৫. পঞ্চমভূমি
৪৩. তত্থ কতমো হাৰৱিভঙ্গো? যত্থ সোড়স হাৰা অক্খৰসো ভেদং গচ্ছন্তি. তত্থ আদিম্হি দেসনাহাৰো. তত্থ অযং গাথা কুসলা ৱা অকুসলা ৱা সচ্চানি ৱা সচ্চেকদেসো ৱা. কিং দেসিতন্তি? সুত্তে ৱীমংসা দেসনাহাৰো. যথা অৰিযসচ্চানি নিক্খেপো চত্তাৰি সচ্চানি সাধাৰণানি অসাধাৰণানি চ. যানি চ অট্ঠাৰস পদানি দুক্খতো সত্ত পদানি সঙ্খেপেন কাযিকেন চেতসিকেন দুক্খেন, অপ্পিযসম্পযোগেন পিযৱিপ্পযোগেন চ তীহি চ সঙ্খতাহি. তত্থ তীণি সঙ্খতলক্খণানি তিস্সো দুক্খতা উপ্পাদো সঙ্খতলক্খণং, সঙ্খাৰদুক্খতায দুক্খতা চ সঙ্খতলক্খণং, ৱিপৰিণামদুক্খতায দুক্খতাতি অঞ্ঞথত্থং চ সঙ্খতলক্খণং, দুক্খদুক্খতায চ দুক্খতা, ইমেসং তিণ্ণং সঙ্খতলক্খণানং তীসু ৱেদনাভূমীসু অদুক্খমসুখা ৱেদনা উপ্পাদো সঙ্খতলক্খণং, সঙ্খাৰদুক্খতায চ দুক্খতা তযো সঙ্খতলক্খণং, সুখা ৱেদনায চ ৱিপৰিণামদুক্খতায চ দুক্খতাতি অঞ্ঞথত্তং সঙ্খতলক্খণং, দুক্খাৱেদনা দুক্খদুক্খতা চ দুক্খতা ইমম্হি ইমেসু নৱপদেসু পঠমকেসু সত্তসু পদেসু সোড়সসু পদেসু দুক্খা পৰিযেসিতব্বা, একাদস দুক্খতায চ লক্খণং নিদ্দেসে নিদ্দিট্ঠং. পাতুভাৱলক্খণা জাতিযা চ পাতুভাৱচুতিলক্খণো চুতোতি ৱিত্থাৰেন পন্নৰসপদানি কত্তব্বানি, এৱং সাধাৰণানি অসাধাৰণানি চ সত্তসু দসসু পদেসু সঞ্ঞাস তিৱিধে চ সাসনপ্পট্ঠানে অট্ঠাৰসৱিধেসু চ সুত্তাধিট্ঠানেসু দসৱিধেসু চ সুত্তৱিধেয্যেসু সোড়সৱিধেসু চ হাৰেসু একৱীসতিৱিধায চ পৱিচযৱীমংসাযাতি ইদং দেসিতং. যথাভূতঞ্চ দেসিতন্তি, অযং ৱুচ্চতি দেসনাহাৰো.
৪৪. তত্থ কতমো ৱিচযো হাৰো?
পদং পঞ্হা চ পুচ্ছা চ, কিং পুব্বং কিঞ্চ পচ্ছিমং;
অনুগীতি সা চ ৱিচযো, হাৰো ৱিচযোতি নিদ্দিট্ঠো.
পদন্তি পঠমং পদং. তস্স কো অত্থো? যং ভগৱা পুট্ঠো আযস্মতা অজিতেন তং গহেতব্বং, কতিপদানি পুট্ঠানি যথাকিং কেনস্সু নিৱুতো লোকোতি গাথা, ইমানি কতিপদানি চত্তাৰি ইতি ৱিসজ্জনায পুচ্ছা. যত্তকেহি পদেহি ভগৱতা ৱিসজ্জিতানি পদানি ইতি পুচ্ছায চ যা পদানং সঙ্কাসনা, ইদং ৱুচ্চতি পদন্তি.
পঞ্হাতি ইমানি চত্তাৰি পদানি. কতি পঞ্হা? একো ৱা দ্ৱে ৱা তদুত্তৰি ৱা ইমানি চত্তাৰি পদানি একো পঞ্হো, অত্থানুপৰিৱত্তি ব্যঞ্জনং হোতি, সম্বহুলানিপি পদানি একমেৱত্থং পুচ্ছতি. ইমানি চত্তাৰি পদানি অনুপৰিৱত্তীনি তং ব্যঞ্জনেন একো পঞ্হোৱ হোতি. কেনস্সু নিৱুতো লোকোতি লোকং সন্ধায পুচ্ছতি, কেনস্সু নপ্পকাসতি কিস্সাভিলেপনং ব্ৰূসীতি তংযেৱ পুচ্ছতি. কিংসু তস্স মহব্ভযন্তি তংযেৱ পুচ্ছতি. এৱং অত্থানুপৰিৱত্তি ব্যঞ্জনং একো পঞ্হো হোতি, সো পঞ্হো চতুব্বিধো একংসব্যাকৰণীযো ৱিভজ্জব্যাকৰণীযো পটিপুচ্ছাব্যাকৰণীযো ঠপনিযোতি. তত্থ চক্খু অনিচ্চন্তি একংসব্যাকৰণীযো, যং অনিচ্চং তং দুক্খন্তি ৱিভজ্জব্যাকৰণীযো, সিযা অনিচ্চং ন চক্খু, যানিপি আযতনানি চ ন চক্খু, তানিপি অনিচ্চন্তি ন চক্খুযেৱ, অযং ৱিভজ্জব্যাকৰণীযো, যং চক্খু তং চক্খুন্দ্ৰিযং নেতি পটিপুচ্ছাব্যাকৰণীযো, তং চক্খু তথাগতোতি ঠপনিযো. অঞ্ঞত্ৰ চক্খুনাতি ঠপনিযো পঞ্হো. ইদং পঞ্হং ভগৱা কিং পুচ্ছিতো, লোকস্স সংকিলেসো পুচ্ছিতো. কিং কাৰণং? তিৱিধো হি সংকিলেসো তণ্হাসংকিলেসো চ দিট্ঠিসংকিলেসো চ দুচ্চৰিতসংকিলেসো চ. তত্থ অৱিজ্জায নিৱুতোতি অৱিজ্জং দস্সেতি, জপ্পাতি তণ্হং দস্সেতি, মহব্ভযন্তি অকুসলস্স কম্মস্স ৱিপাকং দস্সেতি, সোতং নাম সুখৱেদনীযস্স কম্মস্স দুক্খৱেদনীযো ৱিপাকো ভৱিস্সতীতি নেতং ঠানং ৱিজ্জতীতি ভগৱা ৱিসজ্জেতি, চতূহি যো পদেহি অৱিজ্জায নিৱুতো লোকোতি…পে… এৱং ৱুচ্চতি.
৪৫. তদুত্তৰি পটিপুচ্ছতি, সৱন্তি সব্বধি সোতাতি গাথা, চত্তাৰি পদানি পুচ্ছতি তং ভগৱা দ্ৱীহি পদেহি ৱিসজ্জেতি.
যানি সোতানি লোকস্মিং, সতি তেসং নিৱাৰণং;
সোতানং সংৱৰং ব্ৰূমি, পঞ্ঞাযেতে পিধীযৰে.
ইমানি চত্তাৰি পদানি দ্ৱীহি পদেহি ৱিসজ্জেতি. ইদং পদন্তি পুচ্ছিতো, তস্স সংকিলিট্ঠস্স লোকস্স ৱোদানং পুচ্ছিতো, সোতানি ছ তণ্হাকাযা বহুলাধিৱচনেন নিদ্দিট্ঠা ভৱন্তি সব্বেহি আযতনেহি. তানি সোতানি কেন নিৱাৰিযন্তীতি পৰিযুট্ঠানপহানং পুচ্ছতি, কেন সোতা পিধীযৰেতি অনুসযসমুগ্ঘাতং পুচ্ছতি. তত্থ ভগৱা ছসু দ্ৱাৰেসু সতিযা দেসেতি, যো হি সম্পজানো ৱিহৰতি সতিদোৱাৰিকে চ তস্স ইন্দ্ৰিযানি গুত্তানি সম্ভৱন্তি. তত্থ গুত্তেসু ইন্দ্ৰিযেসু যা যা ৱিপস্সনা, সা সা তেসং তেসং সোতানং তস্সা চ অৱিজ্জায যো লোকো নিৱুতো অচ্চন্তপহানায সংৱত্ততি. এৱং সোতানি পিহিতানিপি ভৱন্তি ততো উত্তৰি পুচ্ছতি.
পঞ্ঞা চ সতি চ নামৰূপস্স খো তস্স ভগৱন্তং পুট্ঠুমাগম্ম কত্থেতং উপসম্মতি ইমানি চত্তাৰি পদানি ভগৱা একেন পদেন ৱিসজ্জেতি.
যমেতং পঞ্হং অপুচ্ছি [পুচ্ছসে পঞ্হং (পী. ক.) পস্স সু. নি. ১০৪৩], অজিত তং ৱদামি তে…পে…;
ৱিঞ্ঞাণস্স নিৰোধেন, এত্থেতং উপসম্মতি.
ইমিনা পঞ্হেন কিং পুচ্ছতি? অনুপাদিসেসনিব্বানধাতুং পুচ্ছতি, তং ভগৱা অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা ৱিসজ্জেতি. তত্থ পঠমেন পঞ্হেন সংকিলেসং পুচ্ছতি. দুতিযেন পঞ্হেন ৱোদানং পুচ্ছতি. ততিযেন পঞ্হেন সোপাদিসেসনিব্বানধাতুং পুচ্ছতি. চতুত্থেন পঞ্হেন অনুপাদিসেসনিব্বানধাতুং পটিপুচ্ছতি ততো উত্তৰি পটিপুচ্ছতি.
যে চ সঙ্খাতধম্মাসে, যে চ সেখা [সেক্খা (ক.) পস্স সু. নি. ১০৪৪] পুথূ ইধ;
তেসং মে নিপকো ইৰিযং, পুট্ঠো পব্ৰূহি মাৰিস.
ইমানি চত্তাৰি পদানি পুচ্ছতি. কতি চ পন তে পঞ্হে সঙ্খাতধম্মা চ অৰহন্তা সেক্খা চ? কিং পুব্বং কিঞ্চ পচ্ছিমন্তি অযমত্থো. তত্থ কতৰং পঠমং পুচ্ছতি, কতৰং পচ্ছা? অৰহন্তং পঠমং পুচ্ছতি. সেক্খধম্মে তত্থ কেন পদেন সঙ্খাতধম্মাতি অৰহন্তো গহিতা, পুথূতি সেক্খা গহিতা. তেসং মে নিপকোতি সাধাৰণং পদং ভগৱন্তং পুচ্ছতি. তস্স সাধাৰণানি চ অসাধাৰণানি চ পঞ্হেসু পুচ্ছিতব্বানি. তং ভগৱা ৱিসজ্জেতি. ন তথা পুট্ঠং, পঠমং পুট্ঠং, তং পচ্ছা ৱিসজ্জেতি. যং পচ্ছা পুচ্ছিতং পঠমং ৱিসজ্জেতি. কিঞ্চ ইদং পুচ্ছিতং ৱিসুদ্ধানং ৱিসুজ্ঝন্তানঞ্চ কা ইৰিযাতি ইদং পুচ্ছি, তং কামেসু নাভিগিজ্ঝেয্য. মনসানাৱিলো সিযাতি পৰিযুট্ঠানানি ৱিতক্কেন চ ভগৱা নিৱাৰেতি, দ্ৱে পন ৱিতক্কঅনাৱিলতায পৰিযুট্ঠানং, যথা নীৱৰণেসু নিদ্দিট্ঠং. কুসলা সব্বধম্মেসূতি অৰহন্তং ৱিসজ্জেতি.
কেনস্সু তৰতি ওঘন্তি গাথা, ইমানি চত্তাৰি পদানি. চত্তাৰোযেৱ পঞ্হা. কিং কাৰণং, ন হি এত্থ অত্থানুপৰিৱত্তি ব্যঞ্জনং [যথানুপৰিৱত্থিৱজ্জং (পী. ক.)] যথা পঠমং অজিতপঞ্হেসু, তস্স ন একংসেন বহূনি ৱিসজ্জনানি, বহুকা পঞ্হা, একোৱ ন চাপি, সব্বে পুচ্ছতি, পুব্বে ৱিসজ্জিতো, যথা চতুত্থো অজিতোপঞ্হে, যং এত্থ যথাভূতং পৰিযেসনাপদবন্ধেন ৱিসজ্জনাযো এৱং যথাভূতং পৰিযেসতি. যো পুন এত্থ যং এৱং পুচ্ছতি তত্থ অযমাকাৰো পুচ্ছনাযং অন্তোজটা বহিজটাতি গাথা [সং. নি. ১.২৯] পুচ্ছিতৱিসজ্জনায মগ্গিতব্বা. কথং ৱিসজ্জিতাতি ভগৱাতি ৱিসজ্জেতি? সীলে পতিট্ঠায নৰো সপঞ্ঞোতি গাথা. তত্থ চিত্তভাৱনায সমথা, পঞ্ঞাভাৱনায ৱিপস্সনা. তত্থ এৱং অনুমীযতি, যে ধম্মা সমথেন চ ৱিপস্সনায চ পহীযন্তি, তে ইমে অন্তোজটা বহিজটা. তত্থ ৱিসজ্জনং সমথেন ৰাগো পহীযতি, ৱিপস্সনায অৱিজ্জা. অজ্ঝত্তৱত্থুকো ৰাগো অন্তোজটা, বাহিৰৱত্থুকো ৰাগো বহিজটা. অজ্ঝত্তৱত্থুকা সক্কাযদিট্ঠি, অযং অন্তোজটা. একসট্ঠি দিট্ঠিগতানি চ বাহিৰৱত্থুকানি বহিজটা, যা হি অজ্ঝত্তৱত্থুকা যা দিট্ঠিভাগিযেন ভৱিস্সতি, অযং জটা. তথা সংখিত্তেন যা কাচি অজ্ঝত্তৱত্থুকা তণ্হা চ দিট্ঠি চ, অযং অন্তোজটা. যা কাচি বাহিৰৱত্থুকা তণ্হা চ দিট্ঠি চ, অযং বহিজটা.
যথা দেৱতা ভগৱন্তং পুচ্ছতি ‘‘চতুচক্কং নৱদ্ৱাৰ’’ন্তি গাথা [সংযুত্তনিকাযে]. তত্থ ভগৱা ৱিসজ্জেতি ‘‘ছেত্ৱা নদ্ধিং ৱৰত্তং চা’’তি গাথা, ইদং ভগৱা দুক্খনিৰোধগামিনিং পটিপদং ৱিসজ্জেতি. ইমায ৱিসজ্জনায ভগৱা অনুমীযতি কিলেসে এত্থ পুৰিমায গাথায নিদ্দিসিতব্বেন. তং হি চতুচক্কন্তি চত্তাৰো ৱা হত্থপাদা. নৱদ্ৱাৰন্তি নৱ ৱণমুখানি. যথা চতুচক্কন্তি চত্তাৰো উপাদানা, উপাদানপ্পচ্চযা ভৱো, উপাদাননিৰোধা ভৱনিৰোধো. নৱদ্ৱাৰন্তি নৱ মানৱিধা, মানজাতিকায হি দুক্খং সেয্যেনম্হি পৰসো তীণি তিকানি পুণ্ণং. তিকেন সংযুত্তং হি পঞ্চকামগুণিকো ৰাগো. তত্থ নদ্ধীতি তণ্হা ৱিসজ্জীযতি. ৱৰত্তন্তি মানং ৱিসজ্জেতি, ইচ্ছা লোভো চ পাপকোতি পঞ্চকামগুণিকো ৰাগো. তত্থ ৱিসমলোভো পাপকোতি নিদ্দিসিযতি সমূলতণ্হন্তি. অঞ্ঞাণমূলকা তণ্হাতি অঞ্ঞাণমূলকা তণ্হা, তণ্হায চ দিট্ঠিযা চ পহানং. যে চ পুন অঞ্ঞেপি কেচি চতুচক্কযোগেন তেনেৱ কাৰণেন চ যুজ্জন্তি, সংসাৰগামিনো ধম্মা সব্বে নিদ্দিসিতব্বা. তত্থাযং গাথা ৱিসজ্জনা পুচ্ছায চ ৱিসজ্জনায সমেতি [সমংতি (পী.)]. যং যদি সন্দেন অথ সহ ব্যাকৰণেন অনুগীতিযং চ সো ৱিচযোতি ভগৱা যত্তকানি পদানি নিক্খিপতি, তত্তকেহি অনুগাযতি.
৪৬. অট্ঠহি, ভিক্খৱে, অঙ্গেহি সমন্নাগতো ভিক্খু দূতেয্যং গন্তুমৰহতি [কাতুমৰহতি (পী. ক.) পস্স অ. নি. ৮.১৬]. ইমানি অট্ঠ পদানি নিক্খিত্তানি. ছহি পদেহি ভগৱা অনুগাযতি.
‘‘যো ৱে ন ব্যথতি [ব্যাথতি (ক.)] পত্ৱা, পৰিসং উগ্গৱাদিনিং;
ন চ হাপেতি ৱচনং, ন চ ছাদেতি সাসনং.
‘‘অসন্দিদ্ধিং চ ভণতি, পুচ্ছিতো ন চ কুপ্পতি;
স ৱে তাদিসকো ভিক্খু, দূতেয্যং গন্তুমৰহতী’’তি.
তত্থ পন ভগৱা যত্তকানি পদানি নিক্খিপতি, তত্তকেহি অনুগাযতি. সত্তহি, ভিক্খৱে, অঙ্গেহি সমন্নাগতো কল্যাণমিত্তো পিযো গৰুভাৱনীযোতি ৱিত্থাৰেন, ইদং ভগৱা সত্তহি পদেহি অনুগাযতি. ইতি বহুস্সুতৱা অনুগাযতি, অপ্পতৰকথং পদং ৱা নিক্খেপো, বহুস্সুতৱা নৱ পদানি নিক্খেপো, অপ্পতৰিকা অনুগীতিযা বহুতৰিকা অনুগাযতি. অযং ৱুচ্চতি তে অনুগীতি চ ৱিচযো, অযং ৱিচযো নাম হাৰো.
তত্থ কতমো যুত্তিহাৰো?
সব্বেসং হাৰানং, যা ভূমী যো চ গোচৰো তেসং;
যুত্তাযুত্তি পৰিক্খা, হাৰো যুত্তীতি নিদ্দিট্ঠো.
হাৰানং সোড়সন্নং যথা দেসনা যথা ৱিচযো যো চ নিদ্দিসিযতি, অযং নিদ্দেসো. অযং পুচ্ছা সুত্তেসু ন যুজ্জতীতি যা তত্থ ৱীমংসা, অযং যুত্তি.
যথা হি সহেতূ সপ্পচ্চযা সত্তা সংকিলিস্সন্তি, অত্থি হেতু অত্থি পচ্চযো সত্তানং সংকিলেসায, সহেতূ সপ্পচ্চযা সত্তা ৱিসুজ্ঝন্তি, অত্থি হেতু অত্থি পচ্চযো সত্তানং ৱিসুদ্ধিযা. সীলৱতা, আনন্দ, পুগ্গলেন ন ৱেয্যাকৰণিযা কিন্তি মে ৱিপ্পটিসাৰো উপ্পাদেয্য…পে… অব্যাকৰণং কত্তব্বং, অযং ৱিসুদ্ধিযা মগ্গো. তস্স হেতু কো পচ্চযো, সীলক্খন্ধস্স চত্তাৰি চত্তাৰি হেতু চ পচ্চযো চ. সপ্পুৰিসসংসেৱো যো চ পতিৰূপদেসৱাসো চ, অযং উপাদাপচ্চযতা সপ্পচ্চযো. যং পোৰাণকম্মং অস্স ৱিপাকো পচ্চযো, তায পচ্চযায অত্তসম্মাপণিধি, অযং হেতু. ইতি সীলক্খন্ধো সহেতু সপ্পচ্চযোতি ইদং লোকিকং সীলং.
যং পন লোকুত্তৰং সীলং, তস্স তীণি ইন্দ্ৰিযানি পচ্চযো – সদ্ধিন্দ্ৰিযং ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং সমাধিন্দ্ৰিযং – অযং পচ্চযো. সতিন্দ্ৰিযঞ্চ পঞ্ঞিন্দ্ৰিযঞ্চ হেতু. পঞ্ঞায নিব্বেধগামিনিযা, যং সীলং জাযতি. সোতাপন্নস্স চ সীলং তেনাযং হেতু অযং পচ্চযো. যং পুন সমাধিনো পস্সদ্ধি চ পীতি চ পামোজ্জং পচ্চযো. যং সুখং হেতু তেন সমাধিক্খন্ধো সহেতু সপ্পচ্চযো. যং সমাহিতো যথাভূতং পজানাতি, অযং পঞ্ঞা. তস্স পৰতোঘোসো অজ্ঝত্তং চ যোনিসো মনসিকাৰো হেতু চ পচ্চযো চ, ইতি ইমে তযো খন্ধা সহেতূ সপ্পচ্চযা এৱং সত্ত পঞ্ঞা. সত্তব্যাকৰণীসু চ সুত্তেসু ন যুজ্জতি. অযং যুত্তিহাৰো. সো চতূসু মহাপদেসেসু দট্ঠব্বো.
৪৭. তত্থ কতমং পদট্ঠানং?
ধম্মং দেসেতি জিনো, তস্স চ ধম্মস্স যং পদট্ঠানং;
ইতি যাৱ সব্বধম্মা, এসো হাৰো পদট্ঠানো.
তত্থ পঞ্চকামগুণা কামৰাগস্স পদট্ঠানং. যেসং কেসঞ্চি কামৰাগো উপ্পজ্জতি উপ্পন্নো ৱা উপ্পজ্জিস্সতি ৱা, এতেসু যেপি পঞ্চসু ৰূপেসু আযতনেসু নাঞ্ঞত্ৰ এতেহি কামৰাগস্স পদট্ঠানন্তি. ৱুচ্চতে, তেন পঞ্চ কামগুণা কামৰাগস্স পদট্ঠানং. পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ৰূপৰাগস্স পদট্ঠানং. মনিন্দ্ৰিযং ভৱৰাগস্স পদট্ঠানং. পঞ্চক্খন্ধা সক্কাযদিট্ঠিযা পদট্ঠানং. একসট্ঠি দিট্ঠিগতানি দিট্ঠিৰাগস্স পদট্ঠানং. কামধাতু কামৰাগস্স পদট্ঠানং. অৰূপধাতু অৰূপৰাগস্স পদট্ঠানং. সুখসঞ্ঞা কামৰাগস্স পদট্ঠানং. ব্যাপাদসঞ্ঞা ব্যাপাদস্স পদট্ঠানং. অসম্পজঞ্ঞতা সম্মোহস্স পদট্ঠানং. নৱ আঘাতৱত্থূনি ব্যাপাদস্স পদট্ঠানং. নৱৱিধং মানং [নৱমানং ৱিধমানস্স (পী. ক.)] মানস্স পদট্ঠানং. সুখা ৱেদনা ৰাগানুসযস্স পদট্ঠানং. দুক্খা ৱেদনা পটিঘানুসযস্স পদট্ঠানং. অদুক্খমসুখা ৱেদনা অৱিজ্জানুসযস্স পদট্ঠানং. অত্তৱাদুপাদানঞ্চ মুসাৱাদো চ লোভস্স পদট্ঠানং. পাণাতিপাতো চ পিসুণৱাচা চ ফৰুসৱাচা চ ব্যাপাদস্স পদট্ঠানং. মিচ্ছত্তঞ্চ সম্ফপ্পলাপো চ মোহস্স পদট্ঠানং. ভৱং ভোগঞ্চ ৱোকাৰো অহংকাৰস্স পদট্ঠানং. বাহিৰানং পৰিগ্গহো মমংকাৰস্স পদট্ঠানং. কাযস্স সঙ্গং [কাযৱঙ্কং (পী.)] দিট্ঠিযা পদট্ঠানং. কাযিকদোসো দোসস্স পদট্ঠানং. কাযিককাসাৱো লোভস্স পদট্ঠানং. যো যো ৱা পন ধম্মো যেন যেন আৰম্মণেন উপ্পজ্জতি সচ্চাধিট্ঠানেন ৱা ধম্মাধিট্ঠানেন ৱা অনুসযনেন ৱা, সো ধম্মো তস্স পদট্ঠানং. তেন সাৰম্মণেন সো ধম্মো উপ্পজ্জতি.
যথা মনুস্সো পুৰিমস্স পদস্স পদট্ঠানং অলভন্তো দুতিযং পদং উদ্ধৰতি, সো পচ্ছানুপদং সংহৰতি. যদি পন যো ন দুতিযপদস্স পদট্ঠানং লভতি, অপৰং পদং উদ্ধৰতি. তস্স যো চেসো পচ্চযো ভৱতি. এৱং ধম্মো কুসলো ৱা অকুসলো ৱা অব্যাকতো ৱা পদট্ঠানং অলভন্তো ন পৱত্ততি. যথা পযুত্তস্স ধম্মস্স যোনিলাভো [যোনিসো লাভো (পী.)], অযং ৱুচ্চতি পদট্ঠানো হাৰো.
৪৮. তত্থ কতমো লক্খণো হাৰো?
ৱুত্তম্হি একধম্মে, যে ধম্মা একলক্খণা তেন;
সব্বে ভৱন্তি ৱুত্তা, সো হাৰো লক্খণো নাম.
যেসঞ্চ সুসমাৰদ্ধা, নিচ্চং কাযগতাসতীতি গাথায ৱুত্তায কাযগতাসতিযা ৱুত্তা ৱেদনাগতা চিত্তগতা ধম্মগতা চ সতি চতুন্নং সতিপট্ঠানানং একেন সতিপট্ঠানেন. ন হি চিত্তং একস্মিং ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিযা পৱত্ততি, নানাসু গতীসু পৱত্ততি, কাযগতাসতিযা ৱুত্তায ৱুত্তা ৱেদনাগতা চিত্তধম্মগতা চ. ন হি কাযগতাসতিযা ভাৱিতায সতিপট্ঠানা চত্তাৰো ভাৱনাপাৰিপূৰিং ন গচ্ছন্তি. এৱং তস্সদিসেসু ধম্মেসু ৱুত্তেসু সব্বধম্মা ৱুত্তা চ ভৱন্তি.
সচিত্তপৰিযোদাপনং, এতং বুদ্ধান সাসনন্তি গাথা চেতসিকা ধম্মা ৱুত্তা, চিত্তে ৰূপং ৱুত্তং. ইদং নামৰূপং দুক্খং অৰিযসচ্চং. ততো সচিত্তপৰিযোদাপনা যং যং ওদপেতি, তং দুক্খং. যেন ওদপেতি, সো মগ্গো. যতো ওদপনা, সো নিৰোধো. চক্খুং চ পটিচ্চ ৰূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৱিঞ্ঞাণং, তত্থ সহজাতা ৱেদনা সঞ্ঞা চেতনা ফস্সো মনসিকাৰো এতে তে ধম্মা একলক্খণা উপ্পাদলক্খণেন. যো চ ৰূপে নিব্বিন্দতি, ৱেদনায সো নিব্বিন্দতি, সঞ্ঞাসঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণেসুপি সো নিব্বিন্দতি. ইতি যে একলক্খণা ধম্মা, তেসং একম্হি ধম্মে নিদ্দিট্ঠে সব্বে ধম্মা নিদ্দিট্ঠা হোন্তি, অযং ৱুচ্চতি লক্খণো হাৰো.
তত্থ কতমো চতুব্যূহো হাৰো?
নিৰুত্তি অধিপ্পাযো চ, ব্যঞ্জনা দেসনায চ;
সুত্তত্থো পুব্বাপৰসন্ধি, এসো হাৰো চতুব্যূহো.
তত্থ কতমা নিৰুত্তি, সা কথং পৰিযেসিতব্বা [পস্সিতব্বা (পী. ক.)]? যথা ৱুত্তং ভগৱতা একাদসহি অঙ্গেহি সমন্নাগতো ভিক্খু খিপ্পং ধম্মেসু মহত্তং পাপুণাতি, অত্থকুসলো চ হোতি, ধম্মকুসলো চ হোতি, নিৰুত্তিকুসলো চ হোতি, ইত্থাধিৱচনকুসলো চ হোতি, পুৰিসাধিৱচনকুসলো চ, ৱিপুৰিসাধিৱচনকুসলো চ, অতীতাধিৱচনকুসলো চ, অনাগতাধিৱচনকুসলো চ, পচ্চুপ্পন্নাধিৱচনকুসলো চ. একাধিপ্পাযেন কুসলো নানাধিপ্পাযেন কুসলো. কিম্হি দেসিতং, অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং. ইত্থাধিৱচনেন পুৰিসাধিৱচনেন ৱিপুৰিসাধিৱচনেন সব্বং যথাসুত্তং নিদ্দিট্ঠং. তং ব্যঞ্জনতো নিৰুত্তিকোসল্লতো যো যং সুত্তস্স সুনিৰুত্তিদুন্নিৰুত্তিতং অৱেক্খতি, ইদং এৱং নিৰোপযিতব্বং. ইদম্পি ন নিৰোপযিতব্বং. ইদং ৱুচ্চতে নিৰুত্তিকোসল্লং.
৪৯. তত্থ কতমং অধিপ্পাযকোসল্লং? যথাদেসিতস্স সুত্তস্স সব্বস্স ৱাৰং গচ্ছতি ইমেন ভগৱতা দেসিতব্বন্তি. যথা কিং অপ্পমাদো অমতং পদং, পমাদো মচ্চুনো পদন্তি গাথা. এত্থ ভগৱতো কো অধিপ্পাযো? যে অসীতিমেৱ আকঙ্খন্তি তে অপ্পমত্তা ৱিহৰিস্সন্তি, অযং অধিপ্পাযো.
যোগস্স কালং ন নিৱত্ততি যা চ, সো ন তত্থ পাপিন্তৱে ভৱন্তি;
ৱেদনামগ্গইসিনা [ৱেদনামগ্গং ইসিনা (পী.)] পৱেদিতং, ধুতৰজাসৱা দুক্খা পমোক্খাতা.
এত্থ ভগৱতো কো অধিপ্পাযো? যে দুক্খে নাস্সাদকা [দুক্খেন সাধকা (পী.)], তে ৱীৰিযমাৰভিস্সন্তি দুক্খক্খযাযাতি. অযং তত্থ ভগৱতো অধিপ্পাযো. ইতি গাথায ৱা ব্যাকৰণেন ৱা দেসিতে ইমিনা সুত্তেন সাধকা, যো এৱং ধম্মানুধম্মং পটিপজ্জতীতি সো অধিপ্পাযো, অযং ৱুচ্চতি দেসনাধিপ্পাযো.
তত্থ কতমো পুব্বাপৰসন্ধি? যং গাথাযং ৱা সুত্তেসু ৱা পদানি অসীতি তানি ভৱন্তি এৱং ৱা এৱমেতি তস্সা গাথায সুত্তস্স ৱা যানি পুৰিমানি পদানি যানি চ পচ্ছিমকানি, তানি সমোসাৰেতব্বানি. এৱং সো পুব্বাপৰেন সন্ধি ঞাযতি. যা একা সমাৰদ্ধা গাথা দ্ৱে তীণি ৱা তস্স মেকদেসে ভাসিতানং অভাসিতাহি গাথাহি অনিদ্দিট্ঠো অত্থো ভৱতি তদুপধাৰিতব্বং. যংৱ সব্বা [যং ৱত্তব্বং (পী.)] ইতিস্স পৰিযেসমানস্স পৰিযেসনা কঙ্খা, তস্স ৱা পুগ্গলস্স পঞ্ঞত্তীনং অপৰে পৰিযেসিতব্বং. ইদং ৱুচ্চতে পুব্বাপৰেন সন্ধি. কোসল্লন্তি ৱত্থুতো নিদানকোসল্লং. ব্যঞ্জনতো নিৰুত্তিকোসল্লং. দেসনাধিপ্পাযকোসল্লং. পুব্বাপৰেন সন্ধিকোসল্লং. তত্থ তস্স গাথা পৰিযেসিতা নিদানং ৱা. উপলব্ভিতুং ন অত্থো নিদ্দিসিতব্বো ৱত্থুতো নিদানকোসল্লং অত্থকোসল্লং ইমেহি চতূহি পদেহি অত্থো পৰিযেসিযন্তো যথাভূতং পৰিযিট্ঠো হোতি. অথ চ সব্বো ৱত্থুতো ৱা নিদানেন ৱা যো অধিপ্পাযো ব্যঞ্জনো নিৰুত্তি সন্ধি চ অনুত্তৰো এসো পুব্বাপৰেন এৱং সুত্তত্থেন দেসিতব্বং. অযং চতুব্যূহো হাৰো.
৫০. তত্থ কতমো আৱট্টো হাৰো?
একম্হি পদট্ঠানে, পৰিযেসতি সেসকং পদট্ঠানং;
আৱট্টতি পটিপক্খে, আৱট্টো নাম সো হাৰো.
যথা কিং উন্নড়ানং পমত্তানন্তি গাথাযো. যং পমাদো, ইদং কিস্স পদট্ঠানং? কুসলানং ধম্মানং ওসগ্গস্স. কুসলধম্মোসগ্গো পন কিস্স পদট্ঠানং? অকুসলধম্মপটিসেৱনায. কিস্স পদট্ঠানং, কুসলধম্মপটিসেৱনায? কিস্স পদট্ঠানং, কিলেসৱত্থুপটিসেৱনায? ইতি পমাদেন মোহপক্খিযা দিট্ঠি অৱিজ্জা ছন্দৰাগপক্খিযা. তত্থ তণ্হা চ দিট্ঠি চত্তাৰো আসৱা তণ্হা কামাসৱো চ ভৱাসৱো চ দিট্ঠাসৱো চ অৱিজ্জাসৱো চ. তত্থ চিত্তে অত্থীতি দিট্ঠি চেতসিকেসু নিচ্চন্তি পঞ্চসু কামগুণেসু অজ্ঝাৱহনেন কামাসৱো, উপপত্তীসু আসত্তি ভৱাসৱো. তত্থ ৰূপকাযো কামাসৱস্স ভৱাসৱস্স চ পদট্ঠানং. নামকাযো দিট্ঠাসৱস্স অৱিজ্জাসৱস্স চ পদট্ঠানং.
তত্থ অল্লিযনায অজ্ঝত্তৱাহনং কামাসৱস্স লক্খণং. পত্থনগন্থনঅভিসঙ্খাৰকাযসঙ্খাৰণং ভৱাসৱস্স লক্খণং, অভিনিৱেসো চ পৰামাসো চ দিট্ঠাসৱস্স লক্খণং. অপ্পটিৱেধো ধম্মেসু অসম্পজঞ্ঞা চ অৱিজ্জাসৱস্স লক্খণং. ইমে চত্তাৰো আসৱা চত্তাৰি উপাদানানি. কামাসৱো কামুপাদানং, ভৱাসৱো ভৱুপাদানং, দিট্ঠাসৱো দিট্ঠুপাদানং, অৱিজ্জাসৱো অত্তৱাদুপাদানং, ইমেহি চতূহি উপাদানেহি পঞ্চক্খন্ধা. তত্থ অৱিজ্জাসৱো চিত্তে পহাতব্বো, সো চিত্তে চিত্তানুপস্সিস্স পহীযতি. দিট্ঠাসৱো ধম্মেসু পহাতব্বো, সো ধম্মেসু ধম্মানুপস্সিস্স পহীযতি. ভৱাসৱো আসত্তিযা পহাতব্বো, সো ৱেদনাসু ৱেদনানুপস্সিস্স পহীযতি. কামাসৱো পঞ্চসু কামগুণেসু পহাতব্বো, সো কাযে কাযানুপস্সিস্স পহীযতি. তত্থ কাযানুপস্সনা দুক্খমৰিযসচ্চং ভজতি. ৱেদনানুপস্সনা পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং পচ্চযো সুখিন্দ্ৰিযস্স দুক্খিন্দ্ৰিযস্স সোমনস্সিন্দ্ৰিযস্স দোমনস্সিন্দ্ৰিযস্স উপেক্খিন্দ্ৰিযস্স, সত্তকিলেসোপচাৰো তেন সমুদযং ভজতি. চিত্তে চিত্তানুপস্সনা নিৰোধং ভজতি. ধম্মেসু ধম্মানুপস্সনা মগ্গং ভজতি. তেনস্স চতূসু চ দস্সনেন তস্সেৱ সব্বে পহীযন্তি, যেন নিদ্দিট্ঠা পঠমং উন্নড়ানং পমত্তানং তেসং ৱড্ঢন্তি আসৱা. জানতো হি পস্সতো আসৱানং খযো দুক্খং সমুদযো নিৰোধো মগ্গো হি অকুসলা ধম্মা. এৱং পৰিযেসিতব্বা. যাৱ তস্স অকুসলস্স গতি ততো পটিপক্খেন অকুসলে ধম্মে পৰিযেসতি তেসং কিলেসানং হাৰেন আৱট্টতি. অযং ৱুচ্চতে আৱট্টো হাৰো. এৱং সুক্কাপি ধম্মা পৰিযেসিতব্বা. অকুসলধম্মে আগমিস্স.
তত্থ আৱট্টস্স হাৰস্স অযং ভূমি সতি উপট্ঠানা চ ৱিপল্লাসা চ চত্তাৰি ঞাণানি সক্কাযসমুপ্পাদাযগামিনী চ পটিপদা সক্কাযনিৰোধগামিনী পটিপদা.
৫১. তত্থ কতমো ৱিভত্তি হাৰো? যং কিঞ্চি ৱিভজ্জব্যাকৰণীযং ৱুচ্চতি ৱিভত্তি হাৰো. যথা কিং আগন্ত্ৱা চ পুন পুগ্গলো হোতি, নো ৱাগতং ন পৰিভাসতি [নো ৱা ন পৰিভাসতি (পী.), ন তাৱাযং পৰিভাসি (ক.)] পৰিপুচ্ছতায পঞ্হায অতিযনং একস্স কিঞ্চি – অযং ৱুচ্চতে ৱিভত্তি হাৰো.
তত্থ কতমো পৰিৱত্তনো হাৰো. যং কিঞ্চি পটিপক্খনিদ্দেসো, অযং ৱুচ্চতি পৰিৱত্তনো হাৰো. যথা ৱুত্তং ভগৱতা সম্মাদিট্ঠিকস্স পুৰিসপুগ্গলস্স মিচ্ছাদিট্ঠি নিজ্জিণ্ণা হোতীতি ৱিত্থাৰেন সব্বানি মগ্গঙ্গানি. অযং ৱুচ্চতে পৰিৱত্তনো হাৰো.
তত্থ কতমো ৱেৱচনো হাৰো?
ৱেৱচনেহি অনেকেহি, একং ধম্মং পকাসিতং;
সুত্তে যো জানাতি সুত্তৱিদূ, ৱেৱচনো নাম সো হাৰো.
যথা আযস্মা সাৰিপুত্তো একম্হি ৱত্থুম্হি ৱেৱচনেন নানাৱুত্তেন ভগৱতা পসংসিতো ‘‘মহাপঞ্ঞো সাৰিপুত্তো হাসপঞ্ঞো জৱনপঞ্ঞো’’তি ইদং পঞ্ঞায ৱেৱচনং. যথা চ মগ্গৱিভঙ্গে নিয্যানত্থো একমেকং মগ্গঙ্গং ৱেৱচনেহি নিদ্দিট্ঠং. এৱং অৱিজ্জায ৱেৱচনা. একং অকুসলমূলং তদেৱ সন্তং তেসু তেসু জনপদেসু তেন তেন পজানন্তি. ন হি অনেন তদেৱপি আলপিযন্তি অঞ্ঞং ভজতি. সব্বকামজহস্স ভিক্খুনোতি কামা আলপিতা. যস্স নিত্থিণ্ণো সঙ্কোতি তেযেৱ কামে সঙ্কাতি আলপতি. সুণমানস্স পুৰেতৰং ৰজ্জন্তি তেযেৱ কামে ৰজ্জন্তি আলপতি. এৱং সুত্তম্হি যো ধম্মো দেসিযতি তস্স পৰিযেট্ঠি ‘‘কতমস্স ধম্মস্স ইদং নামং কতমস্স ইদং ৱেৱচন’’ন্তি. সব্বঞ্ঞূ হি যেসং যেসং যা নিৰুত্তি হোতি, যথাগামি তেন তেন দেসেতীতি তস্স ৱেৱচনং পৰিযেসিতব্বং. অযং ৱেৱচনো হাৰো.
৫২. তত্থ কতমো পঞ্ঞত্তি হাৰো? চত্তাৰি অৰিযসচ্চানীতি সুত্তং নিদ্দিসতি, নিক্খেপপঞ্ঞত্তি. যা সমুদযপঞ্ঞত্তি. কবড়ীকাৰে আহাৰে অত্থি ছন্দো অত্থি ৰাগো যাৱ পতিট্ঠিতং. তত্থ ৱিঞ্ঞাণং পভৱপঞ্ঞত্তিং পঞ্ঞপেতি. কবড়ীকাৰে আহাৰে নত্থি ছন্দো…পে… সমুগ্ঘাতি পঞ্ঞত্তি.
তস্স কামাসৱাপি চিত্তং ৱিমুচ্চতি, ভৱাসৱাপি চিত্তং ৱিমুচ্চতি, অৱিজ্জাসৱাপি চিত্তং ৱিমুচ্চতীতি পহানপঞ্ঞত্তিং পঞ্ঞপেতি. তণ্হা যস্স পুৰক্খতা পঞ্ঞা পৰিৱত্ততি গাথা মনাপপঞ্ঞত্তিং পঞ্ঞপেতি. এৱং পন মনাপপঞ্ঞত্তীতি একধম্মং ভগৱা পঞ্ঞপেতি. ন হি তণ্হা দুক্খসমুদযোতি কাৰেত্ৱা সব্বত্থ তণ্হাসমুদযো নিদ্দিসিতব্বো. যথা উপ্পন্নং কামৱিতক্কং নাধিৱাসেতি ৱিনোদেতি পজহতীতি পটিক্খেপপঞ্ঞত্তি. এৱং সব্বেসং ধম্মানং কুসলানঞ্চ অকুসলানঞ্চ যঞ্চস্স ধম্মক্খেত্তং ভৱতি, সো চেৱ ধম্মো তত্থ পৱত্ততি. তদৱসিট্ঠা ধম্মা তস্সানুৱত্তকা হোন্তি. সা দুৱিধা পঞ্ঞত্তি – পৰাধীনপঞ্ঞত্তি চ সাধীনপঞ্ঞত্তি চ. কতমা সাধীনপঞ্ঞত্তি? সমাধিং, ভিক্খৱে [পস্স সং. নি. ৩.৫], ভাৱেথ, সমাহিতো, ভিক্খৱে, ভিক্খু যথাভূতং পজানাতি. ‘‘ৰূপং অনিচ্চ’’ন্তি যথাভূতং পজানাতি, অযং সাধীনপঞ্ঞত্তি পৰাধীনপঞ্ঞত্তি চ, সা পঞ্ঞত্তি পঞ্ঞায চ সীলস্স চ, যথা চত্তাৰি ঝানানি ভাৱেথ. তস্স অত্থি সমাধিন্দ্ৰিযং মুদূনি চত্তাৰি ইন্দ্ৰিযানি তানি চতুপৰাধীনানি, তীণি অৱেচ্চপ্পসাদেতি পৰাধীনং সমাধিন্দ্ৰিযং চত্তাৰি ইন্দ্ৰিযানি পৰাধীনাতি চতূসু অৰিযসচ্চেসু অপৰাধীনং পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং সতিপট্ঠানেসু সম্মপ্পধানেসু ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং. ইতি সকে পদট্ঠানে সকে খেত্তসাধীনো সো ধম্মো, সো চ তত্থ পঞ্ঞাপেতব্বো. তস্স পটিপক্খা নিঘাতো নিদ্দিসিতব্বো. এত্থাযং অনেকাকাৰপঞ্ঞত্তি কেন কাৰণেন অযং ধম্মো পঞ্ঞত্তোতি. অযং ৱুচ্চতে পঞ্ঞত্তি.
৫৩. তত্থ কতমো ওতৰণো হাৰো? ছসু ধম্মেসু ওতাৰেতব্বং. কতমেসু ছসু? খন্ধেসু ধাতূসু আযতনেসু ইন্দ্ৰিযেসু সচ্চেসু পটিচ্চসমুপ্পাদেসু. নত্থি তং সুত্তং ৱা গাথা ৱা ব্যাকৰণং ৱা. ইমেসু ছন্নং ধম্মানং অঞ্ঞতৰস্মিং ন সন্দিস্সতি. এত্তাৱতা এস সব্বা দেসনা যা তা খন্ধা ৱা ধাতুযো ৱা আযতনানি ৱা সচ্চানি ৱা পটিচ্চসমুপ্পাদো ৱা, তত্থ পঞ্চন্নং খন্ধানং ৱেদনাক্খন্ধো ৰাগদোসমোহানং পদট্ঠানং. তত্থ তিস্সো ৱেদনাযো তস্স সুখায ৱেদনায সোমনস্সো সৱিচাৰো, দুক্খায ৱেদনায দোমনস্সো সৱিচাৰো, অদুক্খমসুখায ৱেদনায উপেক্খো সৱিচাৰো. যং পুন তত্থ ৱেদযিতং ইদং দুক্খসচ্চং, খন্ধেসু সঙ্খাৰক্খন্ধো তত্থ কাযো পমত্তং সউপৱত্ততি, তঞ্চ সঙ্খাৰগতো দ্ৱিধা চ ভৱঙ্গোতৰণং কম্মং তীণি চ সঙ্খাৰানি পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰা ৱা অপুঞ্ঞা ৱা আনেঞ্জা ৱা হেতু সব্বসৰাগস্স নো ৱীতৰাগস্স, দোসস্স অভিসঙ্খাৰানি চ অৱীতৰাগো চেতেতি চ পকপ্পেতি চ, ৱীতৰাগো পন চেতেতি চ নো অভিসঙ্খৰোতি, যং উণ্হং ৱজিৰং কট্ঠে ৱা ৰুক্খে ৱা অঞ্ঞত্থ ৱা পতন্তং ভিন্দতি চ ডহতি চ, এৱং সৰাগচেতনা চেতেতি চ অভিসঙ্খৰোতি চ. যথা সতং ৱজিৰং ন ভিন্দতি ন চ ডহতি, এৱং ৱীতৰাগচেতনা চেতেতি ন চ অভিসঙ্খৰোতি. তত্থ পঞ্চন্নং খন্ধানং একো খন্ধো অনিন্দ্ৰিযসৰীৰং সঞ্ঞাক্খন্ধো.
তত্থ ধাতূনং অট্ঠাৰস ধাতুযো. তত্থ যা ৰূপী দস ধাতুযো, তাসু দেসিযমানাসু ৰূপক্খন্ধো নিদ্দিসিতব্বো, দুক্খং অৰিযসচ্চং. যেপি চ ছ ৱিঞ্ঞাণকাযা মনোধাতুসত্তমা, তত্থ ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো চ নিদ্দিসিতব্বো, দুক্খং অৰিযসচ্চং. ধম্মধাতু পন ধম্মসমোসৰণা, সো ধম্মো হেতুনা চ নিস্সন্দেন চ ফলেন চ কিচ্চেন চ ৱেৱচনেন চ যেন যেন উপলব্ভতি, তেন তেন নিদ্দিসিতব্বো. যদি ৱা কুসলা যদি ৱা অকুসলা যদি ৱা অব্যাকতা যদি ৱা অসঙ্খতা. দ্ৱাদসন্নং আযতনানং দস আযতনানি ৰূপানি তং দুক্খং অৰিযসচ্চং নিদ্দিসিতব্বং. ৰূপক্খন্ধো চ মনাযতনঞ্চ ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধেন নিদ্দিসিতব্বং, দুক্খং অৰিযসচ্চং. ধম্মাযতনং নানাধম্মসমোসৰণং. তত্থ যে ধম্মা ইন্দ্ৰিযানং ইন্দ্ৰিযেসু নিদ্দিসিতব্বা, যে অনিন্দ্ৰিযানং অনিন্দ্ৰিযেসু নিদ্দিসিতব্বা. পৰিযাযতো চ ওতাৰেতব্বা. যথা সা ধম্মধাতু তথা ধম্মাযতনং পৰিযেসিতব্বং. যাযেৱ হি ধম্মধাতু তদেৱ ধম্মাযতনং অনূনং অনধিকং.
তত্থ পটিচ্চসমুপ্পাদো অত্থি তিৱিধো, অত্থি চতুব্বিধো, অত্থি দুৱিধো. তত্থ তিৱিধো পটিচ্চসমুপ্পাদো হেতুফলনিস্সন্দো. অৱিজ্জা সঙ্খাৰা তণ্হা উপাদানং চ অযং হেতু, ৱিঞ্ঞাণং নামৰূপং সড়াযতনং ফস্সো ৱেদনা চ অযং পচ্চযো, যো ভৱো অযং ৱিপাকো, যা জাতি মৰণং অযং নিস্সন্দো.
কথং চতুব্বিধো হেতু পচ্চযো ৱিপাকো নিস্সন্দো চ? অৱিজ্জা চ তণ্হাসঙ্খাৰা চ উপাদানং চ – অযং হেতু. ৱিঞ্ঞাণং নামৰূপস্স পচ্চযো. নামৰূপং উপপজ্জতি, তথা উপপন্নস্স সড়াযতনং ফস্সো ৱেদনা চ – অযং পচ্চযো. যো ভৱো অযং ৱিপাকো. যা জাতি যা চ জৰামৰণং – অযং নিস্সন্দো.
কথং দুৱিধো পটিচ্চসমুপ্পাদো? অৱিজ্জা সঙ্খাৰা তণ্হা উপাদানং – অযং সমুদযো. ৱিঞ্ঞাণং নামৰূপং সড়াযতনং ফস্সো ৱেদনা ভৱো জাতি মৰণঞ্চ – ইদং দুক্খং. যং পন অৱিজ্জানিৰোধা সঙ্খাৰনিৰোধো ইমানি তপ্পটিপক্খেন দ্ৱে সচ্চানি. তস্মা পটিচ্চসমুপ্পাদো যেন আকাৰেন নিদ্দিট্ঠো, তেন তেন নিদ্দিসিতব্বো.
তথা বাৱীসতি ইন্দ্ৰিযানি. দ্ৱাদস ইন্দ্ৰিযানি চক্খুন্দ্ৰিযানি চক্খুন্দ্ৰিযং যেন দোমনস্সিন্দ্ৰিযং, ইদং দুক্খং. পুৰিসিন্দ্ৰিযং চ দিট্ঠিযা চ তণ্হাপদট্ঠানং. যতো পুৰিসো পুৰিসকানং তং এৱং কাতব্বতা. অথ অজ্ঝত্তং সাৰজ্জতি. অযং অহংকাৰো তং যসা সাৰত্তো বহিদ্ধা পৰিযেসতি, অযং মমংকাৰো এৱং ইত্থী, তত্থ সুখিন্দ্ৰিযং চ সোমনস্সিন্দ্ৰিযং চ পুৰিসিন্দ্ৰিযস্সানুৱত্তকা হোন্তি. তস্স অধিপ্পাযপৰিপুণ্ণা লোভধম্মা কুসলমূলে পৱড্ঢেন্তি. তস্স চে অযমধিপ্পাযো ন পাৰিপূৰিং গচ্ছতি. তস্স দুক্খিন্দ্ৰিযং চ দোমনস্সিন্দ্ৰিযং চ ৱত্ততি. দোসো চ অকুসলমূলং পৱড্ঢতি. সচে পন উপেক্খা ভাৱেতি উপেক্খিন্দ্ৰিযস্স অনুৱত্তকামা ভৱতি. অমোহো চ কুসলমূলং পৱড্ঢতি. ইতি সত্ত ইন্দ্ৰিযানি কিলেসৱত্থুমুপাদায অনন্ৱেমানি অৱমানি সব্বস্স ৱেদনা ইত্থিন্দ্ৰিযং পুৰিসিন্দ্ৰিযং. তত্থ অট্ঠ ইন্দ্ৰিযানি সদ্ধিন্দ্ৰিযং যাৱ অঞ্ঞাতাৱিনো ইন্দ্ৰিযং, অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা. দসন্নং পঞ্ঞিন্দ্ৰিযানং কামৰাগস্স পদট্ঠানং. মনিন্দ্ৰিযং ভৱৰাগস্স পদট্ঠানং. পঞ্ঞিন্দ্ৰিযানি ৰূপৰাগস্স পদট্ঠানং. ইত্থিন্দ্ৰিযং চ পুৰিসিন্দ্ৰিযং চ সত্ত পঞ্ঞত্তিযা পদট্ঠানং. তত্থ যেন যেন ইন্দ্ৰিযেন যুত্তং ৱা গাথায ওতাৰেতুং সক্কোতি, তেন তেন নিদ্দিসিতব্বো. এৱং খন্ধেসু ধাতূসু আযতনেসু সচ্চেসু পটিচ্চসমুপ্পাদেসু অযং ওতৰণো হাৰো.
৫৪. তত্থ কতমো সোধনো হাৰো? যো গাথা একেন আৰম্ভো ভাসিস্সন্তি. তত্থ একিস্সা ভাসিতায অৱসিট্ঠাসু ভাসিতাসু সো অত্থো ন নিদ্দিসিতব্বো. কিং কাৰণং? ন হি তাৱ সো অত্থো ভাসিতো, সো অভাসিতো ন সক্কা নিদ্দিসিতুং. যথা কিং অপ্পমাদো অমতং পদন্তি গাথা অযমেকা গাথা নিদ্দিসিতব্বা. কিং কাৰণং, অত্থিক্খাতাৱ ইমস্স আৰম্ভস্স অনভাসিতং?
এৱং [এতং (পী.) পস্স ধ. প. ২২] ৱিসেসতো ঞত্ৱা, অপ্পমাদম্হি পণ্ডিতা;
অপ্পমাদে পমোদন্তি, অৰিযানং গোচৰে ৰতাতি.
ইদং অভাসিতং. ইমিস্সাপি গাথায ভাসিতায অত্থো নিদ্দিসিতব্বো. কিং কাৰণং, অত্থি তত্থ অৱসিট্ঠং? তে ঝাযিনো [ধ. প. ২৩] সাততিকা, নিচ্চং দড়্হপৰক্কমাতি গাথা, এৱং ইমা গাথাযো উপধাৰিতা যদা ভৱন্তি, তদা অত্থো নিদ্দিসিতব্বো. এৱং অস্সুতপুব্বেসু সুত্তেসু ব্যাকৰণেসু ৱা একুদ্দেসো ভাসিতো. যা ৱীমংসা তুলনা ইদং অত্থি কিচ্চং, ইদং সুত্তং ভাসিতং তস্স ৱেৱচনং নিদ্দিট্ঠং ৱা ন ৱাতি. তত্থ যা ৱীমংসা, অযং ৱুচ্চতে সোধনো হাৰো.
৫৫. তত্থ কতমো অধিট্ঠানো হাৰো? একত্ততা চ ৱেমত্ততা চ. তত্থ কিতপঞ্ঞত্তি চ কিচ্চপঞ্ঞত্তি চ. সা একত্ততা চ ৱেমত্ততা চ যথা পঞ্ঞত্তি একৱেৱচনেন ৱেমত্ততা পজানাতীতি পঞ্ঞা, সা চ আধিপতেয্যট্ঠেন পঞ্ঞত্তি. যং অনোমত্তিযট্ঠেন পঞ্ঞত্তন্তি. তং অনোমত্তিযট্ঠেন পঞ্ঞাবলং. তনুভূতা গোচৰত্তৱসা সেৱসতি তীসু ৰতনেসু অনুস্সতি বুদ্ধানুস্সতি ধম্মানুস্সতি সঙ্ঘানুস্সতি অৱিপৰীতানুস্সৰণতায. সম্মাদিট্ঠি ধম্মানং পৱিচযেন ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গো অভিনীহাৰতো অভিঞ্ঞাতি. সঙ্খেপেন মগ্গা কা ৱত্থু অৱিকোপনতায একত্তা, যথা উণ্হেন সংসট্ঠং উণ্হোদকং, সীতেন সংসট্ঠং সীতোদকং খাৰোদকং গুড়্হোদকন্তি, ইদং একত্ততা ৱেমত্ততা চ.
অত্থি পুন ধম্মো নানাধম্মসঙ্ঘতো একতো যথাৰূপং চত্তাৰো ৱাৰেতব্বা, তঞ্চ ৰূপন্তি একত্ততা. পথৱীধাতু আপো তেজো ৱাযোধাতূতি ৱেমত্ততা. এৱং সব্বা চতস্সো ধাতুযো ৰূপন্তি একত্ততা, পথৱীধাতু আপো তেজো ৱাযোধাতূতি ৱেমত্ততা. পথৱীধাতূতি লক্খণতো একত্ততা, সংকিণ্ণৱত্থুতো ৱেমত্ততা. যং কিঞ্চি কক্খড়লক্খণং, সব্বং তং পথৱীধাতূতি একত্ততা. কেসা লোমা নখা দন্তা ছৱি চম্মন্তি ৱেমত্ততা. এৱং সব্বং চতস্সো ধাতুযো ৰূপন্তি একত্তং. সদ্দা গন্ধা ৰসা ফোট্ঠব্বাতি ৱেমত্ততা.
অত্থি পুন ধম্মো ৱেমত্ততা অঞ্ঞো নামং লভতি. যথা কাযানুপস্সনায নৱসঞ্ঞা ৱিনীলকসঞ্ঞা উদ্ধুমাতকসঞ্ঞা, অযং অসুভসঞ্ঞা, যা একত্ততা আৰম্মণতো ৱেমত্ততো, সা এৱং সঞ্ঞাৱেদনাসু আদীনৱং সমনুপস্সতো তথাধিট্ঠানং সমাধিন্দ্ৰিযং চ সাযেৱ ধম্মেসু তত্থ সঞ্ঞাভাৱনা ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং চ ধম্মেসু ধম্মানুপস্সনা চিত্তে অত্তসঞ্ঞং পজহতো পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং চ চিত্তে চিত্তানুপস্সনা. (ইতি) [( ) নত্থি পী. পোত্থকে] যো কোচি ঞাণপচাৰো সব্বসো পঞ্ঞায গোচৰো পঞ্ঞা, অযং ৱেমত্ততা, যথা কামৰাগো ভৱৰাগো দিট্ঠিৰাগোতি ৱেমত্ততা তণ্হায. ইতি যং একত্ততায চ ৱেমত্ততায চ ঞাণং ৱীমংসনা তুলনা. অযং অধিট্ঠানো হাৰো.
৫৬. তত্থ কতমো পৰিক্খাৰো হাৰো? সহেতু সপ্পচ্চযং ৱোদানঞ্চ সংকিলেসো চ, যং তদুভযং পৰিযেট্ঠি, স পৰিক্খাৰো হাৰো. ইতি ধম্মানং সহেতুকানং হেতু পৰিযেসিতব্বো, সপ্পচ্চযানং পচ্চযো পৰিযেসিতব্বো.
তত্থ কিং নানাকৰণং, হেতুস্স চ পচ্চযস্স চ? সভাৱো হেতু, পৰভাৱো পচ্চযো. পৰভাৱস্স পচ্চযো হেতুপি, সভাৱস্স হেতুযা পৰভাৱস্স কস্সচি পচ্চযো অৱুত্তো হেতু, ৱুত্তো পচ্চযো. অজ্ঝত্তিকো হেতু, বাহিৰো পচ্চযো. সভাৱো হেতু, পৰভাৱো পচ্চযো. নিব্বত্তকো হেতু, পটিগ্গাহকো [পৰিগ্গাহকো (ক.)] পচ্চযো. নেৱাসিকো হেতু, আগন্তুকো পচ্চযো. অসাধাৰণো হেতু, সাধাৰণো পচ্চযো. একোযেৱ হেতু, অপৰাপৰো পচ্চযো.
হেতুস্স উপকৰণং সমুদানেতব্বো. সমুদানং হেতু, তত্থ দুৱিধো হেতু. দুৱিধো পচ্চযো – সমনন্তৰপচ্চযো চ পৰম্পৰপচ্চযো চ. হেতুপি দুৱিধো – সমনন্তৰহেতু চ পৰম্পৰহেতু চ. তত্থ কতমো পৰম্পৰপচ্চযো? অৱিজ্জা নামৰূপস্স পৰম্পৰপচ্চযো, ৱিঞ্ঞাণং সমনন্তৰপচ্চযতায পচ্চযো. যদি আদিম্হি অৱিজ্জানিৰোধো ভৱতি নামৰূপস্স নিৰোধোপি. তত্থ সমনন্তৰং কিং কাৰণং পৰম্পৰপচ্চযো সমনন্তৰপচ্চযো সমুদ্দানিতো, অযং পচ্চযতো. তত্থ কতমো পৰম্পৰহেতু? ৱিজানন্তস্স পৰম্পৰহেতুতায হেতু, অঞ্ঞাকাৰো সমনন্তৰহেতুতায হেতু. যস্স হি যং সমনন্তৰং নিব্বত্ততি, সো তস্স হেতুপি জাতিনিৰোধা বহি আকাৰনিৰোধো, আকাৰনিৰোধা দণ্ডনিৰোধো, দণ্ডনিৰোধা খণ্ডনিৰোধো. এৱং হেতুপি দ্ৱিধা সো তাহি পস্সিতব্বো.
পটিচ্চসমুপ্পাদো যথা অৱিজ্জাপচ্চযো তস্স পুন কিংপচ্চযো, অযোনিসো মনসিকাৰো. সো কস্স পচ্চযো সঙ্খাৰানং, ইতি পচ্চযো চ সমুপ্পন্নং চ তস্স কো হেতু অৱিজ্জাযেৱ. তথা হি পুৰিমা কোটি ন পঞ্ঞাযতি. তত্থ অৱিজ্জানুসযো অৱিজ্জাপৰিযুট্ঠানস্স হেতু পুৰিমা হেতু পচ্ছা পচ্চযো, সাপি অৱিজ্জাসঙ্খাৰানং পচ্চযো চতূহি কাৰণেহি সহজাতপচ্চযতায সমনন্তৰপচ্চযতায অভিসন্দনপচ্চযতায পতিট্ঠানপচ্চযতায.
৫৭. কথং সহজাতপচ্চযতায অৱিজ্জাসঙ্খাৰানং পচ্চযো? যং চিত্তং ৰাগপৰিযুট্ঠং, তত্থ অৱিজ্জাপৰিযুট্ঠানেন সব্বং পঞ্ঞায গোচৰং হন্তি. তত্থ সঙ্খাৰা তিপচ্চযট্ঠিকা অদ্ধাভূমিকাৰমহত্তস্স [লদ্ধা ভূমিকৰমহত্তস্স (পী. ক.)] অযং অৱিজ্জাসহসমুপ্পন্নং ৱুদ্ধিং ৱিৰূড়্হিং ৱেপুল্লতমাপজ্জন্তী চতূহি কাৰণেহি পঞ্ঞা পহীযতি. কতমেহি চতূহি? অনুসযো পৰিযুট্ঠানং সংযোজনং উপাদানং. তত্থ অনুসযো পৰিযুট্ঠানং জাতি পৰিযুট্ঠিতা সংযুজ্জতি সংযুত্তা উপাদিযতি উপাদানপচ্চযা ভৱো. এৱং তে সঙ্খাৰা তিৱিধা উপ্পন্না ভূমিগতা নাসঞ্ঞত্থ অযং মগ্গেন ৱিনীতত্তাযাতি [ৱিনিভত্তায (পী.), ৱিনিভত্ততায (ক.)] তে থামগতা অপতিৱিনীতাতিপি তে সঙ্খাৰাতি ৱুচ্চতি, এৱং সহেতুসমুপ্পন্নট্ঠেন অত্থি মেৱ পচ্চযা সঙ্খাৰানং পচ্চযো নিদ্দিট্ঠং অপনেত্ৱা কুসলং অকুসলং কুসলো চ অকুসলো চ পক্খিপিতব্বো, ৱিপাকধম্মা অপনেত্ৱা ৱচনীযং অৱচনীযং ৱচনীযঞ্চ অৱচনীযঞ্চ পক্খিপিতব্বং, ভৱঅপেৱিৰিত্তা, সব্বসুত্তং পৰিক্খিপিতব্বং.
দস তথাগতবলানি চত্তাৰি ৱেসাৰজ্জানি পুঞ্ঞানি অনঞ্ঞাকতং অৱিজ্জা সমনন্তৰপচ্চযতায সঙ্খাৰানং পচ্চযো যেন চিত্তেন সহ সমুপ্পন্না অৱিজ্জা তস্স চিত্তস্স সমনন্তৰচিত্তং সমুপ্পন্নন্তি, তস্স যং সমনন্তৰচিত্তং সমুপ্পন্নন্তি, তস্স পচ্ছিমস্স চিত্তস্স পুৰিমচিত্তং হেতুপচ্চযতায পচ্চযো, তেন অৱিজ্জা হেতু তেন চিত্তেন উপাদানং অনোকাসকতা ঞাণং ন উপ্পজ্জন্তি. যা তস্স অপ্পমাদা ধাতু অভিজ্ঝাভিসন্দিতা তহিং ৱিপল্লাসা উপ্পজ্জন্তি ‘‘অসুভে সুভ’’ন্তি ‘‘দুক্খে সুখ’’ন্তি, তত্থ সঙ্খাৰা উপ্পজ্জন্তি ৰত্তা দুট্ঠা মূলস্স চেতনা ৰাগপৰিযুট্ঠানেন ব্যাপাদপৰিযুট্ঠানেন অৱিজ্জাপৰিযুট্ঠানেন দিট্ঠিৱিপল্লাসো ৱত্থুনিদ্দেসে নিদ্দিসিতব্বো, যং ৱিপৰীতচিত্তো ৱিজানাতি অযং চিত্তৱিপল্লাসো, যা ৱিপৰীতসঞ্ঞা উপগ্গণ্হাতি অযং সঞ্ঞাৱিপল্লাসো. যং ৱিপৰীতদিট্ঠি অভিনিৱিসতি অযং দিট্ঠিৱিপল্লাসো. অট্ঠ মিচ্ছত্তানি ৱড্ঢন্তি, তীণি অকুসলানি অযোনিসো মনসিকাৰে উপ্পন্নং ৱিঞ্ঞাণঞ্চ ৱিজ্জঞ্চ কৰোন্তি. ইতি পুব্বাপৰন্তে অকুসলানাতৰিতৰো সঙ্খাৰা ৱুদ্ধিং ৱেপুল্লতং গচ্ছন্তি. তে চ মহতা চ অপ্পটিৱিদিতা পোনোভৱিকা [পোনোব্ভৱিকা (ক.)] সঙ্খাৰা ভৱন্তি. ইতি এৱং অৱিজ্জা সহজাতপচ্চযতায সঙ্খাৰানং পচ্চযো সমনন্তৰপচ্চযতায চ.
৫৮. কথং অভিসন্দনাকাৰেন অৱিজ্জা সঙ্খাৰানং পচ্চযো? সা অৱিজ্জা তে সঙ্খাৰে অভিসন্নেতি পৰিপ্ফৰতি. সেয্যথাপি নাম উপ্পলং ৱা পদুমং ৱা তং উদকে ৱড্ঢং অস্স, সীতেন ৱাৰিনা অভিসন্নং পৰিসন্দনং ৱুদ্ধিং ৱিৰূড়্হিং ৱেপুল্লতং আপজ্জতি. এৱং অভিসন্দনট্ঠেন অৱিজ্জা সঙ্খাৰানং পচ্চযো.
কথং পতিট্ঠহনট্ঠেন অৱিজ্জা সঙ্খাৰানং পচ্চযো? তে সঙ্খাৰা অৱিজ্জাযং নিস্সায ৱুদ্ধিং ৱিৰূড়্হিং ৱেপুল্লতং আপজ্জন্তি. সেয্যথাপি নাম উপ্পলং ৱা পদুমং ৱা পথৱিং নিস্সায পথৱিং পতিট্ঠায ৱুদ্ধিং ৱিৰূড়্হিং ৱেপুল্লতং আপজ্জতি. এতে সঙ্খাৰা অৱিজ্জাযং পতিট্ঠিতা অৱিজ্জাযং নিস্সায ৱুদ্ধিং ৱিৰূড়্হিং ৱেপুল্লতং গচ্ছন্তি. এৱং পতিট্ঠহনট্ঠেন অৱিজ্জা সঙ্খাৰানং পচ্চযো.
পুন ৰাগসহগতস্স কম্মস্স ৱিপাকেন পটিসন্ধিম্হি ভৱো নিব্বত্ততি, তং কম্মস্স [কামস্স (পী.)] সব্বং অভিনিৱিট্ঠং অঞ্ঞাণৱসেন পোনোভৱিকা সঙ্খাৰাতি ৱুচ্চন্তি, এৱম্পি অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা অত্থি. পুন পঞ্চসু যে চ সেক্খা পুগ্গলা, যে চ অসঞ্ঞিসমাপত্তিং সমাপন্না, যে চ ভৱগতা, যে চ অন্তোগতাযেৱ সংসেদজা, যে চ ৱা পন অঞ্ঞো হি কোচি অনাগামিভূতা ন চেতেন্তি ন চ পত্থেন্তি, তেসং কিং পচ্চযা সঙ্খাৰা. পুন ৰাগা অত্থি তেসং সঙ্খাৰানি উপাদানানি চিত্তমনুস্সৰন্তিযেৱ অৱিপক্কৱিপাকসমূহতা অসমুচ্ছিন্নপচ্চযা তেসং পুন চ গতো ভৱতি. এৱম্পি হি অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা. পুন সা তে ন উপাদানা নপি সঙ্খাৰা অত্থি, পুন তেসং সত্ত অনুসযা অসমূহতা অসমুচ্ছিন্না তদাৰম্মণং ভৱতি. ৱিঞ্ঞাণস্স পতিট্ঠায ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামৰূপং. এৱম্পি অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা. পুন সা যং কিঞ্চি কম্মং আচযগামি সব্বং তং অৱিজ্জাৱসেন অভিসঙ্খৰিযতি তণ্হাৱসেন চ অল্লীযতি অঞ্ঞাণৱসেন চ তত্থ আদীনৱম্পি ন জানাতি. তদেৱ ৱিঞ্ঞাণবীজং ভৱতি, সাযেৱ তণ্হাসিনেহো ভৱতি. সাযেৱ অৱিজ্জা সম্মোহোতি. এৱম্পি অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা ৱত্তব্বা. ইতি ইমেহি আকাৰেহি অৱিজ্জা সঙ্খাৰানং পচ্চযো.
তত্থ অৱিজ্জায হেতু অযোনিসো মনসিকাৰো পচ্চযো হোতি. তত্থ অভিচ্ছেদো অযং তত্থ ততিযং বলং [ফলং (পী.)] নিৱত্তি, অযং পটিসন্ধি. তত্থ পুনব্ভৱো যো অৱেচ্ছেদো অসমুগ্ঘাতনট্ঠেন অযং অনুসযো. যথা পটাকং ৱা সাটকং ৱা দ্ৱে জনা পীড়েসু চ একা ৱা বলং ৱা অস্স নিৱাটস্সেসু, ন পন পীড়েসু সোসেয্য. তত্থ যং সিনেহা আপোধাতু অনুপুল্লনা সোসেতব্বা. উণ্হধাতুমাগম্ম সচে পুন তং আকাসে নিক্খিপেয্য তং উস্সাৱেন যেভুয্যতৰং সিনেহমাপজ্জেয্য, ন হি অনাগম্ম তেজোধাতুং পৰিসেসং গচ্ছেয্য. এৱমেৱ ভৱগ্গপৰমাপি সমাপত্তি ন অনুৰূপস্স সমুগ্ঘাতায সংৱত্ততি. তে হি আলযন্তি সম্মসন্তি, ন চ তণ্হায তণ্হাপহানং গচ্ছন্তি. তত্থ সো অসমুগ্ঘাতো. অৱিজ্জায অনুসযো চ চিত্তস্স সম্পলিবোধো, ইদং পৰিযুট্ঠানং. যথাভূতং ৱিঞ্ঞাণস্স অপ্পটিৱেধো অযং অৱিজ্জাআসৱো অৱিজ্জাৱিঞ্ঞাণবীজং ভৱতি. যং বীজং সো হেতু ন সমুচ্ছিজ্জতি, অসমুচ্ছিজ্জন্তো পটিসন্দেহতি. পটিসন্দহন্তো ন সমুগ্ঘাতং গচ্ছতি. অসমুগ্ঘাতং চিত্তং পৰিযোনহতি, পৰিযোনদ্ধচিত্তো যথাভূতং নপ্পজানাতি, ইতি সঞ্ঞাণস্স সাসৱত্থো, অৱিজ্জত্থো, হেতুঅত্থো, অৱচ্ছেদত্থো, অনিৱত্তিঅত্থো, ফলত্থো পটিসন্ধিঅত্থো, পুনব্ভৱত্থো, অসমুগ্ঘাতত্থো, অনুসযত্থো, পৰিযুট্ঠানত্থো, অপটিৱেধনত্থো. এত্তাৱতা অৱিজ্জায খেত্তং নিদ্দিট্ঠং ভৱতি. অযং ৱুচ্চতে পৰিক্খাৰো নাম হাৰো.
৫৯. তত্থ কতমো সমাৰোপনো হাৰো? উগ্ঘটিতম্হি তম্হি সন্তঞ্চেৱ চ নং ৱিত্থাৰং পন ৱত্তব্বং. ৱিত্থাৰৱিধং চিত্তঞ্ঞা অযং সমাৰোপনো হাৰো. তত্থ নামনিদ্দেসো উপঘটকা [উগ্ঘটকা (পী.)] ৱত্থুনিদ্দেসো ৱেৱচনং ৱত্থুভূতো ৱিত্থাৰো. যথা কিং, যা ভিক্খূনং ৱত্ততো [নিৱত্ততো (পী.)] পহাতব্বো, অযং উপঘটনা.
তত্থ কতমো সমাৰোপনো? কিঞ্চি ন ৱত্তব্বং, ৰূপৰাগং ৱা নামৱন্তপহাতব্বং [নামমন্তপহাতব্বং (ক.)]. যাৱ ৱিঞ্ঞাণন্তি ৱিত্থাৰেন কাতব্বানি. অৱিজ্জা তা ওপম্মেন পঞ্ঞাপেতব্বা, অযং সমাৰোপনো. নিস্সিতচিত্তস্স চ মত্তিকো চ নিস্সযো তণ্হা চ দিট্ঠি চ. তত্থ দিট্ঠি অৱিজ্জা তণ্হা সঙ্খাৰা. তত্থ দিট্ঠিপচ্চযা তণ্হা ইমে অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা. তত্থ নিস্সিতং ৱিঞ্ঞাণং ইদং সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণং যাৱ জৰামৰণং, ইদং সংখিত্তেন ভাসিতে অৱসিট্ঠং পৰোপযতি.
অনিস্সিতস্স [পস্স উদা. ৭৪] চলিতং নত্থীতি তস্স এৱং দিট্ঠিযা তণ্হায চ পহানং তত্থ দিট্ঠিঅৱিজ্জানিৰোধায ভূতং ৱিঞ্ঞাণং সৰাগট্ঠানিযেসু ধম্মেসু তং তং ধম্মং উপেচ্চ অঞ্ঞং ধম্মং ধাৱতি মক্কটোপমতায, অথ খ্ৱস্স পৰিত্তেসু ধম্মেসু সৰাগট্ঠানিযেসু ছন্দৰাগো নত্থি কুতো ততো চলনা, অধিমত্তেসু সত্তেসু চিত্তং নিৱেস্সযতি তং অপতিট্ঠিতং ৱিঞ্ঞাণং অনাহাৰং নিৰুজ্ঝতি ৱিঞ্ঞাণনিৰোধা নামৰূপনিৰোধো যাৱ জৰামৰণনিৰোধো. অযং সমাৰোপনো.
তত্থ ৰাগৱসেন ৱিঞ্ঞাণস্স চলিতং সপৰিগ্গহো, তস্মিং চলিতে অসতি যো পৰিকিলেসোপচাৰো তিৱিধো অগ্গি পটিপ্পস্সদ্ধো ভৱতি. তেনাহ চলিতে অসন্তে পস্সদ্ধি হোতি. তত্থ যং সমাৰোপনা পস্সদ্ধকাযো সুখং ৱেদেতি, সুখিনো চিত্তং সমাধিযতি. যাৱ ৱিমুত্তিতমিতি ঞাণদস্সনং ভৱতি. সো আসৱানং খযা চ ৱিমুত্তি নো উপপজ্জতি. তস্স উপপত্তিস্স আগতিগতিযা অসন্তিযা নেৱিধ ন হুৰং ন উভযমন্তৰেন. এসেৱন্তো দুক্খস্সাতি অনুপাদিসেসা নিব্বানধাতু. ইদমস্স সুত্তস্স মজ্ঝে সমাৰোপিতং পটিচ্চসমুপ্পাদে চ ৱিমুত্তিযং চ যোগো ন চ এতং তস্স সংখিত্তেন ভাসিতস্স ৱিত্থাৰেন অত্থং ৱিভজ্জন্তি. অযং ৱুচ্চতে সমাৰোপনো হাৰো. ন চ সংকিলেসভাগিযেন সুত্তেন সংকিলেসভাগিযো যে চ ধম্মা সমাৰোপযিতব্বা নাঞ্ঞে. এৱং ৱাসনাভাগিযে নিব্বেধভাগিযে, অযং সমাৰোপনো হাৰো. ইমে সোড়স হাৰা.
সুৱীৰস্স মহাকচ্চাযনস্স জম্বুৱনৱাসিনো পেটকোপদেসে
পঞ্চমা ভূমি.