২. সাসনপট্ঠানদুতিযভূমি
১৩. তত্থ কতমং সাসনপ্পট্ঠানং? সংকিলেসভাগিযং সুত্তং, ৱাসনা ভাগিযং সুত্তং, নিব্বেধভাগিযং সুত্তং, অসেক্খভাগিযং সুত্তং, সংকিলেসভাগিযঞ্চ ৱাসনাভাগিযঞ্চ, সংকিলেসভাগিযঞ্চ নিব্বেধভাগিযঞ্চ, সংকিলেসভাগিযঞ্চ নিব্বেধভাগিযঞ্চ অসেক্খভাগিযঞ্চ, ৱাসনাভাগিযঞ্চ নিব্বেধভাগিযঞ্চ. আণত্তি, ফলং, উপাযো, আণত্তি চ ফলঞ্চ, ফলঞ্চ উপাযো চ, আণত্তি চ ফলঞ্চ উপাযো চ. অস্সাদো, আদীনৱো, নিস্সৰণং, অস্সাদো চ আদীনৱো চ, অস্সাদো চ নিস্সৰণঞ্চ, আদীনৱো চ নিস্সৰণঞ্চ, অস্সাদো চ আদীনৱো চ নিস্সৰণঞ্চ. লোকিকং, লোকুত্তৰং, লোকিকঞ্চ লোকুত্তৰঞ্চ. কম্মং, ৱিপাকো, কম্মঞ্চ ৱিপাকো চ. নিদ্দিট্ঠং, অনিদ্দিট্ঠং, নিদ্দিট্ঠঞ্চ অনিদ্দিট্ঠঞ্চ. ঞাণং, ঞেয্যং, ঞাণঞ্চ ঞেয্যঞ্চ. দস্সনং, ভাৱনা, দস্সনঞ্চ ভাৱনা চ. ৱিপাককম্মং, ন ৱিপাককম্মং, নেৱৱিপাকনৱিপাককম্মং. সকৱচনং, পৰৱচনং, সকৱচনঞ্চ পৰৱচনঞ্চ. সত্তাধিট্ঠানং, ধম্মাধিট্ঠানং, সত্তাধিট্ঠানঞ্চ ধম্মাধিট্ঠানঞ্চ. থৱো, সকৱচনাধিট্ঠানং, পৰৱচনাধিট্ঠানং, সকৱচনাধিট্ঠানঞ্চ পৰৱচনাধিট্ঠানঞ্চ. কিৰিযং, ফলং, কিৰিযঞ্চ ফলঞ্চ. অনুঞ্ঞাতং, পটিক্খিত্তং, অনুঞ্ঞাতঞ্চ পটিক্খিত্তঞ্চ. ইমানি ছ পটিক্খিত্তানি.
১৪. তত্থ কতমং সংকিলেসভাগিযং সুত্তং?
কামন্ধা জালসঞ্ছন্না, তণ্হাছদনছাদিতা;
পমত্তবন্ধুনা বদ্ধা, মচ্ছাৱ কুমিনামুখে;
জৰামৰণমন্ৱেন্তি, ৱচ্ছো খীৰপকোৱ [খীৰূপকোৱ (ক.) পস্স উদা. ৬৪] মাতৰং.
পঞ্চিমে, ভিক্খৱে, নীৱৰণা.
তত্থ কতমং ৱাসনাভাগিযং সুত্তং?
মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা, মনোসেট্ঠা মনোমযা;
মনসা চে পসন্নেন, ভাসতি ৱা কৰোতি ৱা;
ততো নং সুখমন্ৱেতি, ছাযাৱ অনপাযিনী.
সংযুত্তকে সুত্তং.
মহানামস্স সক্কস্স ইদং ভগৱা সক্যানং কপিলৱত্থুম্হি নগৰে নযৱিত্থাৰেন সদ্ধাসীলপৰিভাৱিতং সুত্তং ভাৱঞ্ঞেন পৰিভাৱিতং তং নাম পচ্ছিমে কালে.
তত্থ কতমং নিব্বেধভাগিযং সুত্তং?
উদ্ধং অধো [উদা. ৬১] সব্বধি ৱিপ্পমুত্তো, অযং অহস্মীতি অনানুপস্সী;
এৱং ৱিমুত্তো উদতাৰি ওঘং, অতিণ্ণপুব্বং অপুনব্ভৱায.
সীলানি নু খো ভৱন্তি কিমত্থিযানি আনন্দো পুচ্ছতি সত্থাৰং.
তত্থ কতমং অসেক্খভাগিযং সুত্তং?
‘‘যস্স সেলূপমং চিত্তং, ঠিতং নানুপকম্পতি;
ৱিৰত্তং ৰজনীযেসু, কোপনেয্যে [কোপনীযে (ক.) পস্স উদা. ৩৪] ন কুপ্পতি;
যস্সেৱং ভাৱিতং চিত্তং, কুতো তং দুক্খমেস্সতী’’তি.
সাৰিপুত্তো নাম ভগৱা থেৰঞ্ঞতৰো সো মং আসজ্জ অপ্পটিনিস্সজ্জ চাৰিকং পক্কমতি, সাৰিপুত্তস্স ব্যাকৰণং কাতব্বং. যস্স নূন ভগৱা কাযগতা সতি অভাৱিতা অস্স অবহুলীকতা ৱিত্থাৰেন কাতব্বং.
১৫. তত্থ কতমং সংকিলেসভাগিযঞ্চ ৱাসনাভাগিযঞ্চ?
ছন্নমতিৱস্সতি [উদা. ৪৫], ৱিৱটং নাতিৱস্সতি;
তস্মা ছন্নং ৱিৱৰেথ, এৱং তং নাতিৱস্সতি.
ছন্নমতিৱস্সতীতি সংকিলেসো. ৱিৱটং নাতিৱস্সতীতি ৱাসনা. তমো তমপৰাযনোতি ৱিত্থাৰেন. তত্থ যো চ তমো যো চ তমপৰাযনো, অযং সংকিলেসো. যো চ জোতি যো চ জোতিপৰাযনো, অযং ৱাসনা.
তত্থ কতমং সংকিলেসভাগিযঞ্চ নিব্বেধভাগিযঞ্চ সুত্তং?
ন তং দড়্হং বন্ধনমাহু ধীৰা, যদাযসং দাৰুজপব্বজঞ্চ [দাৰুজং পব্বজঞ্চ (পী.) ধ. প. ৩৪৫; সং. নি. ১.১২১];
সাৰত্তৰত্তা মণিকুণ্ডলেসু, পুত্তেসু দাৰেসু চ যা অপেক্খা.
ন তং দড়্হং বন্ধনমাহু ধীৰা, যদা পুত্তেসু দাৰেসু চ যা অপেক্খা, অযং সংকিলেসো. এতম্পি ছেত্ৱা পৰিব্বজন্তি ধীৰা অনপেক্খিনো সব্বকামে পহাযাতি, অযং নিব্বেধো. যং চেতযিতং পকপ্পিতং যা চ নামৰূপস্স অৱক্কন্তি হোতি. ইমেহি চতূহি পদেহি সংকিলেসো. পচ্ছিমকেহি চতূহি নিব্বেধো.
তত্থ কতমং সংকিলেসভাগিযঞ্চ নিব্বেধভাগিযঞ্চ অসেক্খভাগিযঞ্চ সুত্তং?
অযং লোকো সন্তাপজাতো, ফস্সপৰেতো ৰোগং [ৰোদং (পী.) পস্স উদা. ৩০] ৱদতি অত্ততো;
যেন যেন হি মঞ্ঞন্তি, ততো তং হোতি অঞ্ঞথা.
অঞ্ঞথাভাৱী ভৱসত্তো লোকো, ভৱপৰেতো ভৱমেৱাভিনন্দতি;
যদভিনন্দতি তং ভযং, যস্স ভাযতি তং দুক্খং;
ভৱৱিপ্পহানায খো পনিদং ব্ৰহ্মচৰিযং ৱুস্সতি.
যে হি কেচি সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা ভৱেন ভৱস্স ৱিপ্পমোক্খমাহংসু, সব্বেতে ‘‘অৱিপ্পমুত্তা ভৱস্মা’’তি ৱদামি. যে ৱা পন কেচি সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা ৱিভৱেন ভৱস্স নিস্সৰণমাহংসু, সব্বেতে ‘‘অনিস্সটা ভৱস্মা’’তি ৱদামি. উপধিং হি পটিচ্চ দুক্খমিদং সম্ভোতি, সব্বুপাদানক্খযা নত্থি দুক্খস্স সম্ভৱো, লোকমিমং পস্স, পুথূ অৱিজ্জায পৰেতা ভূতা ভূতৰতা ভৱা অপৰিমুত্তা. যে হি কেচি ভৱা সব্বধি সব্বত্থতায সব্বেতে ভৱা অনিচ্চা দুক্খা ৱিপৰিণামধম্মাতি.
‘‘এৱমেতং যথাভূতং, সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতো;
ভৱতণ্হা পহীযতি, ৱিভৱং নাভিনন্দতি;
সব্বসো তণ্হানং খযা, অসেসৱিৰাগনিৰোধো নিব্বানং.
‘‘তস্স নিব্বুতস্স ভিক্খুনো, অনুপাদা পুনব্ভৱো ন হোতি;
অভিভূতো মাৰো ৱিজিতসঙ্গামো, উপেচ্চগা সব্বভৱানি তাদী’’তি.
অযং লোকো সন্তাপজাতো যাৱ দুক্খন্তি যং তণ্হা সংকিলেসো.
যং পুনগ্গহণং যে হি কেচি সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা ভৱেন ভৱস্স ৱিমোক্খমাহংসু, সব্বেতে ‘‘অৱিমুত্তা ভৱস্মা’’তি ৱদামি. যে ৱা পন কেচি সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা ৱিভৱেন ভৱস্স নিস্সৰণমাহংসু ‘‘অনিস্সটা ভৱস্মা’’তি ৱদামি. অযং দিট্ঠিসংকিলেসো, তং দিট্ঠিসংকিলেসো চ তণ্হাসংকিলেসো চ, উভযমেতং সংকিলেসো. যং পুনগ্গহণং ভৱৱিপ্পহানায ব্ৰহ্মচৰিযং ৱুস্সতি, যাৱ সব্বসো উপাদানক্খযা সম্ভৱা, ইদং নিব্বেধভাগিযং. তস্স নিব্বুতস্স ভিক্খুনো যাৱ উপচ্চগা সব্বভৱানি তাদীতি ইদং অসেক্খভাগিযং. চত্তাৰো পুগ্গলা অনুসোতগামী সংকিলেসো ঠিতত্তো চ পটিসোতগামী চ নিব্বেধো. থলে তিট্ঠতীতি অসেক্খভূমি.
১৬. তত্থ কতমং ৱাসনাভাগিযঞ্চ নিব্বেধভাগিযঞ্চ সুত্তং?
‘‘দদতো [উদা. ৭৫; দী. নি. ২.১৯৭] পুঞ্ঞং পৱড্ঢতি, সংযমতো ৱেৰং ন চীযতি;
কুসলো চ জহাতি পাপকং, ৰাগদোসমোহক্খযা সনিব্বুতো’’তি.
‘‘দদতো পুঞ্ঞং পৱড্ঢতি, সংযমতো ৱেৰং ন চীযতী’’তি ৱাসনা. ‘‘কুসলো চ জহাতি পাপকং, ৰাগদোসমোহক্খযা সনিব্বুতো’’তি নিব্বেধো.
সোতানুগতেসু ধম্মেসু ৱচসা পৰিচিতেসু মনসানুপেক্খিতেসু দিট্ঠিযা সুপ্পটিৱিদ্ধেসু পঞ্চানিসংসা পাটিকঙ্খা. ইধেকচ্চস্স বহুস্সুতা ধম্মা হোন্তি ধাতা অপমুট্ঠা ৱচসা পৰিচিতা মনসানুপেক্খিতা দিট্ঠিযা সুপ্পটিৱিদ্ধা, সো যুঞ্জন্তো ঘটেন্তো ৱাযমন্তো দিট্ঠেৱ ধম্মে ৱিসেসং পপ্পোতি. নো চে দিট্ঠেৱ ধম্মে ৱিসেসং পপ্পোতি, গিলানো পপ্পোতি. নো চে গিলানো পপ্পোতি, মৰণকালসমযে পপ্পোতি. নো চে মৰণকালসমযে পপ্পোতি, দেৱভূতো পাপুণাতি. নো চে দেৱভূতো পাপুণাতি, তেন ধম্মৰাগেন তায ধম্মনন্দিযা পচ্চেকবোধিং পাপুণাতি.
তত্থাযং দিট্ঠেৱ ধম্মে পাপুণাতি, অযং নিব্বেধো. যং সম্পৰাযে পচ্চেকবোধিং পাপুণাতি, অযং ৱাসনা. ইমানি সোড়স সুত্তানি সব্বসাসনং অতিগ্গণ্হন্তো তিট্ঠন্তি. ইমেহি সোড়সহি সুত্তেহি নৱৱিধো সুত্তন্তো ৱিভত্তো ভৱতি. সো চ পঞ্ঞৱতো নো দুপ্পঞ্ঞস্স, যুত্তস্স নো অযুত্তস্স, অকম্মস্স ৱিহাৰিস্স পকতিযা লোকে সংকিলেসো চৰতি. সো সংকিলেসো তিৱিধো – তণ্হাসংকিলেসো দিট্ঠিসংকিলেসো দুচ্চৰিতসংকিলেসো. ততো সংকিলেসতো উট্ঠহন্তো সংকিলেসো ধম্মেসু পতিট্ঠহতি, লোকিযেসু পতিট্ঠহতীতি. তত্থাকুসলো দিট্ঠতো সচে তং সীলঞ্চ দিট্ঠিঞ্চ পৰামসতি, তস্স সো তণ্হাসংকিলেসো হোতি. সচে পনস্স এৱং হোতি ‘‘ইমিনাহং সীলেন ৱা ৱতেন ৱা ব্ৰহ্মচৰিযেন ৱা দেৱো ৱা ভৱিস্সং [ভৱিস্সামি (পী.)] দেৱঞ্ঞতৰো ৱা’’তি যস্স হোতি মিচ্ছাদিট্ঠি, এতস্স মিচ্ছাদিট্ঠিসংকিলেসো ভৱতি. সচে পন সীলে পতিট্ঠিতো অপৰামট্ঠস্স হি সীলৱতং হোতি, তস্স তং সীলৱতো যোনিসো গহিতং অৱিপ্পটিসাৰং জনেতি যাৱ ৱিমুত্তিঞাণদস্সনং, তঞ্চ তস্স দিট্ঠেৱ ধম্মে কালঙ্কতস্স ৱা তম্হিযেৱ ৱা পন অপৰাপৰিযাযেন ৱা, অঞ্ঞেসু খন্ধেসু এৱং সুতং ‘‘সুচৰিতং ৱাসনায সংৱত্ততী’’তি ৱাসনাভাগিযং সুত্তং ৱুচ্চতি. তত্থ সীলেসু ঠিতস্স ৱিনীৱৰণং চিত্তং, তং ততো সক্কাযদিট্ঠিপ্পহানায ভগৱা ধম্মং দেসেতি. সো অচ্চন্তনিট্ঠং নিব্বানং পাপুণাতি; যদি ৱা সাসনন্তৰে, অচ্চন্তং নিব্বানং পাপুণাতি, যদি ৱা একাসনে ছ অভিঞ্ঞে. তত্থ দ্ৱে পুগ্গলা অৰিযধম্মে পাপুণন্তি সদ্ধানুসাৰী চ ধম্মানুসাৰী চ. তত্থ ধম্মানুসাৰী উগ্ঘটিতঞ্ঞূ, সদ্ধানুসাৰী নেয্যো. তত্থ উগ্ঘটিতঞ্ঞূ দুৱিধো – কোচি তিক্খিন্দ্ৰিযো কোচি মুদিন্দ্ৰিযো. তত্থ নেয্যোপি দুৱিধো – কোচি তিক্খিন্দ্ৰিযো কোচি মুদিন্দ্ৰিযো. তত্থ যো চ উগ্ঘটিতঞ্ঞূ মুদিন্দ্ৰিযো, যো চ নেয্যো তিক্খিন্দ্ৰিযো, ইমে পুগ্গলা অসমিন্দ্ৰিযা হোন্তি. তত্থ ইমে পুগ্গলা সমিন্দ্ৰিযা পৰিহাযন্তি চ উগ্ঘটিতঞ্ঞুতো, ৱিপঞ্চিতঞ্ঞূ নেয্যতো, ইমে মজ্ঝিমা ভূমিগতা ৱিপঞ্চিতঞ্ঞূ হোতি. ইমে তযো পুগ্গলা.
১৭. তত্থ চতুত্থা পন পঞ্চমা উগ্ঘটিতঞ্ঞূ ৱিপঞ্চিতঞ্ঞূ নেয্যো চ, তত্থ উগ্ঘটিতঞ্ঞূ পুগ্গলো ইন্দ্ৰিযানি পটিলভিত্ৱা দস্সনভূমিযং ঠিতো সোতাপত্তিফলঞ্চ পাপুণাতি, একবীজী হোতি পঠমো সোতাপন্নো. তত্থ ৱিপঞ্চিতঞ্ঞূ পুগ্গলো ইন্দ্ৰিযানি পটিলভিত্ৱা দস্সনভূমিযং ঠিতো সোতাপত্তিফলঞ্চ পাপুণাতি, কোলংকোলো চ হোতি দুতিযো সোতাপন্নো. তত্থ নেয্যো পুগ্গলো ইন্দ্ৰিযানি পটিলভিত্ৱা দস্সনভূমিযং ঠিতো সোতাপত্তিফলঞ্চ পাপুণাতি, সত্তক্খত্তুপৰমো চ হোতি, অযং ততিযো সোতাপন্নো. ইমে তযো পুগ্গলা ইন্দ্ৰিযৱেমত্ততায সোতাপত্তিফলে ঠিতা.
উগ্ঘটিতঞ্ঞূ একবীজী হোতি, ৱিপঞ্চিতঞ্ঞূ কোলংকোলো হোতি, নেয্যো সত্তক্খত্তুপৰমো হোতি. ইদং নিব্বেধভাগিযং সুত্তং. সচে পন তদুত্তৰি ৱাযমতি, অচ্চন্তনিট্ঠং নিব্বানং পাপুণাতি. তত্থ উগ্ঘটিতঞ্ঞূ পুগ্গলো যো তিক্খিন্দ্ৰিযো, তে দ্ৱে পুগ্গলা হোন্তি – অনাগামিফলং পাপুণিত্ৱা অন্তৰাপৰিনিব্বাযী চ উপহচ্চপৰিনিব্বাযী চ. তত্থ ৱিপঞ্চিতঞ্ঞূ পুগ্গলো যো তিক্খিন্দ্ৰিযো, তে দ্ৱে পুগ্গলা হোন্তি – অনাগামিফলং পাপুণন্তি অসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী চ সসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী চ. তত্থ নেয্যো অনাগামিফলং পাপুণন্তো উদ্ধংসোতো অকনিট্ঠগামী হোতি, উগ্ঘটিতঞ্ঞূ চ ৱিপঞ্চিতঞ্ঞূ চ, ইন্দ্ৰিযনানত্তেন উগ্ঘটিতঞ্ঞূ পুগ্গলো তিক্খিন্দ্ৰিযো অন্তৰাপৰিনিব্বাযী হোতি, উগ্ঘটিতঞ্ঞূ মুদিন্দ্ৰিযো উদ্ধংসোতো অকনিট্ঠগামী হোতি. উগ্ঘটিতঞ্ঞূ চ ৱিপঞ্চিতঞ্ঞূ চ ইন্দ্ৰিযনানত্তেন উগ্ঘটিতঞ্ঞূ পুগ্গলো তিক্খিন্দ্ৰিযো সসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী হোতি, তিক্খিন্দ্ৰিযো অন্তৰাপৰিনিব্বাযী হোতি, উগ্ঘটিতঞ্ঞূ মুদিন্দ্ৰিযো উপহচ্চপৰিনিব্বাযী হোতি. ৱিপঞ্চিতঞ্ঞূ তিক্খিন্দ্ৰিযো অসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী হোতি, ৱিপঞ্চিতঞ্ঞূ মুদিন্দ্ৰিযো সসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী হোতি, নেয্যো উপহচ্চপৰিনিব্বাযী হোতি, ৱিপঞ্চিতঞ্ঞূ তিক্খিন্দ্ৰিযো অসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী হোতি. ৱিপঞ্চিতঞ্ঞূ মুদিন্দ্ৰিযো সসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী হোতি, নেয্যো উদ্ধংসোতো অকনিট্ঠগামী হোতি. ইতি পঞ্চ অনাগামিনো, ছট্ঠো সকদাগামী, তযো চ সোতাপন্নাতি ইমে নৱ সেক্খা.
তত্থ উগ্ঘটিতঞ্ঞূ পুগ্গলো তিক্খিন্দ্ৰিযো অৰহত্তং পাপুণন্তো দ্ৱে পুগ্গলা হোন্তি উভতোভাগৱিমুত্তো পঞ্ঞাৱিমুত্তো চ. তত্থ উগ্ঘটিতঞ্ঞূ পুগ্গলো মুদিন্দ্ৰিযো অৰহত্তং পাপুণন্তো দ্ৱে পুগ্গলা হোন্তি, ঠিতকপ্পী [ঠিতকপ্পি (পী. ক.) পস্স পু. প. ১৭] চ পটিৱেধনভাৱো পুগ্গলো চ তিক্খিন্দ্ৰিযো সো অৰহত্তং পাপুণন্তো দ্ৱে পুগ্গলা হোন্তি চেতনাভব্বো চ ৰক্খণাভব্বো চ. তত্থ ৱিপঞ্চিতঞ্ঞূ মুদিন্দ্ৰিযো অৰহত্তং পাপুণন্তো দ্ৱে পুগ্গলা হোন্তি, সচে চেতেতি ন পৰিনিব্বাযী, নো চে চেতেতি পৰিনিব্বাযীতি. সচে অনুৰক্খতি ন পৰিনিব্বাযী, নো চে অনুৰক্খতি পৰিনিব্বাযীতি. তত্থ নেয্যো পুগ্গলো ভাৱনানুযোগমনুযুত্তো পৰিহানধম্মো হোতি কম্মনিযতো ৱা সমসীসি ৱা, ইমে নৱ অৰহন্তো ইদং চতুব্বিধং সুত্তং সংকিলেসভাগিযং অসেক্খভাগিযং. ইমেসু পুগ্গলেসু তথাগতস্স দসৱিধং বলং পৱত্ততি.
১৮. কতমং দসৱিধং? ইধ বুদ্ধানং ভগৱন্তানং অপ্পৱত্তিতে ধম্মচক্কে মহেসক্খা দেৱপুত্তা যাচনায অভিযাতা [অতিযাতা (পী. ক.)] হোন্তি ‘‘দেসেতু সুগতো ধম্ম’’ন্তি. সো অনুত্তৰেন বুদ্ধচক্খুনা ৱোলোকেন্তো অদ্দসাসি সত্তানং তযো ৰাসীনং সম্মত্তনিযতো মিচ্ছত্তনিযতো অনিযতো. তত্থ সম্মত্তনিযতো ৰাসি মিচ্ছাসতিং আপজ্জেয্যাতি নেতং ঠানং ৱিজ্জতি, অসত্থুকো পৰিনিব্বাযেয্যাতি নেতং ঠানং ৱিজ্জতি, সমাপত্তিং আপজ্জেয্যাতি ঠানমেতং ৱিজ্জতি. তত্থ মিচ্ছত্তনিযতো ৰাসি অৰিযসমাপত্তিং পটিপজ্জিস্সতীতি নেতং ঠানং ৱিজ্জতি, অনৰিযমিচ্ছাপটিপত্তিং পটিপজ্জিস্সতীতি ঠানমেতং ৱিজ্জতি. তত্থ অনিযতো ৰাসি সম্মাপটিপজ্জমানং সম্মত্তনিযতৰাসিং গমিস্সতীতি ঠানমেতং ৱিজ্জতি, মিচ্ছাপটিপজ্জমানো সম্মত্তনিযতৰাসিং গমিস্সতীতি নেতং ঠানং ৱিজ্জতি. সম্মাপটিপজ্জমানং সম্মত্তনিযতৰাসিং গমিস্সতীতি ঠানমেতং ৱিজ্জতি, মিচ্ছাপটিপজ্জমানং মিচ্ছত্তনিযতৰাসিং গমিস্সতীতি ঠানমেতং ৱিজ্জতি. ইমে তযো অনুত্তৰেন বুদ্ধচক্খুনা ৱোলোকেন্তস্স সম্মাসম্বুদ্ধস্স মে সতো ইমে ধম্মা অনভিসম্বুদ্ধাতি এত্তৱতা মং কোচি সহধম্মেন পটিচোদিস্সতীতি নেতং ঠানং ৱিজ্জতি, ৱীতৰাগস্স তে পটিজানতো অখীণাসৱতায সহধম্মেন কোচি পটিচোদিস্সতীতি নেতং ঠানং ৱিজ্জতি. যতো পন ইমস্স অনিযতস্স ৰাসিস্স ধম্মদেসনা, সা ন দিস্সতি তক্কৰস্স সম্মাদুক্খক্খযাযাতি নেতং ঠানং ৱিজ্জতি, তথা ওৱদিতো যং পন মে অনিযতৰাসি সাৱকো পুব্বেনাপৰং ৱিসেসং ন সচ্ছিকৰিস্সতীতি নেতং ঠানং ৱিজ্জতি.
১৯. যং খো মুনি নানপ্পকাৰস্স নানানিৰুত্তিযো দেৱনাগযক্খানং দমেতি ধম্মে ৱৱত্থানেন ৱত্ৱা কাৰণতো অঞ্ঞং পাৰং গমিস্সতীতি নেতং ঠানং ৱিজ্জতি. ধম্মপটিসম্ভিদা. যতো পনিমা নিৰুত্তিতো সত্ত সত্ত নিৰুত্তিযো নাভিসম্ভুনেয্যাতি নেতং ঠানং ৱিজ্জতি. নিৰুত্তিপটিসম্ভিদা. নিৰুত্তি খো পন অভিসমগ্গৰতানং সাৱকানং তমত্থমৱিঞ্ঞাপযেতি নেতং ঠানং ৱিজ্জতি. অত্থপটিসম্ভিদা. মহেসক্খা দেৱপুত্তা উপসঙ্কমিত্ৱা পঞ্হে পুচ্ছিংসু. কাযিকেন ৱা মানসিকেন ৱা পৰিপীড়িতস্স হত্থকুণীতি ৱা পাদে ৱা খঞ্জে দন্ধস্স [দন্তস্স (পী. ক.)] সো অত্থো ন পৰিভাজিযতীতি নেতং ঠানং ৱিজ্জতি. পটিভানপটিসম্ভিদা. যম্হি তং তেসং হোতি তম্হি অসন্তং ভৱতীতি নেতং ঠানং ৱিজ্জতি. যং হি নাসং তেসং ন ভৱতি, তম্হি নাসং তেসং ভৱিস্সতীতি নেতং ঠানং ৱিজ্জতি. এৱং সমুদযস্স নিৰোধায দস অকুসলকম্মপথা. মাৰো ৱা ইন্দো ৱা ব্ৰহ্মা ৱা তথাগতো ৱা চক্কৱত্তী ৱা সো ৱত নাম মাতুগামো ভৱিস্সতীতি নেতং ঠানং ৱিজ্জতি, পুৰিসো অস্স ৰাজা চক্কৱত্তী সক্কো দেৱানমিন্দো ভৱিস্সতীতি ঠানমেতং ৱিজ্জতি. ইতিস্স এৱৰূপং বলং এৱৰূপং ঞাণং, ইদং ৱুচ্চতি ঠানাট্ঠানঞাণং পঠমং তথাগতবলং তং নিদ্দিসিতব্বং. তীহি ৰাসীহি চতূহি ৱেসাৰজ্জেহি চতূহি পটিসম্ভিদাহি পটিচ্চসমুপ্পাদস্স পৱত্তিযং নিৱত্তিযং ভাগিযঞ্চ. কুসলং কুসলৱিপাকেসু চ উপপজ্জতি যঞ্চ ইত্থিপুৰিসানং. ইদং পঠমং বলং তথাগতো এৱং জানাতি.
যেসং পন সম্মত্তনিযতো ৰাসি, নাযং সব্বত্থগামিনী পটিপদা, নিব্বানগামিনীযেৱাযং পটিপদা. তত্থ সিযা মিচ্ছত্তনিযতো ৰাসি, এসাপি ন সব্বত্থগামিনী পটিপদা. সক্কাযসমুদযগামিনীযেৱাযং পটিপদা হোতু, অযং তত্থ তত্থ পটিপত্তিযা ঠিতো গচ্ছতি নিব্বানং, গচ্ছতি অপাযং, গচ্ছতি দেৱমনুস্সস্স. যং যং ৱা পটিপদং পটিপজ্জেয্য সব্বত্থ গচ্ছেয্য, অযং সব্বত্থগামিনী পটিপদা. যং এত্থ ঞাণং যথাভূতং, ইদং ৱুচ্চতি সব্বত্থগামিনী পটিপদাঞাণং দুতিযং তথাগতবলং.
সা খো পনাযং সব্বত্থগামিনী পটিপদা নানাধিমুত্তা কেচি কামেসু কেচি দুক্কৰকাৰিযং কেচি অত্তকিলমথানুযোগমনুযুত্তা কেচি সংসাৰেন সুদ্ধিং পচ্চেন্তি কেচি অনজ্জাভাৱনাতি. তেন তেন চৰিতেন ৱিনিবন্ধানং সত্তানং যং ঞাণং যথাভূতং নানাগতং লোকস্স অনেকাধিমুত্তগতং যথাভূতং পজানাতি. ইদং ততিযং তথাগতবলং.
তত্থ সত্তানং অধিমুত্তা ভৱন্তি আসেৱন্তি ভাৱেন্তি বহুলীকৰোন্তি. তেসং কম্মুপসযানং তদাধিমুত্তানং. সা চেৱ ধাতু সংৱহতি. কতৰা পনেসা ধাতু নেক্খম্মধাতু বলধাতু কাচি সম্পত্তি কাচি মিচ্ছত্তঞ্চ ধাতু অধিমুত্তা ভৱন্তি. অঞ্ঞতৰা উত্তৰি ন সমনুপস্সন্তি. তে তদেৱট্ঠানং মযা জৰামৰণস্স অভিনিৱিস্স ৱোহৰন্তি ‘‘ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি. যথা ভগৱা সক্কস্স দেৱানমিন্দস্স ভাসিতং. যং তত্থ যথাভূতং ঞাণং. ইদং ৱুচ্চতি চতুত্থং তথাগতবলং.
তত্থ যংযেৱ ধাতু [যং যদেৱ ধাতুং (ক.)] সেট্ঠন্তি তং তং কাযেন চ ৱাচায চ আৰম্ভন্তি চেতসিকো. আৰম্ভো চেতনা কম্মং কাযিকা ৱাচসিকা আৰম্ভো চেতসিকত্তা কম্মন্তৰং তথাগতো এৱং পজানাতি ‘‘ইমিনা সত্তেন এৱং ধাতুকেন এৱৰূপং কম্মং কতং, তং অতীতমদ্ধানং ইমিনা হেতুনা তস্স এৱৰূপো ৱিপাকো ৱিপচ্চতি এতৰহি ৱিপচ্চিস্সতি ৱা অনাগতমদ্ধান’’ন্তি. এৱং পচ্চুপ্পন্নমদ্ধানং পজানাতি ‘‘অযং পুগ্গলো এৱংধাতুকো ইদং কম্মং কৰোতি’’. তণ্হায চ দিট্ঠিযা চ ইমিনা হেতুনা ন তস্স ৱিপাকো দিট্ঠেযেৱ ধম্মে নিব্বত্তিস্সতি, উপপজ্জে ৱা’’তি অপৰম্হি ৱা পৰিযাযে এৱং পজানাতি ‘‘অযং পুগ্গলো এৱৰূপং কম্মং কৰিস্সতি অনাগতমদ্ধানং, ইমিনা হেতুনা তস্স এৱৰূপো ৱিপাকো নিব্বত্তিস্সতি, ইমিনা হেতুনা যানি চত্তাৰি কম্মট্ঠানানি ইদং কম্মট্ঠানং পচ্চুপ্পন্নসুখং আযতিং চ সুখৱিপাকং’’ …পে… ইতি অযং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নানং কম্মসমাদানানং হেতুসো ঠানসো ৱিপাকৱেমত্ততং পজানাতি উচ্চাৱচা হীনপণীততা, ইদং ৱুচ্চতি কম্মৱিপাকঞাণং পঞ্চমং তথাগতবলং.
তথা সত্তা যং ৱা কম্মসমাদানং সমাদিযন্তা তত্থ এৱং পজানাতি ইমস্স পুগ্গলস্স কম্মাধিমুত্তস্স ৰাগচৰিতস্স নেক্খম্মধাতূনং পাৰিপূৰিং গচ্ছন্তি, তস্স ৰাগানুগতে সুঞ্ঞমানস্স পঠমং ঝানং সংকিলিস্সতি, সচে পুন উত্তৰি ৱাযামতো ঝানৱোদানগতে মানসে ৱিসেসভাগিযং পটিপদং অনুযুঞ্জিযতি. তস্স হি ঝানভাগিযংযেৱ পঠমজ্ঝানে ঠিতস্স দুতিযং ঝানং ৱোদানং গচ্ছতি, ততিযঞ্চ ঝানং সমাপজ্জিতুকামস্স সোমনস্সিন্দ্ৰিযং চিত্তং পৰিযাদায তিট্ঠতি, তস্স সা পীতি অৱিসেসভাগিযং ততিযং ঝানং আদিস্স তিট্ঠতি. সচে তস্স নিস্সৰণং যথাভূতং পজানাতি. তথাগতস্স চতুত্থজ্ঝানং ৱোদানং গচ্ছতিযেৱ, চতুত্থস্স ঝানস্স হানভাগিযা ধম্মা, তে চ ধম্মা যত্থ পজাযন্তি যেহি চতুত্থজ্ঝানং ৱোদানং দিস্সতি. এৱং অজ্ঝাসযসমাপত্তিযা যা চতস্সো সমাপত্তিযো তীণি ৱিমোক্খমুখানি অট্ঠ ৱিমোক্খঝানানীতি চত্তাৰি ঝানানি ৱিমোক্খাতি. অট্ঠ চ ৱিমোক্খা তীণি চ ৱিমোক্খমুখানি. সমাধীতি চত্তাৰো সমাধী – ছন্দসমাধি ৱীৰিযসমাধি চিত্তসমাধি ৱীমংসাসমাধীতি. সমাপত্তিযো চতস্সো অজ্ঝাসযসমাপত্তিযো ইতি ইমেসং ঝানানং ৱিমোক্খসমাপত্তীতি এৱৰূপো সংকিলেসো ৰাগচৰিতস্স পুগ্গলস্স. এৱং দোসচৰিতস্স. মোহচৰিতস্স. ৰাগচৰিতস্স পুগ্গলস্স এৱৰূপং ৱোদানং ইতি যং এত্থ ঞাণং যথাভূতং অসাধাৰণং সব্বসত্তেহি. ইদং ৱুচ্চতি ছট্ঠং তথাগতবলং.
তত্থ তথাগতো এৱং পজানাতি লোকিকা ধম্মা লোকুত্তৰা ধম্মা ভাৱনাভাগিযং ইন্দ্ৰিযং নামং লভন্তি. আধিপতেয্যভূমিং উপাদায বলং নামং লভন্তি থামগতং মনো মনিন্দ্ৰিযং তং উপাদায. ৱীৰিযং নামং লভন্তি আৰম্ভধাতুং উপাদায. ইতিস্স দেৱ এৱৰূপং ঞাণং ইমেহি চ ধম্মেহি ইমে পুগ্গলা সমন্নাগতাতিপি ধম্মদেসনং অকাসি. আকাৰতো চ ৱোকাৰতো চ আসযজ্ঝাসযস্স অধিমুত্তিসমন্নাগতানং. ইদং ৱুচ্চতি পৰসত্তানং পৰপুগ্গলানং ইন্দ্ৰিযবলৱীৰিযৱেমত্ততং ঞাণং সত্তমং তথাগতবলং.
তত্থ চ তথাগতো লোকাদীসু চ ভূমীসু সংযোজনানঞ্চ সেক্খানং দ্ৱীহি বলেহি গতিং পজানাতি, পুব্বেনিৱাসানুস্সতিযা অতীতে সংসাৰে এতৰহি চ পচ্চুপ্পন্নে দিব্বচক্খুনা চুতূপপাতং ইতি ইমানি দ্ৱে বলানি দিব্বচক্খুতো অভিনীহিতানি. সো অতীতমদ্ধানং দিব্বস্স চক্খুনো গোচৰো সো এতৰহি সতি গোচৰো ইতি অত্তনো চ পৰেসং চ পুব্বেনিৱাসঞাণং অনেকৱিধং নানপ্পকাৰকং পচ্চুপ্পন্নমদ্ধানং দিব্বেন চক্খুনা ইমানি দ্ৱে তথাগতবলানি, অট্ঠমং পুব্বেনিৱাসো, নৱমং দিব্বচক্খু.
পুন চপৰং তথাগতো অৰিযপুগ্গলানং ঝানং ৱোদানং নিব্বেধভাগিযং পজানাতি অযং পুগ্গলো ইমিনা মগ্গেন ইমায পটিপদায আসৱানং খযা অনাসৱং চেতোৱিমুত্তিং পঞ্ঞাৱিমুত্তিং দিট্ঠেৱ ধম্মে সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰতীতি ইতি অত্তনো চ আসৱানং খযং ঞাণং দিট্ঠেকট্ঠানং চতুভূমিমুপাদায যাৱ নৱন্নং অৰহন্তানং আসৱক্খযো ওধিসো সেক্খানং অনোধিসো অৰহন্তানং. তত্থ চেতোৱিমুত্তি দ্ৱীহি আসৱেহি অনাসৱা কামাসৱেন চ ভৱাসৱেন চ, পঞ্ঞাৱিমুত্তি দ্ৱীহি আসৱেহি অনাসৱা দিট্ঠাসৱেন চ অৱিজ্জাসৱেন চ, ইমাসং দ্ৱিন্নং ৱিমুত্তীনং যথাভূতং ঞাণং, ইদং ৱুচ্চতি আসৱক্খযে ঞাণং. দসমং তথাগতবলং.
২০. ইমেসু দসসু বলেসু ঠিতো তথাগতো পঞ্চৱিধং সাসনং দেসেতি সংকিলেসভাগিযং ৱাসনাভাগিযং দস্সনভাগিযং ভাৱনাভাগিযং অসেক্খভাগিযং. তত্থ যো তণ্হাসংকিলেসো, ইমস্স অলোভো নিস্সৰণং. যো দিট্ঠিসংকিলেসো, ইমস্স অমোহো নিস্সৰণং. যো দুচ্চৰিতসংকিলেসো, ইমস্স তীণি কুসলানি নিস্সৰণং. কিং নিদানং? তীণি ইমানি [তীণি হি ইমানি (পী.)] মনোদুচ্চৰিতানি – অভিজ্ঝা ব্যাপাদো মিচ্ছাদিট্ঠি. তত্থ অভিজ্ঝা মনোদুচ্চৰিতং কাযকম্মং উপট্ঠপেতি, অদিন্নাদানং সব্বঞ্চ তদুপনিব্বদ্ধং ৱাচাকম্মং উপট্ঠপেতি, মুসাৱাদঞ্চ সব্বৱিতথং সব্বং ৱাচমভাৱং সব্বমক্খং পলাসং অভিজ্ঝা অকুসলমূলন্তি, সুচৰিতে সুচৰিতং মুসাৱাদা অদিন্নাদানা অভিজ্ঝায চেতনা, তত্থ ব্যাপাদো মনোদুচ্চৰিতং কাযকম্মং উপট্ঠপেতি, পাণাতিপাতং সব্বঞ্চ মেতং আকড্ঢনং পৰিকড্ঢনং নিব্বদ্ধং ৰোচনং ৱাচাকম্মং উপট্ঠপেতি, পিসুণৱাচং ফৰুসৱাচং মিচ্ছাদিট্ঠি মনোদুচ্চৰিতঞ্চ অভিজ্ঝং ব্যাপাদং মিচ্ছাদিট্ঠিং পযোজেতি, তস্স যো কোচি মিচ্ছাদিট্ঠি চাগো ৰাগজো ৱা দোসজো ৱা সব্বসো মিচ্ছাদিট্ঠি সম্ভূতো ইমিনা কাৰণেন মিচ্ছাদিট্ঠিং উপট্ঠপেতি, কামেসুমিচ্ছাচাৰং ৱচীকম্মং উপট্ঠপেতি সম্ফপ্পলাপং. ইমানি তীণি দুচ্চৰিতানি অকুসলমূলানি.
যা অভিজ্ঝা, সো লোভো. যো ব্যাপাদো, সো দোসো. যা মিচ্ছাদিট্ঠি, সো মোহো. তানি অট্ঠ মিচ্ছত্তানি উপট্ঠপেন্তি. তেসু গহিতেসু তীসু অকুসলমূলেসু দসৱিধং অকুসলমূলং পাৰিপূৰিং গচ্ছতি, তস্স তিৱিধস্স দুচ্চৰিতসংকিলেসস্স ৱাসনাভাগিযঞ্চ সুত্তং নিস্সৰণং. তত্থ যো বহুসিতো নিদ্দেসো যথা লোভো দোসো মোহোপি, তত্থ অসিতুং এত্থ লোভো উস্সদো তেন কাৰণেন তেসু ৱা ধম্মেসু লোভো পঞ্ঞপিযতি. তত্থাযং মোহো অকুসলং মোহো অযং অৱিজ্জা, সা চতুব্বিধা ৰূপে অভিনিৱিট্ঠা, ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, অৱিজ্জাগতো ৰূপৱন্তং অত্তানং, অত্তনি ৱা ৰূপং, ৰূপস্মিং ৱা অত্তানং. তত্থ কতমং পদং সক্কাযদিট্ঠিযা উচ্ছেদং ৱদতি ‘‘তং জীৱং তং সৰীৰ’’ন্তি নত্থিকদিট্ঠি অধিচ্চসমুপ্পন্নদিট্ঠি চ অঞ্ঞো চ কৰোতি, অঞ্ঞো পটিসংৱেদিযতি. পচ্ছিমসট্ঠিকপ্পানং তীণি পদানি সক্কাযদিট্ঠিযা সস্সতং ভজন্তি ‘‘অঞ্ঞং জীৱং অঞ্ঞং সৰীৰ’’ন্তি অকিৰিযঞ্চ তং দুক্খমিচ্ছতো অহেতুকা চ পতন্তি অনজ্ঝাভাৱো চ কম্মানং সব্বঞ্চ মানযি [মানতি (পী.)]. তত্থ ‘‘ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি সংসাৰেন সুদ্ধি আজীৱকা ছড়াসীতি পঞ্ঞপেন্তি. যথাৰূপে সক্কাযদিট্ঠিযা চতুৱত্থুকা, এৱং পঞ্চসু খন্ধেসু ৱীসতিৱত্থুকা সক্কাযদিট্ঠিযা সস্সতং ভজতি. অঞ্ঞাজীৱকা চ সস্সতৱাদিকে চ সীলব্বতং ভজন্তি পৰামসন্তি ইমিনা ভৱিস্সামি দেৱো ৱা দেৱঞ্ঞতৰো ৱা, অযং সীলব্বতপৰামাসো. তত্থ সক্কাযদিট্ঠিযা সো ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, ‘‘তং জীৱং তং সৰীৰ’’মিতি তং কঙ্খতি ৱিচিকিচ্ছতি নাধিমুচ্চতি নাভিপ্পসীদতি পুব্বন্তে অপৰন্তে পুব্বন্তাপৰন্তে…পে… ইতি ৱাসনাভাগিযেসু ঠিতস্স অযং উপক্কিলেসো.
২১. তত্থ সদ্ধিন্দ্ৰিযেন সব্বং ৱিচিকিচ্ছিতং পজহতি, পঞ্ঞিন্দ্ৰিযেন উদযব্বযং পস্সতি, সমাধিন্দ্ৰিযেন চিত্তং একোদি কৰোতি ৱীৰিযিন্দ্ৰিযেন আৰভতি. সো ইমেহি পঞ্চহি ইন্দ্ৰিযেহি সদ্ধানুসাৰী অৱেচ্চপ্পসাদে নিৰতো অনন্তৰিযং সমাধিং উপ্পাদেতি. ইন্দ্ৰিযেহি সুদ্ধেহি ধম্মানুসাৰী অপ্পচ্চযতায অনন্তৰিযং সমাধিং উপ্পাদেতি. সো ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তি যথাভূতং পজানাতি. সচ্চানি ইদং দস্সনভাগিযং সুত্তং. তস্স পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং তীণি সংযোজনানি দস্সনপহাতব্বানি সব্বেন সব্বং পহীনানি দ্ৱে পুগ্গলকতানি. তত্থ তীণি অকুসলমূলানি ভাৱনাপহাতব্বানি উপৰিক্খিত্তানি ছ ভৱে নিব্বত্তেন্তি. তত্থ তেসু অভিজ্ঝায চ ব্যাপাদেসু তনুকতেসু ছ ভৱা পৰিক্খযা মৰিযাদং গচ্ছন্তি, দ্ৱে ভৱা অৱসিট্ঠা. তস্স অভিজ্ঝা চ ব্যাপাদো চ সব্বেন সব্বং পৰিক্খীণা হোন্তি. একো ভৱো অৱসিট্ঠো হোতি. সো চ মানৱসেন নিব্বত্তেতি. কিঞ্চাপি এত্থ অঞ্ঞেপি চত্তাৰো কিলেসা ৰূপৰাগো ভৱৰাগো অৱিজ্জা উদ্ধচ্চং কেতুস্মিমানভূতা নপ্পটিবলা অস্মিমানং ৱিনিৱত্তেতুং, সব্বেপি তে অস্মিমানস্স পহানং আৰভতে. খীণেসু ন চ তেসু ইদমুত্তৰিদস্সনভূমিযং পঞ্চসু সেক্খপুগ্গলেসু তীসু চ পটিপ্পন্নকেসু দ্ৱীসু চ ফলট্ঠেসু ভাৱনাভাগিযং সুত্তং. তদুত্তৰি অসেক্খভাগিযসুত্তং, কত্থচি ভূমি নিপীড়িযতি. ইদঞ্চ পঞ্চমং সুত্তং. তিণ্ণং পুগ্গলানং দেসিতং পুথুজ্জনস্স সেক্খস্স অসেক্খস্স সংকিলেসভাগিযং ৱাসনাভাগিযং. পুথুজ্জনস্স দস্সনভাগিযং. ভাৱনাভাগিযং পঞ্চন্নং সেক্খানং. যং পঠমনিদ্দিট্ঠং অসেক্খভাগিযং সব্বেসং অৰহন্তানং. সা পন পঞ্চৱিধা সত্তৱীসআকাৰে [সত্তৱীসং আকাৰে (পী.)] পৰিযেসিতব্বং. এতেসু তস্স গতীনং ততো উত্তৰি. তঞ্চ খো সঙ্খেপেন পঞ্ঞাসায আকাৰেহি সম্পততি, যে পঞ্ঞাস আকাৰা সাসনে নিদ্দিট্ঠা, তে সঙ্খিপিযন্তা দসহি আকাৰেহি পতন্তি. যে অৰিযসচ্চং নিক্খেপেন ঠিতে সঙ্খিপিযত্তা অট্ঠসু আকাৰেসু পতন্তি. চতূসু চ সাধাৰণেসু সুত্তেসু যা হাৰসম্পাতস্স ভূমি, তে সঙ্খিপিযন্তা পঞ্চসু সুত্তেসু পতন্তি. সংকিলেসভাগিযে ৱাসনাভাগিযে ভাৱনাভাগিযে নিব্বেধভাগিযে অসেক্খভাগিযে চ. তে সঙ্খিপিযন্তা চতূসু সুত্তেসু পতন্তি. সংকিলেসভাগিযে ৱাসনাভাগিযে নিব্বেধভাগিযে অসেক্খভাগিযে চ. তে সঙ্খিপিযমানা তীসু সুত্তেসু পতন্তি, পুথুজ্জনভাগিযে সেক্খভাগিযে অসেক্খভাগিযে চ. তে সঙ্খিপিযন্তা দ্ৱীসু সুত্তেসু পতন্তি নিব্বেধভাগিযে চ পুব্বযোগভাগিযে চ. যথা ৱুত্তং ভগৱতা দ্ৱে অত্থৱসে সম্পস্সমানা তথাগতা অৰহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা ধম্মং দেসেন্তি সুত্তং গেয্যং…পে… সত্থা পুব্বযোগসমন্নাগতে অপ্পকসিৰেন মঞ্ঞমানা ৱসিযন্তি পুব্বযোগা চ ভৱিস্সন্তি সন্তানং মঞ্ঞমানাধৰায. তত্থ পঞ্ঞাৱেমত্ততং অত্তনো সমনুপস্সমানেন অট্ঠৱিধে সুত্তসঙ্খেপে, যত্থ যত্থ সক্কোতি, তত্থ তত্থ যোজেতব্বং. তত্থ তত্থ যোজেত্ৱা সুত্তস্স অত্থো নিদ্দিসিতব্বো. ন হি সতি ৱেদনা মনো ধাৰেত্ৱা সক্কা যেন কেনচি সুত্তস্স অত্থো যথাভূতং নিদ্দিসিতুং.
তত্থ পুৰিমকানং সুত্তানং ইমা উদ্দানগাথা
কামন্ধা জালসঞ্ছন্না, পঞ্চ নীৱৰণানি চ;
মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা, মহানামো চ সাকিযো.
উদ্ধং অধো ৱিপ্পমুত্তো, যঞ্চ সীলকিমত্থিযা;
যস্স সেলূপমং চিত্তং, উপতিস্স পুচ্ছাদিকা.
যস্স কাযগতাসতি, ছন্নং তমোপৰাযণো;
ন তং দড়্হং চেতসিকং, অযং লোকোতিআদিকং.
চত্তাৰো চেৱ পুগ্গলা, দদতো পুঞ্ঞং পৱড্ঢিতং;
সোতানুগতধম্মেসু, ইমা তেসং উদ্দানগাথা.
২২. তত্থ কতমা আণত্তি?
সচে ভাযথ [উদা. ৪৪] দুক্খস্স, সচে ৱো দুক্খমপ্পিযং;
মাকত্থ পাপকং কম্মং, আৱি ৱা যদি ৱা ৰহো.
‘‘অতীতে, ৰাধ, ৰূপে অনপেক্খো হোহী’’তি ৱিত্থাৰেন কাতব্বা. ‘‘সীলৱন্তেন, আনন্দ, পুগ্গলেন সদা কৰণীযা কিন্তিমে অৱিপ্পটিসাৰো অস্সা’’তি. অযং ৱুচ্চতি আণত্তি.
তত্থ কতমং ফলং?
ধম্মো হৱে ৰক্খতি ধম্মচাৰিং, ছত্তং মহন্তং যথ ৱস্সকালে;
এসানিসংসো ধম্মে সুচিণ্ণে, ন দুগ্গতিং গচ্ছতি ধম্মচাৰী.
ইদং ফলং.
তত্থ কতমো উপাযো?
‘‘সব্বে ধম্মা [ধ. প. ২৭৯] অনত্তা’’তি, যদা পঞ্ঞায পস্সতি;
অথ নিব্বিন্দতি দুক্খে, এস মগ্গো ৱিসুদ্ধিযা.
‘‘সত্তহঙ্গেহি সমন্নাগতো খো, ভিক্খু, অপি হিমৱন্তং পব্বতৰাজানং চালেয্য, কো পন ৱাদো ছৱং অৱিজ্জং সত্তকেসু’’ ৱেয্যাকৰণং কাতব্বং. অযং উপাযো.
তত্থ কতমা আণত্তি চ ফলঞ্চ?
সচে ভাযথ দুক্খস্স, সচে ৱো দুক্খমপ্পিযং;
মাকত্থ পাপকং কম্মং, আৱি ৱা যদি ৱা ৰহো.
সচে হি পাপকং কম্মং, কৰোথ ৱা কৰিস্সথ;
ন ৱো দুক্খা পমোক্খাত্থি, উপচ্চাপি পলাযতং [পলাযতো (পী.)].
পুৰিমিকায গাথায আণত্তি পচ্ছিমিকায ফলং. সীলে পতিট্ঠায দ্ৱে ধম্মা ভাৱেতব্বা যা চ চিত্তভাৱনা যা চ পঞ্ঞাভাৱনা যা চ আণত্তি ৰাগৱিৰাগা চ ফলং.
তত্থ কতমং ফলঞ্চ উপাযো চ?
সীলে পতিট্ঠায [সং. নি. ১.২৩] নৰো সপঞ্ঞো, চিত্তং পঞ্ঞঞ্চ ভাৱযং;
আতাপী নিপকো ভিক্খু, সো ইমং ৱিজটযে জটং.
পুৰিমিকায অড্ঢগাথায উপাযো, পচ্ছিমিকায অড্ঢগাথায ফলং. নন্দিযো [নন্দিকো (পী. ক.)] সক্কো ইসিৱুত্থপুৰিৰিকামএকৰক্খে [ইসিৱুত্ত… (পী.)] সুত্তং মূলতো উপাদায যাৱ ছসু ধম্মেসু. উত্তৰি পঞ্চসু ধম্মেসু যাচযোগো [যো চ যোগো (পী.)] কৰণীযো, অযং উপাযো. অসহগতস্স কামাসৱাপি চিত্তং মুচ্চতীতি. সব্বাসু ছসু তীসু. অযং উপাযো চ ফলঞ্চ.
তত্থ কতমা আণত্তি চ ফলঞ্চ উপাযো চ?
সুঞ্ঞতো লোকং অৱেক্খস্সু, মোঘৰাজ সদা সতো;
অত্তানুদিট্ঠিং উহচ্চ [ঊহচ্চ (সু. নি. ১১২৫)], এৱং মচ্চুতৰো সিযা.
‘‘সুঞ্ঞতো লোকং অৱেক্খস্সু, মোঘৰাজা’’তি আণত্তি. ‘‘সদা সতো’’তি উপাযো. ‘‘অত্তানুদিট্ঠিং উহচ্চ, এৱং মচ্চুতৰো সিযা’’তি ফলং. সমাধিং, ভিক্খৱে, ভাৱেথ, সমাহিতো, ভিক্খৱে, ভিক্খু ৰূপং অনিচ্চন্তি পজানাতি. এৱং পস্সং অৰিযসাৱকো পৰিমুচ্চতি জাতিযাপি…পে… উপাযাসেহিপি ইধ তীণিপি’’.
২৩. তত্থ কতমো অস্সাদো?
কামং কামযমানস্স, তস্স চেতং সমিজ্ঝতি. অযং অস্সাদো.
‘‘ধম্মচৰিযা সমচৰিযা কুসলচৰিযা হেতূহি, ব্ৰাহ্মণ, এৱমিধেকচ্চে সত্তা কাযস্স ভেদা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জন্তি’’. অযং অস্সাদো.
তত্থ কতমো আদীনৱো?
কামেসু ৱে হঞ্ঞতে সব্বা মুচ্চেৱ – অযং আদীনৱো. পসেনদিসংযুত্তকে সুত্তে পব্বতোপমা – অযং আদীনৱো.
তত্থ কতমং নিস্সৰণং?
যো কামে পৰিৱজ্জেতি, সপ্পস্সেৱ পদা সিৰো;
সোমং ৱিসত্তিকং লোকে, সতো সমতিৱত্ততি.
সংযুত্তকে সুত্তং পাৰিচ্ছত্তকো পণ্ডুপলাসো সন্নিপলাসো – ইদং নিস্সৰণং.
তত্থ কতমো অস্সাদো চ আদীনৱো চ?
যানি [জা. ১.২.১৪৪ দুকনিপাতে] কৰোতি পুৰিসো, তানি অত্তনি পস্সতি;
কল্যাণকাৰী কল্যাণং, পাপকাৰী চ পাপকং.
তত্থ যং পাপকাৰী পচ্চনুভোতি অযং অস্সাদো. লাভালাভঅট্ঠকেসু ব্যাকৰণং, তত্থ অলাভো অযসো নিন্দা দুক্খং, অযং আদীনৱো. লাভো যসো সুখং পসংসা, অযং অস্সাদো.
তত্থ কতমং অস্সাদো চ নিস্সৰণঞ্চ?
‘‘সুখো ৱিপাকো পুঞ্ঞানং, অধিপ্পাযো চ ইজ্ঝতি;
খিপ্পঞ্চ পৰমং সন্তিং, নিব্বানমধিগচ্ছতী’’তি.
যো চ ৱিপাকো পুঞ্ঞানং যা চ অধিপ্পাযস্স ইজ্ঝনা, অযং অস্সাদো. যং খিপ্পঞ্চ পৰমং সন্তিং নিব্বানমধিগচ্ছতি, ইদং নিস্সৰণং.
বাত্তিংসায চেৱ মহাপুৰিসলক্খণেহি সমন্নাগতস্স মহাপুৰিসস্স দ্ৱেযেৱ গতিযো হোন্তি, সচে অগাৰং অজ্ঝাৱসতি, ৰাজা হোতি চক্কৱত্তী যাৱ অভিৱিজিনিত্ৱা অজ্ঝাৱসতি অযং অস্সাদো. সচে অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজতি সব্বেন ওঘেন [ওসধেন (পী. ক.)] নিস্সৰণং অযং অস্সাদো চ নিস্সৰণঞ্চ.
তত্থ কতমো আদীনৱো চ নিস্সৰণঞ্চ?
আদানস্স [আদিন্নস্স (ক.)] ভযং ঞত্ৱা, জাতিমৰণসম্ভৱং;
অনাদাতুং নিব্বত্ততি, জাতিমৰণসঙ্খযা.
পুৰিমিকায অড্ঢগাথায জাতিমৰণসম্ভৱো আদীনৱো. অনাদাতুং নিব্বত্ততি জাতিমৰণসঙ্খযাতি নিস্সৰণং.
কিচ্ছং ৱতাযং লোকো আপন্নো যমিদং জাযতে চ মীযতে চ. যাৱ কুদস্সুনামস্স দুক্খস্স অন্তো ভৱিস্সতি পৰতো ৱাতি এত্থ যা উপৰিক্খা, অযং আদীনৱো. যো গেধং ঞত্ৱা অভিনিক্খমতি যাৱ পুৰাণকায ৰাজধানিযা, ইদং নিস্সৰণং. অযং আদীনৱো চ নিস্সৰণঞ্চ.
তত্থ কতমো অস্সাদো চ আদীনৱো চ নিস্সৰণঞ্চ?
কামা হি চিত্ৰা ৱিৱিধা [মধুৰা (থেৰগা. ৭৮৭)] মনোৰমা, ৱিৰূপৰূপেহি মথেন্তি চিত্তং;
তস্মা অহং [থেৰগা. ৭৮৭] পব্বজিতোম্হি ৰাজ, অপণ্ণকং সামঞ্ঞমেৱ সেয্যো.
যং ‘‘কামা হি চিত্ৰা ৱিৱিধা মনোৰমা’’তি অযং অস্সাদো. যং ‘‘ৱিৰূপৰূপেহি মথেন্তি চিত্ত’’ন্তি অযং আদীনৱো. যং অহং অগাৰস্মা পব্বজিতোম্হি ৰাজ অপণ্ণকং সামঞ্ঞমেৱ সেয্যোতি ইদং নিস্সৰণং.
বলৱং বালোপমসুত্তং যং আসায ৱা ৱেদনীযং কম্মং গাহতি, তথা চেপি যং যং পাপকম্মং অনুভোতি, তত্থ দুক্খৱেদনীযেন কম্মেন অভাৱিতকাযেন চ যাৱ পৰিত্তচেতসো চ আদীনৱং দস্সেতি সুখৱেদনীযেন কম্মেন অস্সাদেতি. যং পুৰাসদিসো হোতি. ভাৱিতচিত্তো ভাৱিতকাযো ভাৱিতপঞ্ঞো মহানামো অপৰিত্তচেতসো, ইদং নিস্সৰণং.
২৪. তত্থ কতমং লোকিকং সুত্তং?
ন হি পাপং কতং কম্মং, সজ্জুখীৰংৱ মুচ্চতি;
ডহন্তং বালমন্ৱেতি, ভস্মচ্ছন্নোৱ [ভস্মাছন্নোৱ (ক.) পস্স ধ. প. ৭১] পাৱকো.
চত্তাৰি অগতিগমনানি, ইদং লোকিকং সুত্তং.
তত্থ কতমং লোকুত্তৰং সুত্তং?
‘‘যস্সিন্দ্ৰিযানি সমথঙ্গতানি [সমথং গতানি (পী.) পস্স ধ. প. ৯৪], অস্সা যথা সাৰথিনা সুদন্তা;
পহীনমানস্স অনাসৱস্স, দেৱাপি তস্স পিহযন্তি তাদিনো’’তি.
‘‘অৰিযং ৱো, ভিক্খৱে, সম্মাসমাধিং দেসেস্সামী’’তি ইদং লোকুত্তৰং সুত্তং.
তত্থ কতমং লোকিকং লোকুত্তৰঞ্চ সুত্তং?
সত্তিযা ৱিয ওমট্ঠো, দয্হমানোৱ মত্থকে;
কামৰাগপ্পহানায, সতো ভিক্খু পৰিব্বজে.
‘‘সত্তিযা ৱিয ওমট্ঠো, দয্হমানোৱ মত্থকে’’তি লোকিকং;
‘‘কামৰাগপ্পহানায, সতো ভিক্খু পৰিব্বজে’’তি লোকুত্তৰং;
কবড়ীকাৰে আহাৰে অত্থি ছন্দোতি লোকিকং. নত্থি ছন্দোতি লোকুত্তৰং সুত্তং.
তত্থ কতমং কম্মং?
যো পাণমতিপাতেতি, মুসাৱাদঞ্চ ভাসতি;
লোকে অদিন্নং আদিযতি [আদিযি (ক.) পস্স অ. নি. ৫.১৭৪], পৰদাৰঞ্চ গচ্ছতি.
সুৰামেৰযপানঞ্চ, যো নৰো অনুযুঞ্জতি;
অপ্পহায পঞ্চ ৱেৰানি, দুস্সীলো ইতি ৱুচ্চতি.
তীণিমানি, ভিক্খৱে, দুচ্চৰিতানি. ইদং কম্মং.
তত্থ কতমো ৱিপাকো?