তি? সীলৱতো অৱিপ্পটিসাৰোতি ৱিভজ্জব্যাকৰণীযং, পৰামসন্তস্স নত্থি অৱিপ্পটিসাৰো যাৱ দোসকতং কাযেন ৱা ৱাচায ৱা অকুসলং আৰভতি. কিঞ্চিপিস্স এৱং হোতি ‘‘সুকতমেতং সুচৰিতমেতং নো চস্স তেন অৱিপ্পটিসাৰেন পামোজ্জং জাযতি যাৱ ৱিমুত্তি, তস্স সীলৱতো অৱিপ্পটিসাৰো’’তি ৱিভজ্জব্যাকৰণীযং, অযং ৱিভত্তিহাৰো.
তত্থ কতমা পৰিৱত্তনা? ইমেহি সত্তহি উপনিসাসম্পত্তীহি একাদস উপনিসা ৱিভত্তিযং পজহানং পজহন্তি, অযং পৰিৱত্তনা.
তত্থ কতমা ৱেৱচনা? ইমেসং অৰিযধম্মানং বলবোজ্ঝঙ্গৱিমোক্খসমাধিসমাপত্তীনং ইমানি ৱেৱচনানি.
তত্থ কতমা পঞ্ঞত্তি? সীলৱতো অৱিপ্পটিসাৰোতি সীলক্খন্ধে নেক্খম্মপঞ্ঞত্তিযা পঞ্ঞত্তং, নিসজ্জপঞ্ঞত্তি চ এৱং দস অঙ্গানি দ্ৱীহি দ্ৱীহি অঙ্গেহি পঞ্ঞত্তানি.
তত্থ কতমো ওতৰণো? ইদং নিব্বেধভাগিযসুত্তং পঞ্চসু ওতিণ্ণং যথা যং পঠমং নিদ্দিট্ঠং এৱমিন্দ্ৰিযাদিখন্ধধাতুআযতনেসু নিদ্দিসিতব্বানি.
তত্থ কতমো সোধনো হাৰো? সীলৱতো অৱিপ্পটিসাৰোতি ন তাৱ সুদ্ধো আৰম্ভো অৱিপ্পটিসাৰিনো পামোজ্জন্তি ন তাৱ সুদ্ধো আৰম্ভো যানি একাদস পদানি দেসিতানি যদা তদা সুদ্ধো আৰম্ভো, অযং সোধনো.
তত্থ কতমো অধিট্ঠানো? সীলৱেমত্ততায পঞ্ঞত্তং এৱং দস পদানি সব্বানি সীলক্খন্ধস্স আনিসংসো, তে চ পতিৰূপদেসৱাসো চ পচ্চযো অত্তসম্মাপণিধানঞ্চ হেতু, সমাধিক্খন্ধস্স সুখং হেতু পস্সদ্ধি পচ্চযো, যেন ঝানসহজাতি চ ঠানন্তি ঝানঙ্গা অপৰো পৰিযাযো কামেসু আদীনৱানুপস্সনা সমাধিনো পচ্চযো নেক্খম্মে আনিসংসদস্সাৱিতা হেতু.
তত্থ কতমা সমাৰোপনা? যং ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং, সো সীলক্খন্ধো. যং সীলং, তে চত্তাৰো ধম্মা পধানা. যং ধম্মানুধম্মপটিপত্তি, সো পাতিমোক্খসংৱৰো.
৯৫. যস্স সেলোপমং চিত্তন্তি গাথা [পস্স উদা. ৩৪ উদানে], সেলোপমন্তি উপমা যথা সেলো ৱাতেন ন কম্পতি ন উণ্হেন ন সীতেন সংকম্পতি. যথা অনেকা অচেতনা, তে উণ্হেন মিলাযন্তি, সীতেন অৱসুস্সন্তি, ৱাতেন ভজন্তি. ন এৱং সেলো ৱিৰত্তং ৰজনীযেসু দোসনীযে ন দুস্সতীতি কাৰণং দোসনীযে দোমনস্সন্তং, ন দুট্ঠেন ৱা কম্পতি উণ্হেন ৱা, সো মিলাযতি সীতেন ৱা অৱসুস্সতি, এৱং চিত্তং ৰাগেন নানুস্সতি সীতেন কম্পতীতি. কিং কাৰণং? ৱিৰত্তং ৰজনীযেসু দোসনীযে ন দুস্সতি. কিং কাৰণং? দোসনীযে পনস্সন্তি ন দুস্সতি, অদুট্ঠং তং ন কোসিস্সন্তি, তেন কুপ্পনীযে ন কুপ্পতি, যস্সেৱং ভাৱিতং চিত্তং কুতো তং দুক্খনিদ্দেসো চ কুতো এৱৰূপস্স দুক্খং আগমিস্সতীতি নিদ্দিট্ঠং.
পৰিৱত্তনাতি কুতো তং দুক্খমেস্সতীতি যং চেতসিকং সুখং অনুপাদিসেসা অযং নত্থি সোপাদিসেসা অযং অত্থি. পুন এৱমাহংসু তং খণং তং মুহুত্তং উভযমেৱ অৱেদযিতং সোপাদিসেসং যঞ্চ অনুপাদিসেসং যঞ্চ তং খণং তং মুহুত্তং অনুপাদিসেসং যঞ্চ সোপাদিসেসং চ অৱেদযিতং. সুখমাপন্নস্স অনাৱত্তিকন্তি অযমেত্থ ৱিসেসো পৰিৱত্তনা.
তত্থ কতমো ৱেৱচনো? যস্সেৱং ভাৱিতং চিত্তং ৱা ভাৱিতং সুভাৱিতং অনুট্ঠিতং ৱত্থুকতং সুসমাৰদ্ধং. চিত্তন্তি মনো ৱিঞ্ঞাণং মনিন্দ্ৰিযং মনোৱিঞ্ঞাণধাতু.
তত্থ কতমা পঞ্ঞত্তি? চিত্তং মনো সঙ্খাৰা ৱূপসমপঞ্ঞত্তিযা পঞ্ঞত্তং. সমাধি অসেক্খপঞ্ঞত্তিযা পঞ্ঞত্তো. দুক্খং উচ্ছিন্নপঞ্ঞত্তিযা পঞ্ঞত্তং.
তত্থ কতমো ওতৰণো? চিত্তে নিদ্দিট্ঠে পঞ্চক্খন্ধা নিদ্দিট্ঠা হোন্তি, অযং খন্ধেসু ওতৰণো, মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা নিদ্দিট্ঠায অট্ঠাৰস ধাতুযো নিদ্দিট্ঠা হোন্তি, অযং ধাতূসু ওতৰণো. মনাযতনে নিদ্দিট্ঠে সব্বানি আযতনানি নিদ্দিট্ঠানি হোন্তি. তত্থ মনাযতনং নামৰূপস্স পদট্ঠানং. নামৰূপপচ্চযা সড়াযতনং. তথা পটিচ্চসমুপ্পাদে. অযং ওতৰণো. তত্থ কতমো সোধনো সুদ্ধোযেৱ আৰম্ভো.
তত্থ কতমো অধিট্ঠানো? ছড়িন্দ্ৰিযং ভাৱনা একত্তাযং পঞ্ঞত্তি ছট্ঠিতেন কাযো একত্তায পঞ্ঞত্তো.
তত্থ কতমো পৰিক্খাৰো? চিত্তস্স পুব্বহেতু সমুপ্পাদায মনসিকাৰো চ তপ্পোণতা চ যং অসমাহিতভূমিযং চ ৱিসেসধম্মানং অভাৱিতত্তা চিত্তসততং গচ্ছতি, সচে সমাধিনো সুখং হেতু অৱিপ্পটিসাৰো পচ্চযো, অযং হেতু অযং পচ্চযো পৰিক্খাৰো.
তত্থ কতমা সমাৰোপনা? যস্সেৱং ভাৱিতন্তি তস্স ধম্মা সমাৰোপযিতব্বা. কাযো সীলং পঞ্ঞা ভাৱিতচিত্তন্তি অনভিৰতং অনপণতং অনেকং অনুতং অনাপজ্জাসত্তং অযং সমঞ্ঞাযতনা ন তস্স সেক্খস্স সম্মাসমাধি সব্বে অসেক্খা দস অৰহন্তধম্মা নিদ্দিট্ঠা হোন্তি. অসেক্খভাগিযানি সুত্তানি.
৯৬. যস্স নূন, ভন্তে, কাযগতাসতি অভাৱিতা, অযং সো অঞ্ঞতৰং সব্ৰহ্মচাৰিং [সব্ৰহ্মচাৰীনং (ক.)] আসজ্জ সমাপজ্জ অপ্পটিনিসজ্জ জনপদচাৰিকং পক্কমেয্য, সো আযস্মা ইমস্মিং ৱিপ্পটিজানাতি দ্ৱে পজানি পটিজানাতি চিত্তভাৱনাযঞ্চ দিট্ঠিযা পহানং, কাযভাৱনাযঞ্চ দিট্ঠিপ্পহানং, কাযভাৱনাযঞ্চ তণ্হাপহানং, যং পঠমং উপমং কৰোতি. অসুচিনাপি সুচিনাপি পথৱী নেৱ অট্টিযতি ন জিগুচ্ছতি ন পীতিপামোজ্জং পটিলভতি, এৱমেৱ হি পথৱীসমেন সো চেতসা অন্ৱযেন অপ্পকেন অৱেৰেন অব্যাপজ্জেন ৱিহৰামীতি. ইতি সো আযস্মা কিং পটিজানাতি, কাযভাৱনায সুখিন্দ্ৰিযপহানং পটিজানাতি, চিত্তভাৱনায সোমনস্সিন্দ্ৰিযপহানং পটিজানাতি. কাযিকা ৱেদনা ৰাগানুসযমনুগতানং সুখিন্দ্ৰিযং পটিক্খিপতি. ন হি ৱেদনাক্খন্ধং যা চেতসিকা সুখৱেদনা তত্থ অযং পটিলাভপচ্চযা উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং. সোতং পটিক্খিপতি, ন হি মনোসম্ফস্সজং ৱেদনং. তত্থ চতূসু মহাভূতেসু ৰূপক্খন্ধস্স অনুসযপটিঘপহানং ভণতি. কামে ৰূপঞ্চ তঞ্চ অসেক্খভূমিযং. কাযে কাযানুপস্সনা দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰঞ্চ. বলেন চ উস্সাহেন চ সব্বং মনসি কতত্তানং পহানং মেদং কতালিকায চ পুৰিসেন চ মণ্ডনকজাতিকেন চ, এতেহি ইমস্স মাতাপিতুসম্ভূতং পচ্চৱেক্খণং, সো কাযেন চ কাযানুপস্সনায চ চিত্তেন চ চিত্তানুপস্সনায চ দ্ৱে ধম্মে ধাৰেতি. কাযকিলেসৱত্থুং চিত্তেন চ চিত্তসন্নিস্সযে চিত্তেন সুভাৱিতেন সত্তন্নং চ সমাপত্তীনং ৱিহৰিতুং পটিজানাতি.
গহপতিপুত্তোপমতায চ যথা গহপতিপুত্তস্স নানাৰঙ্গানং ৱত্থকৰণ্ডকো পুণ্ণো ভৱেয্য, সো যং যদেৱ ৱত্থযুগং পুব্বণ্হসমযে আকঙ্খতি, পুব্বণ্হসমযে নিব্বাপেতি, এৱং মজ্ঝন্হিকসমযে, সাযন্হসমযে, এৱমেৱ সো আযস্মা চিত্তস্স সুভাৱিতত্তা যথাৰূপেন ৱিহাৰেন আকঙ্খতি পুব্বণ্হসমযং ৱিহৰিতুং, তথাৰূপেন [যথাৰূপেন (পী. ক.)] পুব্বণ্হসমযং ৱিহৰতি, মজ্ঝন্হিকসমযে, সাযন্হসমযে. তেন ৱেস আযস্মতা উপমায মে আসিতায পথৱী ৱা অনুত্তৰা ইন্দ্ৰিযভাৱনা ভাৱিতচিত্তেন. তেন সো আযস্মা ইদং অট্ঠৱিধং ভাৱনং পটিজানাতি চতূসু মহাভূতেসু, কাযভাৱনং উপকচণ্ডালং পুৰিসমেতকং ভৱতলাকাসু চিত্তভাৱনং, ইমাহি ভাৱনাহি তায ভাৱনায চ সমথা পাৰিপূৰিমন্তেহি. ইমেহি চতূহি পঞ্ঞাপাৰিপূৰিমন্তেহি.
৯৭. কথং উপকচণ্ডালং পটিকূলেসু ধম্মেসু অপ্পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰতি? কাযো পকতিযা অপ্পটিকূলং কাযে উদ্ধুমাতকসঞ্ঞা সংখিত্তেন নৱ সঞ্ঞা ইমে পটিকূলা ধম্মা চেসো আযস্মা পটিকূলতো অজিগুচ্ছিতো কাযগতাসতিযা ভাৱনানুযোগমনুযুত্তো ৱিহৰতি, ন হি তস্স জিগুচ্ছপ্পহায চিত্তং পটিকূলতি.
কথং অপ্পটিকূলেসু ধম্মেসু পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰতীতি? কাযো সব্বলোকস্স অপ্পটিকূলো তং সো আযস্মা অসুভসঞ্ঞায ৱিহৰতি. এৱং অপ্পটিকূলেসু ধম্মেসু পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰতি.
কথং পটিকূলেসু চ অপ্পটিকূলেসু চ অপ্পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰতীতি অপি সব্বোযং লোকস্স যমিদং মুণ্ডো পত্তপাণী কুলেসু পিণ্ডায ৱিচৰতি, তেন চ সো আযস্মা সুৱণ্ণদুব্বণ্ণেন অপ্পটিকূলসঞ্ঞী চিত্তেন চ কাযেন নিব্বিদাসহগতেন অপ্পটিকূলসঞ্ঞী, এৱং পটিকূলেসু অপ্পটিকূলেসু চ ধম্মেসু অপ্পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰতি.
কথং পটিকূলেসু চ ধম্মেসু অপ্পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰতি? পটিকূলেসু চ ধম্মেসু সুভসঞ্ঞিনো ইত্থিৰূপে পটিকূলেসু চ জিগুচ্ছিনো ৱিনীলকৱিপুব্বকে তত্থ সো আযস্মা পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰতি.
কথং পটিকূলেসু ধম্মেসু তদুভযং অভিনিৱজ্জযিত্ৱা উপেক্খকো ৱিহৰতি সতো চ সম্পজানো চ? অপ্পটিকূলেসু চ ধম্মেসু সুভসঞ্ঞিনো ইত্থিৰূপে পটিকূলেসু চ জিগুচ্ছিনো ৱিনীলকৱিপুব্বকে তদুভযং অভিনিৱজ্জযিত্ৱা ‘নেতং মম’‘নেসোহমস্মি’‘নেসো মে’ অত্তাতি ৱিহৰতি. এৱং তদুভযং অভিনিৱজ্জযিত্ৱা উপেক্খকো ৱিহৰতি সতো সম্পজানো.
অপৰো পৰিযাযো. তেধাতুকো লোকসন্নিৱাসো সব্ববালপুথুজ্জনানং অপ্পটিকূলসঞ্ঞা. তত্থ চ আযস্মা সাৰিপুত্তো অপ্পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰতি. এৱং অপ্পটিকূলেসু ধম্মেসু পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰতি.
কথং পটিকূলেসু ধম্মেসু অপ্পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰতি? পটিকূলসঞ্ঞিনো সব্বসেক্খা ইধ কা তেধাতুকে সব্বলোকে. তত্থ কতমো ভূমিপ্পত্তো সমাধিফলে সচ্ছিকতো অপ্পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰতি? কিং কাৰণং? ন হি তং অত্থি যস্স লোকস্স পহানায পটিকূলসঞ্ঞী উপ্পাদেয্য.
কথং পটিকূলেসু চ অপ্পটিকূলেসু চ ধম্মেসু পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰতি? তেধাতুকে লোকসন্নিৱাসে যাৱ কামলোকভূমতা হি ৰাগানং ৱীতৰাগানং পটিকূলসমতা ৰূপাৰূপধাতুং অপ্পটিকূলসমতা. তত্থ চ আযস্মা সাৰিপুত্তো পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰতি. এৱং পটিকূলেসু চ অপ্পটিকূলেসু চ ধম্মেসু পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰতি.
কথং পটিকূলেসু চ অপ্পটিকূলেসু চ ধম্মেসু অপ্পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰতি? যং কিঞ্চি পৰতো দুৰুত্তানং দুৰাগতানং ৱচনপথানং তং ৱচনং অপ্পটিকূলং যাৱতা ৱাচসো অপ্পতিৰূপা তথা জনস্স অপ্পটিকূলসঞ্ঞা. তত্থ আযস্মা সাৰিপুত্তো অভিঞ্ঞায সচ্ছিকতো অপ্পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰতি, এৱং পটিকূলেসু চ অপ্পটিকূলেসু চ ধম্মেসু অপ্পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰতি.
৯৮. কথং পটিকূলেসু চ অপ্পটিকূলেসু চ ধম্মেসু তদুভযং অভিনিৱজ্জযিত্ৱা উপেক্খকো চ ৱিহৰতি সতো চ সম্পজানো? যঞ্চ নেসং সমনুপস্সতি যে ধম্মা দুচ্চৰিতা, তে ধম্মা অপ্পটিকূলা. তত্থ আযস্মা সাৰিপুত্তো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি যে ধম্মা দুচ্চৰিতা, তে ধম্মা অনিট্ঠৱিপাকা. যে ধম্মা সুচৰিতা, তে আচযগামিনো. সো চ সুচৰিতং আচযগামিনিং কৰিত্ৱা দুচ্চৰিতং অনিট্ঠৱিপাকং কৰিত্ৱা তদুভযং অভিনিৱজ্জযিত্ৱা উপেক্খকো ৱিহৰতি.
অথ পটিকূলেসু চ ধম্মেসু অপ্পটিকূলেসু চ পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰতি. তণ্হা পটিকূলধম্মা কিং কাৰণং? তণ্হাৱসেন হি সত্তা দ্ৱীহি ধম্মেহি সত্তা, কবড়ীকাৰে আহাৰে ৰসতণ্হায সত্তা, ফস্সে সুখসঞ্ঞায সত্তা. তত্থাযস্মা সাৰিপুত্তো কবড়ীকাৰে চ আহাৰে পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰতি, ফস্সে চ দুক্খসঞ্ঞী ৱিহৰতি. এৱং পটিকূলেসু চ অপ্পটিকূলেসু চ পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰতি.
কথং পটিকূলেসু চ ধম্মেসু অপ্পটিকূলেসু চ ধম্মেসু অপ্পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰতি? তণ্হাক্খযং অনুত্তৰং নিব্বানং তথা বালপুথুজ্জনানং পটিকূলসঞ্ঞা পহতসঞ্ঞা চ. তত্থাযস্মতো সাৰিপুত্তস্স অপ্পটিকূলসঞ্ঞা অব্যাপাদসঞ্ঞা চ সামং পঞ্ঞায পস্সিত্ৱা এৱং পটিকূলেসু চ ধম্মেসু অপ্পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰতি.
কথং পটিকূলেসু চ অপ্পটিকূলেসু চ ধম্মেসু অপ্পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰতি? ততিযে চ নিব্বানে পটিকূলসঞ্ঞিনো যসেন চ কিত্তিনি চ অপ্পটিকূলসঞ্ঞিনো. তত্থাযস্মা সাৰিপুত্তো অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ যথাভূতং সম্মাপঞ্ঞায পটিজানন্তো পটিকূলঞ্চ অপ্পটিকূলঞ্চ ধম্মং তদুভযং অভিনিৱজ্জযিত্ৱা অপ্পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰতি.
কথং পটিকূলং অপ্পটিকূলঞ্চ ধম্মং তদুভযং অভিনিৱজ্জযিত্ৱা উপেক্খকো ৱিহৰতি? সতো চ সম্পজানো চ, যঞ্চ সমনুপস্সতি অনুনযো অপ্পটিকূলো ধম্মো পটিঘো চ পটিকূলো ধম্মো, তত্থাযস্মা সাৰিপুত্তো অনুনযস্স পটিঘপ্পহীনত্তা উপেক্খকো ৱিহৰতি সতো সম্পজানো চ. যঞ্চস্স সমনুপস্সতি অযং পঞ্চৱিধা অনুত্তৰা ইন্দ্ৰিযভাৱনা. অযং সুত্তনিদ্দেসো.
৯৯. তত্থ কতমো দেসনাহাৰো? ইমম্হি সুত্তে কিং দেসিতব্বং? তত্থ ৱুচ্চতে, ইমম্হি সুত্তে দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰো দেসিতো, তথা ৱিমুত্তং চিত্তং পচ্চৱেক্খণা চ অধিপঞ্ঞাধম্মং দেসিতং.
তত্থ কতমো ৱিচযো? যে কাযে কাযানুপস্সিনো ৱিহৰন্তি, তেসং চিত্তং অনুনযপ্পটিঘেন ন ৱিহৰতি অনুনযপ্পটিঘেন চাভিৰমমানস্স চিত্তং সমগ্গতং ভৱিস্সতীতি ভাৱনায বলমেতং, অযং ৱিচযো হাৰো.
তত্থ কতমো যুত্তিহাৰো? কাযভাৱনায চ চিত্তভাৱনায চ ন কিঞ্চি সব্ৰহ্মচাৰী অতিমঞ্ঞিস্সতীতি. অত্থি এসা যুত্তি, অযং যুত্তিহাৰো.
তত্থ কতমো পদট্ঠানো হাৰো? কাযভাৱনায পঠমস্স সতি উপট্ঠানস্স পদট্ঠানং. যা পথৱীসমচিত্ততা, সা অনিচ্চানুপস্সনায পদট্ঠানং.
তত্থ কতমো লক্খণো? যং পথৱীসমেন চেতসা ৱিহৰতি অত্তানুপস্সী পথৱীসমেন গিহী ৱিহৰতি. কো অত্থো পথৱীসমেনাতি? যথা যে চ সেলোপমতায অকম্মযুত্তা এৱমেৱ পথৱীসমো অযং হিৰিযতায. অযং লক্খণো.
তত্থ কতমো চতুব্যূহো হাৰো? ইমম্হি ব্যাকৰণে কো তস্স আযস্মতো অধিপ্পাযো? যে কেচি অৰহন্তা ইন্দ্ৰিযভাৱনং আকঙ্খিযন্তি, তে পথৱীসমতং উপ্পাদযিস্সন্তীতি. অযং অধিপ্পাযো.
তত্থ কতমো আৱট্টোতি? নত্থি আৱট্টস্স ভূমি.