৬. চতুব্যূহহাৰৱিভঙ্গো

২৫. তত্থ কতমো চতুব্যূহো হাৰো? ‘‘নেৰুত্তমধিপ্পাযো’’তি অযং. ব্যঞ্জনেন সুত্তস্স নেৰুত্তঞ্চ অধিপ্পাযো চ নিদানঞ্চ পুব্বাপৰসন্ধি চ গৱেসিতব্বো. তত্থ কতমং নেৰুত্তং, যা নিৰুত্তিপদসংহিতা, যং ধম্মানং নামসো ঞাণং. যদা হি ভিক্খু অত্থস্স চ নামং জানাতি, ধম্মস্স চ নামং জানাতি, তথা তথা নং অভিনিৰোপেতি. অযঞ্চ ৱুচ্চতি অত্থকুসলো ধম্মকুসলো ব্যঞ্জনকুসলো নিৰুত্তিকুসলো পুব্বাপৰকুসলো দেসনাকুসলো অতীতাধিৱচনকুসলো অনাগতাধিৱচনকুসলো পচ্চুপ্পন্নাধিৱচনকুসলো ইত্থাধিৱচনকুসলো পুৰিসাধিৱচনকুসলো নপুংসকাধিৱচনকুসলো একাধিৱচনকুসলো অনেকাধিৱচনকুসলো, এৱং সব্বানি কাতব্বানি জনপদনিৰুত্তানি সব্বা চ জনপদনিৰুত্তিযো. অযং নিৰুত্তিপদসংহিতা.

২৬. তত্থ কতমো অধিপ্পাযো?

‘‘ধম্মো হৱে ৰক্খতি ধম্মচাৰিং, ছত্তং মহন্তং যথ ৱস্সকালে [ৱিয ৱস্সকালে জা. ১.১০.১০৩];

এসানিসংসো ধম্মে সুচিণ্ণে, ন দুগ্গতিং গচ্ছতি ধম্মচাৰী’’তি.

ইধ ভগৱতো কো অধিপ্পাযো? যে অপাযেহি পৰিমুচ্চিতুকামা ভৱিস্সন্তি, তে ধম্মচাৰিনো ভৱিস্সন্তীতি অযং এত্থ ভগৱতো অধিপ্পাযো.

‘‘চোৰো যথা সন্ধিমুখে গহীতো, সকম্মুনা হঞ্ঞতি [হঞ্ঞতে (সী.)] বজ্ঝতে চ;

এৱং অযং পেচ্চ পজা পৰত্থ, সকম্মুনা হঞ্ঞতি [হঞ্ঞতে (সী.)] বজ্ঝতে চা’’তি.

ইধ ভগৱতো কো অধিপ্পাযো? সঞ্চেতনিকানং কতানং কম্মানং উপচিতানং দুক্খৱেদনীযানং অনিট্ঠং অসাতং ৱিপাকং পচ্চনুভৱিস্সতীতি অযং এত্থ ভগৱতো অধিপ্পাযো.

‘‘সুখকামানি [পস্স ধ. প. ১৩১-১৩২] ভূতানি, যো দণ্ডেন ৱিহিংসতি;

অত্তনো সুখমেসানো, পেচ্চ সো ন লভতে সুখ’’ন্তি.

ইধ ভগৱতো কো অধিপ্পাযো? যে সুখেন অত্থিকা ভৱিস্সন্তি, তে পাপকম্মং [পাপকং কম্মং (ক.)] ন কৰিস্সন্তীতি অযং এত্থ ভগৱতো অধিপ্পাযো.

‘‘মিদ্ধী [পস্স ধ. প. ৩২৫] যদা হোতি মহগ্ঘসো চ, নিদ্দাযিতা সম্পৰিৱত্তসাযী;

মহাৱৰাহোৱ নিৱাপপুট্ঠো, পুনপ্পুনং গব্ভমুপেতি মন্দো’’তি.

ইধ ভগৱতো কো অধিপ্পাযো? যে জৰামৰণেন অট্টিযিতুকামা ভৱিস্সন্তি, তে ভৱিস্সন্তি ভোজনে মত্তঞ্ঞুনো ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰা পুব্বৰত্তাপৰৰত্তং জাগৰিযানুযোগমনুযুত্তা ৱিপস্সকা কুসলেসু ধম্মেসু সগাৰৱা চ সব্ৰহ্মচাৰীসু থেৰেসু নৱেসু মজ্ঝিমেসূতি অযং এত্থ ভগৱতো অধিপ্পাযো.

‘‘অপ্পমাদো অমতপদং [অমতং পদং (ক.) পস্স ধ. প. ২১], পমাদো মচ্চুনো পদং;

অপ্পমত্তা ন মীযন্তি, যে পমত্তা যথা মতা’’তি.

ইধ ভগৱতো কো অধিপ্পাযো? যে অমতপৰিযেসনং পৰিযেসিতুকামা ভৱিস্সন্তি, তে অপ্পমত্তা ৱিহৰিস্সন্তীতি অযং এত্থ ভগৱতো অধিপ্পাযো. অযং অধিপ্পাযো.

২৭. তত্থ কতমং নিদানং? যথা সো ধনিযো গোপালকো ভগৱন্তং আহ –

‘‘নন্দতি পুত্তেহি পুত্তিমা, গোমা [গোমিকো (সী.), গোপিকো (ক.) সু. নি. ৩৩; সং. নি. ১.১৪৪ পস্সিতব্বং] গোহি তথেৱ নন্দতি;

উপধী হি নৰস্স নন্দনা, ন হি সো নন্দতি যো নিৰূপধী’’তি.

ভগৱা আহ –

‘‘সোচতি পুত্তেহি পুত্তিমা, গোপিকো [গোমিকো (সী.)] গোহি তথেৱ সোচতি;

উপধী হি নৰস্স সোচনা, ন হি সো সোচতি যো নিৰূপধী’’তি.

ইমিনা ৱত্থুনা ইমিনা নিদানেন এৱং ঞাযতি ‘‘ইধ ভগৱা বাহিৰং পৰিগ্গহং উপধি আহা’’তি. যথা চ মাৰো পাপিমা গিজ্ঝকূটা পব্বতা পুথুসিলং পাতেসি, ভগৱা আহ –

‘‘সচেপি কেৱলং সব্বং, গিজ্ঝকূটং চলেস্সসি [চলেয্যাসি (ক.) পস্স সং. নি. ১.১৪৭];

নেৱ সম্মাৱিমুত্তানং, বুদ্ধানং অত্থি ইঞ্জিতং.

নভং ফলেয্যপ্পথৱী চলেয্য, সব্বেৱ পাণা উদ সন্তসেয্যুং;

সল্লম্পি চে উৰসি কম্পযেয্যুং [পকম্পযেয্যুং (সী.), কপ্পযেয্যুং (ক.)], উপধীসু তাণং ন কৰোন্তি বুদ্ধা’’তি.

ইমিনা ৱত্থুনা ইমিনা নিদানেন এৱং ঞাযতি ‘‘ইধ ভগৱা কাযং উপধিং আহা’’তি. যথা চাহ –

‘‘ন তং দড়্হং বন্ধনমাহু ধীৰা, যদাযসং দাৰুজপব্বজঞ্চ [দাৰুজং বব্বজঞ্চ (সী.) পস্স ধ. প. ৩৪৫];

সাৰত্তৰত্তা মণিকুণ্ডলেসু, পুত্তেসু দাৰেসু চ যা অপেক্খা’’তি.

ইমিনা ৱত্থুনা ইমিনা নিদানেন এৱং ঞাযতি ‘‘ইধ ভগৱা বাহিৰেসু ৱত্থূসু তণ্হং আহা’’তি. যথা চাহ –

‘‘এতং দড়্হং বন্ধনমাহু ধীৰা, ওহাৰিনং সিথিলং দুপ্পমুঞ্চং;

এতম্পি ছেত্ৱান পৰিব্বজন্তি, অনপেক্খিনো কামসুখং পহাযা’’তি.

ইমিনা ৱত্থুনা ইমিনা নিদানেন এৱং ঞাযতি ‘‘ইধ ভগৱা বাহিৰৱত্থুকায তণ্হায পহানং আহা’’তি. যথা চাহ –

‘‘আতুৰং অসুচিং পূতিং, দুগ্গন্ধং দেহনিস্সিতং;

পগ্ঘৰন্তং দিৱা ৰত্তিং, বালানং অভিনন্দিত’’ন্তি.

ইমিনা ৱত্থুনা ইমিনা নিদানেন এৱং ঞাযতি ‘‘ইধ ভগৱা অজ্ঝত্তিকৱত্থুকায তণ্হায পহানং আহা’’তি. যথা চাহ –

‘‘উচ্ছিন্দ [পস্স ধ. প. ২৮৫] সিনেহমত্তনো, কুমুদং সাৰদিকংৱ পাণিনা;

সন্তিমগ্গমেৱ ব্ৰূহয, নিব্বানং সুগতেন দেসিত’’ন্তি.

ইমিনা ৱত্থুনা ইমিনা নিদানেন এৱং ঞাযতি ‘‘ইধ ভগৱা অজ্ঝত্তিকৱত্থুকায তণ্হায পহানং আহা’’তি. ইদং নিদানং.

তত্থ কতমো পুব্বাপৰসন্ধি. যথাহ –

‘‘কামন্ধা জালসঞ্ছন্না, তণ্হাছদনছাদিতা;

পমত্তবন্ধনা [পমত্তবন্ধুনা উদা. ৬৪] বদ্ধা [বন্ধা (ক.) পস্স উদা. ৬৪], মচ্ছাৱ কুমিনামুখে;

জৰামৰণমন্ৱেন্তি, ৱচ্ছো খীৰপকোৱ মাতৰ’’ন্তি.

অযং কামতণ্হা ৱুত্তা. সা কতমেন পুব্বাপৰেন যুজ্জতি? যথাহ –

‘‘ৰত্তো অত্থং ন জানাতি, ৰত্তো ধম্মং ন পস্সতি;

অন্ধন্তমং তদা হোতি, যং ৰাগো সহতে নৰ’’ন্তি.

ইতি অন্ধতায চ সঞ্ছন্নতায চ সাযেৱ তণ্হা অভিলপিতা. যঞ্চাহ কামন্ধা জালসঞ্ছন্না, তণ্হাছদনছাদিতাতি. যঞ্চাহ ৰত্তো অত্থং ন জানাতি, ৰত্তো ধম্মং ন পস্সতীতি, ইমেহি পদেহি পৰিযুট্ঠানেহি সাযেৱ তণ্হা অভিলপিতা. যং অন্ধকাৰং, অযং দুক্খসমুদযো, যা চ তণ্হা পোনোভৱিকা, যঞ্চাহ কামাতি ইমে কিলেসকামা. যঞ্চাহ জালসঞ্ছন্নাতি তেসং যেৱ কামানং পযোগেন পৰিযুট্ঠানং দস্সেতি, তস্মা কিলেসৱসেন চ পৰিযুট্ঠানৱসেন চ তণ্হাবন্ধনং ৱুত্তং. যে এদিসিকা, তে জৰামৰণং অন্ৱেন্তি, অযং ভগৱতা যথানিক্খিত্তগাথাবলেন দস্সিতা জৰামৰণমন্ৱেন্তীতি.

‘‘যস্স পপঞ্চা ঠিতী চ নত্থি, সন্দানং পলিঘঞ্চ [পড়িঘঞ্চ (সী.) পস্স উদা. ৬৭] ৱীতিৱত্তো;

তং নিত্তণ্হং মুনিং চৰন্তং, ন ৱিজানাতি সদেৱকোপি লোকো’’তি.

পপঞ্চা নাম তণ্হাদিট্ঠিমানা, তদভিসঙ্খতা চ সঙ্খাৰা. ঠিতি নাম অনুসযা. সন্দানং নাম তণ্হায পৰিযুট্ঠানং, যানি ছত্তিংসতণ্হায জালিনিযা ৱিচৰিতানি. পলিঘো নাম মোহো. যে চ পপঞ্চা সঙ্খাৰা যা চ ঠিতি যং সন্দানঞ্চ যং পলিঘঞ্চ যো এতং সব্বং সমতিক্কন্তো, অযং ৱুচ্চতি নিত্তণ্হো ইতি.

২৮. তত্থ পৰিযুট্ঠানসঙ্খাৰা দিট্ঠধম্মৱেদনীযা ৱা উপপজ্জৱেদনীযা ৱা অপৰাপৰিযৱেদনীযা ৱা, এৱং তণ্হা তিৱিধং ফলং দেতি দিট্ঠে ৱা ধম্মে উপপজ্জে ৱা অপৰে ৱা পৰিযাযে. এৱং ভগৱা আহ ‘‘যং লোভপকতং কম্মং কৰোতি কাযেন ৱা ৱাচায ৱা মনসা ৱা, তস্স ৱিপাকং অনুভোতি দিট্ঠে ৱা ধম্মে উপপজ্জে ৱা অপৰে ৱা পৰিযাযে’’তি. ইদং ভগৱতো পুব্বাপৰেন যুজ্জতি. তত্থ পৰিযুট্ঠানং দিট্ঠধম্মৱেদনীযং ৱা কম্মং উপপজ্জৱেদনীযং ৱা কম্মং অপৰাপৰিযাযৱেদনীযং [অপৰাপৰিযৱেদনীযং (সী.)] ৱা কম্মং, এৱং কম্মং তিধা ৱিপচ্চতি দিট্ঠে ৱা ধম্মে উপপজ্জে ৱা অপৰে ৱা পৰিযাযে. যথাহ –

‘‘যঞ্চে বালো ইধ পাণাতিপাতী হোতি…পে… মিচ্ছাদিট্ঠি হোতি, তস্স দিট্ঠে ৱা ধম্মে ৱিপাকং পটিসংৱেদেতি উপপজ্জে ৱা অপৰে ৱা পৰিযাযে’’তি. ইদং ভগৱতো পুব্বাপৰেন যুজ্জতি. তত্থ পৰিযুট্ঠানং পটিসঙ্খানবলেন পহাতব্বং, সঙ্খাৰা দস্সনবলেন, ছত্তিংস তণ্হাৱিচৰিতানি ভাৱনাবলেন পহাতব্বানীতি এৱং তণ্হাপি তিধা পহীযতি. যা নিত্তণ্হাতা অযং সউপাদিসেসা নিব্বানধাতু. ভেদা কাযস্স অযং অনুপাদিসেসা নিব্বানধাতু.

পপঞ্চো নাম ৱুচ্চতি অনুবন্ধো. যঞ্চাহ ভগৱা ‘‘পপঞ্চেতি অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং চক্খুৱিঞ্ঞেয্যং ৰূপং আৰব্ভা’’তি. যঞ্চাহ ভগৱা – ‘‘অতীতে, ৰাধ, ৰূপে অনপেক্খো হোহি, অনাগতং ৰূপং মা অভিনন্দি, পচ্চুপ্পন্নস্স ৰূপস্স নিব্বিদায ৱিৰাগায নিৰোধায পটিনিস্সগ্গায পটিপজ্জা’’তি. ইদং ভগৱতো পুব্বাপৰেন যুজ্জতি. যো চাপি পপঞ্চো যে চ সঙ্খাৰা যা চ অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নস্স অভিনন্দনা, ইদং একত্থং. অপি চ অঞ্ঞমঞ্ঞেহি পদেহি অঞ্ঞমঞ্ঞেহি অক্খৰেহি অঞ্ঞমঞ্ঞেহি ব্যঞ্জনেহি অপৰিমাণা ধম্মদেসনা ৱুত্তা ভগৱতা. এৱং সুত্তেন সুত্তং সংসন্দযিত্ৱা পুব্বাপৰেন সদ্ধিং যোজযিত্ৱা সুত্তং নিদ্দিট্ঠং ভৱতি.

সো চাযং [স চাযং (সী.)] পুব্বাপৰো সন্ধি চতুব্বিধো অত্থসন্ধি ব্যঞ্জনসন্ধি দেসনাসন্ধি নিদ্দেসসন্ধীতি.

তত্থ অত্থসন্ধি ছপ্পদানি সঙ্কাসনা পকাসনা ৱিৱৰণা ৱিভজনা উত্তানীকম্মতা পঞ্ঞত্তীতি.

ব্যঞ্জনসন্ধি ছপ্পদানি অক্খৰং পদং ব্যঞ্জনং আকাৰো নিৰুত্তি নিদ্দেসোতি.

দেসনাসন্ধি ন চ পথৱিং নিস্সায ঝাযতি ঝাযী ঝাযতি চ. ন চ আপং নিস্সায ঝাযতি ঝাযী ঝাযতি চ, ন চ তেজং নিস্সায ঝাযতি ঝাযী ঝাযতি চ, ন চ ৱাযুং নিস্সায ঝাযতি ঝাযী ঝাযতি চ. ন চ আকাসানঞ্চাযতনং নিস্সায…পে… ন চ ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং নিস্সায…পে… ন চ আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং নিস্সায…পে… ন চ নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং নিস্সায…পে… ন চ ইমং লোকং নিস্সায…পে… ন চ পৰলোকং নিস্সায ঝাযতি ঝাযী ঝাযতি চ. যমিদং উভযমন্তৰেন দিট্ঠং সুতং মুতং ৱিঞ্ঞাতং পত্তং পৰিযেসিতং ৱিতক্কিতং ৱিচাৰিতং মনসানুচিন্তিতং, তম্পি নিস্সায ন ঝাযতি ঝাযী ঝাযতি চ. অযং সদেৱকে লোকে সমাৰকে সব্ৰহ্মকে সস্সমণব্ৰাহ্মণিযা পজায সদেৱমনুস্সায অনিস্সিতেন চিত্তেন ন ঞাযতি ঝাযন্তো.

যথা মাৰো পাপিমা গোধিকস্স কুলপুত্তস্স [পস্স সং. নি. ১.১৫৯] ৱিঞ্ঞাণং সমন্ৱেসন্তো ন জানাতি ন পস্সতি. সো হি পপঞ্চাতীতো তণ্হাপহানেন দিট্ঠিনিস্সযোপিস্স নত্থি. যথা চ গোধিকস্স, এৱং ৱক্কলিস্স সদেৱকেন লোকেন সমাৰকেন সব্ৰহ্মকেন সস্সমণব্ৰাহ্মণিযা পজায সদেৱমনুস্সায অনিস্সিতচিত্তা ন ঞাযন্তি ঝাযমানা. অযং দেসনাসন্ধি.

তত্থ কতমা নিদ্দেসসন্ধি? নিস্সিতচিত্তা অকুসলপক্খেন নিদ্দিসিতব্বা, অনিস্সিতচিত্তা কুসলপক্খেন নিদ্দিসিতব্বা. নিস্সিতচিত্তা কিলেসেন নিদ্দিসিতব্বা, অনিস্সিতচিত্তা ৱোদানেন নিদ্দিসিতব্বা. নিস্সিতচিত্তা সংসাৰপ্পৱত্তিযা নিদ্দিসিতব্বা, অনিস্সিতচিত্তা সংসাৰনিৱত্তিযা নিদ্দিসিতব্বা. নিস্সিতচিত্তা তণ্হায চ অৱিজ্জায চ নিদ্দিসিতব্বা, অনিস্সিতচিত্তা সমথেন চ ৱিপস্সনায চ নিদ্দিসিতব্বা. নিস্সিতচিত্তা অহিৰিকেন চ অনোত্তপ্পেন চ নিদ্দিসিতব্বা, অনিস্সিতচিত্তা হিৰিযা চ ওত্তপ্পেন চ নিদ্দিসিতব্বা. নিস্সিতচিত্তা অসতিযা চ অসম্পজঞ্ঞেন চ নিদ্দিসিতব্বা, অনিস্সিতচিত্তা সতিযা চ সম্পজঞ্ঞেন চ নিদ্দিসিতব্বা. নিস্সিতচিত্তা অযোনিযা চ অযোনিসোমনসিকাৰেন চ নিদ্দিসিতব্বা, অনিস্সিতচিত্তা যোনিযা চ যোনিসোমনসিকাৰেন চ নিদ্দিসিতব্বা. নিস্সিতচিত্তা কোসজ্জেন চ দোৱচস্সেন চ নিদ্দিসিতব্বা, অনিস্সিতচিত্তা ৱীৰিযাৰম্ভেন চ সোৱচস্সেন চ নিদ্দিসিতব্বা. নিস্সিতচিত্তা অস্সদ্ধিযেন চ পমাদেন চ নিদ্দিসিতব্বা, অনিস্সিতচিত্তা সদ্ধায চ অপ্পমাদেন চ নিদ্দিসিতব্বা. নিস্সিতচিত্তা অসদ্ধম্মস্সৱনেন চ অসংৱৰণেন চ নিদ্দিসিতব্বা, অনিস্সিতচিত্তা সদ্ধম্মস্সৱনেন চ সংৱৰেন চ নিদ্দিসিতব্বা. নিস্সিতচিত্তা অভিজ্ঝায চ ব্যাপাদেন চ নিদ্দিসিতব্বা, অনিস্সিতচিত্তা অনভিজ্ঝায চ অব্যাপাদেন চ নিদ্দিসিতব্বা. নিস্সিতচিত্তা নীৱৰণেহি চ সংযোজনিযেহি চ নিদ্দিসিতব্বা, অনিস্সিতচিত্তা ৰাগৱিৰাগায চ চেতোৱিমুত্তিযা অৱিজ্জাৱিৰাগায চ পঞ্ঞাৱিমুত্তিযা নিদ্দিসিতব্বা. নিস্সিতচিত্তা উচ্ছেদদিট্ঠিযা চ সস্সতদিট্ঠিযা চ নিদ্দিসিতব্বা, অনিস্সিতচিত্তা সউপাদিসেসায চ অনুপাদিসেসায চ নিব্বানধাতুযা নিদ্দিসিতব্বা. অযং নিদ্দেসসন্ধি. তেনাহ আযস্মা মহাকচ্চাযনো ‘‘নেৰুত্তমধিপ্পাযো’’তি.

নিযুত্তো চতুব্যূহো হাৰো.