২. গুহট্ঠকসুত্তনিদ্দেসো
অথ গুহট্ঠকসুত্তনিদ্দেসং ৱক্খতি –
৭. সত্তো গুহাযং বহুনাভিছন্নো, তিট্ঠং নৰো মোহনস্মিং পগাড়্হো;
দূৰে ৱিৱেকা হি তথাৱিধো সো, কামা হি লোকে ন হি সুপ্পহাযা.
সত্তো গুহাযং বহুনাভিছন্নোতি. সত্তোতি হি খো ৱুত্তং, অপি চ গুহা তাৱ ৱত্তব্বা. গুহা ৱুচ্চতি কাযো. কাযোতি ৱা গুহাতি ৱা দেহোতি ৱা সন্দেহোতি ৱা নাৱাতি ৱা ৰথোতি ৱা ধজোতি ৱা ৱম্মিকোতি ৱা নগৰন্তি ৱা নিড্ডন্তি ৱা কুটীতি ৱা গণ্ডোতি ৱা কুম্ভোতি ৱা নাগোতি ৱা কাযস্সেতং অধিৱচনং. সত্তো গুহাযন্তি গুহাযং সত্তো ৱিসত্তো আসত্তো লগ্গো লগ্গিতো পলিবুদ্ধো. যথা ভিত্তিখিলে ৱা নাগদন্তে ৱা গণ্ডং সত্তং ৱিসত্তং আসত্তং লগ্গং লগ্গিতং পলিবুদ্ধং; এৱমেৱ গুহাযং সত্তো ৱিসত্তো আসত্তো লগ্গো লগ্গিতো পলিবুদ্ধো. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা –
‘‘ৰূপে খো, ৰাধ, যো ছন্দো যো ৰাগো যা নন্দী যা তণ্হা যে উপযূপাদানা চেতসো অধিট্ঠানাভিনিৱেসানুসযা, তত্ৰ সত্তো তত্ৰ ৱিসত্তো; তস্মা সত্তোতি ৱুচ্চতি. ৱেদনায খো, ৰাধ…পে… সঞ্ঞায খো, ৰাধ… সঙ্খাৰেসু খো, ৰাধ… ৱিঞ্ঞাণে খো, ৰাধ, যো ছন্দো যো ৰাগো যা নন্দী যা তণ্হা যে উপযূপাদানা চেতসো অধিট্ঠানাভিনিৱেসানুসযা, তত্ৰ সত্তো তত্ৰ ৱিসত্তো; তস্মা সত্তোতি ৱুচ্চতি. সত্তোতি লগ্গনাধিৱচন’’ন্তি – সত্তো গুহাযং. বহুনাভিছন্নোতি বহুকেহি কিলেসেহি ছন্নো, ৰাগেন ছন্নো দোসেন ছন্নো মোহেন ছন্নো কোধেন ছন্নো উপনাহেন ছন্নো মক্খেন ছন্নো পড়াসেন ছন্নো ইস্সায ছন্নো মচ্ছৰিযেন ছন্নো মাযায ছন্নো সাঠেয্যেন ছন্নো থম্ভেন ছন্নো সাৰম্ভেন ছন্নো মানেন ছন্নো অতিমানেন ছন্নো মদেন ছন্নো পমাদেন ছন্নো. সব্বকিলেসেহি সব্বদুচ্চৰিতেহি সব্বদৰথেহি সব্বপৰিড়াহেহি সব্বসন্তাপেহি সব্বাকুসলাভিসঙ্খাৰেহি ছন্নো ৱিছন্নো উচ্ছন্নো আৱুতো নিৱুতো ওৱুতো [ওফুতো (স্যা.)] পিহিতো পটিচ্ছন্নো পটিকুজ্জিতোতি – সত্তো গুহাযং বহুনাভিছন্নো.
তিট্ঠং নৰো মোহনস্মিং পগাড়্হোতি তিট্ঠন্তো নৰো ৰত্তো ৰাগৱসেন তিট্ঠতি, দুট্ঠো দোসৱসেন তিট্ঠতি, মূড়্হো মোহৱসেন তিট্ঠতি, ৱিনিবদ্ধো মানৱসেন তিট্ঠতি, পৰামট্ঠো দিট্ঠিৱসেন তিট্ঠতি, ৱিক্খেপগতো উদ্ধচ্চৱসেন তিট্ঠতি, অনিট্ঠঙ্গতো ৱিচিকিচ্ছাৱসেন তিট্ঠতি, থামগতো অনুসযৱসেন তিট্ঠতি. এৱম্পি তিট্ঠং নৰো.
ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা – ‘‘সন্তি, ভিক্খৱে, চক্খুৱিঞ্ঞেয্যা ৰূপা ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযৰূপা কামূপসংহিতা ৰজনীযা, তঞ্চে ভিক্খু অভিনন্দতি অভিৱদতি অজ্ঝোসায তিট্ঠতি. সন্তি, ভিক্খৱে, সোতৱিঞ্ঞেয্যা সদ্দা…পে… ঘানৱিঞ্ঞেয্যা গন্ধা… জিৱ্হাৱিঞ্ঞেয্যা ৰসা… কাযৱিঞ্ঞেয্যা ফোট্ঠব্বা… মনোৱিঞ্ঞেয্যা ধম্মা ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযৰূপা কামূপসংহিতা ৰজনীযা, তঞ্চে ভিক্খু অভিনন্দতি অভিৱদতি অজ্ঝোসায তিট্ঠতী’’তি. এৱম্পি তিট্ঠং নৰো.
ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা – ‘‘ৰূপূপযং ৱা, ভিক্খৱে, ৱিঞ্ঞাণং তিট্ঠমানং তিট্ঠতি, ৰূপাৰম্মণং ৰূপপতিট্ঠং নন্দূপসেচনং ৱুদ্ধিং ৱিৰূড়্হিং ৱেপুল্লং আপজ্জতি. ৱেদনূপযং ৱা, ভিক্খৱে…পে… সঞ্ঞূপযং… সঙ্খাৰূপযং ৱা, ভিক্খৱে, ৱিঞ্ঞাণং তিট্ঠমানং তিট্ঠতি, সঙ্খাৰাৰম্মণং সঙ্খাৰপতিট্ঠং নন্দূপসেচনং ৱুদ্ধিং ৱিৰূড়্হিং ৱেপুল্লং আপজ্জতী’’তি. এৱম্পি তিট্ঠং নৰো.
ৱুত্তম্পি হেতং ভগৱতা – ‘‘কবড়ীকাৰে চে, ভিক্খৱে, আহাৰে অত্থি ৰাগো অত্থি নন্দী অত্থি তণ্হা, পতিট্ঠিতং তত্থ ৱিঞ্ঞাণং ৱিৰূড়্হং. যত্থ পতিট্ঠিতং ৱিঞ্ঞাণং ৱিৰূড়্হং, অত্থি তত্থ নামৰূপস্সাৱক্কন্তি. যত্থ অত্থি নামৰূপস্সাৱক্কন্তি, অত্থি তত্থ সঙ্খাৰানং ৱুদ্ধি. যত্থ অত্থি সঙ্খাৰানং ৱুদ্ধি, অত্থি তত্থ আযতিং পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তি. যত্থ অত্থি আযতিং পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তি, অত্থি তত্থ আযতিং জাতিজৰামৰণং. যত্থ অত্থি আযতিং জাতিজৰামৰণং, সসোকং তং, ভিক্খৱে, সৰজং সউপাযাসন্তি ৱদামী’’তি. এৱম্পি তিট্ঠং নৰো.
‘‘ফস্সে চে, ভিক্খৱে, আহাৰে…পে… মনোসঞ্চেতনায চে, ভিক্খৱে, আহাৰে… ৱিঞ্ঞাণে চে, ভিক্খৱে, আহাৰে অত্থি ৰাগো অত্থি নন্দী অত্থি তণ্হা, পতিট্ঠিতং তত্থ ৱিঞ্ঞাণং ৱিৰূড়্হং. যত্থ পতিট্ঠিতং ৱিঞ্ঞাণং ৱিৰূড়্হং, অত্থি তত্থ নামৰূপস্সাৱক্কন্তি. যত্থ অত্থি নামৰূপস্সাৱক্কন্তি, অত্থি তত্থ সঙ্খাৰানং ৱুদ্ধি. যত্থ অত্থি সঙ্খাৰানং ৱুদ্ধি, অত্থি তত্থ আযতিং পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তি. যত্থ অত্থি আযতিং পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তি, অত্থি তত্থ আযতিং জাতিজৰামৰণং. যত্থ অত্থি আযতিং জাতিজৰামৰণং, সসোকং তং, ভিক্খৱে, সৰজং সউপাযাসন্তি ৱদামী’’তি. এৱম্পি তিট্ঠং নৰো.
মোহনস্মিং পগাড়্হোতি. মোহনা ৱুচ্চন্তি পঞ্চ কামগুণা. চক্খুৱিঞ্ঞেয্যা ৰূপা ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযৰূপা কামূপসংহিতা ৰজনীযা; সোতৱিঞ্ঞেয্যা সদ্দা… ঘানৱিঞ্ঞেয্যা গন্ধা… জিৱ্হাৱিঞ্ঞেয্যা ৰসা… কাযৱিঞ্ঞেয্যা ফোট্ঠব্বা ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযৰূপা কামূপসংহিতা ৰজনীযা. কিং কাৰণা মোহনা ৱুচ্চন্তি পঞ্চ কামগুণা? যেভুয্যেন দেৱমনুস্সা পঞ্চসু কামগুণেসু মুয্হন্তি সম্মুয্হন্তি সম্পমুয্হন্তি, মূড়্হা সম্মূড়্হা সম্পমূড়্হা অৱিজ্জায অন্ধীকতা আৱুতা নিৱুতা ওৱুতা পিহিতা পটিচ্ছন্না পটিকুজ্জিতা, তং কাৰণা মোহনা ৱুচ্চন্তি পঞ্চ কামগুণা. মোহনস্মিং পগাড়্হোতি মোহনস্মিং পগাড়্হো ওগাড়্হো অজ্ঝোগাড়্হো নিমুগ্গোতি – তিট্ঠং নৰো মোহনস্মিং পগাড়্হো.
দূৰে ৱিৱেকা হি তথাৱিধো সোতি. ৱিৱেকাতি তযো ৱিৱেকা – কাযৱিৱেকো, চিত্তৱিৱেকো, উপধিৱিৱেকো. কতমো কাযৱিৱেকো? ইধ ভিক্খু ৱিৱিত্তং সেনাসনং ভজতি অৰঞ্ঞং ৰুক্খমূলং পব্বতং কন্দৰং গিৰিগুহং সুসানং ৱনপত্থং অব্ভোকাসং পলালপুঞ্জং. কাযেন ৱিৱিত্তো ৱিহৰতি. সো একো গচ্ছতি, একো তিট্ঠতি, একো নিসীদতি, একো সেয্যং কপ্পেতি, একো গামং পিণ্ডায পৱিসতি, একো পটিক্কমতি, একো ৰহো নিসীদতি, একো চঙ্কমং অধিট্ঠাতি, একো চৰতি ৱিহৰতি ইৰিযতি ৱত্ততি পালেতি যপেতি যাপেতি. অযং কাযৱিৱেকো.
কতমো চিত্তৱিৱেকো? পঠমং ঝানং সমাপন্নস্স নীৱৰণেহি চিত্তং ৱিৱিত্তং হোতি. দুতিযং ঝানং সমাপন্নস্স ৱিতক্কৱিচাৰেহি চিত্তং ৱিৱিত্তং হোতি. ততিযং ঝানং সমাপন্নস্স পীতিযা চিত্তং ৱিৱিত্তং হোতি. চতুত্থং ঝানং সমাপন্নস্স সুখদুক্খেহি চিত্তং ৱিৱিত্তং হোতি. আকাসানঞ্চাযতনং সমাপন্নস্স ৰূপসঞ্ঞায পটিঘসঞ্ঞায নানত্তসঞ্ঞায চিত্তং ৱিৱিত্তং হোতি. ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমাপন্নস্স আকাসানঞ্চাযতনসঞ্ঞায চিত্তং ৱিৱিত্তং হোতি. আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সমাপন্নস্স ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসঞ্ঞায চিত্তং ৱিৱিত্তং হোতি. নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং সমাপন্নস্স আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঞ্ঞায চিত্তং ৱিৱিত্তং হোতি. সোতাপন্নস্স সক্কাযদিট্ঠিযা ৱিচিকিচ্ছায সীলব্বতপৰামাসা দিট্ঠানুসযা ৱিচিকিচ্ছানুসযা, তদেকট্ঠেহি চ কিলেসেহি চিত্তং ৱিৱিত্তং হোতি. সকদাগামিস্স ওড়াৰিকা কামৰাগসঞ্ঞোজনা পটিঘসঞ্ঞোজনা ওড়াৰিকা কামৰাগানুসযা পটিঘানুসযা, তদেকট্ঠেহি চ কিলেসেহি চিত্তং ৱিৱিত্তং হোতি. অনাগামিস্স অনুসহগতা কামৰাগসঞ্ঞোজনা পটিঘসঞ্ঞোজনা অনুসহগতা কামৰাগানুসযা পটিঘানুসযা, তদেকট্ঠেহি চ কিলেসেহি চিত্তং ৱিৱিত্তং হোতি. অৰহতো ৰূপাৰূপৰাগা মানা উদ্ধচ্চা অৱিজ্জায মানানুসযা ভৱৰাগানুসযা অৱিজ্জানুসযা, তদেকট্ঠেহি চ কিলেসেহি বহিদ্ধা চ সব্বনিমিত্তেহি চিত্তং ৱিৱিত্তং হোতি. অযং চিত্তৱিৱেকো.
কতমো উপধিৱিৱেকো? উপধি ৱুচ্চন্তি কিলেসা চ খন্ধা চ অভিসঙ্খাৰা চ. উপধিৱিৱেকো ৱুচ্চতি অমতং নিব্বানং. যো সব্বসঙ্খাৰসমথো সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গো তণ্হক্খযো ৱিৰাগো নিৰোধো নিব্বানং. অযং উপধিৱিৱেকো. কাযৱিৱেকো চ ৱিৱেকট্ঠকাযানং [ৱূপকট্ঠকাযানং (স্যা.)] নেক্খম্মাভিৰতানং, চিত্তৱিৱেকো চ পৰিসুদ্ধচিত্তানং পৰমৱোদানপ্পত্তানং, উপধিৱিৱেকো চ নিৰূপধীনং পুগ্গলানং ৱিসঙ্খাৰগতানং.
দূৰে ৱিৱেকা হীতি. যো সো এৱং গুহাযং সত্তো, এৱং বহুকেহি কিলেসেহি ছন্নো, এৱং মোহনস্মিং পগাড়্হো, সো কাযৱিৱেকাপি দূৰে, চিত্তৱিৱেকাপি দূৰে, উপধিৱিৱেকাপি দূৰে ৱিদূৰে সুৱিদূৰে ন সন্তিকে ন সামন্তা অনাসন্নে ৱিৱেকট্ঠে [ৱৱকট্ঠে (সী.), অনুপকট্ঠে (স্যা.)]. তথাৱিধোতি তাদিসো তস্সণ্ঠিতো তপ্পকাৰো তপ্পটিভাগো যো সো মোহনস্মিং পগাড়্হোতি – দূৰে ৱিৱেকা হি তথাৱিধো সো.
কামা হি লোকে ন হি সুপ্পহাযাতি. কামাতি উদ্দানতো দ্ৱে কামা – ৱত্থুকামা চ কিলেসকামা চ. কতমে ৱত্থুকামা? মনাপিকা ৰূপা মনাপিকা সদ্দা মনাপিকা গন্ধা মনাপিকা ৰসা মনাপিকা ফোট্ঠব্বা, অত্থৰণা পাৱুৰণা দাসিদাসা অজেড়কা কুক্কুটসূকৰা হত্থিগৱাস্সৱড়ৱা, খেত্তং ৱত্থু হিৰঞ্ঞং সুৱণ্ণং, গামনিগমৰাজধানিযো ৰট্ঠঞ্চ জনপদো চ কোসো চ কোট্ঠাগাৰঞ্চ, যং কিঞ্চি ৰজনীযং ৱত্থু – ৱত্থুকামা. অপি চ অতীতা কামা অনাগতা কামা পচ্চুপ্পন্না কামা, অজ্ঝত্তা কামা বহিদ্ধা কামা অজ্ঝত্তবহিদ্ধা কামা, হীনা কামা মজ্ঝিমা কামা পণীতা কামা, আপাযিকা কামা মানুসিকা কামা দিব্বা কামা পচ্চুপট্ঠিতা কামা, নিম্মিতা কামা অনিম্মিতা কামা পৰনিম্মিতা কামা, পৰিগ্গহিতা কামা অপৰিগ্গহিতা কামা, মমাযিতা কামা অমমাযিতা কামা, সব্বেপি কামাৱচৰা ধম্মা, সব্বেপি ৰূপাৱচৰা ধম্মা, সব্বেপি অৰূপাৱচৰা ধম্মা, তণ্হাৱত্থুকা তণ্হাৰম্মণা কামনীযট্ঠেন ৰজনীযট্ঠেন মদনীযট্ঠেন কামা. ইমে ৱুচ্চন্তি ৱত্থুকামা.
কতমে কিলেসকামা? ছন্দো কামো ৰাগো কামো ছন্দৰাগো কামো, সঙ্কপ্পো কামো ৰাগো কামো সঙ্কপ্পৰাগো কামো, যো কামেসু কামচ্ছন্দো কামৰাগো কামনন্দী কামতণ্হা কামস্নেহো কামপৰিড়াহো কামমুচ্ছা কামজ্ঝোসানং কামোঘো কামযোগো কামুপাদানং কামচ্ছন্দনীৱৰণং.
‘‘অদ্দসং কাম তে মূলং, সঙ্কপ্পা কাম জাযসি;
ন তং সঙ্কপ্পযিস্সামি, এৱং কাম ন হোহিসী’’তি. –
ইমে ৱুচ্চন্তি কিলেসকামা. লোকেতি অপাযলোকে মনুস্সলোকে দেৱলোকে, খন্ধলোকে ধাতুলোকে আযতনলোকে. কামা হি লোকে ন হি সুপ্পহাযাতি. কামা হি লোকে দুপ্পহাযা দুচ্চজ্জা দুপ্পৰিচ্চজ্জা দুন্নিম্মদযা দুন্নিৱেঠযা দুব্বিনিৱেঠযা দুত্তৰা দুপ্পতৰা দুস্সমতিক্কমা দুব্বিনিৱত্তাতি – কামা হি লোকে ন হি সুপ্পহাযা.
তেনাহ ভগৱা –
‘‘সত্তো গুহাযং বহুনাভিছন্নো, তিট্ঠং নৰো মোহনস্মিং পগাড়্হো;
দূৰে ৱিৱেকা হি তথাৱিধো সো, কামা হি লোকে ন হি সুপ্পহাযা’’তি.
৮. ইচ্ছানিদানা ভৱসাতবদ্ধা, তে দুপ্পমুঞ্চা ন হি অঞ্ঞমোক্খা;
পচ্ছা পুৰে ৱাপি অপেক্খমানা, ইমে ৱ কামে পুৰিমে ৱ জপ্পং.
ইচ্ছানিদানা ভৱসাতবদ্ধাতি. ইচ্ছা ৱুচ্চতি তণ্হা. যো ৰাগো সাৰাগো অনুনযো অনুৰোধো নন্দী নন্দিৰাগো, চিত্তস্স সাৰাগো ইচ্ছা মুচ্ছা অজ্ঝোসানং গেধো পলিগেধো সঙ্গো পঙ্কো, এজা মাযা জনিকা সঞ্জননী সিব্বিনী জালিনী সৰিতা ৱিসত্তিকা, সুত্তং ৱিসটা আযূহিনী দুতিযা পণিধি ভৱনেত্তি, ৱনং ৱনথো সন্ধৱো স্নেহো অপেক্খা পটিবন্ধু, আসা আসীসনা আসীসিতত্তং, ৰূপাসা সদ্দাসা গন্ধাসা ৰসাসা ফোট্ঠব্বাসা, লাভাসা ধনাসা পুত্তাসা জীৱিতাসা, জপ্পা পজপ্পা অভিজপ্পা জপ্পনা জপ্পিতত্তং লোলুপ্পং লোলুপ্পাযনা লোলুপ্পাযিতত্তং পুচ্ছঞ্ছিকতা সাধুকম্যতা, অধম্মৰাগো ৱিসমলোভো নিকন্তি নিকামনা পত্থনা পিহনা সম্পত্থনা, কামতণ্হা ভৱতণ্হা ৱিভৱতণ্হা, ৰূপতণ্হা অৰূপতণ্হা নিৰোধতণ্হা, ৰূপতণ্হা সদ্দতণ্হা গন্ধতণ্হা ৰসতণ্হা ফোট্ঠব্বতণ্হা ধম্মতণ্হা, ওঘো যোগো গন্থো উপাদানং আৱৰণং নীৱৰণং ছদনং বন্ধনং, উপক্কিলেসো অনুসযো পৰিযুট্ঠানং লতা ৱেৱিচ্ছং, দুক্খমূলং দুক্খনিদানং দুক্খপ্পভৱো মাৰপাসো মাৰবড়িসং মাৰৱিসযো, তণ্হানদী তণ্হাজালং তণ্হাগদ্দুলং তণ্হাসমুদ্দো অভিজ্ঝা লোভো অকুসলমূলং. ইচ্ছানিদানাতি ইচ্ছানিদানকা ইচ্ছাহেতুকা ইচ্ছাপচ্চযা ইচ্ছাকাৰণা ইচ্ছাপভৱাতি – ইচ্ছানিদানা.
ভৱসাতবদ্ধাতি. একং ভৱসাতং – সুখা ৱেদনা. দ্ৱে ভৱসাতানি – সুখা চ ৱেদনা ইট্ঠঞ্চ ৱত্থু. তীণি ভৱসাতানি – যোব্বঞ্ঞং, আৰোগ্যং, জীৱিতং. চত্তাৰি ভৱসাতানি – লাভো, যসো, পসংসা, সুখং. পঞ্চ ভৱসাতানি – মনাপিকা ৰূপা, মনাপিকা সদ্দা, মনাপিকা গন্ধা, মনাপিকা ৰসা, মনাপিকা ফোট্ঠব্বা. ছ ভৱসাতানি – চক্খুসম্পদা, সোতসম্পদা, ঘানসম্পদা, জিৱ্হাসম্পদা, কাযসম্পদা, মনোসম্পদা. ভৱসাতবদ্ধা, সুখায ৱেদনায সাতবদ্ধা, ইট্ঠস্মিং ৱত্থুস্মিং বদ্ধা, যোব্বঞ্ঞে বদ্ধা, আৰোগ্যে বদ্ধা, জীৱিতে বদ্ধা, লাভে বদ্ধা, যসে বদ্ধা, পসংসাযং বদ্ধা, সুখে বদ্ধা, মনাপিকেসু ৰূপেসু বদ্ধা, সদ্দেসু… গন্ধেসু… ৰসেসু… মনাপিকেসু ফোট্ঠব্বেসু বদ্ধা, চক্খুসম্পদায বদ্ধা, সোতঘানজিৱ্হাকাযমনোসম্পদায বদ্ধা, ৱিবদ্ধা আবদ্ধা লগ্গা লগ্গিতা পলিবদ্ধাতি – ইচ্ছানিদানা ভৱসাতবদ্ধা.
তে দুপ্পমুঞ্চা ন হি অঞ্ঞমোক্খাতি তে ৱা ভৱসাতৱত্থূ দুপ্পমুঞ্চা, সত্তা ৱা এত্তো দুম্মোচযা. কথং তে ভৱসাতৱত্থূ দুপ্পমুঞ্চা? সুখা ৱেদনা দুপ্পমুঞ্চা, ইট্ঠং ৱত্থু দুপ্পমুঞ্চং, যোব্বঞ্ঞং দুপ্পমুঞ্চং, আৰোগ্যং দুপ্পমুঞ্চং, জীৱিতং দুপ্পমুঞ্চং, লাভো দুপ্পমুঞ্চো, যসো দুপ্পমুঞ্চো, পসংসা দুপ্পমুঞ্চা, সুখং দুপ্পমুঞ্চং, মনাপিকা ৰূপা দুপ্পমুঞ্চা, মনাপিকা সদ্দা… গন্ধা… ৰসা… ফোট্ঠব্বা দুপ্পমুঞ্চা, চক্খুসম্পদা দুপ্পমুঞ্চা, সোতঘানজিৱ্হাকাযমনোসম্পদা দুপ্পমুঞ্চা দুম্মোচযা দুপ্পমোচযা দুন্নিৱেঠযা দুব্বিনিৱেঠযা, দুত্তৰা দুপ্পতৰা দুস্সমতিক্কমা দুব্বিনিৱত্তা. এৱং তে ভৱসাতৱত্থূ দুপ্পমুঞ্চা.
কথং সত্তা এত্তো দুম্মোচযা? সুখায ৱেদনায সত্তা দুম্মোচযা, ইট্ঠস্মা ৱত্থুস্মা দুম্মোচযা, যোব্বঞ্ঞা দুম্মোচযা, আৰোগ্যা দুম্মোচযা, জীৱিতা দুম্মোচযা, লাভা দুম্মোচযা, যসা দুম্মোচযা, পসংসায দুম্মোচযা, সুখা দুম্মোচযা, মনাপিকেহি ৰূপেহি দুম্মোচযা, মনাপিকেহি সদ্দেহি… গন্ধেহি… ৰসেহি… ফোট্ঠব্বেহি দুম্মোচযা, চক্খুসম্পদায দুম্মোচযা, সোতঘানজিৱ্হাকাযমনোসম্পদায দুম্মোচযা দুৰুদ্ধৰা [দুদ্ধৰা (ক.)], দুস্সমুদ্ধৰা দুব্বুট্ঠাপযা দুস্সমুট্ঠাপযা দুন্নিৱেঠযা দুব্বিনিৱেঠযা দুত্তৰা দুপ্পতৰা দুস্সমতিক্কমা দুব্বিনিৱত্তা. এৱং সত্তা এত্তো দুম্মোচযাতি – তে দুপ্পমুঞ্চা.
ন হি অঞ্ঞমোক্খাতি তে অত্তনা পলিপপলিপন্না ন সক্কোন্তি পৰং পলিপপলিপন্নং উদ্ধৰিতুং. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা – ‘‘সো ৱত, চুন্দ, অত্তনা পলিপপলিপন্নো পৰং পলিপপলিপন্নং উদ্ধৰিস্সতীতি নেতং ঠানং ৱিজ্জতি. সো ৱত, চুন্দ, অত্তনা অদন্তো অৱিনীতো অপৰিনিব্বুতো পৰং দমেস্সতি ৱিনেস্সতি পৰিনিব্বাপেস্সতীতি নেতং ঠানং ৱিজ্জতী’’তি. এৱম্পি ন হি অঞ্ঞমোক্খা.
অথ ৱা নত্থঞ্ঞো কোচি মোচেতা. তে যদি মুঞ্চেয্যুং, সকেন থামেন সকেন বলেন সকেন ৱীৰিযেন সকেন পৰক্কমেন সকেন পুৰিসথামেন সকেন পুৰিসবলেন সকেন পুৰিসৱীৰিযেন সকেন পুৰিসপৰক্কমেন অত্তনা সম্মাপটিপদং অনুলোমপটিপদং অপচ্চনীকপটিপদং অন্ৱত্থপটিপদং ধম্মানুধম্মপটিপদং পটিপজ্জমানা মুঞ্চেয্যুন্তি. এৱম্পি ন হি অঞ্ঞমোক্খা.
ৱুত্তম্পি হেতং ভগৱতা –
‘‘নাহং সহিস্সামি পমোচনায, কথংকথিং ধোতক কিঞ্চি লোকে;
ধম্মঞ্চ সেট্ঠং অভিজানমানো, এৱং তুৱং ওঘমিমং তৰেসী’’তি.
এৱম্পি ন হি অঞ্ঞমোক্খা.
ৱুত্তম্পি হেতং ভগৱতা –
‘‘অত্তনাৱ কতং পাপং, অত্তনা সংকিলিস্সতি;
অত্তনা অকতং পাপং, অত্তনাৱ ৱিসুজ্ঝতি;
সুদ্ধী অসুদ্ধি পচ্চত্তং, নাঞ্ঞো অঞ্ঞং ৱিসোধযে’’তি.
এৱম্পি ন হি অঞ্ঞমোক্খা.
ৱুত্তম্পি হেতং ভগৱতা – ‘‘এৱমেৱ খো, ব্ৰাহ্মণ, তিট্ঠতেৱ নিব্বানং, তিট্ঠতি নিব্বানগামিমগ্গো, তিট্ঠামহং সমাদপেতা. অথ চ পন মম সাৱকা মযা এৱং ওৱদিযমানা এৱং অনুসাসিযমানা অপ্পেকচ্চে অচ্চন্তনিট্ঠং নিব্বানং আৰাধেন্তি, একচ্চে নাৰাধেন্তি. এত্থ ক্যাহং, ব্ৰাহ্মণ, কৰোমি? মগ্গক্খাযী, ব্ৰাহ্মণ, তথাগতো. মগ্গং বুদ্ধো আচিক্খতি. অত্তনা পটিপজ্জমানা মুঞ্চেয্যু’’ন্তি. এৱম্পি ন হি অঞ্ঞমোক্খাতি – তে দুপ্পমুঞ্চা ন হি অঞ্ঞমোক্খা.
পচ্ছা পুৰে ৱাপি অপেক্খমানাতি. পচ্ছা ৱুচ্চতি অনাগতং, পুৰে ৱুচ্চতি অতীতং. অপি চ অতীতং উপাদায অনাগতঞ্চ পচ্চুপ্পন্নঞ্চ পচ্ছা, অনাগতং উপাদায অতীতঞ্চ পচ্চুপ্পন্নঞ্চ পুৰে. কথং পুৰে অপেক্খং কৰোতি? ‘‘এৱংৰূপো অহোসিং অতীতমদ্ধান’’ন্তি তত্থ নন্দিং সমন্নানেতি. ‘‘এৱংৱেদনো অহোসিং… এৱংসঞ্ঞো অহোসিং… এৱংসঙ্খাৰো অহোসিং… এৱংৱিঞ্ঞাণো অহোসিং অতীতমদ্ধান’’ন্তি তত্থ নন্দিং সমন্নানেতি. এৱম্পি পুৰে অপেক্খং কৰোতি.
অথ ৱা ‘‘ইতি মে চক্খু অহোসি অতীতমদ্ধানং, ইতি ৰূপা’’তি – তত্থ ছন্দৰাগপটিবদ্ধং হোতি ৱিঞ্ঞাণং. ছন্দৰাগপটিবদ্ধত্তা ৱিঞ্ঞাণস্স তদভিনন্দতি. তদভিনন্দন্তো এৱম্পি পুৰে অপেক্খং কৰোতি. ‘‘ইতি মে সোতং অহোসি অতীতমদ্ধানং, ইতি সদ্দা’’তি…পে… ‘‘ইতি মে ঘানং অহোসি অতীতমদ্ধানং, ইতি গন্ধা’’তি… ‘‘ইতি মে জিৱ্হা অহোসি অতীতমদ্ধানং, ইতি ৰসা’’তি… ‘‘ইতি মে কাযো অহোসি অতীতমদ্ধানং, ইতি ফোট্ঠব্বা’’তি… ‘‘ইতি মে মনো অহোসি অতীতমদ্ধানং, ইতি ধম্মা’’তি – তত্থ ছন্দৰাগপটিবদ্ধং হোতি ৱিঞ্ঞাণং. ছন্দৰাগপটিবদ্ধত্তা ৱিঞ্ঞাণস্স তদভিনন্দতি. তদভিনন্দন্তো এৱম্পি পুৰে অপেক্খং কৰোতি.
অথ ৱা যানিস্স তানি পুব্বে মাতুগামেন সদ্ধিং হসিতলপিতকীড়িতানি তদস্সাদেতি তং নিকামেতি, তেন চ ৱিত্তিং আপজ্জতি. এৱম্পি পুৰে অপেক্খং কৰোতি.
কথং পচ্ছা অপেক্খং কৰোতি? ‘‘এৱংৰূপো সিযং অনাগতমদ্ধান’’ন্তি তত্থ নন্দিং সমন্নানেতি. ‘‘এৱংৱেদনো সিযং… এৱংসঞ্ঞো সিযং… এৱংসঙ্খাৰো সিযং… এৱংৱিঞ্ঞাণো সিযং অনাগতমদ্ধান’’ন্তি তত্থ নন্দিং সমন্নানেতি. এৱম্পি পচ্ছা অপেক্খং কৰোতি.
অথ ৱা ‘‘ইতি মে চক্খু সিযা অনাগতমদ্ধানং, ইতি ৰূপা’’তি – অপ্পটিলদ্ধস্স পটিলাভায চিত্তং পণিদহতি. চেতসো পণিধানপচ্চযা তদভিনন্দতি. তদভিনন্দন্তো এৱম্পি পচ্ছা অপেক্খং কৰোতি. ‘‘ইতি মে সোতং সিযা অনাগতমদ্ধানং, ইতি সদ্দা’’তি… ‘‘ইতি মে ঘানং সিযা অনাগতমদ্ধানং, ইতি গন্ধা’’তি… ‘‘ইতি মে জিৱ্হা সিযা অনাগতমদ্ধানং, ইতি ৰসা’’তি… ‘‘ইতি মে কাযো সিযা অনাগতমদ্ধানং, ইতি ফোট্ঠব্বা’’তি… ‘‘ইতি মে মনো সিযা অনাগতমদ্ধানং, ইতি ধম্মা’’তি – অপ্পটিলদ্ধস্স পটিলাভায চিত্তং পণিদহতি. চেতসো পণিধানপচ্চযা তদভিনন্দতি. তদভিনন্দন্তো এৱম্পি পচ্ছা অপেক্খং কৰোতি.
অথ ৱা ‘‘ইমিনাহং সীলেন ৱা ৱতেন ৱা তপেন ৱা ব্ৰহ্মচৰিযেন ৱা দেৱো ৱা ভৱিস্সামি দেৱঞ্ঞতৰো ৱা’’তি – অপ্পটিলদ্ধস্স পটিলাভায চিত্তং পণিদহতি. চেতসো পণিধানপচ্চযা তদভিনন্দতি. তদভিনন্দন্তো এৱম্পি পচ্ছা অপেক্খং কৰোতীতি – পচ্ছা পুৰে ৱাপি অপেক্খমানা.
ইমে ৱ কামে পুৰিমে ৱ জপ্পন্তি. ইমে ৱ কামেতি পচ্চুপ্পন্নে পঞ্চ কামগুণে ইচ্ছন্তা সাদিযন্তা পত্থযন্তা পিহযন্তা অভিজপ্পন্তা. পুৰিমে ৱ জপ্পন্তি অতীতে পঞ্চ কামগুণে জপ্পন্তা পজপ্পন্তা অভিজপ্পন্তাতি – ইমে ৱ কামে পুৰিমে ৱ জপ্পং.
তেনাহ ভগৱা –
‘‘ইচ্ছানিদানা ভৱসাতবদ্ধা, তে দুপ্পমুঞ্চা ন হি অঞ্ঞমোক্খা;
পচ্ছা পুৰে ৱাপি অপেক্খমানা, ইমে ৱ কামে পুৰিমে ৱ জপ্প’’ন্তি.
৯. কামেসু গিদ্ধা পসুতা পমূড়্হা, অৱদানিযা তে ৱিসমে নিৱিট্ঠা;
দুক্খূপনীতা পৰিদেৱযন্তি, কিংসূ ভৱিস্সাম ইতো চুতাসে.
কামেসু গিদ্ধা পসুতা পমূড়্হাতি. কামাতি উদ্দানতো দ্ৱে কামা – ৱত্থুকামা চ কিলেসকামা চ…পে… ইমে ৱুচ্চন্তি ৱত্থুকামা…পে… ইমে ৱুচ্চন্তি কিলেসকামা. গেধো ৱুচ্চতি তণ্হা. যো ৰাগো সাৰাগো…পে… অভিজ্ঝা লোভো অকুসলমূলং. কিলেসকামেন ৱত্থুকামেসু ৰত্তা গিদ্ধা গধিতা মুচ্ছিতা অজ্ঝোসন্না [অজ্ঝোপন্না (সী. স্যা.)] লগ্গা লগ্গিতা পলিবুদ্ধাতি – কামেসু গিদ্ধা.
পসুতাতি যেপি কামে এসন্তি গৱেসন্তি পৰিযেসন্তি, তচ্চৰিতা তব্বহুলা তগ্গৰুকা, তন্নিন্না তপ্পোণা তপ্পব্ভাৰা তদধিমুত্তা তদধিপতেয্যা, তেপি কামপসুতা. যেপি তণ্হাৱসেন ৰূপে এসন্তি গৱেসন্তি পৰিযেসন্তি… সদ্দে… গন্ধে… ৰসে… ফোট্ঠব্বে…পে… পৰিযেসন্তি তচ্চৰিতা তব্বহুলা তগ্গৰুকা, তন্নিন্না তপ্পোণা তপ্পব্ভাৰা তদধিমুত্তা তদধিপতেয্যা, তেপি কামপসুতা. যেপি তণ্হাৱসেন ৰূপে পটিলভন্তি… সদ্দে… গন্ধে … ৰসে… ফোট্ঠব্বে পটিলভন্তি তচ্চৰিতা তব্বহুলা তগ্গৰুকা, তন্নিন্না তপ্পোণা তপ্পব্ভাৰা তদধিমুত্তা তদধিপতেয্যা, তেপি কামপসুতা. যেপি তণ্হাৱসেন ৰূপে পৰিভুঞ্জন্তি … সদ্দে… গন্ধে… ৰসে… ফোট্ঠব্বে পৰিভুঞ্জন্তি তচ্চৰিতা তব্বহুলা তগ্গৰুকা, তন্নিন্না তপ্পোণা তপ্পব্ভাৰা তদধিমুত্তা তদধিপতেয্যা, তেপি কামপসুতা. যথা কলহকাৰকো কলহপসুতো, কম্মকাৰকো কম্মপসুতো, গোচৰে চৰন্তো গোচৰপসুতো, ঝাযী ঝানপসুতো; এৱমেৱ যেপি কামে এসন্তি গৱেসতি পৰিযেসন্তি, তচ্চৰিতা তব্বহুলা তগ্গৰুকা তন্নিন্না তপ্পোণা তপ্পব্ভাৰা তদধিমুত্তা তদধিপতেয্যা, তেপি কামপসুতা. যেপি তণ্হাৱসেন ৰূপে এসন্তি গৱেসন্তি পৰিযেসন্তি… সদ্দে… গন্ধে… ৰসে… ফোট্ঠব্বে…পে… পৰিযেসন্তি তচ্চৰিতা তব্বহুলা তগ্গৰুকা তন্নিন্না তপ্পোণা তপ্পব্ভাৰা তদধিমুত্তা তদধিপতেয্যা, তেপি কামপসুতা. যেপি তণ্হাৱসেন ৰূপে পটিলভন্তি… সদ্দে… গন্ধে… ৰসে… ফোট্ঠব্বে পটিলভন্তি তচ্চৰিতা তব্বহুলা তগ্গৰুকা, তন্নিন্না তপ্পোণা তপ্পব্ভাৰা তদধিমুত্তা তদধিপতেয্যা, তেপি কামপসুতা. যেপি তণ্হাৱসেন ৰূপে পৰিভুঞ্জন্তি… সদ্দে… গন্ধে… ৰসে… ফোট্ঠব্বে পৰিভুঞ্জন্তি তচ্চৰিতা তব্বহুলা তগ্গৰুকা, তন্নিন্না তপ্পোণা তপ্পব্ভাৰা তদধিমুত্তা তদধিপতেয্যা, তেপি কামপসুতা.
পমূড়্হাতি যেভুয্যেন দেৱমনুস্সা পঞ্চসু কামগুণেসু মুয্হন্তি সম্মুয্হন্তি সম্পমুয্হন্তি মূড়্হা সম্মূড়্হা সম্পমূড়্হা অৱিজ্জায অন্ধীকতা আৱুতা নিৱুতা ওৱুতা পিহিতা পটিচ্ছন্না পটিকুজ্জিতাতি – কামেসু গিদ্ধা পসুতা পমূড়্হা.
অৱদানিযা তে ৱিসমে নিৱিট্ঠাতি. অৱদানিযাতি অৱগচ্ছন্তীতিপি অৱদানিযা, মচ্ছৰিনোপি ৱুচ্চন্তি অৱদানিযা, বুদ্ধানং সাৱকানং ৱচনং ব্যপ্পথং দেসনং অনুসিট্ঠিং নাদিযন্তীতি – অৱদানিযা. কথং অৱগচ্ছন্তীতি অৱদানিযা? নিৰযং গচ্ছন্তি, তিৰচ্ছানযোনিং গচ্ছন্তি, পেত্তিৱিসযং গচ্ছন্তীতি, এৱং আগচ্ছন্তীতি – অৱদানিযা. কথং মচ্ছৰিনো ৱুচ্চন্তি অৱদানিযা? পঞ্চ মচ্ছৰিযানি – আৱাসমচ্ছৰিযং, কুলমচ্ছৰিযং, লাভমচ্ছৰিযং, ৱণ্ণমচ্ছৰিযং, ধম্মমচ্ছৰিযং. যং এৱৰূপং মচ্ছৰিযং মচ্ছৰাযনা মচ্ছৰাযিতত্তং ৱেৱিচ্ছং কদৰিযং কটুকঞ্চুকতা অগ্গহিতত্তং চিত্তস্স, ইদং ৱুচ্চতি মচ্ছৰিযং. অপি চ, খন্ধমচ্ছৰিযম্পি মচ্ছৰিযং, ধাতুমচ্ছৰিযম্পি মচ্ছৰিযং, আযতনমচ্ছৰিযম্পি মচ্ছৰিযং গাহো. ইদং ৱুচ্চতি মচ্ছৰিযং. ইমিনা মচ্ছৰিযেন অৱদঞ্ঞুতায সমন্নাগতা জনা পমত্তা. এৱং মচ্ছৰিনো ৱুচ্চন্তি অৱদানিযা. কথং বুদ্ধানং সাৱকানং ৱচনং ব্যপ্পথং দেসনং অনুসিট্ঠিং নাদিযন্তীতি – অৱদানিযা? বুদ্ধানং সাৱকানং ৱচনং ব্যপ্পথং দেসনং অনুসিট্ঠিং ন আদিযন্তি ন সুস্সুসন্তি, ন সোতং ওদহন্তি, ন অঞ্ঞা চিত্তং উপট্ঠপেন্তি, অনস্সৱা অৱচনকৰা পটিলোমৱুত্তিনো, অঞ্ঞেনেৱ মুখং কৰোন্তি. এৱং বুদ্ধানং সাৱকানং [বুদ্ধানং বুদ্ধসাৱকানং (সী. স্যা.)] ৱচনং ব্যপ্পথং দেসনং অনুসিট্ঠিং নাদিযন্তীতি অৱদানিযাতি – অৱদানিযা.
তে ৱিসমে নিৱিট্ঠাতি ৱিসমে কাযকম্মে নিৱিট্ঠা, ৱিসমে ৱচীকম্মে নিৱিট্ঠা, ৱিসমে মনোকম্মে নিৱিট্ঠা, ৱিসমে পাণাতিপাতে নিৱিট্ঠা, ৱিসমে অদিন্নাদানে নিৱিট্ঠা, ৱিসমে কামেসুমিচ্ছাচাৰে নিৱিট্ঠা, ৱিসমে মুসাৱাদে নিৱিট্ঠা, ৱিসমায পিসুণায ৱাচায নিৱিট্ঠা, ৱিসমায ফৰুসায ৱাচায… ৱিসমে সম্ফপ্পলাপে… ৱিসমায অভিজ্ঝায নিৱিট্ঠা, ৱিসমে ব্যাপাদে… ৱিসমায মিচ্ছাদিট্ঠিযা নিৱিট্ঠা, ৱিসমেসু সঙ্খাৰেসু নিৱিট্ঠা, ৱিসমেসু পঞ্চসু কামগুণেসু নিৱিট্ঠা, ৱিসমেসু পঞ্চসু নীৱৰণেসু নিৱিট্ঠা ৱিনিৱিট্ঠা পতিট্ঠিতা অল্লীনা উপগতা অজ্ঝোসিতা অধিমুত্তা লগ্গা লগ্গিতা পলিবুদ্ধাতি – অৱদানিযা তে ৱিসমে নিৱিট্ঠা.
দুক্খূপনীতা পৰিদেৱযন্তীতি. দুক্খূপনীতাতি দুক্খপ্পত্তা দুক্খসম্পত্তা দুক্খূপগতা, মাৰপ্পত্তা মাৰসম্পত্তা মাৰূপগতা, মৰণপ্পত্তা মৰণসম্পত্তা মৰণূপগতা. পৰিদেৱযন্তীতি লপন্তি লালপন্তি [সল্লপন্তি (সী.)], সোচন্তি কিলমন্তি পৰিদেৱন্তি উৰত্তাড়িং কন্দন্তি সম্মোহং আপজ্জন্তীতি – দুক্খূপনীতা পৰিদেৱযন্তি.
কিংসূ ভৱিস্সাম ইতো চুতাসেতি ইতো চুতা কিং ভৱিস্সাম? নেৰযিকা ভৱিস্সাম, তিৰচ্ছানযোনিকা ভৱিস্সাম, পেত্তিৱিসযিকা ভৱিস্সাম, মনুস্সা ভৱিস্সাম, দেৱা ভৱিস্সাম, ৰূপী ভৱিস্সাম, অৰূপী ভৱিস্সাম, সঞ্ঞী ভৱিস্সাম, অসঞ্ঞী ভৱিস্সাম, নেৱসঞ্ঞীনাসঞ্ঞী ভৱিস্সাম, ‘‘ভৱিস্সাম নু খো মযং অনাগতমদ্ধানং, ননু খো ভৱিস্সাম অনাগতমদ্ধানং, কিং নু খো ভৱিস্সাম অনাগতমদ্ধানং, কথং নু খো ভৱিস্সাম অনাগতমদ্ধানং, কিং হুত্ৱা কিং ভৱিস্সাম নু খো মযং অনাগতমদ্ধান’’ন্তি সংসযপক্খন্দা ৱিমতিপক্খন্দা দ্ৱেড়্হকজাতা লপন্তি লালপন্তি, সোচন্তি কিলমন্তি পৰিদেৱন্তি উৰত্তাড়িং কন্দন্তি সম্মোহং আপজ্জন্তীতি – কিংসূ ভৱিস্সাম ইতো চুতাসে.
তেনাহ ভগৱা –
‘‘কামেসু গিদ্ধা পসুতা পমূড়্হা, অৱদানিযা তে ৱিসমে নিৱিট্ঠা;
দুক্খূপনীতা পৰিদেৱযন্তি, কিংসূ ভৱিস্সাম ইতো চুতাসে’’তি.
১০. তস্মা হি সিক্খেথ ইধেৱ জন্তু,যং কিঞ্চি জঞ্ঞা ৱিসমন্তি লোকে;
ন তস্স হেতূ ৱিসমং চৰেয্য, অপ্পঞ্হিদং জীৱিতমাহু ধীৰা.
তস্মা হি সিক্খেথ ইধেৱ জন্তূতি. তস্মাতি তংকাৰণা তংহেতু তপ্পচ্চযা তন্নিদানা, এতমাদীনৱং সম্পস্সমানো কামেসূতি – তস্মা. সিক্খেথাতি তিস্সো সিক্খা – অধিসীলসিক্খা, অধিচিত্তসিক্খা, অধিপঞ্ঞাসিক্খা.
কতমা অধিসীলসিক্খা? ইধ ভিক্খু সীলৱা হোতি, পাতিমোক্খসংৱৰসংৱুতো ৱিহৰতি আচাৰগোচৰসম্পন্নো, অণুমত্তেসু ৱজ্জেসু ভযদস্সাৱী, সমাদায সিক্খতি সিক্খাপদেসু. খুদ্দকো সীলক্খন্ধো, মহন্তো সীলক্খন্ধো, সীলং পতিট্ঠা আদি চৰণং সংযমো সংৱৰো মোক্খং পামোক্খং কুসলানং ধম্মানং সমাপত্তিযা – অযং অধিসীলসিক্খা.
কতমা অধিচিত্তসিক্খা? ইধ ভিক্খু ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি ৱিৱিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৱিতক্কং সৱিচাৰং ৱিৱেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. ৱিতক্কৱিচাৰানং ৱূপসমা অজ্ঝত্তং সম্পসাদনং চেতসো একোদিভাৱং অৱিতক্কং অৱিচাৰং সমাধিজং পীতিসুখং দুতিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. পীতিযা চ ৱিৰাগা উপেক্খকো চ ৱিহৰতি সতো চ সম্পজানো সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৱেদেতি, যং তং অৰিযা আচিক্খন্তি – ‘উপেক্খকো সতিমা সুখৱিহাৰী’তি ততিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানা পুব্বেৱ সোমনস্সদোমনস্সানং অত্থঙ্গমা অদুক্খমসুখং উপেক্খাসতিপাৰিসুদ্ধিং চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি – অযং অধিচিত্তসিক্খা.
কতমা অধিপঞ্ঞাসিক্খা? ইধ ভিক্খু পঞ্ঞৱা হোতি উদযত্থগামিনিযা পঞ্ঞায সমন্নাগতো, অৰিযায নিব্বেধিকায সম্মাদুক্খক্খযগামিনিযা. সো ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তি যথাভূতং পজানাতি, ‘‘অযং দুক্খসমুদযো’’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘‘অযং দুক্খনিৰোধো’’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’’তি যথাভূতং পজানাতি. ‘‘ইমে আসৱা’’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘‘অযং আসৱসমুদযো’’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘‘অযং আসৱনিৰোধো’’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘‘অযং আসৱনিৰোধগামিনী পটিপদা’’তি যথাভূতং পজানাতি – অযং অধিপঞ্ঞাসিক্খা.
ইমা তিস্সো সিক্খাযো আৱজ্জন্তো সিক্খেয্য, জানন্তো সিক্খেয্য, পস্সন্তো সিক্খেয্য, পচ্চৱেক্খন্তো সিক্খেয্য, চিত্তং অধিট্ঠহন্তো সিক্খেয্য, সদ্ধায অধিমুচ্চন্তো সিক্খেয্য, ৱীৰিযং পগ্গণ্হন্তো সিক্খেয্য, সতিং উপট্ঠপেন্তো সিক্খেয্য, চিত্তং সমাদহন্তো সিক্খেয্য, পঞ্ঞায পজানন্তো সিক্খেয্য, অভিঞ্ঞেয্যং অভিজানন্তো সিক্খেয্য, পৰিঞ্ঞেয্যং পৰিজানন্তো সিক্খেয্য, পহাতব্বং পজহন্তো সিক্খেয্য, ভাৱেতব্বং ভাৱেন্তো সিক্খেয্য, সচ্ছিকাতব্বং সচ্ছিকৰোন্তো সিক্খেয্য আচৰেয্য সমাচৰেয্য সমাদায ৱত্তেয্য.
ইধাতি ইমিস্সা দিট্ঠিযা ইমিস্সা খন্তিযা ইমিস্সা ৰুচিযা ইমস্মিং আদাযে ইমস্মিং ধম্মে ইমস্মিং ৱিনযে ইমস্মিং ধম্মৱিনযে ইমস্মিং পাৱচনে ইমস্মিং ব্ৰহ্মচৰিযে ইমস্মিং সত্থুসাসনে ইমস্মিং অত্তভাৱে ইমস্মিং মনুস্সলোকে – তেন ৱুচ্চতি ইধাতি. জন্তূতি সত্তো নৰো…পে… মনুজোতি – তস্মা হি সিক্খেথ ইধেৱ জন্তু.
যং কিঞ্চি জঞ্ঞা ৱিসমন্তি লোকেতি. যং কিঞ্চীতি সব্বেন সব্বং সব্বথা সব্বং অসেসং নিস্সেসং পৰিযাদিযনৱচনমেতং [পৰিদাযৱচনমেতং (স্যা.)] – যং কিঞ্চীতি. ৱিসমন্তি জঞ্ঞাতি ৱিসমং কাযকম্মং ৱিসমন্তি জানেয্য, ৱিসমং ৱচীকম্মং ৱিসমন্তি জানেয্য, ৱিসমং মনোকম্মং ৱিসমন্তি জানেয্য, ৱিসমং পাণাতিপাতং ৱিসমোতি জানেয্য, ৱিসমং অদিন্নাদানং ৱিসমন্তি জানেয্য, ৱিসমং কামেসুমিচ্ছাচাৰং ৱিসমোতি জানেয্য, ৱিসমং মুসাৱাদং ৱিসমোতি জানেয্য, ৱিসমং পিসুণং ৱাচং ৱিসমাতি জানেয্য, ৱিসমং ফৰুসং ৱাচং ৱিসমাতি জানেয্য, ৱিসমং সম্ফপ্পলাপং ৱিসমোতি জানেয্য, ৱিসমং অভিজ্ঝং ৱিসমাতি জানেয্য, ৱিসমং ব্যাপাদং ৱিসমোতি জানেয্য, ৱিসমং মিচ্ছাদিট্ঠিং ৱিসমাতি জানেয্য, ৱিসমে সঙ্খাৰে ৱিসমাতি জানেয্য, ৱিসমে পঞ্চ কামগুণে ৱিসমাতি জানেয্য, ৱিসমে পঞ্চ নীৱৰণে ৱিসমাতি জানেয্য আজানেয্য ৱিজানেয্য পটিৱিজানেয্য পটিৱিজ্ঝেয্য. লোকেতি অপাযলোকে…পে… আযতনলোকেতি – যং কিঞ্চি জঞ্ঞা ৱিসমন্তি লোকে.
ন তস্স হেতূ ৱিসমং চৰেয্যাতি. ৱিসমস্স কাযকম্মস্স হেতু ৱিসমং ন চৰেয্য, ৱিসমস্স ৱচীকম্মস্স হেতু ৱিসমং ন চৰেয্য, ৱিসমস্স মনোকম্মস্স হেতু ৱিসমং ন চৰেয্য, ৱিসমস্স পাণাতিপাতস্স হেতু ৱিসমং ন চৰেয্য, ৱিসমস্স অদিন্নাদানস্স হেতু ৱিসমং ন চৰেয্য, ৱিসমস্স কামেসুমিচ্ছাচাৰস্স হেতু ৱিসমং ন চৰেয্য, ৱিসমস্স মুসাৱাদস্স হেতু ৱিসমং ন চৰেয্য, ৱিসমায পিসুণায ৱাচায হেতু ৱিসমং ন চৰেয্য, ৱিসমায ফৰুসায ৱাচায হেতু ৱিসমং ন চৰেয্য, ৱিসমস্স সম্ফপ্পলাপস্স হেতু ৱিসমং ন চৰেয্য, ৱিসমায অভিজ্ঝায হেতু ৱিসমং ন চৰেয্য, ৱিসমস্স ব্যাপাদস্স হেতু ৱিসমং ন চৰেয্য, ৱিসমায মিচ্ছাদিট্ঠিযা হেতু ৱিসমং ন চৰেয্য, ৱিসমানং সঙ্খাৰানং হেতু ৱিসমং ন চৰেয্য, ৱিসমানং পঞ্চন্নং কামগুণানং হেতু ৱিসমং ন চৰেয্য, ৱিসমানং পঞ্চন্নং নীৱৰণানং হেতু ৱিসমং ন চৰেয্য, ৱিসমায চেতনায হেতু ৱিসমং ন চৰেয্য, ৱিসমায পত্থনায হেতু ৱিসমং ন চৰেয্য, ৱিসমায পণিধিযা হেতু ৱিসমং ন চৰেয্য ন আচৰেয্য ন সমাচৰেয্য ন সমাদায ৱত্তেয্যাতি – ন তস্স হেতূ ৱিসমং চৰেয্য.
অপ্পঞ্হিদং জীৱিতমাহু ধীৰাতি. জীৱিতন্তি আযু ঠিতি যপনা যাপনা ইৰিযনা ৱত্তনা পালনা জীৱিতং জীৱিতিন্দ্ৰিযং. অপি চ, দ্ৱীহি কাৰণেহি অপ্পকং জীৱিতং – ঠিতিপৰিত্ততায ৱা অপ্পকং জীৱিতং, সৰসপৰিত্ততায ৱা অপ্পকং জীৱিতং. কথং ঠিতিপৰিত্ততায অপ্পকং জীৱিতং? অতীতে চিত্তক্খণে জীৱিত্থ, ন জীৱতি ন জীৱিস্সতি; অনাগতে চিত্তক্খণে জীৱিস্সতি, ন জীৱতি ন জীৱিত্থ; পচ্চুপ্পন্নে চিত্তক্খণে জীৱতি, ন জীৱিত্থ ন জীৱিস্সতি.
‘‘জীৱিতং অত্তভাৱো চ, সুখদুক্খা চ কেৱলা;
একচিত্তসমাযুত্তা, লহুসো ৱত্ততে খণো.
‘‘চুল্লাসীতিসহস্সানি, কপ্পা তিট্ঠন্তি যে মৰূ;
নত্ৱেৱ তেপি জীৱন্তি, দ্ৱীহি চিত্তেহি সংযুতা.
‘‘যে নিৰুদ্ধা মৰন্তস্স, তিট্ঠমানস্স ৱা ইধ;
সব্বেপি সদিসা খন্ধা, গতা অপ্পটিসন্ধিকা.
‘‘অনন্তৰা চ যে ভগ্গা [ভঙ্গা (সী. স্যা.)], যে চ ভগ্গা অনাগতা;
তদন্তৰে নিৰুদ্ধানং, ৱেসমং নত্থি লক্খণে.
‘‘অনিব্বত্তেন ন জাতো, পচ্চুপ্পন্নেন জীৱতি;
চিত্তভগ্গা মতো লোকো, পঞ্ঞত্তি পৰমত্থিযা.
‘‘যথা নিন্না পৱত্তন্তি, ছন্দেন পৰিণামিতা;
অচ্ছিন্নধাৰা ৱত্তন্তি, সড়াযতনপচ্চযা.
‘‘অনিধানগতা ভগ্গা, পুঞ্জো নত্থি অনাগতে;
নিব্বত্তা যে চ [নিব্বত্তাযেৱ (সব্বত্থ)] তিট্ঠন্তি, আৰগ্গে সাসপূপমা.
‘‘নিব্বত্তানঞ্চ ধম্মানং, ভঙ্গো নেসং পুৰক্খতো;
পলোকধম্মা তিট্ঠন্তি, পুৰাণেহি অমিস্সিতা.
‘‘অদস্সনতো আযন্তি, ভঙ্গা গচ্ছন্তি দস্সনং;
ৱিজ্জুপ্পাদোৱ আকাসে, উপ্পজ্জন্তি ৱযন্তি চা’’তি.
এৱং ঠিতিপৰিত্ততায অপ্পকং জীৱিতং.
কথং সৰসপৰিত্ততায অপ্পকং জীৱিতং? অস্সাসূপনিবন্ধং জীৱিতং, পস্সাসূপনিবন্ধং জীৱিতং, অস্সাসপস্সাসূপনিবন্ধং জীৱিতং, মহাভূতূপনিবন্ধং জীৱিতং, কবড়ীকাৰাহাৰূপনিবন্ধং জীৱিতং, উস্মূপনিবন্ধং জীৱিতং, ৱিঞ্ঞাণূপনিবন্ধং জীৱিতং. মূলম্পি ইমেসং দুব্বলং, পুব্বহেতূপি ইমেসং দুব্বলা. যে পচ্চযা তেপি দুব্বলা, যেপি পভাৱিকা তেপি দুব্বলা. সহভূমি ইমেসং দুব্বলা, সম্পযোগাপি ইমেসং দুব্বলা, সহজাপি ইমেসং দুব্বলা, যাপি পযোজিকা সাপি দুব্বলা, অঞ্ঞমঞ্ঞং ইমে নিচ্চদুব্বলা, অঞ্ঞমঞ্ঞং অনৱট্ঠিতা ইমে. অঞ্ঞমঞ্ঞং পৰিপাতযন্তি ইমে, অঞ্ঞমঞ্ঞস্স হি নত্থি তাযিতা, ন চাপি ঠপেন্তি অঞ্ঞমঞ্ঞং ইমে. যোপি নিব্বত্তকো সো ন ৱিজ্জতি.
‘‘ন চ কেনচি কোচি হাযতি, গন্ধব্বা চ ইমে হি সব্বসো;
পুৰিমেহি পভাৱিকা ইমে, যেপি পভাৱিকা তে পুৰে মতা;
পুৰিমাপি চ পচ্ছিমাপি চ, অঞ্ঞমঞ্ঞং ন কদাচি মদ্দসংসূ’’তি.
এৱং সৰসপৰিত্ততায অপ্পকং জীৱিতং.
অপি চ চাতুমহাৰাজিকানং দেৱানং জীৱিতং উপাদায মনুস্সানং অপ্পকং জীৱিতং পৰিত্তকং জীৱিতং থোকং [থোককং (ক.)] জীৱিতং খণিকং জীৱিতং লহুকং জীৱিতং ইত্তৰং জীৱিতং অনদ্ধনীযং জীৱিতং নচিৰট্ঠিতিকং জীৱিতং. তাৱতিংসানং দেৱানং…পে… যামানং দেৱানং… তুসিতানং দেৱানং… নিম্মানৰতীনং দেৱানং… পৰনিম্মিতৱসৱত্তীনং দেৱানং… ব্ৰহ্মকাযিকানং দেৱানং জীৱিতং উপাদায মনুস্সানং অপ্পকং জীৱিতং পৰিত্তকং জীৱিতং থোকং জীৱিতং খণিকং জীৱিতং লহুকং জীৱিতং ইত্তৰং জীৱিতং অনদ্ধনীযং জীৱিতং নচিৰট্ঠিতিকং জীৱিতং.
ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা –
‘‘অপ্পমিদং, ভিক্খৱে, মনুস্সানং আযু. গমনিযো সম্পৰাযো মন্তায বোদ্ধব্বং, কত্তব্বং কুসলং, চৰিতব্বং ব্ৰহ্মচৰিযং, নত্থি জাতস্স অমৰণং. যো, ভিক্খৱে, চিৰং জীৱতি সো ৱস্সসতং অপ্পং ৱা ভিয্যো’’.
‘‘অপ্পমাযু মনুস্সানং, হীড়েয্য নং সুপোৰিসো;
চৰেয্যাদিত্তসীসোৱ নত্থি মচ্চুস্সনাগমো.
‘‘অচ্চযন্তি অহোৰত্তা, জীৱিতং উপৰুজ্ঝতি;
আযু খিয্যতি মচ্চানং, কুন্নদীনংৱ ওদক’’ন্তি.
অপ্পঞ্হিদং জীৱিতমাহু ধীৰাতি. ধীৰাতি ধীৰা, ধিতিমাতি ধীৰা, ধিতিসম্পন্নাতি ধীৰা, ধীকতপাপাতি ধীৰা. ধী ৱুচ্চতি পঞ্ঞা. যা পঞ্ঞা পজাননা ৱিচযো পৱিচযো ধম্মৱিচযো সল্লক্খণা উপলক্খণা পচ্চুপলক্খণা পণ্ডিচ্চং কোসল্লং নেপুঞ্ঞং ৱেভব্যা চিন্তা উপপৰিক্খা ভূৰি মেধা পৰিণাযিকা ৱিপস্সনা সম্পজঞ্ঞং পতোদো পঞ্ঞা পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং পঞ্ঞাবলং পঞ্ঞাসত্থং পঞ্ঞাপাসাদো পঞ্ঞাআলোকো পঞ্ঞাওভাসো পঞ্ঞাপজ্জোতো পঞ্ঞাৰতনং অমোহো ধম্মৱিচযো সম্মাদিট্ঠি, তায পঞ্ঞায সমন্নাগতত্তা ধীৰা. অপি চ খন্ধধীৰা ধাতুধীৰা আযতনধীৰা, পটিচ্চসমুপ্পাদধীৰা সতিপট্ঠানধীৰা সম্মপ্পধানধীৰা ইদ্ধিপাদধীৰা, ইন্দ্ৰিযধীৰা বলধীৰা বোজ্ঝঙ্গধীৰা মগ্গধীৰা ফলধীৰা নিব্বানধীৰা. তে ধীৰা এৱমাহংসু – ‘‘মনুস্সানং অপ্পকং জীৱিতং, পৰিত্তকং জীৱিতং, থোকং জীৱিতং, খণিকং জীৱিতং, লহুকং জীৱিতং, ইত্তৰং জীৱিতং, অনদ্ধনীযং জীৱিতং, নচিৰট্ঠিতিকং জীৱিত’’ন্তি. এৱমাহংসু এৱং কথেন্তি এৱং ভণন্তি এৱং দীপযন্তি এৱং ৱোহৰন্তীতি – অপ্পঞ্হিদং জীৱিতমাহু ধীৰা.
তেনাহ ভগৱা –
‘‘তস্মা হি সিক্খেথ ইধেৱ জন্তু, যং কিঞ্চি জঞ্ঞা ৱিসমন্তি লোকে;
ন তস্স হেতূ ৱিসমং চৰেয্য, অপ্পঞ্হিদং জীৱিতমাহু ধীৰা’’তি.
১১. পস্সামি লোকে পৰিফন্দমানং, পজং ইমং তণ্হগতং ভৱেসু;
হীনা নৰা মচ্চুমুখে লপন্তি, অৱীততণ্হাসে ভৱাভৱেসু.
পস্সামি লোকে পৰিফন্দমানন্তি. পস্সামীতি মংসচক্খুনাপি পস্সামি, দিব্বচক্খুনাপি পস্সামি, পঞ্ঞাচক্খুনাপি পস্সামি, বুদ্ধচক্খুনাপি পস্সামি, সমন্তচক্খুনাপি পস্সামি দক্খামি ওলোকেমি নিজ্ঝাযামি উপপৰিক্খামি. লোকেতি অপাযলোকে মনুস্সলোকে দেৱলোকে খন্ধলোকে ধাতুলোকে আযতনলোকে.
পৰিফন্দমানন্তি তণ্হাফন্দনায ফন্দমানং, দিট্ঠিফন্দনায ফন্দমানং, কিলেসফন্দনায ফন্দমানং, পযোগফন্দনায ফন্দমানং, ৱিপাকফন্দনায ফন্দমানং, দুচ্চৰিতফন্দনায ফন্দমানং, ৰত্তং ৰাগেন ফন্দমানং, দুট্ঠং দোসেন ফন্দমানং, মূড়্হং মোহেন ফন্দমানং, ৱিনিবদ্ধং মানেন ফন্দমানং, পৰামট্ঠং দিট্ঠিযা ফন্দমানং, ৱিক্খেপগতং উদ্ধচ্চেন ফন্দমানং, অনিট্ঠঙ্গতং ৱিচিকিচ্ছায ফন্দমানং, থামগতং অনুসযেহি ফন্দমানং, লাভেন ফন্দমানং, অলাভেন ফন্দমানং, যসেন ফন্দমানং, অযসেন ফন্দমানং, পসংসায ফন্দমানং, নিন্দায ফন্দমানং, সুখেন ফন্দমানং, দুক্খেন ফন্দমানং, জাতিযা ফন্দমানং, জৰায ফন্দমানং, ব্যাধিনা ফন্দমানং, মৰণেন ফন্দমানং, সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসেহি ফন্দমানং, নেৰযিকেন দুক্খেন ফন্দমানং, তিৰচ্ছানযোনিকেন দুক্খেন ফন্দমানং, পেত্তিৱিসযিকেন দুক্খেন ফন্দমানং, মানুসিকেন দুক্খেন ফন্দমানং, গব্ভোক্কন্তিমূলকেন দুক্খেন ফন্দমানং, গব্ভে ঠিতিমূলকেন দুক্খেন ফন্দমানং, গব্ভা ৱুট্ঠানমূলকেন দুক্খেন ফন্দমানং, জাতস্সূপনিবন্ধকেন দুক্খেন ফন্দমানং, জাতস্স পৰাধেয্যকেন দুক্খেন ফন্দমানং, অত্তূপক্কমেন দুক্খেন ফন্দমানং, পৰূপক্কমেন দুক্খেন ফন্দমানং, দুক্খদুক্খেন ফন্দমানং, সঙ্খাৰদুক্খেন ফন্দমানং, ৱিপৰিণামদুক্খেন ফন্দমানং, চক্খুৰোগেন দুক্খেন ফন্দমানং, সোতৰোগেন দুক্খেন ফন্দমানং, ঘানৰোগেন দুক্খেন…পে… জিৱ্হাৰোগেন… কাযৰোগেন… সীসৰোগেন… কণ্ণৰোগেন… মুখৰোগেন… দন্তৰোগেন… কাসেন… সাসেন… পিনাসেন… দাহেন… জৰেন… কুচ্ছিৰোগেন… মুচ্ছায… পক্খন্দিকায… সূলায … ৱিসুচিকায… কুট্ঠেন… গণ্ডেন… কিলাসেন… সোসেন… অপমাৰেন… দদ্দুযা… কণ্ডুযা… কচ্ছুযা… ৰখসায… ৱিতচ্ছিকায… লোহিতেন… পিত্তেন… মধুমেহেন… অংসায… পিড়কায… ভগন্দলেন [ভগন্দলায (স্যা.)] … পিত্তসমুট্ঠানেন আবাধেন… সেম্হসমুট্ঠানেন আবাধেন… ৱাতসমুট্ঠানেন আবাধেন… সন্নিপাতিকেন আবাধেন… উতুপৰিণামজেন আবাধেন… ৱিসমপৰিহাৰজেন আবাধেন… ওপক্কমিকেন আবাধেন … কম্মৱিপাকজেন আবাধেন… সীতেন… উণ্হেন… জিঘচ্ছায… পিপাসায … উচ্চাৰেন… পস্সাৱেন… ডংসমকসৱাতাতপসৰীসপসম্ফস্সেন দুক্খেন… মাতুমৰণেন দুক্খেন… পিতুমৰণেন দুক্খেন… ভাতুমৰণেন দুক্খেন… ভগিনিমৰণেন দুক্খেন… পুত্তমৰণেন দুক্খেন… ধীতুমৰণেন দুক্খেন… ঞাতিব্যসনেন… ভোগব্যসনেন… ৰোগব্যসনেন… সীলব্যসনেন… দিট্ঠিব্যসনেন দুক্খেন ফন্দমানং সম্ফন্দমানং ৱিপ্ফন্দমানং ৱেধমানং পৱেধমানং সম্পৱেধমানং পস্সামি দক্খামি ওলোকেমি নিজ্ঝাযামি উপপৰিক্খামীতি – পস্সামি লোকে পৰিফন্দমানং.
পজং ইমং তণ্হগতং ভৱেসূতি. পজাতি সত্তাধিৱচনং. তণ্হাতি ৰূপতণ্হা, সদ্দতণ্হা, গন্ধতণ্হা, ৰসতণ্হা, ফোট্ঠব্বতণ্হা, ধম্মতণ্হা. তণ্হগতন্তি তণ্হাগতং তণ্হানুগতং তণ্হাযানুসটং তণ্হাযাসন্নং তণ্হায পাতিতং অভিভূতং পৰিযাদিন্নচিত্তং. ভৱেসূতি কামভৱে ৰূপভৱে অৰূপভৱেতি – পজং ইমং তণ্হগতং ভৱেসু.
হীনা নৰা মচ্চুমুখে লপন্তীতি. হীনা নৰাতি হীনা নৰা হীনেন কাযকম্মেন সমন্নাগতাতি হীনা নৰা, হীনেন ৱচীকম্মেন সমন্নাগতাতি হীনা নৰা, হীনেন মনোকম্মেন সমন্নাগতাতি হীনা নৰা, হীনেন পাণাতিপাতেন সমন্নাগতাতি হীনা নৰা, হীনেন অদিন্নাদানেন…পে… হীনেন কামেসুমিচ্ছাচাৰেন… হীনেন মুসাৱাদেন… হীনায পিসুণায ৱাচায… হীনায ফৰুসায ৱাচায… হীনেন সম্ফপ্পলাপেন… হীনায অভিজ্ঝায… হীনেন ব্যাপাদেন… হীনায মিচ্ছাদিট্ঠিযা… হীনেহি সঙ্খাৰেহি… হীনেহি পঞ্চহি কামগুণেহি নীৱৰণেহি… হীনায চেতনায… হীনায পত্থনায… হীনায পণিধিযা সমন্নাগতাতি হীনা নৰা হীনা নিহীনা ওহীনা ওমকা লামকা ছতুক্কা পৰিত্তাতি – হীনা নৰা. মচ্চুমুখে লপন্তীতি. মচ্চুমুখেতি মাৰমুখে মৰণমুখে, মচ্চুপ্পত্তা মচ্চুসম্পত্তা মচ্চূপাগতা, মাৰপ্পত্তা মাৰসম্পত্তা মাৰূপাগতা, মৰণপ্পত্তা মৰণসম্পত্তা মৰণূপাগতা লপন্তি লালপন্তি সোচন্তি কিলমন্তি পৰিদেৱন্তি উৰত্তাড়িং কন্দন্তি সম্মোহং আপজ্জন্তীতি – হীনা নৰা মচ্চুমুখে লপন্তি.
অৱীততণ্হাসে ভৱাভৱেসূতি. তণ্হাতি ৰূপতণ্হা…পে… ধম্মতণ্হা. ভৱাভৱেসূতি ভৱাভৱে কম্মভৱে পুনব্ভৱে কামভৱে, কম্মভৱে কামভৱে পুনব্ভৱে ৰূপভৱে, কম্মভৱে ৰূপভৱে পুনব্ভৱে অৰূপভৱে, কম্মভৱে অৰূপভৱে পুনব্ভৱে পুনপ্পুনব্ভৱে, পুনপ্পুনগতিযা পুনপ্পুনউপপত্তিযা পুনপ্পুনপটিসন্ধিযা পুনপ্পুনঅত্তভাৱাভিনিব্বত্তিযা, অৱীততণ্হা অৱিগততণ্হা অচত্ততণ্হা অৱন্ততণ্হা. অমুত্ততণ্হা অপ্পহীনতণ্হা অপ্পটিনিস্সট্ঠতণ্হাতি – অৱীততণ্হাসে ভৱাভৱেসু.
তেনাহ ভগৱা –
‘‘পস্সামি লোকে পৰিফন্দমানং, পজং ইমং তণ্হগতং ভৱেসু;
হীনা নৰা মচ্চুমুখে লপন্তি, অৱীততণ্হাসে ভৱাভৱেসূ’’তি.
১২. মমাযিতে পস্সথ ফন্দমানে,মচ্ছেৱ [মচ্ছোৱ (সী.)] অপ্পোদকে খীণসোতে;
এতম্পি দিস্ৱা অমমো চৰেয্য, ভৱেসু আসত্তিমকুব্বমানো.
মমাযিতে পস্সথ ফন্দমানেতি. মমত্তাতি দ্ৱে মমত্তা – তণ্হামমত্তঞ্চ দিট্ঠিমমত্তঞ্চ. কতমং তণ্হামমত্তং? যাৱতা তণ্হাসঙ্খাতেন সীমকতং মৰিযাদিকতং ওধিকতং পৰিযন্তকতং পৰিগ্গহিতং মমাযিতং. ইদং মমং, এতং মমং, এত্তকং মমং, এত্তাৱতা মমং, মম ৰূপা সদ্দা গন্ধা ৰসা ফোট্ঠব্বা, অত্থৰণা পাৱুৰণা দাসিদাসা অজেড়কা কুক্কুটসূকৰা হত্থিগৱাস্সৱড়ৱা খেত্তং ৱত্থু হিৰঞ্ঞং সুৱণ্ণং গামনিগমৰাজধানিযো ৰট্ঠঞ্চ জনপদো চ কোসো চ কোট্ঠাগাৰঞ্চ, কেৱলম্পি মহাপথৱিং তণ্হাৱসেন মমাযতি. যাৱতা অট্ঠসতং তণ্হাৱিচৰিতং, ইদং তণ্হামমত্তং.
কতমং দিট্ঠিমমত্তং? ৱীসতিৱত্থুকা সক্কাযদিট্ঠি, দসৱত্থুকা মিচ্ছাদিট্ঠি, দসৱত্থুকা অন্তগ্গাহিকা দিট্ঠি; যা এৱৰূপা দিট্ঠি দিট্ঠিগতং দিট্ঠিগহনং দিট্ঠিকন্তাৰো দিট্ঠিৱিসূকাযিকং দিট্ঠিৱিপ্ফন্দিকং দিট্ঠিসঞ্ঞোজনং গাহো পটিগ্গাহো অভিনিৱেসো পৰামাসো কুম্মগ্গো মিচ্ছাপথো মিচ্ছত্তং তিত্থাযতনং ৱিপৰিযেসগ্গাহো ৱিপৰীতগ্গাহো ৱিপল্লাসগ্গাহো মিচ্ছাগাহো ‘‘অযাথাৱকস্মিং যাথাৱক’’ন্তি গাহো. যাৱতা দ্ৱাসট্ঠিদিট্ঠিগতানি, ইদং দিট্ঠিমমত্তং. মমাযিতে পস্সথ ফন্দমানেতি মমাযিতং ৱত্থুং অচ্ছেদসংকিনোপি ফন্দন্তি, অচ্ছিন্দন্তেপি ফন্দন্তি, অচ্ছিন্নেপি ফন্দন্তি, মমাযিতং ৱত্থুং ৱিপৰিণামসংকিনোপি ফন্দন্তি, ৱিপৰিণামন্তেপি ফন্দন্তি, ৱিপৰিণতেপি ফন্দন্তি পফন্দন্তি সম্ফন্দন্তি ৱিপ্ফন্দন্তি ৱেধন্তি [ৱেধেন্তি (স্যা.)] পৱেধন্তি সম্পৱেধন্তি. এৱং ফন্দমানে পফন্দমানে সম্ফন্দমানে ৱিপ্ফন্দমানে ৱেধমানে পৱেধমানে সম্পৱেধমানে পস্সথ দক্খথ ওলোকেথ নিজ্ঝাযথ উপপৰিক্খথাতি – মমাযিতে পস্সথ ফন্দমানে.
মচ্ছেৱ অপ্পোদকে খীণসোতেতি. যথা মচ্ছা অপ্পোদকে পৰিত্তোদকে উদকপৰিযাদানে কাকেহি ৱা কুললেহি ৱা বলাকাহি ৱা পৰিপাতিযমানা উক্খিপিযমানা খজ্জমানা ফন্দন্তি পফন্দন্তি সম্ফন্দন্তি ৱিপ্ফন্দন্তি ৱেধন্তি পৱেধন্তি সম্পৱেধন্তি; এৱমেৱ পজা মমাযিতং ৱত্থুং অচ্ছেদসংকিনোপি ফন্দন্তি, অচ্ছিন্দন্তেপি ফন্দন্তি, অচ্ছিন্নেপি ফন্দন্তি, মমাযিতং ৱত্থুং ৱিপৰিণামসংকিনোপি ফন্দন্তি, ৱিপৰিণামন্তেপি ফন্দন্তি, ৱিপৰিণতেপি ফন্দন্তি পফন্দন্তি সম্ফন্দন্তি ৱিপ্ফন্দন্তি ৱেধন্তি পৱেধন্তি সম্পৱেধন্তীতি – মচ্ছেৱ অপ্পোদকে খীণসোতে.
এতম্পি দিস্ৱা অমমো চৰেয্যাতি. এতং আদীনৱং দিস্ৱা পস্সিত্ৱা তুলযিত্ৱা তীৰযিত্ৱা [তিৰযিত্ৱা (ক.)] ৱিভাৱযিত্ৱা ৱিভূতং কত্ৱা মমত্তেসূতি – এতম্পি দিস্ৱা. অমমো চৰেয্যাতি মমত্তাতি দ্ৱে মমত্তা – তণ্হামমত্তঞ্চ দিট্ঠিমমত্তঞ্চ…পে… ইদং তণ্হামমত্তং…পে… ইদং দিট্ঠিমমত্তং. তণ্হামমত্তং পহায দিট্ঠিমমত্তং পটিনিস্সজ্জিত্ৱা চক্খুং অমমাযন্তো সোতং অমমাযন্তো ঘানং অমমাযন্তো জিৱ্হং অমমাযন্তো কাযং অমমাযন্তো মনং অমমাযন্তো ৰূপে… সদ্দে… গন্ধে… ৰসে… ফোট্ঠব্বে… ধম্মে… কুলং… গণং… আৱাসং… লাভং… যসং… পসংসং… সুখং… চীৱৰং… পিণ্ডপাতং… সেনাসনং… গিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰং… কামধাতুং… ৰূপধাতুং… অৰূপধাতুং… কামভৱং… ৰূপভৱং… অৰূপভৱং… সঞ্ঞাভৱং… অসঞ্ঞাভৱং… নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাভৱং… একৱোকাৰভৱং… চতুৱোকাৰভৱং… পঞ্চৱোকাৰভৱং… অতীতং… অনাগতং… পচ্চুপ্পন্নং… দিট্ঠসুতমুতৱিঞ্ঞাতব্বে ধম্মে অমমাযন্তো অগণ্হন্তো অপৰামসন্তো অনভিনিৱিসন্তো চৰেয্য ৱিহৰেয্য ইৰিযেয্য ৱত্তেয্য পালেয্য যপেয্য যাপেয্যাতি – এতম্পি দিস্ৱা অমমো চৰেয্য.
ভৱেসু আসত্তিমকুব্বমানোতি. ভৱেসূতি কামভৱে ৰূপভৱে অৰূপভৱে. আসত্তি ৱুচ্চতি তণ্হা. যো ৰাগো সাৰাগো…পে… অভিজ্ঝা লোভো অকুসলমূলং. ভৱেসু আসত্তিমকুব্বমানোতি. ভৱেসু আসত্তিং অকুব্বমানো, ছন্দং পেমং ৰাগং খন্তিং অকুব্বমানো অজনযমানো অসঞ্জনযমানো অনিব্বত্তযমানো অনভিনিব্বত্তযমানোতি – ভৱেসু আসত্তিমকুব্বমানো.
তেনাহ ভগৱা –
‘‘মমাযিতে পস্সথ ফন্দমানে, মচ্ছেৱ অপ্পোদকে খীণসোতে;
এতম্পি দিস্ৱা অমমো চৰেয্য, ভৱেসু আসত্তিমকুব্বমানো’’তি.
১৩. উভোসু অন্তেসু ৱিনেয্য ছন্দং, ফস্সং পৰিঞ্ঞায অনানুগিদ্ধো;
যদত্তগৰহী তদকুব্বমানো, ন লিম্পতী [ন লিপ্পতি (সী.)] দিট্ঠসুতেসু ধীৰো.
উভোসু অন্তেসু ৱিনেয্য ছন্দন্তি. অন্তাতি ফস্সো একো অন্তো ফস্সসমুদযো দুতিযো অন্তো, অতীতো একো অন্তো অনাগতো দুতিযো অন্তো, সুখা ৱেদনা একো অন্তো দুক্খা ৱেদনা দুতিযো অন্তো, নামং একো অন্তো ৰূপং দুতিযো অন্তো, ছ অজ্ঝত্তিকানি আযতনানি একো অন্তো ছ বাহিৰানি আযতনানি দুতিযো অন্তো, সক্কাযো একো অন্তো সক্কাযসমুদযো দুতিযো অন্তো. ছন্দোতি যো কামেসু কামচ্ছন্দো কামৰাগো কামনন্দী কামতণ্হা কামস্নেহো কামপৰিড়াহো কামমুচ্ছা কামজ্ঝোসানং কামোঘো কামযোগো কামুপাদানং কামচ্ছন্দনীৱৰণং. উভোসু অন্তেসু ৱিনেয্য ছন্দন্তি উভোসু অন্তেসু ছন্দং ৱিনেয্য পটিৱিনেয্য পজহেয্য ৱিনোদেয্য ব্যন্তিং কৰেয্য অনভাৱং গমেয্যাতি – উভোসু অন্তেসু ৱিনেয্য ছন্দং.
ফস্সং পৰিঞ্ঞায অনানুগিদ্ধোতি. ফস্সোতি চক্খুসম্ফস্সো সোতসম্ফস্সো ঘানসম্ফস্সো জিৱ্হাসম্ফস্সো কাযসম্ফস্সো মনোসম্ফস্সো, অধিৱচনসম্ফস্সো, পটিঘসম্ফস্সো, সুখৱেদনীযো সম্ফস্সো দুক্খৱেদনীযো সম্ফস্সো অদুক্খমসুখৱেদনীযো সম্ফস্সো, কুসলো ফস্সো অকুসলো ফস্সো অব্যাকতো ফস্সো, কামাৱচৰো ফস্সো ৰূপাৱচৰো ফস্সো অৰূপাৱচৰো ফস্সো, সুঞ্ঞতো ফস্সো অনিমিত্তো ফস্সো অপ্পণিহিতো ফস্সো, লোকিযো ফস্সো লোকুত্তৰো ফস্সো, অতীতো ফস্সো অনাগতো ফস্সো পচ্চুপ্পন্নো ফস্সো, যো এৱৰূপো ফস্সো ফুসনা সম্ফুসনা সম্ফুসিতত্তং – অযং ৱুচ্চতি ফস্সো.
ফস্সং পৰিঞ্ঞাযাতি ফস্সং তীহি পৰিঞ্ঞাহি পৰিজানিত্ৱা – ঞাতপৰিঞ্ঞায, তীৰণপৰিঞ্ঞায [তিৰণপৰিঞ্ঞায (স্যা.)], পহানপৰিঞ্ঞায. কতমা ঞাতপৰিঞ্ঞা? ফস্সং জানাতি – অযং চক্খুসম্ফস্সো, অযং সোতসম্ফস্সো, অযং ঘানসম্ফস্সো, অযং জিৱ্হাসম্ফস্সো, অযং কাযসম্ফস্সো, অযং মনোসম্ফস্সো, অযং অধিৱচনসম্ফস্সো, অযং পটিঘসম্ফস্সো, অযং সুখৱেদনীযো ফস্সো, অযং দুক্খৱেদনীযো ফস্সো, অযং অদুক্খমসুখৱেদনীযো ফস্সো, অযং কুসলো ফস্সো, অযং অকুসলো ফস্সো, অযং অব্যাকতো ফস্সো, অযং কামাৱচৰো ফস্সো, অযং ৰূপাৱচৰো ফস্সো, অযং অৰূপাৱচৰো ফস্সো, অযং সুঞ্ঞতো ফস্সো, অযং অনিমিত্তো ফস্সো, অযং অপ্পণিহিতো ফস্সো, অযং লোকিযো ফস্সো, অযং লোকুত্তৰো ফস্সো, অযং অতীতো ফস্সো, অযং অনাগতো ফস্সো, অযং পচ্চুপ্পন্নো ফস্সোতি জানাতি পস্সতি – অযং ঞাতপৰিঞ্ঞা.
কতমা তীৰণপৰিঞ্ঞা? এৱং ঞাতং কত্ৱা ফস্সং তীৰেতি. অনিচ্চতো দুক্খতো ৰোগতো গণ্ডতো সল্লতো অঘতো আবাধতো পৰতো পলোকতো ঈতিতো উপদ্দৱতো ভযতো উপসগ্গতো চলতো পভঙ্গুতো অধুৱতো অতাণতো অলেণতো অসৰণতো ৰিত্ততো তুচ্ছতো সুঞ্ঞতো অনত্ততো আদীনৱতো ৱিপৰিণামধম্মতো অসাৰকতো অঘমূলতো ৱধকতো ৱিভৱতো সাসৱতো সঙ্খততো মাৰামিসতো জাতিজৰাব্যাধিমৰণধম্মতো সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসধম্মতো সংকিলেসধম্মতো সমুদযতো অত্থঙ্গমতো অস্সাদতো আদীনৱতো নিস্সৰণতো তীৰেতি – অযং তীৰণপৰিঞ্ঞা.
কতমা পহানপৰিঞ্ঞা? এৱং তীৰযিত্ৱা ফস্সে ছন্দৰাগং পজহতি ৱিনোদেতি ব্যন্তিং কৰোতি অনভাৱং গমেতি. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা – ‘‘যো, ভিক্খৱে, ফস্সেসু ছন্দৰাগো তং পজহথ. এৱং সো ফস্সো পহীনো ভৱিস্সতি উচ্ছিন্নমূলো তালাৱত্থুকতো অনভাৱং কতো আযতিং অনুপ্পাদধম্মো’’তি – অযং পহানপৰিঞ্ঞা. ফস্সং পৰিঞ্ঞাযাতি. ফস্সং ইমাহি তীহি পৰিঞ্ঞাহি পৰিজানিত্ৱা. অনানুগিদ্ধোতি. গেধোৱুচ্চতি তণ্হা. যো ৰাগো সাৰাগো…পে… অভিজ্ঝা লোভো অকুসলমূলং. যস্সেসো গেধো পহীনো সমুচ্ছিন্নো ৱূপসন্তো পটিপস্সদ্ধো অভব্বুপ্পত্তিকো ঞাণগ্গিনা দড্ঢো, সো ৱুচ্চতি অগিদ্ধো. সো ৰূপে অগিদ্ধো সদ্দে অগিদ্ধো গন্ধে অগিদ্ধো ৰসে অগিদ্ধো ফোট্ঠব্বে অগিদ্ধো কুলে… গণে… আৱাসে… লাভে… যসে… পসংসায… সুখে… চীৱৰে… পিণ্ডপাতে… সেনাসনে… গিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰে অগিদ্ধো কামধাতুযা… ৰূপধাতুযা… অৰূপধাতুযা… কামভৱে… ৰূপভৱে… অৰূপভৱে… সঞ্ঞাভৱে… অসঞ্ঞাভৱে… নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাভৱে… একৱোকাৰভৱে… চতুৱোকাৰভৱে… পঞ্চৱোকাৰভৱে… অতীতে… অনাগতে… পচ্চুপ্পন্নে… দিট্ঠসুতমুতৱিঞ্ঞাতব্বেসু ধম্মেসু অগিদ্ধো অগধিতো অমুচ্ছিতো অনজ্ঝাপন্নো ৱীতগেধো ৱিগতগেধো চত্তগেধো ৱন্তগেধো মুত্তগেধো পহীনগেধো পটিনিস্সট্ঠগেধো ৱীতৰাগো ৱিগতৰাগো চত্তৰাগো ৱন্তৰাগো মুত্তৰাগো পহীনৰাগো পটিনিস্সট্ঠৰাগো নিচ্ছাতো নিব্বুতো সীতিভূতো সুখপটিসংৱেদী ব্ৰহ্মভূতেন অত্তনা ৱিহৰতীতি – ফস্সং পৰিঞ্ঞায অনানুগিদ্ধো.
যদত্তগৰহী তদকুব্বমানোতি. যদন্তি যং. অত্তগৰহীতি দ্ৱীহি কাৰণেহি অত্তানং গৰহতি – কতত্তা চ অকতত্তা চ. কথং কতত্তা চ অকতত্তা চ অত্তানং গৰহতি? কতং মে কাযদুচ্চৰিতং, অকতং মে কাযসুচৰিতন্তি – অত্তানং গৰহতি. কতং মে ৱচীদুচ্চৰিতং, অকতং মে ৱচীসুচৰিতন্তি – অত্তানং গৰহতি. কতং মে মনোদুচ্চৰিতং, অকতং মে মনোসুচৰিতন্তি – অত্তানং গৰহতি. কতো মে পাণাতিপাতো, অকতা মে পাণাতিপাতা ৱেৰমণীতি – অত্তানং গৰহতি. কতং মে অদিন্নাদানং, অকতা মে অদিন্নাদানা ৱেৰমণীতি – অত্তানং গৰহতি. কতো মে কামেসুমিচ্ছাচাৰো, অকতা মে কামেসুমিচ্ছাচাৰা ৱেৰমণীতি – অত্তানং গৰহতি. কতো মে মুসাৱাদো, অকতা মে মুসাৱাদা ৱেৰমণীতি – অত্তানং গৰহতি. কতা মে পিসুণা ৱাচা, অকতা মে পিসুণায ৱাচায ৱেৰমণীতি – অত্তানং গৰহতি. কতা মে ফৰুসা ৱাচা, অকতা মে ফৰুসায ৱাচায ৱেৰমণীতি – অত্তানং গৰহতি. কতো মে সম্ফপ্পলাপো, অকতা মে সম্ফপ্পলাপা ৱেৰমণীতি – অত্তানং গৰহতি. কতা মে অভিজ্ঝা, অকতা মে অনভিজ্ঝাতি – অত্তানং গৰহতি. কতো মে ব্যাপাদো, অকতো মে অব্যাপাদোতি – অত্তানং গৰহতি. কতা মে মিচ্ছাদিট্ঠি, অকতা মে সম্মাদিট্ঠীতি – অত্তানং গৰহতি. এৱং কতত্তা চ অকতত্তা চ অত্তানং গৰহতি. অথ ৱা, সীলেসুম্হি ন পৰিপূৰকাৰীতি – অত্তানং গৰহতি. ইন্দ্ৰিযেসুম্হি অগুত্তদ্ৱাৰোতি – অত্তানং গৰহতি. ভোজনেম্হি [ভোজনে (স্যা.)] অমত্তঞ্ঞূতি – অত্তানং গৰহতি. জাগৰিযং অননুযুত্তোতি – অত্তানং গৰহতি. সতিসম্পজঞ্ঞেন অসমন্নাগতোতি – অত্তানং গৰহতি. অভাৱিতা মে চত্তাৰো সতিপট্ঠানাতি – অত্তানং গৰহতি. অভাৱিতা মে চত্তাৰো সম্মপ্পধানাতি – অত্তানং গৰহতি. অভাৱিতা মে চত্তাৰো ইদ্ধিপাদাতি – অত্তানং গৰহতি. অভাৱিতানি মে পঞ্চিন্দ্ৰিযানীতি – অত্তানং গৰহতি. অভাৱিতানি মে পঞ্চ বলানীতি – অত্তানং গৰহতি. অভাৱিতা মে সত্ত বোজ্ঝঙ্গাতি – অত্তানং গৰহতি. অভাৱিতো মে অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গোতি – অত্তানং গৰহতি. দুক্খং মে অপৰিঞ্ঞাতন্তি – অত্তানং গৰহতি. সমুদযো মে অপ্পহীনোতি – অত্তানং গৰহতি. মগ্গো মে অভাৱিতোতি – অত্তানং গৰহতি. নিৰোধো মে অসচ্ছিকতোতি – অত্তানং গৰহতি. এৱং কতত্তা চ অকতত্তা চ অত্তানং গৰহতি. এৱং অত্তগৰহিতং কম্মং অকুব্বমানো অজনযমানো অসঞ্জনযমানো অনিব্বত্তযমানো অনভিনিব্বত্তযমানোতি – যদত্তগৰহী তদকুব্বমানো. ন লিম্পতী দিট্ঠসুতেসু ধীৰোতি. লেপোতি দ্ৱে লেপা – তণ্হালেপো চ দিট্ঠিলেপো চ…পে… অযং তণ্হালেপো…পে… অযং দিট্ঠিলেপো. ধীৰোতি পণ্ডিতো পঞ্ঞৱা বুদ্ধিমা ঞাণী ৱিভাৱী মেধাৱী. ধীৰো তণ্হালেপং পহায দিট্ঠিলেপং পটিনিস্সজ্জিত্ৱা দিট্ঠে ন লিম্পতি, সুতে ন লিম্পতি, মুতে ন লিম্পতি, ৱিঞ্ঞাতে ন লিম্পতি, ন পলিম্পতি [ন সংলিম্পতি (স্যা.)], ন উপলিম্পতি. অলিত্তো অপলিত্তো [অসংলিত্তো (স্যা.)] অনুপলিত্তো নিক্খন্তো নিস্সটো ৱিপ্পমুত্তো ৱিসঞ্ঞুত্তো ৱিমৰিযাদিকতেন চেতসা ৱিহৰতীতি – ন লিম্পতী দিট্ঠসুতেসু ধীৰোতি.
তেনাহ ভগৱা –
‘‘উভোসু অন্তেসু ৱিনেয্য ছন্দং, ফস্সং পৰিঞ্ঞায অনানুগিদ্ধো;
যদত্তগৰহী তদকুব্বমানো, ন লিম্পতী দিট্ঠসুতেসু ধীৰো’’তি.
১৪. সঞ্ঞং পৰিঞ্ঞা ৱিতৰেয্য ওঘং, পৰিগ্গহেসু মুনি নোপলিত্তো;
অব্বূড়্হসল্লো চৰমপ্পমত্তো, নাসীসতী লোকমিমং পৰঞ্চ.
সঞ্ঞং পৰিঞ্ঞা ৱিতৰেয্য ওঘন্তি. সঞ্ঞাতি কামসঞ্ঞা ব্যাপাদসঞ্ঞা ৱিহিংসাসঞ্ঞা নেক্খম্মসঞ্ঞা অব্যাপাদসঞ্ঞা অৱিহিংসাসঞ্ঞা ৰূপসঞ্ঞা সদ্দসঞ্ঞা গন্ধসঞ্ঞা ৰসসঞ্ঞা ফোট্ঠব্বসঞ্ঞা ধম্মসঞ্ঞা – যা এৱৰূপা সঞ্ঞা সঞ্জাননা সঞ্জানিতত্তং – অযং ৱুচ্চতি সঞ্ঞা. সঞ্ঞং পৰিঞ্ঞাতি সঞ্ঞং তীহি পৰিঞ্ঞাহি পৰিজানিত্ৱা – ঞাতপৰিঞ্ঞায, তীৰণপৰিঞ্ঞায, পহানপৰিঞ্ঞায.
কতমা ঞাতপৰিঞ্ঞা? সঞ্ঞং জানাতি – অযং কামসঞ্ঞা, অযং ব্যাপাদসঞ্ঞা, অযং ৱিহিংসাসঞ্ঞা, অযং নেক্খম্মসঞ্ঞা, অযং অব্যাপাদসঞ্ঞা, অযং অৱিহিংসাসঞ্ঞা, অযং ৰূপসঞ্ঞা, অযং সদ্দসঞ্ঞা, অযং গন্ধসঞ্ঞা, অযং ৰসসঞ্ঞা, অযং ফোট্ঠব্বসঞ্ঞা, অযং ধম্মসঞ্ঞাতি জানাতি পস্সতি – অযং ঞাতপৰিঞ্ঞা.
কতমা তীৰণপৰিঞ্ঞা? এৱং ঞাতং কত্ৱা সঞ্ঞং তীৰেতি. অনিচ্চতো দুক্খতো ৰোগতো গণ্ডতো সল্লতো অঘতো আবাধতো পৰতো পলোকতো ঈতিতো উপদ্দৱতো ভযতো উপসগ্গতো চলতো পভঙ্গুতো…পে… সমুদযতো অত্থঙ্গমতো অস্সাদতো আদীনৱতো নিস্সৰণতো তীৰেতি – অযং তীৰণপৰিঞ্ঞা.
কতমা পহানপৰিঞ্ঞা? এৱং তীৰযিত্ৱা সঞ্ঞায ছন্দৰাগং পজহতি ৱিনোদেতি অনভাৱং গমেতি. ৱুত্তম্পি হেতং ভগৱতা – ‘‘যো, ভিক্খৱে, সঞ্ঞায ছন্দৰাগো, তং পজহথ. এৱং সা সঞ্ঞা পহীনা ভৱিস্সতি উচ্ছিন্নমূলা তালাৱত্থুকতা অনভাৱং কতা আযতিং অনুপ্পাদধম্মা’’তি – অযং পহানপৰিঞ্ঞা. সঞ্ঞং পৰিঞ্ঞাতি সঞ্ঞং ইমাহি তীহি পৰিঞ্ঞাহি পৰিজানিত্ৱা. ৱিতৰেয্য ওঘন্তি কামোঘং ভৱোঘং দিট্ঠোঘং অৱিজ্জোঘং তৰেয্য উত্তৰেয্য পতৰেয্য সমতিক্কমেয্য ৱীতিৱত্তেয্যাতি – সঞ্ঞং পৰিঞ্ঞা ৱিতৰেয্য ওঘং.
পৰিগ্গহেসু মুনি নোপলিত্তোতি. পৰিগ্গহাতি দ্ৱে পৰিগ্গহা – তণ্হাপৰিগ্গহো চ দিট্ঠিপৰিগ্গহো চ…পে… অযং তণ্হাপৰিগ্গহো…পে… অযং দিট্ঠিপৰিগ্গহো. মুনীতি. মোনং ৱুচ্চতি ঞাণং. যা পঞ্ঞা পজাননা…পে… অমোহো ধম্মৱিচযো সম্মাদিট্ঠি, তেন ঞাণেন সমন্নাগতো মুনি মোনপ্পত্তোতি. তীণি মোনেয্যানি – কাযমোনেয্যং, ৱচীমোনেয্যং, মনোমোনেয্যং.
কতমং কাযমোনেয্যং? তিৱিধকাযদুচ্চৰিতানং পহানং কাযমোনেয্যং, তিৱিধং কাযসুচৰিতং কাযমোনেয্যং, কাযাৰম্মণে ঞাণং কাযমোনেয্যং, কাযপৰিঞ্ঞা কাযমোনেয্যং, পৰিঞ্ঞাসহগতো মগ্গো কাযমোনেয্যং, কাযে ছন্দৰাগস্স পহানং কাযমোনেয্যং, কাযসঙ্খাৰনিৰোধো চতুত্থজ্ঝানসমাপত্তি কাযমোনেয্যং – ইদং কাযমোনেয্যং.
কতমং ৱচীমোনেয্যং? চতুব্বিধৱচীদুচ্চৰিতানং পহানং ৱচীমোনেয্যং, চতুব্বিধং ৱচীসুচৰিতং ৱচীমোনেয্যং, ৱাচাৰম্মণে ঞাণং ৱচীমোনেয্যং, ৱাচাপৰিঞ্ঞা ৱচীমোনেয্যং, পৰিঞ্ঞাসহগতো মগ্গো ৱচীমোনেয্যং, ৱাচায ছন্দৰাগস্স পহানং ৱচীমোনেয্যং, ৱচীসঙ্খাৰনিৰোধো দুতিযজ্ঝানসমাপত্তি ৱচীমোনেয্যং – ইদং ৱচীমোনেয্যং.