৬. সুত্তত্থসমুচ্চযভূমি

৬০. বুদ্ধানং ভগৱন্তানং সাসনং তিৱিধেন সঙ্গহং গচ্ছতি, খন্ধেসু ধাতূসু আযতনেসু চ. তত্থ পঞ্চক্খন্ধা ৰূপক্খন্ধো যাৱ ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো. দস ৰূপআযতনানি চক্খু ৰূপা চ যাৱ কাযো ফোট্ঠব্বা চ, অযং ৰূপক্খন্ধো. তত্থ ছ ৱেদনাকাযা ৱেদনাক্খন্ধো চক্খুসম্ফস্সজা ৱেদনা যাৱ মনোসম্ফস্সজা ৱেদনা, অযং ৱেদনাক্খন্ধো. তত্থ ছ সঞ্ঞাকাযা সঞ্ঞাক্খন্ধো, ৰূপসঞ্ঞা যাৱ ধম্মসঞ্ঞা ইমে ছ সঞ্ঞাকাযা, অযং সঞ্ঞাক্খন্ধো. তত্থ ছ চেতনাকাযা সঙ্খাৰক্খন্ধো, ৰূপসঞ্চেতনা যাৱ ধম্মসঞ্চেতনা ইমে ছ চেতনাকাযা, অযং সঙ্খাৰক্খন্ধো. তত্থ ছ ৱিঞ্ঞাণকাযা ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো, চক্খুৱিঞ্ঞাণং যাৱ মনোৱিঞ্ঞাণং ইমে ছ ৱিঞ্ঞাণকাযা, অযং ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো. ইমে পঞ্চক্খন্ধা.

তেসং কা পৰিঞ্ঞা? অনিচ্চং দুক্খং সঞ্ঞা অনত্তাতি এসা এতেসং পৰিঞ্ঞা. তত্থ কতমো খন্ধত্থো? সমূহত্থো খন্ধত্থো, পুঞ্জত্থো খন্ধত্থো, ৰাসত্থো খন্ধত্থো. তং যথা দব্বক্খন্ধো ৱনক্খন্ধো দাৰুক্খন্ধো অগ্গিক্খন্ধো উদকক্খন্ধো ৱাযুক্খন্ধো ইতি এৱং খন্ধেসু সব্বসঙ্গহোৱ এৱং খন্ধত্থো.

তত্থ অট্ঠাৰস ধাতুযো চক্খুধাতু ৰূপধাতু চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতু…পে… মনোধাতু ধম্মধাতু মনোৱিঞ্ঞাণধাতু. এতাযো অট্ঠাৰস ধাতুযো. তাসং পৰিঞ্ঞা অনিচ্চং দুক্খং সঞ্ঞা অনত্তাতি এসা এতাসং পৰিঞ্ঞা. তত্থ কো ধাতুঅত্থো? ৱুচ্চতে অৱযৱত্থো ধাতুঅত্থো. অৱযৱোতি চক্খু নো পসাদো চক্খুধাতু. এৱং পঞ্চসু ধাতূসু পুন ৰাগৱৱচ্ছেদত্থো ধাতুঅত্থো. ৱৱচ্ছিন্না হি চক্খুধাতু. এৱং পঞ্চসু পুনৰাহ একন্তিপকত্যত্থেন ধাতুঅত্থোতি ৱুচ্চতে. তং যথা, পকতিযা অযং পুৰিসো পিত্তিকো সেম্হিকো ৱাতিকো সন্নিপাতিকোতি এৱং পকতিচক্খুধাতু দসন্নং পিযা চ সব্বেসু ইন্দ্ৰিযেসু…পে… ৱিসভাগত্থো ধাতুঅত্থো.

তত্থ দ্ৱাদসাযতনানি কতমানি? ছ অজ্ঝত্তিকানি ছ বাহিৰানি. চক্খাযতনং যাৱ মনাযতনন্তি অজ্ঝত্তিকং, ৰূপাযতনং যাৱ ধম্মাযতনন্তি বাহিৰং. এতানি দ্ৱাদস আযতনানি. এতেসং কা পৰিঞ্ঞা? অনিচ্চং দুক্খং সঞ্ঞা অনত্তাতি, এসা এতেসং পৰিঞ্ঞা. অপি চ দ্ৱিধা পৰিঞ্ঞা ঞাতপৰিঞ্ঞা চ পহানপৰিঞ্ঞা চ. তত্থ ঞাতপৰিঞ্ঞা নাম অনিচ্চং দুক্খং সঞ্ঞা অনত্তাতি, এসা ঞাতপৰিঞ্ঞা. পহানপৰিঞ্ঞা পন ছন্দৰাগপ্পহানা, এসা পহানপৰিঞ্ঞা. তত্থ কতমো আযতনত্থো? ৱুচ্চতে আকাৰত্থো আযতনত্থো. যথা সুৱণ্ণাকৰো দুব্বণ্ণাকৰো, যথা দ্ৱীহি তেহি আকাৰেহি তে তে গাৱা উত্তিট্ঠন্তি. এৱং এতেহি চিত্তচেতসিকা গাৱা উত্তিট্ঠন্তি কম্মকিলেসা দুক্খধম্মা চ. পুনৰাহ আযদানত্থো আযতনত্থো. যথা ৰঞ্ঞো আযদানেহি আযো ভৱতি, এৱং আযদানত্থো আযতনত্থো.

৬১. চত্তাৰি অৰিযসচ্চানি দুক্খং সমুদযো নিৰোধো মগ্গো চ. দুক্খং যথা সমাসেন ধম্মাচৰিযং মানসঞ্চ, সমুদযো সমাসেন অৱিজ্জা চ তণ্হা চ, নিৰোধো সমাসেন ৱিজ্জা চ ৱিমুত্তি চ, মগ্গো সমাসেন সমথো চ ৱিপস্সনা চ.

তত্থ সত্ততিংস বোধিপক্খিকা ধম্মা কতমে? চত্তাৰো সতিপট্ঠানা যাৱ অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো, এৱমেতে সত্ততিংস বোধিপক্খিকা ধম্মা. যে ধম্মা অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নানং বুদ্ধানং ভগৱন্তানং পচ্চেকবুদ্ধানং সাৱকানং চ নিব্বানায সংৱত্তন্তীতি, সো মগ্গো চত্তাৰো সতিপট্ঠানা. কতমে চত্তাৰো? ইধ ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰতি, সম্মপ্পধানং…পে… ইদ্ধিপাদং…পে… ইন্দ্ৰিযানি…পে… বলানি…পে… তত্থ কো ইন্দ্ৰিযত্থো? ইন্দত্থো ইন্দ্ৰিযত্থো, আধিপতেয্যত্থো ইন্দ্ৰিযত্থো, পসাদত্থো ইন্দ্ৰিযত্থো, অসাধাৰণং কস্স কিৰিযত্থো ইন্দ্ৰিযত্থো অনৱপৰিযত্থো বলত্থো, থামত্থো বলত্থো, উপাদাযত্থো বলত্থো, উপত্থম্ভনত্থো বলত্থো.

তত্থ কতমে সত্ত বোজ্ঝঙ্গা? সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো যাৱ উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো. তত্থ কতমো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো? সম্মাদিট্ঠি যাৱ সম্মাসমাধি. তত্থ অট্ঠঙ্গিকো মগ্গোতি খন্ধো সীলক্খন্ধো চ সমাধিক্খন্ধো চ পঞ্ঞাক্খন্ধো চ. তত্থ যা চ সম্মাৱাচা যো চ সম্মাকম্মন্তো যো চ সম্মাআজীৱো, অযং সীলক্খন্ধো. যা চ সম্মাসতি যো চ সম্মাৱাযামো যো চ সম্মাসমাধি, অযং সমাধিক্খন্ধো. যো চ সম্মাসঙ্কপ্পো যা চ সম্মাদিট্ঠি, অযং পঞ্ঞাক্খন্ধো. এৱং তাযো তিস্সো সিক্খা. এৱং তীহাকাৰেহি দস পদানি…পে….

তত্থ যোগাৱচৰো সীলক্খন্ধে ঠিতো দোসং অকুসলং ন উপাদিযতি, দোসানুসযং সমূহনতি, দোসসল্লং উদ্ধৰতি, দুক্খৱেদনং পৰিজানাতি, কামধাতুং সমতিক্কমতি. সমাধিক্খন্ধে ঠিতো লোভং অকুসলং ন উপাদিযতি, ৰাগানুসযং সমূহনতি, লোভসল্লং উদ্ধৰতি, সুখৱেদনং পৰিজানাতি, ৰূপধাতুং সমতিক্কমতি. পঞ্ঞাক্খন্ধে ঠিতো মোহং অকুসলং ন উপাদিযতি, অৱিজ্জানুসযং সমূহনতি, মোহসল্লং দিট্ঠিসল্লঞ্চ উদ্ধৰতি, অদুক্খমসুখৱেদনং পৰিজানাতি, অৰূপধাতুং সমতিক্কমতি. ইতি তীহি খন্ধেহি তীণি অকুসলমূলানি ন উপাদিযতি, চত্তাৰি সল্লানি উদ্ধৰতি, তিস্সো ৱেদনা পৰিজানাতি, তেধাতুকং সমতিক্কমতি.

৬২. তত্থ কতমা অৱিজ্জা? যং চতূসু অৰিযসচ্চেসু অঞ্ঞাণন্তি ৱিত্থাৰেন যথা সো পাণসজ্জেসু কথংকথা কাতব্বং. তত্থ কতমং ৱিঞ্ঞাণং? ছ ৱিঞ্ঞাণকাযা ৱেদনা সঞ্ঞা চেতনা ফস্সো মনসিকাৰো, ইদং নামং. তত্থ কতমং ৰূপং? চাতুমহাভূতিকং চতুন্নং মহাভূতানং উপাদাযৰূপস্স পঞ্ঞত্তিং. ইতি পুৰিমকঞ্চ নামং ইদঞ্চ ৰূপং তদুভযং নামৰূপন্তি ৱুচ্চতি. তত্থ ছড়াযতনন্তি ছ অজ্ঝত্তিকানি আযতনানি, চক্খু অজ্ঝত্তিকং আযতনং যাৱ মনো অজ্ঝত্তিকং আযতনং. ফস্সোতি ছ ফস্সকাযা চক্খুসম্ফস্সো যাৱ মনোসম্ফস্সোতি ফস্সো. ছ ৱেদনাকাযা ৱেদনা. তণ্হাতি ছ তণ্হাকাযা তণ্হা. উপাদানন্তি চত্তাৰি উপাদানানি কামুপাদানং দিট্ঠুপাদানং সীলব্বতুপাদানং অত্তৱাদুপাদানন্তি উপাদানং. ভৱোতি তযো ভৱা কামভৱো ৰূপভৱো অৰূপভৱো. তত্থ কতমা জাতি? যা পঠমং খন্ধানং পঠমং ধাতূনং পঠমং আযতনানং উপ্পত্তি জাতি সঞ্জাতি ওক্কন্তি অভিনিব্বত্তি খন্ধানং পাতুভাৱো, অযং জাতি. তত্থ কতমা জৰা? জৰা নাম যং তং খণ্ডিচ্চং পালিচ্চং ৱলিত্তচতা পৱিৱিত্তং চতুন্নং মহাভূতানং ৱিৱণ্ণতং ভগ্গো তং জৰা হীযনা পহীযনা আযুনো হানি সংহানি ইন্দ্ৰিযানং পৰিভেদো উপনাহো পৰিপাকো, অযং জৰা. তত্থ কতমং মৰণং? মৰণং নাম যং তস্মিং তস্মিং সত্তনিকাযে তেসং তেসং সত্তানং চুতি চৱনতা মৰণং কালঙ্কিৰিযা উদ্ধুমাতকানং ভেদো কাযস্স জীৱিতিন্দ্ৰিযস্স উপচ্ছেদো, ইদং মৰণং. ইতি পুৰিমিকা চ জৰা ইদঞ্চ মৰণং তদুভযং জৰামৰণং.

তত্থ অন্ধকাৰতিমিসা যথাভূতং অপ্পজাননলক্খণা অৱিজ্জা সঙ্খাৰানং পদট্ঠানং হ. অভিসঙ্খৰণলক্খণা সঙ্খাৰা, উপচযপুনব্ভৱাভিৰোপনপচ্চুপট্ঠানা. তে ৱিঞ্ঞাণস্স পদট্ঠানং. ৱত্থু সৱিঞ্ঞত্তিলক্খণং ৱিঞ্ঞাণং, তং নামৰূপস্স পদট্ঠানং. অনেকসন্নিস্সযলক্খণং নামৰূপং, তং সড়াযতনস্স পদট্ঠানং. ইন্দ্ৰিযৱৱত্থাপনলক্খণং সড়াযতনং, তং ফস্সস্স পদট্ঠানং. সন্নিপাতলক্খণো ফস্সো, সো ৱেদনায পদট্ঠানং. অনুভৱনলক্খণা ৱেদনা, সা তণ্হায পদট্ঠানং. অজ্ঝোসানলক্খণা তণ্হা, সা উপাদানস্স পদট্ঠানং. আদানপৰিহননলক্খণং উপাদানং, তং ভৱস্স পদট্ঠানং. নানাগতিৱিক্খেপলক্খণো ভৱো, সো জাতিযা পদট্ঠানং. খন্ধানং পাতুভাৱলক্খণা জাতি, সা জৰায পদট্ঠানং. উপনযপৰিপাকলক্খণা জৰা, সা মৰণস্স পদট্ঠানং. আযুক্খযজীৱিতউপৰোধলক্খণং মৰণং, তং দুক্খস্স পদট্ঠানং. কাযসম্পীড়নলক্খণং দুক্খং, তং দোমনস্সস্স পদট্ঠানং. চিত্তসম্পীড়নলক্খণং দোমনস্সং, তং সোকস্স পদট্ঠানং. সোচনলক্খণো সোকো, সো পৰিদেৱস্স পদট্ঠানং. ৱচীনিচ্ছাৰণলক্খণো পৰিদেৱো, সো উপাযাসস্স পদট্ঠানং. যে আযাসা তে উপাযাসা.

নৱ পদানি যত্থ সব্বো অকুসলপক্খো সঙ্গহং সমোসৰণং গচ্ছতি. কতমানি নৱ পদানি? দ্ৱে মূলকিলেসা, তীণি অকুসলমূলানি, চত্তাৰো ৱিপল্লাসা. তত্থ দ্ৱে মূলকিলেসা অৱিজ্জা চ ভৱতণ্হা চ, তীণি অকুসলমূলানি লোভো দোসো মোহো চ. চত্তাৰো ৱিপল্লাসা [অ. নি. ৪.৪৯] – ‘‘অনিচ্চে নিচ্চ’’ন্তি সঞ্ঞাৱিপল্লাসো চিত্তৱিপল্লাসো দিট্ঠিৱিপল্লাসো, ‘‘দুক্খে সুখ’’ন্তি সঞ্ঞাৱিপল্লাসো চিত্তৱিপল্লাসো দিট্ঠিৱিপল্লাসো, ‘‘অনত্তনি অত্তা’’তি সঞ্ঞাৱিপল্লাসো চিত্তৱিপল্লাসো দিট্ঠিৱিপল্লাসো, ‘‘অসুভে সুভ’’ন্তি সঞ্ঞাৱিপল্লাসো চিত্তৱিপল্লাসো দিট্ঠিৱিপল্লাসো.

৬৩. তত্থ অৱিজ্জা নাম চতূসু অৰিযসচ্চেসু যথাভূতং অঞ্ঞাণং, অযং অৱিজ্জা. ভৱতণ্হা নাম যো ভৱেসু ৰাগো সাৰাগো ইচ্ছা মুচ্ছা পত্থনা নন্দী অজ্ঝোসানং অপৰিচ্চাগো, অযং ভৱতণ্হা.

তত্থ কতমো লোভো অকুসলমূলং?

লোভো নাম সো তেসু তেসু পৰৱত্থূসু পৰদব্বেসু পৰট্ঠানেসু পৰসাপতেয্যেসু পৰপৰিগ্গহিতেসু লোভো লুব্ভনা ইচ্ছা মুচ্ছা পত্থনা নন্দী অজ্ঝোসানং অপৰিচ্চাগো, অযং লোভো অকুসলমূলং. কস্সেতং মূলং? লোভো লোভজস্স অকুসলস্স কাযকম্মস্স ৱচীকম্মস্স মনোকম্মস্স চ, তথা যথা তংসম্পযুত্তানং চিত্তচেতসিকানং ধম্মানং মূলং.

তত্থ কতমো দোসো অকুসলমূলং?

সো সত্তেসু আঘাতো অক্খন্তি অপ্পচ্চযো ব্যাপাদো পদোসো অনত্থকামতা চেতসো পটিঘাতো, অযং দোসো অকুসলমূলং.

কস্সেতং মূলং?

দোসজস্স কাযকম্মস্স ৱচীকম্মস্স মনোকম্মস্স সম্পযুত্তানঞ্চ চিত্তচেতসিকানং ধম্মানং মূলং.

তত্থ কতমো মোহো অকুসলমূলং?

যং চতূসু অৰিযসচ্চেসু অনভিসমযো অসম্পজ্জগ্গাহো অপ্পটিৱেধো মোহো মুয্হনা সম্মোহো সম্মুয্হনা অৱিজ্জা তমো অন্ধকাৰো আৱৰণং নীৱৰণং ছদনং অচ্ছদনং [অৱেচ্ছদনং (পী. ক.)] অপসচ্ছাগমনং কুসলানং ধম্মানং, অযং মোহো অকুসলমূলং.

কস্সেতং মূলং?

মোহজস্স অকুসলস্স কাযকম্মস্স ৱচীকম্মস্স মনোকম্মস্স চ তংসম্পযুত্তকানঞ্চ চিত্তচেতসিকানং ধম্মানং মূলং.

তত্থ ৱিপল্লাসা জানিতব্বা, ৱিপল্লাসানং ৱত্থু জানিতব্বং. যং ৱিপল্লাসং সিযা, তং জানিতব্বং. তত্থ একো ৱিপল্লাসো তীণি ৱিপল্লাসানি চত্তাৰি ৱিপল্লাসৱত্থূনি. কতমো একো ৱিপল্লাসো চ, যেন পটিপক্খেন ৱিপল্লাসিতং গণ্হাতি?

‘‘অনিচ্চে নিচ্চ’’ন্তি, ‘‘দুক্খে সুখ’’ন্তি, ‘‘অনত্তনি অত্তা’’তি, ‘‘অসুভে সুভ’’ন্তি, অযং একো ৱিপল্লাসো.

কতমানি চত্তাৰি ৱিপল্লাসৱত্থূনি?

কাযো ৱেদনা চিত্তং ধম্মা চ. ইমানি চত্তাৰি ৱিপল্লাসৱত্থূনি.

কতমানি তীণি ৱিপল্লাসানি?

সঞ্ঞা চিত্তং দিট্ঠি চ. ইমানি তীণি ৱিপল্লাসানি.

তত্থ মনাপিকে ৱত্থুম্হি ইন্দ্ৰিযৱত্থে ৱণ্ণাযতনে ৱা যো নিমিত্তস্স উগ্গাহো, অযং সঞ্ঞাৱিপল্লাসো. তত্থ ৱিপৰীতচিত্তস্স ৱত্থুম্হি সতি ৱিঞ্ঞত্তি, অযং চিত্তৱিপল্লাসো. তত্থ ৱিপৰীতচিত্তস্স তম্হি ৰূপে ‘‘অসুভে সুভ’’ন্তি যা খন্তি ৰুচি উপেক্খনা নিচ্ছযো দিট্ঠি নিদস্সনং সন্তীৰণা, অযং দিট্ঠিৱিপল্লাসো. তত্থ ৱত্থুভেদেন কাযেসু দ্ৱাদস ৱিপল্লাসা ভৱন্তি. তযো কাযে তযো ৱেদনায তযো চিত্তে তযো ধম্মে, চত্তাৰো সঞ্ঞাৱিপল্লাসা চত্তাৰো চিত্তৱিপল্লাসা চত্তাৰো দিট্ঠিৱিপল্লাসা, আযতনূপচযতো চক্খুৱিঞ্ঞাণসঞ্ঞাসমঙ্গিস্স ৰূপেসু দ্ৱাদস ৱিপল্লাসা যাৱ মনো সঞ্ঞাসমঙ্গিস্স, ধম্মেসু দ্ৱাদস ৱিপল্লাসা ছ দ্ৱাদসকা চত্তাৰি ৱিপল্লাসা ভৱন্তি. আৰম্মণনানত্ততো হি অপৰিমিতসঙ্খেয্যানং সত্তানং [অত্তানং (ক.)] অপৰিমিতমসঙ্খেয্যা ৱিপল্লাসা ভৱন্তি হীনুক্কট্ঠমজ্ঝিমতায.

৬৪. তত্থ পঞ্চক্খন্ধা চত্তাৰি অত্তভাৱৱত্থূনি ভৱন্তি. যো ৰূপক্খন্ধো, সো কাযো অত্তভাৱৱত্থু. যো ৱেদনাক্খন্ধো, সো ৱেদনা অত্তভাৱৱত্থু. যো সঞ্ঞাক্খন্ধো চ সঙ্খাৰক্খন্ধো চ, তে ধম্মা অত্তভাৱৱত্থু. যো ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো, সো চিত্তং অত্তভাৱৱত্থু. ইতি পঞ্চক্খন্ধা চত্তাৰি অত্তভাৱৱত্থূনি. তত্থ কাযে ‘‘অসুভে সুভ’’ন্তি ৱিপল্লাসো ভৱতি. এৱং ৱেদনাসু…পে… চিত্তে…পে… ধম্মেসু চ অত্তৱিপল্লাসো ভৱতি. তত্থ চতুন্নং ৱিপল্লাসানং সমুগ্ঘাতনত্থং ভগৱা চত্তাৰো সতিপট্ঠানে দেসেতি পঞ্ঞপেতি কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰতো ‘‘অসুভে সুভ’’ন্তি ৱিপল্লাসং সমুগ্ঘাতেতি, এৱং ৱেদনাসু, চিত্তে, ধম্মেসু চ কাতব্বং.

তত্থ অন্ধকাৰতিমিসা অপ্পটিৱেধলক্খণা অৱিজ্জা, তস্সা ৱিপল্লাসপদট্ঠানং. অজ্ঝোসানলক্খণা তণ্হা, তস্সা পিযৰূপসাতৰূপং পদট্ঠানং. অত্তাসযৱঞ্চনালক্খণো লোভো, তস্স অদিন্নাদানং পদট্ঠানং. ইধ ৱিৱাদলক্খণো দোসো, তস্স পাণাতিপাতো পদট্ঠানং. ৱত্থুৱিপ্পটিপত্তিলক্খণো মোহো, তস্স মিচ্ছাপটিপত্তি পদট্ঠানং. সঙ্খতানং ধম্মানং অৱিনাসগ্গহণলক্খণা নিচ্চসঞ্ঞা, তস্সা সব্বসঙ্খাৰা পদট্ঠানং. সাসৱফস্সোপগমনলক্খণা সুখসঞ্ঞা, তস্সা মমঙ্কাৰো পদট্ঠানং. ধম্মেসু উপগমনলক্খণা অত্তসঞ্ঞা, তস্সা অহঙ্কাৰো পদট্ঠানং. ৱণ্ণসঙ্গহণলক্খণা সুভসঞ্ঞা, তস্সা ইন্দ্ৰিযঅসংৱৰো পদট্ঠানং. এতেহি নৱহি পদেহি উদ্দিট্ঠেহি সব্বো অকুসলপক্খো নিদ্দিট্ঠো ভৱতি, সো চ খো বহুস্সুতেন সক্কা জানিতুং নো অপ্পস্সুতেন, পঞ্ঞৱতা নো দুপ্পঞ্ঞেন, যুত্তেন নো অযুত্তেন.

নৱ পদানি কুসলানি যত্থ সব্বো কুসলপক্খো সঙ্গহো সমোসৰণং গচ্ছন্তি. কতমানি নৱ পদানি? সমথো ৱিপস্সনা অলোভো অদোসো অমোহো অনিচ্চসঞ্ঞা দুক্খসঞ্ঞা অনত্তসঞ্ঞা অসুভসঞ্ঞা চ.

তত্থ কতমো সমথো? যা চিত্তস্স ঠিতি সণ্ঠিতি অৱট্ঠিতি ঠানং পট্ঠানং উপট্ঠানং সমাধি সমাধানং অৱিক্খেপো অৱিপ্পটিসাৰো ৱূপসমো মানসো একগ্গং চিত্তস্স, অযং সমথো.

তত্থ কতমা ৱিপস্সনা? খন্ধেসু ৱা ধাতূসু ৱা আযতনেসু ৱা নামৰূপেসু ৱা পটিচ্চসমুপ্পাদেসু ৱা পটিচ্চসমুপ্পন্নেসু ৱা ধম্মেসু দুক্খেসু ৱা সমুদযেসু ৱা নিৰোধে ৱা মগ্গে ৱা কুসলাকুসলেসু ৱা ধম্মেসু সাৱজ্জঅনৱজ্জেসু ৱা কণ্হসুক্কেসু ৱা সেৱিতব্বঅসেৱিতব্বেসু ৱা সো যথাভূতং ৱিচযো পৱিচযো ৱীমংসা পৰৱীমংসা গাহনা অগ্গাহনা পৰিগ্গাহনা চিত্তেন পৰিচিতনা তুলনা উপপৰিক্খা ঞাণং ৱিজ্জা ৱা চক্খু বুদ্ধি মেধা পঞ্ঞা ওভাসো আলোকো আভা পভা খগ্গো নাৰাচো [নাৰজ্জো (পী. ক.)] ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গো সম্মাদিট্ঠি মগ্গঙ্গং, অযং ৱিপস্সনা. তেনেসা ৱিপস্সনা ইতি ৱুচ্চতি ৱিৱিধা ৱা এসা ৱিপস্সনাতি, তস্মা এসা ৱিপস্সনাতি ৱুচ্চতি. দ্ৱিধা চেসা হি ৱিপস্সনা ধম্মৱিপস্সনাতি ৱুচ্চতি, দ্ৱিধা ইমায পস্সতি সুভঞ্চ অসুভঞ্চ কণ্হঞ্চ সুক্কঞ্চ সেৱিতব্বঞ্চ অসেৱিতব্বঞ্চ কম্মঞ্চ ৱিপাকঞ্চ বন্ধঞ্চ ৱিমোক্খঞ্চ আচযঞ্চ অপচযঞ্চ পৱত্তিঞ্চ নিৱত্তিঞ্চ সংকিলেসঞ্চ ৱোদানঞ্চ, এৱং ৱিপস্সনাতি ৱুচ্চতি. অথ ৱা ৱিইতি উপসগ্গো পস্সনাতি অত্থো তস্মা ৱিপস্সনাতি ৱুচ্চতে, অযং ৱিপস্সনা.

৬৫. তত্থ দ্ৱে ৰোগা সত্তানং অৱিজ্জা চ ভৱতণ্হা চ, এতেসং দ্ৱিন্নং ৰোগানং নিঘাতায ভগৱতা দ্ৱে ভেসজ্জানি ৱুত্তানি সমথো চ ৱিপস্সনা চ. ইমানি দ্ৱে ভেসজ্জানি পটিসেৱেন্তো দ্ৱে অৰোগে সচ্ছিকৰোতি ৰাগৱিৰাগং চেতোৱিমুত্তিং অৱিজ্জাৱিৰাগঞ্চ পঞ্ঞাৱিমুত্তিং. তত্থ তণ্হাৰোগস্স সমথো ভেসজ্জং, ৰাগৱিৰাগা চেতোৱিমুত্তি অৰোগং. অৱিজ্জাৰোগস্স ৱিপস্সনাভেসজ্জং অৱিজ্জাৱিৰাগা পঞ্ঞাৱিমুত্তি অৰোগং. এৱঞ্হি ভগৱা চাহ, ‘‘দ্ৱে ধম্মা পৰিঞ্ঞেয্যা [পস্স দী. নি. ৩.৩৫২] নামঞ্চ ৰূপঞ্চ, দ্ৱে ধম্মা পহাতব্বা অৱিজ্জা চ ভৱতণ্হা চ, দ্ৱে ধম্মা ভাৱেতব্বা সমথো চ ৱিপস্সনা চ, দ্ৱে ধম্মা সচ্ছিকাতব্বা ৱিজ্জা চ ৱিমুত্তি চা’’তি. তত্থ সমথং ভাৱেন্তো ৰূপং পৰিজানাতি, ৰূপং পৰিজানন্তো তণ্হং পজহতি, তণ্হং পজহন্তো ৰাগৱিৰাগা চেতোৱিমুত্তিং সচ্ছিকৰোতি, ৱিপস্সনং ভাৱেন্তো নামং পৰিজানাতি, নামং পৰিজানন্তো অৱিজ্জং পজহতি, অৱিজ্জং পজহন্তো অৱিজ্জাৱিৰাগা পঞ্ঞাৱিমুত্তিং সচ্ছিকৰোতি. যদা ভিক্খুনো দ্ৱে ধম্মা পৰিঞ্ঞাতা ভৱন্তি নামঞ্চ ৰূপঞ্চ, তথাস্স দ্ৱে ধম্মা পহীনা ভৱন্তি অৱিজ্জা চ ভৱতণ্হা চ. দ্ৱে ধম্মা ভাৱিতা ভৱন্তি সমথো চ ৱিপস্সনা চ, দ্ৱে ধম্মা সচ্ছিকাতব্বা ভৱন্তি ৱিজ্জা চ ৱিমুত্তি চ. এত্তাৱতা ভিক্খু কতকিচ্চো ভৱতি. এসা সোপাদিসেসা নিব্বানধাতু. তস্স আযুপৰিযাদানা জীৱিতিন্দ্ৰিযস্স উপৰোধা ইদঞ্চ দুক্খং নিৰুজ্ঝতি, অঞ্ঞঞ্চ দুক্খং ন উপ্পজ্জতি. তত্থ যো ইমেসং খন্ধানং ধাতুআযতনানং নিৰোধো ৱূপসমো অঞ্ঞেসঞ্চ খন্ধধাতুআযতনানং অপ্পটিসন্ধি অপাতুভাৱো, অযং অনুপাদিসেসা নিব্বানধাতু.

তত্থ কতমং অলোভো কুসলমূলং? যংধাতুকো অলোভো অলুব্ভনা অলুব্ভিতত্তং অনিচ্ছা অপত্থনা অকন্তা অনজ্ঝোসানং. অযং অলোভো কুসলমূলং. কস্সেতং মূলং? অলোভজস্স কুসলস্স কাযকম্মস্স ৱচীকম্মস্স মনোকম্মস্স তংসম্পযুত্তানঞ্চ চিত্তচেতসিকানং ধম্মানং মূলং. অথ ৱা অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো কুসলন্তি ৱুচ্চতি, সো তিণ্ণং মগ্গঙ্গানং মূলং. কতমেসং তিণ্ণং, সম্মাসঙ্কপ্পস্স সম্মাৱাযামস্স সম্মাসমাধিস্স চ ইমেসং মূলন্তি, তস্মা কুসলমূলন্তি ৱুচ্চতি.

তত্থ কতমং অদোসো কুসলমূলং? যা সত্তেসু ৱা সঙ্খাৰেসু ৱা অনঘাতো অপ্পটিঘাতো অব্যাপত্তি অব্যাপাদো অদোসো মেত্তা মেত্তাযনা অত্থকামতা হিতকামতা চেতসো পসাদো, অযং অদোসো কুসলমূলং. কস্সেতং মূলং? অদোসজস্স কুসলস্স কাযকম্মস্স ৱচীকম্মস্স মনোকম্মস্স তংসম্পযুত্তানঞ্চ চিত্তচেতসিকানং ধম্মানং মূলং. অথ ৱা তিণ্ণং মগ্গঙ্গানং মূলং. কতমেসং তিণ্ণং? সম্মাৱাচায সম্মাকম্মন্তস্স সম্মাআজীৱস্স চ ইমেসং তিণ্ণং মগ্গঙ্গানং মূলং, তস্মা কুসলমূলন্তি ৱুচ্চতি.

তত্থ কতমং অমোহো কুসলমূলং? যং চতূসু অৰিযসচ্চেসু যথাভূতং ঞাণদস্সনং অভিসমযো সম্মা চ পচ্চাগমো পটিৱেধো অমোহো অসম্মুয্হনা অসম্মোহো ৱিজ্জাপকাসো আলোকো অনাৱৰণং সেক্খানং কুসলানং ধম্মানং, অযং অমোহো কুসলমূলং. কস্সেতং মূলং? অমোহজস্স কুসলস্স কাযকম্মস্স ৱচীকম্মস্স মনোকম্মস্স তংসম্পযুত্তানঞ্চ চিত্তচেতসিকানং ধম্মানং মূলং. অথ ৱা দ্ৱিন্নং মগ্গঙ্গানং এতং মূলং. কতমেসং দ্ৱিন্নং? সম্মাদিট্ঠিযা চ সম্মাসতিযা চ ইমেসং দ্ৱিন্নং মগ্গঙ্গানং মূলং, তস্মা কুসলমূলন্তি ৱুচ্চতি. এৱং ইমেসং তীহি কুসলমূলেহি অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো যোজেতব্বো.

৬৬. তত্থ কতমা অনিচ্চসঞ্ঞা? ‘‘সব্বে সঙ্খাৰা উপ্পাদৱযধম্মিনো’’তি চ যা সঞ্ঞা সঞ্জাননা ৱৱত্থপনা উগ্গাহো, অযং অনিচ্চসঞ্ঞা. তস্সা কো নিস্সন্দো? অনিচ্চসঞ্ঞায ভাৱিতায বহুলীকতায অট্ঠসু লোকধম্মেসু চিত্তং নানুসন্ধতি ন সন্ধতি ন সণ্ঠহতি, উপেক্খা ৱা পটিক্কূলতা ৱা সণ্ঠহতি, অযমস্সা নিস্সন্দো.

তত্থ কতমা দুক্খসঞ্ঞা? ‘‘সব্বে সঙ্খাৰা দুক্খা’’তি যা সঞ্ঞা সঞ্জাননা ৱৱত্থপনা উগ্গাহো, অযং দুক্খসঞ্ঞা. তস্সা কো নিস্সন্দো? দুক্খসঞ্ঞায ভাৱিতায বহুলীকতায আলস্সে সংপমাদে ৱিম্হযে চ চিত্তং নানুসন্ধতি ন সন্ধতি ন সণ্ঠহতি, উপেক্খা ৱা পটিক্কূলতা ৱা সণ্ঠহতি, অযমস্সা নিস্সন্দো.

তত্থ কতমা অনত্তসঞ্ঞা? ‘‘সব্বেসু ধম্মেসু অনত্তা’’তি যা সঞ্ঞা সঞ্জাননা ৱৱত্থপনা উগ্গাহো, অযং অনত্তসঞ্ঞা. তস্সা কো নিস্সন্দো, অনত্তসঞ্ঞায ভাৱিতায বহুলীকতায অহঙ্কাৰো চিত্তং নানুসন্ধতি ন সন্ধতি, মমঙ্কাৰো ন সণ্ঠহতি, উপেক্খা ৱা পটিক্কূলতা ৱা সণ্ঠহতি, অযমস্সা নিস্সন্দো.

তত্থ কতমা অসুভসঞ্ঞা? ‘‘সত্ত সঙ্খাৰা অসুভা’’তি যা সঞ্ঞা সঞ্জাননা ৱৱত্থপনা উগ্গাহো, অযং অসুভসঞ্ঞা. তস্সা কো নিস্সন্দো? অসুভসঞ্ঞায ভাৱিতায বহুলীকতায সুভনিমিত্তে চিত্তং নানুসন্ধতি ন সন্ধতি ন সণ্ঠহতি, উপেক্খা ৱা পটিক্কূলতা ৱা সণ্ঠহতি, অযমস্সা নিস্সন্দো.

তত্থ পঞ্চন্নং খন্ধানং পৰিঞ্ঞা ভগৱতা দেসিতা, যো তত্থ অসুভসঞ্ঞা ৰূপক্খন্ধস্স পৰিঞ্ঞত্তং, দুক্খসঞ্ঞা ৱেদনাক্খন্ধস্স পৰিঞ্ঞত্তং, অনত্তসঞ্ঞা সঞ্ঞাক্খন্ধস্স সঙ্খাৰক্খন্ধস্স পৰিঞ্ঞত্তং, অনিচ্চসঞ্ঞা ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স পৰিঞ্ঞত্তং. তত্থ সমথেন তণ্হং সমুগ্ঘাতেতি, ৱিপস্সনা অৱিজ্জং সমুগ্ঘাতেতি, অদোসেন দোসং সমুগ্ঘাতেতি, অমোহেন মোহং সমুগ্ঘাতেতি, অনিচ্চসঞ্ঞায নিচ্চসঞ্ঞং সমুগ্ঘাতেতি, দুক্খসঞ্ঞায সুখসঞ্ঞং সমুগ্ঘাতেতি, অনত্তসঞ্ঞায অত্তসঞ্ঞং সমুগ্ঘাতেতি, অসুভসঞ্ঞায সুভসঞ্ঞং সমুগ্ঘাতেতি.

চিত্তৱিক্খেপপটিসংহৰণলক্খণো সমথো, তস্স ঝানানি পদট্ঠানং. সব্বধম্মং যথাভূতং পটিৱেধলক্খণা ৱিপস্সনা, তস্সা সব্বনেয্যং পদট্ঠানং. ইচ্ছাপটিসংহৰণলক্খণো অলোভো, তস্স অদিন্নাদানা ৱেৰমণী পদট্ঠানং. অব্যাপাদলক্খণো অদোসো, তস্স পাণাতিপাতা ৱেৰমণী পদট্ঠানং. ৱত্থুঅপ্পটিহতলক্খণো অমোহো, তস্স সম্মাপটিপত্তি পদট্ঠানং. সঙ্খতানং ধম্মানং ৱিনাসগ্গহণলক্খণা অনিচ্চসঞ্ঞা, তস্সা উদযব্বযো পদট্ঠানং. সাসৱফস্সসঞ্জাননলক্খণা দুক্খসঞ্ঞা, তস্সা ৱেদনা পদট্ঠানং. সব্বধম্মঅনুপগমনলক্খণা অনত্তসঞ্ঞা, তস্সা ধম্মসঞ্ঞা পদট্ঠানং. ৱিনীলকৱিপুব্বকউদ্ধুমাতকসমুগ্গহণলক্খণা অসুভসঞ্ঞা, তস্সা নিব্বিদা পদট্ঠানং. ইমেসু নৱসু পদেসু উপদিট্ঠেসু সব্বো কুসলপক্খো উপদিট্ঠো ভৱতি, সো চ বহুস্সুতেন সক্কা জানিতুং নো অপ্পস্সুতেন, পঞ্ঞৱতা নো দুপ্পঞ্ঞেন, যুত্তেন নো অযুত্তেনাতি.

৬৭. তত্থ নিচ্চসঞ্ঞাধিমুত্তস্স অপৰাপৰং চিত্তং পণামেন্তো সতিমপচ্চৱেক্খতো অনিচ্চসঞ্ঞা ন উপট্ঠাতি, পঞ্চসু কামগুণেসু সুখস্সাদাধিমুত্তস্স ইৰিযাপথস্স অগতিমপচ্চৱেক্খতো দুক্খসঞ্ঞা ন উপট্ঠাতি, খন্ধধাতুআযতনেসু অত্তাধিমুত্তস্স নানাধাতুঅনেকধাতুৱিনিব্ভোগমপচ্চৱেক্খতো অনত্তসঞ্ঞা ন উপট্ঠাতি, ৱণ্ণসণ্ঠানাভিৰতস্স কাযে সুভাধিমুত্তস্স চ ৱিপ্পটিচ্ছন্না অসুভসঞ্ঞা ন উপট্ঠাতি.

অৱিপ্পটিসাৰলক্খণা সদ্ধা, সদ্দহনা পচ্চুপট্ঠানং. তস্স চত্তাৰি সোতাপত্তিযঙ্গানি পদট্ঠানং. এৱঞ্হি ৱুত্তং ভগৱতা [পস্স সংযুত্তনিকাযে] সদ্ধিন্দ্ৰিযং ভিক্খৱে, কুহিং দট্ঠব্বং, চতূসু সোতাপত্তিযঙ্গেসু কুসলেসু ধম্মেসু.

সূৰাঅপটিক্খেপনলক্খণং ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং, ৱীৰিযিন্দ্ৰিযাৰম্ভো পচ্চুপট্ঠানং. তস্স অতীতা চত্তাৰো সম্মপ্পধানা পদট্ঠানং. যথা ৱুত্তং ভগৱতা [পস্স সংযুত্তনিকাযে] ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং, ভিক্খৱে, কুহিং দট্ঠব্বং, চতূসু সম্মপ্পধানেসু.

সতি সৰণলক্খণা, অসম্মোহপচ্চুপট্ঠানা. তস্স অতীতা চত্তাৰো সতিপট্ঠানা পদট্ঠানং. যথা ৱুত্তং ভগৱতা সতিন্দ্ৰিযং ভিক্খৱে, কুহিং দট্ঠব্বং, চতূসু সতিপট্ঠানেসু.

একগ্গলক্খণো সমাধি, অৱিক্খেপপচ্চুপট্ঠানো, তস্স চত্তাৰি ঞাণানি পদট্ঠানং. যথা ৱুত্তং ভগৱতা সমাধিন্দ্ৰিযং, ভিক্খৱে, কুহিং দট্ঠব্বং, চতূসু ঝানেসু.

পজাননলক্খণা পঞ্ঞা, ভূতত্থসন্তীৰণা পচ্চুপট্ঠানা, তস্স চত্তাৰি অৰিযসচ্চানি পদট্ঠানং. যথা ৱুত্তং ভগৱতা [পস্স সংযুত্তনিকাযে] পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং, ভিক্খৱে, কুহিং দট্ঠব্বং, চতূসু অৰিযসচ্চেসু.

চত্তাৰি চক্কানি [পস্স অ. নি. ৪.৩১] পতিৰূপদেসৱাসো চক্কং, সপ্পুৰিসূপনিস্সযো চক্কং, অত্তসম্মাপণিধানং চক্কং, পুব্বে কতপুঞ্ঞতা চক্কং. তত্থ অৰিযসন্নিস্সযলক্খণো পতিৰূপদেসৱাসো, সো সপ্পুৰিসূপনিস্সযস্স পদট্ঠানং. অৰিযসন্নিস্সযলক্খণো সপ্পুৰিস্সূপনিস্সযো, সো অত্তসম্মাপণিধানস্স পদট্ঠানং. সম্মাপটিপত্তিলক্খণং অত্তসম্মাপণিধানং, তং পুঞ্ঞানং পদট্ঠানং. কুসলধম্মোপচযলক্খণং পুঞ্ঞং, তং সব্বসম্পত্তীনং পদট্ঠানং.

একাদসসীলমূলকা ধম্মা সীলৱতো অৱিপ্পটিসাৰো ভৱতি…পে… সো ৱিমুত্তিঞাণদস্সনং ‘‘নাপৰং ইত্থত্তাযা’’তি পজাননা. তত্থ ৱেৰমণিলক্খণং সীলং, তং অৱিপ্পটিসাৰস্স পদট্ঠানং. ন অত্তানুৱাদলক্খণো অৱিপ্পটিসাৰো, সো পামোজ্জস্স পদট্ঠানং. অভিপ্পমোদনলক্খণং পামোজ্জং, তং পীতিযা পদট্ঠানং. অত্তমনলক্খণা পীতি, সা পস্সদ্ধিযা পদট্ঠানং. কম্মনিযলক্খণা পস্সদ্ধি, সা সুখস্স পদট্ঠানং. অব্যাপাদলক্খণং সুখং, তং সমাধিনো পদট্ঠানং. অৱিক্খেপনলক্খণো সমাধি, সো যথাভূতঞাণদস্সনস্স পদট্ঠানং. অৱিপৰীতসন্তীৰণলক্খণা পঞ্ঞা, সা নিব্বিদায পদট্ঠানং অনালযনলক্খণা নিব্বিদা, সা ৱিৰাগস্স পদট্ঠানং. অসংকিলেসলক্খণো ৱিৰাগো, সো ৱিমুত্তিযা পদট্ঠানং. অকুসলধম্মৱিৱেকলক্খণা ৱিমুত্তি, সা ৱিমুত্তিনো ৱোদানস্স পদট্ঠানং.

৬৮. চতস্সো অৰিযভূমিযো চত্তাৰি সামঞ্ঞফলানি. তত্থ যো যথাভূতং পজানাতি, এসা দস্সনভূমি. সোতাপত্তিফলঞ্চ সো যথাভূতং পজানিত্ৱা নিব্বিন্দতি, ইদং তনুকামৰাগস্স পদট্ঠানং ব্যাপাদানং. সকদাগামিফলঞ্চ সণ্হং ৱিৰজ্জতি, অযং ৰাগৱিৰাগা চেতোৱিমুত্তি. অনাগামিফলঞ্চ যং অৱিজ্জাৱিৰাগা ৱিমুচ্চতি, অযং কতাভূমি. অৰহত্তঞ্চ সামঞ্ঞফলানীতি কো ৱচনত্থো, অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো সামঞ্ঞং, তস্সেতানি ফলানি সামঞ্ঞফলানীতি ৱুচ্চতি. কিস্স ব্ৰহ্মঞ্ঞফলানীতি ৱুচ্চন্তে? ব্ৰহ্মঞ্ঞঅৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো, তস্স তানি ফলানীতি ব্ৰহ্মঞ্ঞফলানীতি ৱুচ্চন্তে.

তত্থ সোতাপন্নো কথং হোতি? সহ সচ্চাভিসমযা অৰিযসাৱকস্স তীণি সংযোজনানি পহীযন্তি সক্কাযদিট্ঠি ৱিচিকিচ্ছা সীলব্বতপৰামাসো চ, ইমেসং তিণ্ণং সংযোজনানং পহানা পৰিক্খযা অৰিযসাৱকো হোতি সোতাপন্নো অৱিনিপাতধম্মো যাৱ দুক্খস্সন্তং কৰোতি.

তত্থ কতমা সক্কাযদিট্ঠি? অস্সুতৱা বালো পুথুজ্জনো যাৱ অৰিযধম্মে অকোৱিদো, সো ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি যাৱ ৱিঞ্ঞাণস্মিং অত্তানং, সো ইমেসু পঞ্চসু খন্ধেসু অত্তগ্গাহো ৱা অত্তনিযগ্গাহো ৱা এসোহমস্মি একস্মিং ৱসৱত্তিকো [অৱত্তিতো (পী. ক.)] পক্খিত্তো অনুগ্গহো অনুসযন্তো অঙ্গমঙ্গন্তি পৰতি. যা তথাভূতস্স খন্তি ৰুচি পেক্খনা আকাৰপৰিৱিতক্কো দিট্ঠিনিজ্ঝাযনা অভিপ্পসন্না, অযং ৱুচ্চতে সক্কাযদিট্ঠীতি.

তত্থ পঞ্চ দিট্ঠিযো উচ্ছেদং ভজন্তি. কতমাযো পঞ্চ? ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, যাৱ ৱিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি, ইমাযো পঞ্চ উচ্ছেদং ভজন্তি, অৱসেসাযো পন্নৰস সস্সতং ভজন্তি. ইতি সক্কাযদিট্ঠিপহানা দ্ৱাসট্ঠিদিট্ঠিগতানি পহীযন্তি. পহানা উচ্ছেদং সস্সতঞ্চ ন ভজতি. ইতি উচ্ছেদসস্সতপ্পহানা অৰিযসাৱকস্স ন কিঞ্চি দিট্ঠিগতং ভৱতি, অঞ্ঞা ৱা লোকুত্তৰায সম্মাদিট্ঠিযা. কথং পন সক্কাযদিট্ঠি ন ভৱতি? ইধ অৰিযসাৱকো সুতৱা হোতি, সব্বো সুক্কপক্খো কাতব্বো, যাৱ অৰিযধম্মেসু কোৱিদো ৰূপং অনত্ততো সমনুপস্সতি, যাৱ ৱিঞ্ঞাণং…পে… এৱমস্স সমনুপস্সন্তস্স সক্কাযদিট্ঠি ন ভৱতি.

কথং ৱিচিকিচ্ছা ন ভৱতি? ইধ অৰিযসাৱকো বুদ্ধে ন কঙ্খতি, ন ৱিচিকিচ্ছতি অভিপ্পসীদতি, ইতিপি সো ভগৱাতি সব্বং. ধম্মে ন কঙ্খতি ন ৱিচিকিচ্ছতি সব্বং. যাৱ তণ্হক্খযো ৱিৰাগো নিৰোধো নিব্বানন্তি, ইমিনা দুতিযেন আকঙ্খিযেন ধম্মেন সমন্নাগতো হোতি. সঙ্ঘে ন কঙ্খতি…পে… যাৱ পূজা দেৱানঞ্চ মনুস্সানঞ্চাতি, ইমিনা ততিযেন আকঙ্খিযেন ধম্মেন সমন্নাগতো হোতি.

সব্বে সঙ্খাৰা দুক্খাতি ন কঙ্খতি ন ৱিচিকিচ্ছতি অধিমুচ্চতি অভিপ্পসীদতি. তণ্হা দুক্খসমুদযোতি ন কঙ্খতি ন ৱিচিকিচ্ছতি. তণ্হানিৰোধা দুক্খনিৰোধোতি ন কঙ্খতি ন ৱিচিকিচ্ছতি. অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদাতি ন কঙ্খতি ন ৱিচিকিচ্ছতি অধিমুচ্চতি অভিপ্পসীদতি. যাৱ বুদ্ধে ৱা ধম্মে ৱা সঙ্ঘে ৱা দুক্খে ৱা সমুদযে ৱা নিৰোধে ৱা মগ্গে ৱা কঙ্খাযনা ৱিমতি ৱিচিকিচ্ছা দ্ৱেধাপথা আসপ্পনা [অপ্পনা (পী. ক.) ধ. স. ১০০৮ নিক্খেপকণ্ডে পস্সিতব্বং] পৰিসপ্পনা অনৱট্ঠানং অধিট্ঠাগমনং [অনিট্ঠাগমনং (ক.)] অনেকংসো অনেকংসিকতা, তে তস্স পহীনা ভৱন্তি পণুন্না উচ্ছিন্নমূলা তালাৱত্থুকতা অনভাৱংকতা আযতিং অনুপ্পাদধম্মা.

৬৯. তত্থ সীলব্বতপৰামাসো দ্ৱিধা – সীলস্স ৱা সুদ্ধস্স ৱা. তত্থ সীলস্স সীলব্বতপৰামাসো ইমিনাহং সীলেন ৱা ৱতেন ৱা তপেন ৱা ব্ৰহ্মচৰিযেন ৱা দেৱো ৱা ভৱিস্সামি দেৱঞ্ঞতৰো ৱা তত্থ কপোতপাদাহি অচ্ছৰাহি সদ্ধিং কীড়িস্সামি ৰমিস্সামি পৰিচৰিস্সামীতি. যথাভূতদস্সনন্তি ৰুচিৱিমুত্তি ৰাগো ৰাগপৰিৱত্তকা দিট্ঠিৰূপনা পস্সনা অসন্তুস্সিতস্স সীলব্বতপৰামাসো. তত্থ কতমো সুদ্ধস্স সীলব্বতপৰামাসো? ইধেকচ্চো সীলং পৰামসতি, সীলেন সুজ্ঝতি, সীলেন নীযতি, সীলেন মুচ্চতি, সুখং ৱীতিক্কমতি, দুক্খং ৱীতিক্কমতি, সুখদুক্খং ৱীতিক্কমতি অনুপাপুণাতি উপৰিমেন. তদুভযং সীলৱতং পৰামসতি তদুভযেন সীলৱতেন সুজ্ঝন্তি মুচ্চন্তি নীযন্তি, সুখং ৱীতিক্কমন্তি, দুক্খং ৱীতিক্কমন্তি, সুখদুক্খং ৱীতিক্কমন্তি, অনুপাপুণন্তীতি অৱিসুচিকৰং ধম্মং অৱিমুত্তিকৰং ধম্মং ৱিসুচিতো ৱিমুত্তিতো পচ্চাগচ্ছন্তস্স যা তথাভূতস্স খন্তি ৰুচি মুত্তি পেক্খনা আকাৰপৰিৱিতক্কো দিট্ঠিনিজ্ঝাযনা পস্সনা, অযং সুদ্ধস্স সীলব্বতপৰামাসো. এতে উভো পৰামাসা অৰিযসাৱকস্স পহীনা ভৱন্তি যাৱ আযতিং অনুপ্পাদধম্মা, সো সীলৱা ভৱতি অৰিযকন্তেহি সীলেহি সমন্নাগতো অক্খণ্ডেহি যাৱ উপসমসংৱত্তনিকেহি. ইমেসং তিণ্ণং সংযোজনানং পহানা সুতৱা অৰিযসাৱকো ভৱতি সোতাপন্নো অৱিনিপাতধম্মো, সব্বং.

সহসচ্চাভিসমযা, ইতি কো ৱচনত্থো? চত্তাৰো অভিসমযা, পৰিঞ্ঞাভিসমযো পহানাভিসমযো সচ্ছিকিৰিযাভিসমযো ভাৱনাভিসমযো.

তত্থ অৰিযসাৱকো দুক্খং পৰিঞ্ঞাভিসমযেন অভিসমেতি, সমুদযং পহানাভিসমযেন অভিসমেতি, নিৰোধং সচ্ছিকিৰিযাভিসমযেন অভিসমেতি, মগ্গং ভাৱনাভিসমযেন অভিসমেতি. কিং কাৰণং? দুক্খস্স পৰিঞ্ঞাভিসমযো, সমুদযস্স পহানাভিসমযো, নিৰোধস্স সচ্ছিকিৰিযাভিসমযো, মগ্গস্স ভাৱনাভিসমযো. সমথৱিপস্সনায কথং অভিসমেতি? আৰম্মণে চিত্তং উপনিবন্ধেত্ৱা পঞ্চক্খন্ধে দুক্খতো পস্সতি. তত্থ যো উপনিবন্ধো, অযং সমথো. যা পৰিযোগাহনা, অযং ৱিপস্সনা. পঞ্চক্খন্ধে দুক্খাতি পস্সতো যো পঞ্চক্খন্ধেসু আলযো নিকন্তি উপগমনং অজ্ঝোসানা ইচ্ছা মুচ্ছা পণিধি পত্থনা পহীযতি. তত্থ পঞ্চক্খন্ধা দুক্খং. যো তত্থ আলযো নিকন্তি উপগমনং অজ্ঝোসানং ইচ্ছা মুচ্ছা পণিধি পত্থনা, অযং সমুদযো. যং তস্স পহানং, সো নিৰোধো সমথো ৱিপস্সনা চ মগ্গো, এৱং তেসং চতুন্নং অৰিযসচ্চানং এককালে একক্খণে একচিত্তে অপুব্বং অচৰিমং অভিসমযো ভৱতি. তেনাহ ভগৱা ‘‘সহসচ্চাভিসমযা অৰিযসাৱকস্স তীণি সংযোজনানি পহীযন্তী’’তি.

৭০. তত্থ সমথৱিপস্সনা যুগনদ্ধা ৱত্তমানা এককালে একক্খণে একচিত্তে চত্তাৰি কিচ্চানি কৰোতি, দুক্খং পৰিঞ্ঞাভিসমযেন অভিসমেতি, যাৱ মগ্গং ভাৱনাভিসমযেন অভিসমেতি. কিং কাৰণা? দুক্খং পৰিঞ্ঞাভিসমযো, যাৱ মগ্গং ভাৱনাভিসমযো. এৱং দিট্ঠন্তো যথা নাৱা জলং গচ্ছন্তী চত্তাৰি কিচ্চানি কৰোতি, পাৰিমং তীৰং পাপেতি, ওৰিমং তীৰং জহতি, ভাৰং ৱহতি, সোতং ছিন্দতি; এৱমেৱ সমথৱিপস্সনা যুগনদ্ধা ৱত্তমানা এককালে একক্খণে একচিত্তে চত্তাৰি কিচ্চানি কৰোতি, দুক্খং পৰিঞ্ঞাভিসমযেন অভিসমেতি, যাৱ মগ্গং ভাৱনাভিসমযেন অভিসমেতি. যথা ৱা সূৰিযো উদযন্তো এককালে অপুব্বং অচৰিমং চত্তাৰি কিচ্চানি কৰোতি, অন্ধকাৰং ৱিধমতি, আলোকং পাতুকৰোতি, ৰূপং নিদস্সীযতি, সীতং পৰিযাদিযতি; এৱমেৱ সমথৱিপস্সনা যুগনদ্ধা ৱত্তমানা এককালে…পে… যথা পদীপো জলন্তো এককালে অপুব্বং অচৰিমং চত্তাৰি কিচ্চানি কৰোতি, অন্ধকাৰং ৱিধমতি, আলোকং পাতুকৰোতি, ৰূপং নিদস্সীযতি, উপাদানং পৰিযাদিযতি; এৱমেৱ সমথৱিপস্সনা যুগনদ্ধা ৱত্তমানা এককালে…পে….

যদা অৰিযসাৱকো সোতাপন্নো ভৱতি অৱিনিপাতধম্মো নিযতো যাৱ দুক্খস্সন্তং কৰোতি, অযং দস্সনভূমি. সোতাপত্তিফলঞ্চ সোতাপত্তিফলে ঠিতো উত্তৰি সমথৱিপস্সনং ভাৱেন্তো যুগনদ্ধা ৱত্তমানা কামৰাগব্যাপাদানং যেভুয্যেন পহানা অৰিযসাৱকো হোতি. সকদাগামি পৰিনিট্ঠিতত্তা সকিদেৱ ইমং লোকং আগন্ত্ৱা দুক্খস্সন্তং কৰোতি, অযং তনুভূমি.

সকদাগামিফলঞ্চ যো সকদাগামিফলে ঠিতো ৱিপস্সনং ভাৱেন্তো কামৰাগব্যাপাদে সানুসযে অনৱসেসং পজহতি, কামৰাগব্যাপাদেসু অনৱসেসং পহীনেসু পঞ্চোৰম্ভাগিযানি সংযোজনানি পহীনানি ভৱন্তি সক্কাযদিট্ঠি সীলব্বতপৰামাসো ৱিচিকিচ্ছা কামচ্ছন্দো ব্যাপাদো চ, ইমেসং পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং পহানা [পহানায (পী. ক.)] অৰিযসাৱকো হোতি অনাগামী তত্থ পৰিনিব্বাযী অনাৱত্তিধম্মো তস্মা লোকা, অযং ৱীতৰাগভূমি.

অনাগামিফলঞ্চ অনাগামিফলে ঠিতো উত্তৰি সমথৱিপস্সনং ভাৱেন্তো পঞ্চ উদ্ধম্ভাগিযানি সংযোজনানি পজহতি ৰূপৰাগঅৰূপৰাগমানউদ্ধচ্চঅৱিজ্জঞ্চ. ইমেসং পঞ্চন্নং উদ্ধম্ভাগিযানং সংযোজনানং পহানা অৰিযসাৱকো অৰহা ভৱতি, খীণাসৱো ৱুসিতৱা সম্মদঞ্ঞা [সম্পজঞ্ঞো (পী. ক.)] ৱিমুত্তো পৰিক্খীণভৱসংযোজনো অনুপ্পত্তসদত্থো, অযং কতাভূমি.

অৰহন্তোৱ অযং সোপাদিসেসা নিব্বানধাতু. তস্স আযুক্খযা জীৱিতিন্দ্ৰিযাপৰোধা ইদঞ্চ দুক্খং নিৰুজ্ঝতি, অঞ্ঞঞ্চ দুক্খং ন উপ্পজ্জতি. যো ইমস্স দুক্খস্স নিৰোধো ৱূপসমো, অঞ্ঞস্স চ অপাতুভাৱো, অযং অনুপাদিসেসা নিব্বানধাতু. ইমা দ্ৱে নিব্বানধাতুযো. ইতি সচ্চানি ৱুত্তানি. সচ্চাভিসমযো ৱুত্তো, কিলেসৱৱত্থানং ৱুত্তং, পহানং ৱুত্তং, ভূমিযো ৱুত্তা, ফলানি ৱুত্তানি, নিব্বানধাতুযো ৱুত্তা. এৱমিমেসু ৱুত্তেসু সব্ববোধি ৱুত্তা ভৱতি. এত্থ যোগো কৰণীযো.

৭১. তত্থ কতমাযো নৱ অনুপুব্বসমাপত্তিযো? চত্তাৰি ঝানানি চতস্সো চ অৰূপসমাপত্তিযো নিৰোধসমাপত্তি চ. তত্থ চত্তাৰি ঝানানি কতমানি? ইধ, ভিক্খৱে, [পস্স দীঘনিকাযে] ভিক্খু ৱিৱিচ্চেৱ কামেহীতি ৱিত্থাৰেন কাতব্বানি. তত্থ কতমা চত্তাৰো অৰূপসমাপত্তিযো? ৱিৰাগিনো ৱত ৱত্তব্বো, যাৱ নিৰোধসমাপত্তি ৱিত্থাৰেন কাতব্বা. ইমাযো নৱ অনুপুব্বসমাপত্তিযো.

তত্থ কতমং পঠমং ঝানং? পঞ্চঙ্গৱিপ্পযুত্তং পঞ্চঙ্গসমন্নাগতং. কতমেহি পঞ্চহি অঙ্গেহি ৱিপ্পযুত্তং? পঞ্চহি নীৱৰণেহি. তত্থ কতমানি পঞ্চ নীৱৰণানি? কামচ্ছন্দোতি ৱিত্থাৰেতব্বো. তত্থ কতমো কামচ্ছন্দো? যো পঞ্চসু কামগুণেসু ছন্দৰাগো পেমং নিকন্তি অজ্ঝোসানং ইচ্ছা মুচ্ছা পত্থনা অপৰিচ্চাগো অনুসযো পৰিযুট্ঠানং, অযং কামচ্ছন্দনীৱৰণং. তত্থ কতমং ব্যাপাদনীৱৰণং? যো সত্তেসু সঙ্খাৰেসু চ আঘাতো…পে… যথা দোসে তথা নিওট্ঠানা, অযং ব্যাপাদো নীৱৰণং. তত্থ কতমং মিদ্ধং? যা চিত্তস্স জড়তা চিত্তস্স গৰুত্তং চিত্তস্স অকম্মনীযতা চিত্তস্স নিক্খেপো নিদ্দাযনা পচলিকতা পচলাযনা পচলাযনং, ইদং মিদ্ধং. তত্থ কতমং থিনং [থীনং (পী.)]? যা কাযস্স থিনতা জড়তা কাযস্স গৰুত্তা কাযস্স অপ্পস্সদ্ধি, ইদং থিনং. ইতি ইদঞ্চ থিনং পুৰিমকঞ্চ মিদ্ধং তদুভযং থিনমিদ্ধনীৱৰণন্তি ৱুচ্চতি. তত্থ কতমং উদ্ধচ্চং? যো অৱূপসমো চিত্তস্স, ইদং উদ্ধচ্চং. তত্থ কতমং কুক্কুচ্চং? যো চেতসো ৱিলেখো অলঞ্চনা ৱিলঞ্চনা হদযলেখো ৱিপ্পটিসাৰো, ইদং কুক্কুচ্চং. ইতি ইদঞ্চ কুক্কুচ্চং পুৰিমকঞ্চ উদ্ধচ্চং তদুভযং উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চনীৱৰণন্তি ৱুচ্চতি. তত্থ কতমং ৱিচিকিচ্ছানীৱৰণং? যো বুদ্ধে ৱা ধম্মে ৱা সঙ্ঘে ৱা…পে… অযং ৱিচিকিচ্ছা. অপি চ খো পন পঞ্চ ৱিচিকিচ্ছাযো সমনন্তৰাযিকা দেসন্তৰাযিকা সমাপত্তন্তৰাযিকা মগ্গন্তৰাযিকা সগ্গন্তৰাযিকা, ইমাযো পঞ্চ ৱিচিকিচ্ছাযো. ইধ পন সমাপত্তন্তৰাযিকা ৱিচিকিচ্ছা অধিপ্পেতা. ইমে পঞ্চ নীৱৰণা.

তত্থ নীৱৰণানীতি কো ৱচনত্থো, কুতো নিৱাৰযন্তীতি? সব্বতো কুসলপক্খিকা নিৱাৰযন্তি. কথং [কিং কং (পী. ক.)] নিৱাৰযন্তি? কামচ্ছন্দো অসুভতো নিৱাৰযতি, ব্যাপাদো মেত্তায [মেত্ততো (পী.)] নিৱাৰযতি, থিনং পস্সদ্ধিতো নিৱাৰযতি, মিদ্ধং ৱীৰিযাৰম্ভতো নিৱাৰযতি, উদ্ধচ্চং সমথতো নিৱাৰযতি, কুক্কুচ্চং অৱিপ্পটিসাৰতো নিৱাৰযতি, ৱিচিকিচ্ছা পঞ্ঞাতো পটিচ্চসমুপ্পাদতো নিৱাৰযতি.

অপৰো পৰিযাযো. কামচ্ছন্দো অলোভতো কুসলমূলতো নিৱাৰযতি, ব্যাপাদো অদোসতো নিৱাৰযতি, থিনমিদ্ধং সমাধিতো নিৱাৰযতি, উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং সতিপট্ঠানেহি নিৱাৰযতি, ৱিচিকিচ্ছা অমোহতো কুসলমূলতো নিৱাৰযতি.

অপৰো পৰিযাযো. তযো ৱিহাৰা দিব্বৱিহাৰো ব্ৰহ্মৱিহাৰো অৰিযৱিহাৰো. দিব্বৱিহাৰো চত্তাৰি ঝানানি, ব্ৰহ্মৱিহাৰো চত্তাৰি অপ্পমাণানি, অৰিযৱিহাৰো সত্ততিংস বোধিপক্খিযা ধম্মা. তত্থ কামচ্ছন্দো উদ্ধচ্চং কুক্কুচ্চঞ্চ দিব্বৱিহাৰং নিৱাৰযতি, ব্যাপাদো ব্ৰহ্মৱিহাৰং নিৱাৰযতি, থিনমিদ্ধং ৱিচিকিচ্ছা চ অৰিযৱিহাৰং নিৱাৰযতি.

অপৰো পৰিযাযো. কামচ্ছন্দো ব্যাপাদো উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চঞ্চ সমথং নিৱাৰযন্তি, থিনমিদ্ধং ৱিচিকিচ্ছা চ ৱিপস্সনং নিৱাৰযন্তি, অতো নীৱৰণন্তি ৱুচ্চন্তে. ইমেহি পঞ্চহি অঙ্গেহি ৱিপ্পযুত্তং পঠমং ঝানং.

কতমেহি পঞ্চহি অঙ্গেহি সম্পযুত্তং পঠমং ঝানং? ৱিতক্কৱিচাৰেহি পীতিযা সুখেন চ চিত্তেকগ্গতায চ. ইমেসং পঞ্চন্নং অঙ্গানং উপ্পাদপটিলাভসমন্নাগমো সচ্ছিকিৰিযং পঠমং ঝানং পটিলদ্ধন্তি ৱুচ্চতি. ইমানি পঞ্চ অঙ্গানি উপ্পাদেত্ৱা ৱিহৰতীতি, তেন ৱুচ্চতে পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতীতি দিব্বেন ৱিহাৰেন.

তত্থ দুতিযং ঝানং চতুৰঙ্গসমন্নাগতং পীতিসুখেন চিত্তেকগ্গতায অজ্ঝত্তং সম্পসাদনেন ইমানি চত্তাৰি অঙ্গানি উপ্পাদেত্ৱা সম্পাদেত্ৱা ৱিহৰতি, তেন ৱুচ্চতি দুতিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতীতি.

তত্থ পঞ্চঙ্গসমন্নাগতং ততিযং ঝানং সতিযা সম্পজঞ্ঞে সুখেন চিত্তেকগ্গতায উপেক্খায ইমানি পঞ্চঙ্গানি উপ্পাদেত্ৱা সম্পাদেত্ৱা ৱিহৰতি, তেন ৱুচ্চতি ততিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতীতি.

তত্থ চতুত্থং ঝানং চতুৰঙ্গসমন্নাগতং উপেক্খায সতিপাৰিসুদ্ধিযা অদুক্খমসুখায ৱেদনায চিত্তেকগ্গতা চ, ইমেহি চতূহঙ্গেহি সমন্নাগতং চতুত্থং ঝানং. ইতি ইমেসং চতুন্নং অঙ্গানং উপ্পাদো পটিলাভো সমন্নাগমো সচ্ছিকিৰিযা চতুত্থং ঝানং পটিলদ্ধন্তি ৱুচ্চতি. ইমানি চত্তাৰি ঝানানি উপ্পাদেত্ৱা সম্পাদেত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি, তেন ৱুচ্চতি দিব্বেন ৱিহাৰেন ৱিহৰতীতি.

তত্থ কতমো অনিচ্চট্ঠো? পীড়নট্ঠো অনিচ্চট্ঠো পভঙ্গট্ঠো সম্পাপনট্ঠো ৱিৱেকট্ঠো অনিচ্চট্ঠো, অযং অনিচ্চট্ঠো.

তত্থ কতমো দুক্খট্ঠো? পীড়নট্ঠো দুক্খট্ঠো সম্পীড়নট্ঠো সংৱেগট্ঠো ব্যাধিনট্ঠো, অযং দুক্খট্ঠো.

তত্থ কতমো সুঞ্ঞট্ঠো? অনুপলিত্তো সুঞ্ঞট্ঠো, অসম্ভাজনট্ঠো গতপট্ঠো [অপ্পট্ঠো (পী.)] ৱিৱট্টট্ঠো, অযং সুঞ্ঞট্ঠো.

তত্থ কতমো অনত্তট্ঠো? অনিস্সৰিযট্ঠো অনত্তট্ঠো, অৱসৱত্তনট্ঠো, অকামকাৰিট্ঠো পৰিৱিদট্ঠো, অযং অনত্তট্ঠোতি.

সুত্তত্থসমুচ্চযো নাম সংৱত্তিসন্তিকা পেটকভূমি সমত্তা.