১৬. সাৰিপুত্তসুত্তনিদ্দেসো

অথ সাৰিপুত্তসুত্তনিদ্দেসং ৱক্খতি –

১৯০. ন মে দিট্ঠো ইতো পুব্বে, [ইচ্চাযস্মা সাৰিপুত্তো]

ন সুতো উদ কস্সচি;

এৱং ৱগ্গুৱদো সত্থা, তুসিতা গণিমাগতো.

ন মে দিট্ঠো ইতো পুব্বেতি. ইতো পুব্বে মে মযা ন দিট্ঠপুব্বো সো ভগৱা ইমিনা চক্খুনা ইমিনা অত্তভাৱেন. যদা ভগৱা তাৱতিংসভৱনে পাৰিচ্ছত্তকমূলে পণ্ডুকম্বলসিলাযং ৱস্সংৱুত্থো [ৱস্সংৱুট্ঠো (স্যা.)] দেৱগণপৰিৱুতো মজ্ঝে মণিমযেন সোপাণেন সঙ্কস্সনগৰং ওতিণ্ণো ইমং দস্সনং পুব্বে ন দিট্ঠোতি – ন মে দিট্ঠো ইতো পুব্বে.

ইচ্চাযস্মা সাৰিপুত্তোতি. ইচ্চাতি পদসন্ধি পদসংসগ্গো পদপাৰিপূৰী অক্খৰসমৱাযো ব্যঞ্জনসিলিট্ঠতা পদানুপুব্বতাপেতং – ইচ্চাতি. আযস্মাতি পিযৱচনং গৰুৱচনং সগাৰৱসপ্পতিস্সৱচনমেতং – আযস্মাতি. সাৰিপুত্তোতি তস্স থেৰস্স নামং সঙ্খা সমঞ্ঞা পঞ্ঞত্তি ৱোহাৰো নামং নামকম্মং নামধেয্যং নিৰুত্তি ব্যঞ্জনং অভিলাপোতি – ইচ্চাযস্মা সাৰিপুত্তো.

ন সুতো উদ কস্সচীতি. নাতি পটিক্খেপো. উদাতি পদসন্ধি পদসংসগ্গো পদপাৰিপূৰী অক্খৰসমৱাযো ব্যঞ্জনসিলিট্ঠতা পদানুপুব্বতাপেতং – উদাতি. কস্সচীতি খত্তিযস্স ৱা ব্ৰাহ্মণস্স ৱা ৱেস্সস্স ৱা সুদ্দস্স ৱা গহট্ঠস্স ৱা পব্বজিতস্স ৱা দেৱস্স ৱা মনুস্সস্স ৱাতি – ন সুতো উদ কস্সচি.

এৱং ৱগ্গুৱদো সত্থাতি. এৱং ৱগ্গুৱদো মধুৰৱদো পেমনীযৱদো হদযঙ্গমৱদো কৰৱীকৰুতমঞ্জুঘোসো [কৰৱিকৰুদমঞ্জুস্সৰো (স্যা.)]. অট্ঠঙ্গসমন্নাগতো খো পন তস্স ভগৱতো মুখতো ঘোসো নিচ্ছৰতি – ৱিসট্ঠো চ ৱিঞ্ঞেয্যো চ মঞ্জু চ সৱনীযো চ বিন্দু চ অৱিসাৰী চ গম্ভীৰো চ নিন্নাদি চ. যথা পৰিসং খো পন সো ভগৱা সৰেন ৱিঞ্ঞাপেতি, ন অস্স বহিদ্ধা পৰিসায ঘোসো নিচ্ছৰতি, ব্ৰহ্মস্সৰো খো পন সো ভগৱা কৰৱীকভাণীতি – এৱং ৱগ্গুৱদো.

সত্থাতি সত্থা ভগৱা সত্থৱাহো. যথা সত্থৱাহো সত্তে কন্তাৰং তাৰেতি, চোৰকন্তাৰং তাৰেতি, ৱাড়কন্তাৰং তাৰেতি, দুব্ভিক্খকন্তাৰং তাৰেতি, নিৰুদককন্তাৰং তাৰেতি উত্তাৰেতি নিত্তাৰেতি পতাৰেতি খেমন্তভূমিং সম্পাপেতি; এৱমেৱ ভগৱা সত্থৱাহো সত্তে কন্তাৰং তাৰেতি, জাতিকন্তাৰং তাৰেতি, জৰাকন্তাৰং তাৰেতি, ব্যাধিকন্তাৰং…পে… মৰণকন্তাৰং… সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসকন্তাৰং তাৰেতি ৰাগকন্তাৰং তাৰেতি দোসকন্তাৰং… মোহকন্তাৰং… মানকন্তাৰং… দিট্ঠিকন্তাৰং… কিলেসকন্তাৰং… দুচ্চৰিতকন্তাৰং তাৰেতি, ৰাগগহনং তাৰেতি, দোসগহনং… মোহগহনং… মানগহনং… দিট্ঠিগহনং… কিলেসগহনং… দুচ্চৰিতগহনং তাৰেতি উত্তাৰেতি নিত্তাৰেতি পতাৰেতি খেমন্তং অমতং নিব্বানং সম্পাপেতীতি. এৱম্পি ভগৱা সত্থৱাহো.

অথ ৱা ভগৱা নেতা ৱিনেতা অনুনেতা পঞ্ঞপেতা নিজ্ঝাপেতা পেক্খেতা পসাদেতাতি. এৱম্পি ভগৱা সত্থৱাহো.

অথ ৱা ভগৱা অনুপ্পন্নস্স মগ্গস্স উপ্পাদেতা, অসঞ্জাতস্স মগ্গস্স সঞ্জনেতা, অনক্খাতস্স মগ্গস্স অক্খাতা, মগ্গঞ্ঞূ মগ্গৱিদূ মগ্গকোৱিদো মগ্গানুগা চ পন এতৰহি সাৱকা ৱিহৰন্তি পচ্ছা সমন্নাগতাতি. এৱম্পি ভগৱা সত্থৱাহোতি – এৱং ৱগ্গুৱদো সত্থা.

তুসিতা গণিমাগতোতি. ভগৱা তুসিতকাযা চৱিত্ৱা সতো সম্পজানো মাতুকুচ্ছিং ওক্কন্তোতি. এৱম্পি তুসিতা গণিমাগতো.

অথ ৱা দেৱা ৱুচ্চন্তি তুসিতা. তে তুট্ঠা সন্তুট্ঠা অত্তমনা পমুদিতা পীতিসোমনস্সজাতা দেৱলোকতো গণিং আগতোতি. এৱম্পি তুসিতা গণিমাগতো. অথ ৱা অৰহন্তো ৱুচ্চন্তি তুসিতা. তে তুট্ঠা সন্তুট্ঠা অত্তমনা পৰিপুণ্ণসঙ্কপ্পা অৰহন্তানং গণিং আগতোতি. এৱম্পি তুসিতা গণিমাগতো. গণীতি গণী ভগৱা. গণাচৰিযোতি গণী, গণস্স সত্থাতি গণী, গণং পৰিহৰতীতি গণী, গণং ওৱদতীতি গণী, গণমনুসাসতীতি গণী, ৱিসাৰদো গণং উপসঙ্কমতীতি গণী, গণস্স [গণোস্স (সী.)] সুস্সূসতি সোতং ওদহতি অঞ্ঞা চিত্তং উপট্ঠপেতীতি গণী, গণং অকুসলা ৱুট্ঠাপেত্ৱা কুসলে পতিট্ঠাপেতীতি গণী, ভিক্খুগণস্স গণী, ভিক্খুনিগণস্স গণী, উপাসকগণস্স গণী, উপাসিকাগণস্স গণী, ৰাজগণস্স গণী, খত্তিযগণস্স… ব্ৰাহ্মণগণস্স… ৱেস্সগণস্স… সুদ্দগণস্স… দেৱগণস্স… ব্ৰহ্মগণস্স গণী, সঙ্ঘী গণী গণাচৰিযো. আগতোতি উপগতো সমুপগতো সমুপপন্নো [সম্পত্তো (স্যা. ক.)] সঙ্কস্সনগৰন্তি – তুসিতা গণিমাগতো.

তেনাহ থেৰো সাৰিপুত্তো –

‘‘ন মে দিট্ঠো ইতো পুব্বে, [ইচ্চাযস্মা সাৰিপুত্তো]

ন সুতো উদ কস্সচি;

এৱং ৱগ্গুৱদো সত্থা, তুসিতা গণিমাগতো’’তি.

১৯১. সদেৱকস্স লোকস্স, যথা দিস্সতি চক্খুমা;

সব্বং তমং ৱিনোদেত্ৱা, একোৱ ৰতিমজ্ঝগা.

সদেৱকস্স লোকস্সাতি সদেৱকস্স লোকস্স সমাৰকস্স সব্ৰহ্মকস্স সস্সমণব্ৰাহ্মণিযা পজায সদেৱমনুস্সাযাতি – সদেৱকস্স লোকস্স.

যথা দিস্সতি চক্খুমাতি যথা ভগৱন্তং তাৱতিংসভৱনে পাৰিচ্ছত্তকমূলে পণ্ডুকম্বলসিলাযং নিসিন্নং ধম্মং দেসেন্তং দেৱতা পস্সন্তি তথা মনুস্সা পস্সন্তি. যথা মনুস্সা পস্সন্তি তথা দেৱতা পস্সন্তি. যথা দেৱানং দিস্সতি তথা মনুস্সানং দিস্সতি. যথা মনুস্সানং দিস্সতি তথা দেৱানং দিস্সতীতি. এৱম্পি যথা দিস্সতি চক্খুমা. যথা ৱা পনেকে ভোন্তো সমণব্ৰাহ্মণা অদন্তা দন্তৱণ্ণেন দিস্সন্তি, অসন্তা সন্তৱণ্ণেন দিস্সন্তি, অনুপসন্তা উপসন্তৱণ্ণেন দিস্সন্তি, অনিব্বুতা নিব্বুতৱণ্ণেন দিস্সন্তি.

‘‘পতিৰূপকো মত্তিকাকুণ্ডলোৱ, লোহড্ঢমাসোৱ [লোহমাসোৱ (স্যা.)] সুৱণ্ণছন্নো;

চৰন্তি লোকে পৰিৱাৰছন্না, অন্তো অসুদ্ধা বহি সোভমানা’’তি [অযং গাথা সং. নি. ১.১২২ দিস্সতি].

ন ভগৱা এৱং দিস্সতি. ভগৱা ভূতেন তচ্ছেন তথেন যাথাৱেন অৱিপৰীতেন সভাৱেন দন্তো দন্তৱণ্ণেন দিস্সতি, সন্তো সন্তৱণ্ণেন দিস্সতি, উপসন্তো উপসন্তৱণ্ণেন দিস্সতি, নিব্বুতো নিব্বুতৱণ্ণেন দিস্সতি, অকপ্পিতইৰিযাপথা চ বুদ্ধা ভগৱন্তো পণিধিসম্পন্নাতি. এৱম্পি যথা দিস্সতি চক্খুমা.

অথ ৱা ভগৱা ৱিসুদ্ধসদ্দো গতকিত্তিসদ্দসিলোকো [ভটকিত্তিসদ্দসিলোকো (স্যা.)] নাগভৱনে চ সুপণ্ণভৱনে চ যক্খভৱনে চ অসুৰভৱনে চ গন্ধব্বভৱনে চ মহাৰাজভৱনে চ ইন্দভৱনে চ ব্ৰহ্মভৱনে চ দেৱভৱনে চ এদিসো চ তাদিসো চ ততো চ ভিয্যোতি. এৱম্পি যথা দিস্সতি চক্খুমা.

অথ ৱা ভগৱা দসহি বলেহি সমন্নাগতো, চতূহি ৱেসাৰজ্জেহি, চতূহি পটিসম্ভিদাহি, ছহি অভিঞ্ঞাহি, ছহি বুদ্ধধম্মেহি, তেজেন চ বলেন চ গুণেন চ ৱীৰিযেন চ পঞ্ঞায চ দিস্সতি ঞাযতি পঞ্ঞাযতি.

‘‘দূৰে সন্তো পকাসেন্তি, হিমৱন্তোৱ পব্বতো;

অসন্তেত্থ ন দিস্সন্তি, ৰত্তিং খিত্তা [ৰত্তিখিত্তা (সী.) ধ. প. ৩০৪] যথা সৰা’’তি.

এৱম্পি যথা দিস্সতি চক্খুমা.

চক্খুমাতি ভগৱা পঞ্চহি চক্খূহি চক্খুমা – মংসচক্খুনাপি চক্খুমা, দিব্বচক্খুনাপি চক্খুমা, পঞ্ঞাচক্খুনাপি চক্খুমা, বুদ্ধচক্খুনাপি চক্খুমা, সমন্তচক্খুনাপি চক্খুমা.

কথং ভগৱা মংসচক্খুনাপি চক্খুমা? মংসচক্খুম্হি ভগৱতো পঞ্চ ৱণ্ণা সংৱিজ্জন্তি – নীলো চ ৱণ্ণো, পীতকো চ ৱণ্ণো, লোহিতকো চ ৱণ্ণো, কণ্হো চ ৱণ্ণো, ওদাতো চ ৱণ্ণো. অক্খিলোমানি চ ভগৱতো. যত্থ চ অক্খিলোমানি পতিট্ঠিতানি তং নীলং হোতি সুনীলং পাসাদিকং দস্সনেয্যং উমাপুপ্ফসমানং. তস্স পৰতো পীতকং হোতি সুপীতকং সুৱণ্ণৱণ্ণং পাসাদিকং দস্সনেয্যং কণিকাৰপুপ্ফসমানং. উভতো অক্খিকূটানি ভগৱতো লোহিতকানি হোন্তি সুলোহিতকানি পাসাদিকানি দস্সনেয্যানি ইন্দগোপকসমানানি. মজ্ঝে কণ্হং হোতি সুকণ্হং অলূখং সুদ্ধং পাসাদিকং দস্সনেয্যং অদ্দাৰিট্ঠকসমানং. তস্স পৰতো ওদাতং হোতি সুওদাতং সেতং পণ্ডৰং পাসাদিকং দস্সনেয্যং ওসধিতাৰকসমানং. তেন ভগৱা পাকতিকেন মংসচক্খুনা অত্তভাৱপৰিযাপন্নেন পুৰিমসুচৰিতকম্মাভিনিব্বত্তেন সমন্তা যোজনং পস্সতি দিৱা চেৱ ৰত্তিঞ্চ. যদাপি চতুৰঙ্গসমন্নাগতো অন্ধকাৰো হোতি সূৰিযো চ অত্থঙ্গতো হোতি; কাড়পক্খো চ উপোসথো হোতি, তিব্বো চ ৱনসণ্ডো হোতি, মহা চ কাড়মেঘো অব্ভুট্ঠিতো হোতি. এৱৰূপেপি চতুৰঙ্গসমন্নাগতে অন্ধকাৰে সমন্তা যোজনং পস্সতি. নত্থি সো কুট্টো ৱা কৱাটং ৱা পাকাৰো ৱা পব্বতো ৱা গচ্ছো ৱা লতা ৱা আৱৰণং ৰূপানং দস্সনায. একঞ্চে তিলফলং নিমিত্তং কত্ৱা তিলৱাহে পক্খিপেয্য, তঞ্ঞেৱ তিলফলং উদ্ধৰেয্য. এৱং পৰিসুদ্ধং ভগৱতো পাকতিকমংসচক্খু. এৱং ভগৱা মংসচক্খুনাপি চক্খুমা.

কথং ভগৱা দিব্বেন চক্খুনাপি চক্খুমা? ভগৱা দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সতি চৱমানে উপপজ্জমানে হীনে পণীতে সুৱণ্ণে দুব্বণ্ণে সুগতে দুগ্গতে; যথাকম্মূপগে সত্তে পজানাতি – ‘‘ইমে ৱত ভোন্তো সত্তা কাযদুচ্চৰিতেন সমন্নাগতা ৱচীদুচ্চৰিতেন সমন্নাগতা মনোদুচ্চৰিতেন সমন্নাগতা অৰিযানং উপৱাদকা মিচ্ছাদিট্ঠিকা মিচ্ছাদিট্ঠিকম্মসমাদানা, তে কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং নিৰযং উপপন্না; ইমে ৱা পন ভোন্তো সত্তা কাযসুচৰিতেন সমন্নাগতা ৱচীসুচৰিতেন সমন্নাগতা মনোসুচৰিতেন সমন্নাগতা অৰিযানং অনুপৱাদকা সম্মাদিট্ঠিকা সম্মাদিট্ঠিকম্মসমাদানা, তে কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপন্না’’তি. ইতি দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সতি চৱমানে উপপজ্জমানে হীনে পণীতে সুৱণ্ণে দুব্বণ্ণে সুগতে দুগ্গতে; যথাকম্মূপগে সত্তে পজানাতি. আকঙ্খমানো চ ভগৱা একম্পি লোকধাতুং পস্সেয্য, দ্ৱেপি লোকধাতুযো পস্সেয্য, তিস্সোপি লোকধাতুযো পস্সেয্য, চতস্সোপি লোকধাতুযো পস্সেয্য, পঞ্চপি লোকধাতুযো পস্সেয্য, দসপি লোকধাতুযো পস্সেয্য, ৱীসম্পি [ৱীসতিম্পি (সী.)] লোকধাতুযো পস্সেয্য, তিংসম্পি লোকধাতুযো পস্সেয্য, চত্তালীসম্পি লোকধাতুযো পস্সেয্য, পঞ্ঞাসম্পি লোকধাতুযো পস্সেয্য, সতম্পি লোকধাতুং পস্সেয্য, সহস্সিম্পি চূড়নিকং লোকধাতুং পস্সেয্য, দ্ৱিসহস্সিম্পি মজ্ঝিমিকং লোকধাতুং পস্সেয্য, তিসহস্সিম্পি লোকধাতুং পস্সেয্য, মহাসহস্সিম্পি লোকধাতুং পস্সেয্য, যাৱতকং পন আকঙ্খেয্য তাৱতকং পস্সেয্য. এৱং পৰিসুদ্ধং ভগৱতো দিব্বচক্খু. এৱং ভগৱা দিব্বেন চক্খুনাপি চক্খুমা.

কথং ভগৱা পঞ্ঞাচক্খুনাপি চক্খুমা? ভগৱা মহাপঞ্ঞো পুথুপঞ্ঞো হাসপঞ্ঞো জৱনপঞ্ঞো তিক্খপঞ্ঞো নিব্বেধিকপঞ্ঞো পঞ্ঞাপভেদকুসলো পভিন্নঞাণো অধিগতপটিসম্ভিদো চতুৱেসাৰজ্জপ্পত্তো দসবলধাৰী পুৰিসাসভো পুৰিসসীহো পুৰিসনাগো পুৰিসাজঞ্ঞো পুৰিসধোৰয্হো অনন্তঞাণো অনন্ততেজো অনন্তযসো অড্ঢো মহদ্ধনো ধনৱা নেতা ৱিনেতা অনুনেতা পঞ্ঞপেতা নিজ্ঝাপেতা পেক্খেতা পসাদেতা. সো হি ভগৱা অনুপ্পন্নস্স মগ্গস্স উপ্পাদেতা, অসঞ্জাতস্স মগ্গস্স সঞ্জনেতা, অনক্খাতস্স মগ্গস্স অক্খাতা, মগ্গঞ্ঞূ মগ্গৱিদূ মগ্গকোৱিদো মগ্গানুগা চ পন এতৰহি সাৱকা ৱিহৰন্তি পচ্ছা সমন্নাগতা.

সো হি ভগৱা জানং জানাতি, পস্সং পস্সতি, চক্খুভূতো ঞাণভূতো ধম্মভূতো ব্ৰহ্মভূতো ৱত্তা পৱত্তা অত্থস্স নিন্নেতা অমতস্স দাতা ধম্মস্সামী তথাগতো. নত্থি তস্স ভগৱতো অঞ্ঞাতং অদিট্ঠং অৱিদিতং অসচ্ছিকতং অফস্সিতং পঞ্ঞায. অতীতং অনাগতং পচ্চুপ্পন্নং উপাদায সব্বে ধম্মা সব্বাকাৰেন বুদ্ধস্স ভগৱতো ঞাণমুখে আপাথং আগচ্ছন্তি. যং কিঞ্চি নেয্যং নাম অত্থি জানিতব্বং [অত্থি ধম্মং জানিতব্বং (ক.) মহানি. ১৫৬] অত্তত্থো ৱা, পৰত্থো ৱা, উভযত্থো ৱা, দিট্ঠধম্মিকো ৱা অত্থো, সম্পৰাযিকো ৱা অত্থো, উত্তানো ৱা অত্থো, গম্ভীৰো ৱা অত্থো, গূড়্হো ৱা অত্থো, পটিচ্ছন্নো ৱা অত্থো, নেয্যো ৱা অত্থো, নীতো ৱা অত্থো, অনৱজ্জো ৱা অত্থো, নিক্কিলেসো ৱা অত্থো, ৱোদানো ৱা অত্থো, পৰমত্থো ৱা অত্থো, সব্বং তং অন্তোবুদ্ধঞাণে পৰিৱত্ততি.

অতীতে বুদ্ধস্স ভগৱতো অপ্পটিহতং ঞাণং, অনাগতে অপ্পটিহতং ঞাণং, পচ্চুপ্পন্নে অপ্পটিহতং ঞাণং. সব্বং কাযকম্মং বুদ্ধস্স ভগৱতো ঞাণানুপৰিৱত্তি. সব্বং ৱচীকম্মং… সব্বং মনোকম্মং বুদ্ধস্স ভগৱতো ঞাণানুপৰিৱত্তি. যাৱতকং নেয্যং তাৱতকং ঞাণং, যাৱতকং ঞাণং তাৱতকং নেয্যং; নেয্যপৰিযন্তিকং ঞাণং, ঞাণপৰিযন্তিকং নেয্যং; নেয্যং অতিক্কমিত্ৱা ঞাণং নপ্পৱত্ততি, ঞাণং অতিক্কমিত্ৱা নেয্যপথো নত্থি; অঞ্ঞমঞ্ঞপৰিযন্তট্ঠাযিনো তে ধম্মা. যথা দ্ৱিন্নং সমুগ্গপটলানং সম্মাফুসিতানং হেট্ঠিমং সমুগ্গপটলং উপৰিমং নাতিৱত্ততি, উপৰিমং সমুগ্গপটলং হেট্ঠিমং নাতিৱত্ততি, অঞ্ঞমঞ্ঞপৰিযন্তট্ঠাযিনো; এৱমেৱং বুদ্ধস্স ভগৱতো নেয্যঞ্চ ঞাণঞ্চ অঞ্ঞমঞ্ঞপৰিযন্তট্ঠাযিনো. যাৱতকং নেয্যং তাৱতকং ঞাণং, যাৱতকং ঞাণং তাৱতকং নেয্যং, নেয্যপৰিযন্তিকং ঞাণং, ঞাণপৰিযন্তিকং নেয্যং; নেয্যং অতিক্কমিত্ৱা ঞাণং ন পৱত্ততি, ঞাণং অতিক্কমিত্ৱা নেয্যপথো নত্থি; অঞ্ঞমঞ্ঞপৰিযন্তট্ঠাযিনো তে ধম্মা.

সব্বধম্মেসু বুদ্ধস্স ভগৱতো ঞাণং পৱত্ততি. সব্বে ধম্মা বুদ্ধস্স ভগৱতো আৱজ্জনপটিবদ্ধা আকঙ্খপটিবদ্ধা মনসিকাৰপটিবদ্ধা চিত্তুপ্পাদপটিবদ্ধা. সব্বসত্তেসু বুদ্ধস্স ভগৱতো ঞাণং পৱত্ততি. সব্বেসং সত্তানং ভগৱা আসযং জানাতি, অনুসযং জানাতি, চৰিতং জানাতি, অধিমুত্তিং জানাতি, অপ্পৰজক্খে মহাৰজক্খে তিক্খিন্দ্ৰিযে মুদিন্দ্ৰিযে স্ৱাকাৰে দ্ৱাকাৰে সুৱিঞ্ঞাপযে দুৱিঞ্ঞাপযে ভব্বাভব্বে সত্তে পজানাতি. সদেৱকো লোকো সমাৰকো সব্ৰহ্মকো সস্সমণব্ৰাহ্মণী পজা সদেৱমনুস্সা অন্তোবুদ্ধঞাণে পৰিৱত্ততি.

যথা যে কেচি মচ্ছকচ্ছপা অন্তমসো তিমিতিমিঙ্গলং উপাদায অন্তোমহাসমুদ্দে পৰিৱত্তন্তি; এৱমেৱ সদেৱকো লোকো সমাৰকো সব্ৰহ্মকো সস্সমণব্ৰাহ্মণী পজা সদেৱমনুস্সা অন্তোবুদ্ধঞাণে পৰিৱত্ততি. যথা যে কেচি পক্খী অন্তমসো গৰুড়ং ৱেনতেয্যং উপাদায আকাসস্স পদেসে পৰিৱত্তন্তি; এৱমেৱ যেপি তে সাৰিপুত্তসমা পঞ্ঞায তেপি বুদ্ধঞাণস্স পদেসে পৰিৱত্তন্তি; বুদ্ধঞাণং দেৱমনুস্সানং পঞ্ঞং ফৰিত্ৱা অভিভৱিত্ৱা তিট্ঠতি. যেপি তে খত্তিযপণ্ডিতা ব্ৰাহ্মণপণ্ডিতা গহপতিপণ্ডিতা সমণপণ্ডিতা নিপুণা কতপৰপ্পৱাদা ৱালৱেধিৰূপা ৱোভিন্দন্তা মঞ্ঞে চৰন্তি পঞ্ঞাগতেন দিট্ঠিগতানি, তে পঞ্হে অভিসঙ্খৰিত্ৱা অভিসঙ্খৰিত্ৱা তথাগতং উপসঙ্কমিত্ৱা পুচ্ছন্তি গূড়্হানি চ পটিচ্ছন্নানি চ. কথিতা ৱিসজ্জিতাৱ তে পঞ্হা ভগৱতা হোন্তি নিদ্দিট্ঠকাৰণা উপক্খিত্তকা চ. তে ভগৱতো সম্পজ্জন্তি. অথ খো ভগৱাৱ তত্থ অতিৰোচতি, যদিদং পঞ্ঞাযাতি. এৱং ভগৱা পঞ্ঞাচক্খুনাপি চক্খুমা.

কথং ভগৱা বুদ্ধচক্খুনাপি চক্খুমা? ভগৱা বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৱোলোকেন্তো [ওলোকেন্তো (সী.)] অদ্দস সত্তে অপ্পৰজক্খে মহাৰজক্খে তিক্খিন্দ্ৰিযে মুদিন্দ্ৰিযে স্ৱাকাৰে দ্ৱাকাৰে সুৱিঞ্ঞাপযে দুৱিঞ্ঞাপযে অপ্পেকচ্চে পৰলোকৱজ্জভযদস্সাৱিনো ৱিহৰন্তে অপ্পেকচ্চে নপৰলোকৱজ্জভযদস্সাৱিনো ৱিহৰন্তে. সেয্যথাপি নাম উপ্পলিনিযং ৱা পদুমিনিযং ৱা পুণ্ডৰীকিনিযং ৱা অপ্পেকচ্চানি উপ্পলানি ৱা পদুমানি ৱা পুণ্ডৰীকানি ৱা উদকে জাতানি উদকে সংৱড্ঢানি উদকানুগ্গতানি অন্তোনিমুগ্গপোসীনি, অপ্পেকচ্চানি উপ্পলানি ৱা পদুমানি ৱা পুণ্ডৰীকানি ৱা উদকে জাতানি উদকে সংৱড্ঢানি সমোদকং ঠিতানি, অপ্পেকচ্চানি উপ্পলানি ৱা পদুমানি ৱা পুণ্ডৰীকানি ৱা উদকে জাতানি উদকে সংৱড্ঢানি উদকং অচ্চুগ্গম্ম তিট্ঠন্তি অনুপলিত্তানি উদকেন; এৱমেৱং ভগৱা বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৱোলোকেন্তো অদ্দস সত্তে অপ্পৰজক্খে মহাৰজক্খে তিক্খিন্দ্ৰিযে মুদিন্দ্ৰিযে স্ৱাকাৰে দ্ৱাকাৰে সুৱিঞ্ঞাপযে দুৱিঞ্ঞাপযে অপ্পেকচ্চে পৰলোকৱজ্জভযদস্সাৱিনো ৱিহৰন্তে অপ্পেকচ্চে নপৰলোকৱজ্জভযদস্সাৱিনো ৱিহৰন্তে. জানাতি ভগৱা – ‘‘অযং পুগ্গলো ৰাগচৰিতো, অযং দোসচৰিতো, অযং মোহচৰিতো, অযং ৱিতক্কচৰিতো, অযং সদ্ধাচৰিতো, অযং ঞাণচৰিতো’’তি. ৰাগচৰিতস্স ভগৱা পুগ্গলস্স অসুভকথং কথেতি; দোসচৰিতস্স ভগৱা পুগ্গলস্স মেত্তাভাৱনং আচিক্খতি; মোহচৰিতস্স ভগৱা পুগ্গলস্স উদ্দেসে পৰিপুচ্ছায কালেন ধম্মস্সৱনে কালেন ধম্মসাকচ্ছায গৰুসংৱাসে নিৱেসেতি; ৱিতক্কচৰিতস্স ভগৱা পুগ্গলস্স আনাপানস্সতিং আচিক্খতি; সদ্ধাচৰিতস্স ভগৱা পুগ্গলস্স পসাদনীযং নিমিত্তং আচিক্খতি বুদ্ধসুবোধিং ধম্মসুধম্মতং সঙ্ঘসুপ্পটিপত্তিং সীলানি চ অত্তনো; ঞাণচৰিতস্স ভগৱা পুগ্গলস্স ৱিপস্সনানিমিত্তং আচিক্খতি অনিচ্চাকাৰং দুক্খাকাৰং অনত্তাকাৰং.

‘‘সেলে যথা পব্বতমুদ্ধনিট্ঠিতো, যথাপি পস্সে জনতং সমন্ততো;

তথূপমং ধম্মমযং সুমেধ, পাসাদমাৰুয্হ সমন্তচক্খু;

সোকাৱতিণ্ণং জনতমপেতসোকো, অৱেক্খস্সু জাতিজৰাভিভূত’’ন্তি.

এৱং ভগৱা বুদ্ধচক্খুনাপি চক্খুমা.

কথং ভগৱা সমন্তচক্খুনাপি চক্খুমা? সমন্তচক্খু ৱুচ্চতি সব্বঞ্ঞুতঞাণং. ভগৱা সব্বঞ্ঞুতঞাণেন উপেতো সমুপেতো উপগতো সমুপগতো উপপন্নো সমুপপন্নো সমন্নাগতো.

‘‘ন তস্স অদিট্ঠমিধত্থি কিঞ্চি, অথো অৱিঞ্ঞাতমজানিতব্বং;

সব্বং অভিঞ্ঞাসি যদত্থি নেয্যং, তথাগতো তেন সমন্তচক্খূ’’তি.

এৱং ভগৱা সমন্তচক্খুনাপি চক্খুমাতি – যথা দিস্সতি চক্খুমা.

সব্বং তমং ৱিনোদেত্ৱাতি সব্বং ৰাগতমং দোসতমং মোহতমং মানতমং দিট্ঠিতমং কিলেসতমং দুচ্চৰিততমং অন্ধকৰণং অচক্খুকৰণং অঞ্ঞাণকৰণং পঞ্ঞানিৰোধিকং ৱিঘাতপক্খিকং অনিব্বানসংৱত্তনিকং নুদিত্ৱা পনুদিত্ৱা জহিত্ৱা পজহিত্ৱা ৱিনোদেত্ৱা ব্যন্তিং কৰিত্ৱা অনভাৱং গমেত্ৱাতি – সব্বং তমং ৱিনোদেত্ৱা.

একোৱ ৰতিমজ্ঝগাতি. একোতি ভগৱা পব্বজ্জাসঙ্খাতেন একো, অদুতিযট্ঠেন একো, তণ্হায পহানট্ঠেন একো, একন্তৱীতৰাগোতি একো, একন্তৱীতদোসোতি একো, একন্তৱীতমোহোতি একো, একন্তনিক্কিলেসোতি একো, একাযনমগ্গং গতোতি একো, অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধোতি একো.

কথং ভগৱা পব্বজ্জাসঙ্খাতেন একো? ভগৱা দহৰোৱ সমানো সুসু কাড়কেসো ভদ্ৰেন [ভদ্দেন (স্যা.)] যোব্বনেন সমন্নাগতো পঠমেন ৱযসা অকামকানং মাতাপিতূনং অস্সুমুখানং ৰুদন্তানং ৱিলপন্তানং ঞাতিসঙ্ঘং পহায সব্বং ঘৰাৱাসপলিবোধং ছিন্দিত্ৱা পুত্তদাৰপলিবোধং ছিন্দিত্ৱা ঞাতিপলিবোধং ছিন্দিত্ৱা মিত্তামচ্চপলিবোধং ছিন্দিত্ৱা সন্নিধিপলিবোধং ছিন্দিত্ৱা কেসমস্সুং ওহাৰেত্ৱা কাসাযানি ৱত্থানি অচ্ছাদেত্ৱা অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজিত্ৱা অকিঞ্চনভাৱং উপগন্ত্ৱা একো চৰতি ৱিহৰতি ইৰিযতি ৱত্ততি পালেতি যপেতি যাপেতি – এৱং ভগৱা পব্বজ্জাসঙ্খাতেন একো.

কথং ভগৱা অদুতিযট্ঠেন একো? সো এৱং পব্বজিতো সমানো একো অৰঞ্ঞৱনপত্থানি পন্তানি সেনাসনানি পটিসেৱতি অপ্পসদ্দানি অপ্পনিগ্ঘোসানি ৱিজনৱাতানি মনুস্সৰাহস্সেয্যকানি পটিসল্লানসাৰুপ্পানি. সো একো চৰতি, একো গচ্ছতি, একো তিট্ঠতি, একো নিসীদতি, একো সেয্যং কপ্পেতি, একো গামং পিণ্ডায পৱিসতি, একো পটিক্কমতি, একো ৰহো নিসীদতি, একো চঙ্কমং অধিট্ঠাতি, একো চৰতি ৱিহৰতি ইৰিযতি ৱত্ততি পালেতি যপেতি যাপেতি – এৱং ভগৱা অদুতিযট্ঠেন একো.

কথং ভগৱা তণ্হায পহানট্ঠেন একো? সো এৱং একো অদুতিযো অপ্পমত্তো আতাপী পহিতত্তো ৱিহৰন্তো নজ্জা নেৰঞ্জৰায তীৰে বোধিৰুক্খমূলে মহাপধানং পদহন্তো মাৰং সসেনং কণ্হং নমুচিং পমত্তবন্ধুং ৱিধমিত্ৱা তণ্হাজালিনিং ৱিসৰিতং ৱিসত্তিকং পজহসি ৱিনোদেসি ব্যন্তিং অকাসি অনভাৱং গমেসি.

‘‘তণ্হাদুতিযো পুৰিসো, দীঘমদ্ধানসংসৰং;

ইত্থভাৱঞ্ঞথাভাৱং [ইত্থং ভাৱঞ্ঞথাভাৱং (ক.) ইতিৱু. ১৫, ১০৫], সংসাৰং নাতিৱত্ততি.

‘‘এতমাদীনৱং ঞত্ৱা, তণ্হং দুক্খস্স সম্ভৱং;

ৱীততণ্হো অনাদানো, সতো ভিক্খু পৰিব্বজে’’তি.

এৱং ভগৱা তণ্হায পহানট্ঠেন একো.

কথং ভগৱা একন্তৱীতৰাগোতি একো? ৰাগস্স পহীনত্তা একন্তৱীতৰাগোতি একো, দোসস্স পহীনত্তা একন্তৱীতদোসোতি একো, মোহস্স পহীনত্তা একন্তৱীতমোহোতি একো, কিলেসানং পহীনত্তা একন্তনিক্কিলেসোতি একো.

কথং ভগৱা একাযনমগ্গং গতোতি একো? একাযনমগ্গো ৱুচ্চতি চত্তাৰো সতিপট্ঠানা চত্তাৰো সম্মপ্পধানা চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা পঞ্চিন্দ্ৰিযানি পঞ্চ বলানি সত্ত বোজ্ঝঙ্গা অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো.

‘‘একাযনং জাতিখযন্তদস্সী, মগ্গং পজানাতি হিতানুকম্পী;

এতেন মগ্গেন তৰিংসু [অতৰিংসু (স্যা.)] পুব্বে, তৰিস্সন্তি যে চ তৰন্তি ওঘ’’ন্তি.

এৱং ভগৱা একাযনমগ্গং গতোতি একো.

কথং ভগৱা একো অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধোতি একো? বোধি ৱুচ্চতি চতূসু মগ্গেসু ঞাণং পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং পঞ্ঞাবলং ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গো ৱীমংসা ৱিপস্সনা সম্মাদিট্ঠি. ভগৱা তেন বোধিঞাণেন ‘‘সব্বে সঙ্খাৰা অনিচ্চা’’তি বুজ্ঝি, ‘‘সব্বে সঙ্খাৰা দুক্খা’’তি বুজ্ঝি, ‘‘সব্বে ধম্মা অনত্তা’’তি বুজ্ঝি, ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা’’তি বুজ্ঝি…পে… ‘‘জাতিপচ্চযা জৰামৰণ’’ন্তি বুজ্ঝি; ‘‘অৱিজ্জানিৰোধা সঙ্খাৰনিৰোধো’’তি বুজ্ঝি…পে… ‘‘জাতিনিৰোধা জৰামৰণনিৰোধো’’তি বুজ্ঝি; ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তি বুজ্ঝি, ‘‘অযং দুক্খসমুদযো’’তি বুজ্ঝি, ‘‘অযং দুক্খনিৰোধো’’তি বুজ্ঝি, ‘‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’’তি বুজ্ঝি; ‘‘ইমে আসৱা’’তি বুজ্ঝি…পে… ‘‘অযং আসৱনিৰোধগামিনী পটিপদা’’তি বুজ্ঝি; ‘‘ইমে ধম্মা পৰিঞ্ঞেয্যা’’তি বুজ্ঝি… পহাতব্বাতি… ভাৱেতব্বাতি… সচ্ছিকাতব্বাতি বুজ্ঝি, ছন্নং ফস্সাযতনানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ বুজ্ঝি, পঞ্চন্নং উপাদানক্খন্ধানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ বুজ্ঝি, চতুন্নং মহাভূতানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ বুজ্ঝি, ‘‘যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং, সব্বং তং নিৰোধধম্ম’’ন্তি বুজ্ঝি.

অথ ৱা যং কিঞ্চি বুজ্ঝিতব্বং অনুবুজ্ঝিতব্বং পটিবুজ্ঝিতব্বং সম্বুজ্ঝিতব্বং অধিগন্তব্বং ফস্সিতব্বং সচ্ছিকাতব্বং, সব্বং তং তেন বোধিঞাণেন বুজ্ঝি অনুবুজ্ঝি পটিবুজ্ঝি সম্বুজ্ঝি সম্মাবুজ্ঝি অধিগচ্ছি ফস্সেসি সচ্ছাকাসি. এৱং ভগৱা একো অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধোতি একো.

ৰতিমজ্ঝগাতি. ৰতিন্তি নেক্খম্মৰতিং ৱিৱেকৰতিং উপসমৰতিং সম্বোধিৰতিং অজ্ঝগা সমজ্ঝগা অধিগচ্ছি ফস্সেসি সচ্ছাকাসীতি – একোৱ ৰতিমজ্ঝগা.

তেনাহ থেৰো সাৰিপুত্তো –

‘‘সদেৱকস্স লোকস্স, যথা দিস্সতি চক্খুমা;

সব্বং তমং ৱিনোদেত্ৱা, একোৱ ৰতিমজ্ঝগা’’তি.

১৯২. তং বুদ্ধং অসিতং তাদিং, অকুহং গণিমাগতং;

বহূনমিধ বদ্ধানং, অত্থি পঞ্হেন আগমং.

তং বুদ্ধং অসিতং তাদিন্তি. বুদ্ধোতি যো সো ভগৱা সযম্ভূ অনাচৰিযকো পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু সামং সচ্চানি অভিসম্বুজ্ঝি, তত্থ চ সব্বঞ্ঞুতং পাপুণি [পত্তো (স্যা.)], বলেসু চ ৱসীভাৱং পাপুণি. বুদ্ধোতি কেনট্ঠেন বুদ্ধো? বুজ্ঝিতা সচ্চানীতি বুদ্ধো, বোধেতা পজাযাতি বুদ্ধো, সব্বঞ্ঞুতায বুদ্ধো, সব্বদস্সাৱিতায বুদ্ধো, অনঞ্ঞনেয্যতায বুদ্ধো, ৱিসৱিতায বুদ্ধো, খীণাসৱসঙ্খাতেন বুদ্ধো, নিৰুপক্কিলেসসঙ্খাতেন বুদ্ধো, একন্তৱীতৰাগোতি বুদ্ধো, একন্তৱীতদোসোতি বুদ্ধো, একন্তৱীতমোহোতি বুদ্ধো, একন্তনিক্কিলেসোতি বুদ্ধো, একাযনমগ্গং গতোতি বুদ্ধো, একো অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধোতি বুদ্ধো, অবুদ্ধিৱিহতত্তা বুদ্ধিপটিলাভত্তা বুদ্ধো. বুদ্ধোতি নেতং মাতৰা কতং ন পিতৰা কতং, ন ভাতৰা কতং, ন ভগিনিযা কতং, ন মিত্তামচ্চেহি কতং, ন ঞাতিসালোহিতেহি কতং, ন সমণব্ৰাহ্মণেহি কতং, ন দেৱতাহি কতং. ৱিমোক্খন্তিকমেতং বুদ্ধানং ভগৱন্তানং বোধিযা মূলে সহ সব্বঞ্ঞুতঞাণস্স পটিলাভা সচ্ছিকা পঞ্ঞত্তি, যদিদং বুদ্ধোতি – তং বুদ্ধং. অসিতন্তি দ্ৱে নিস্সযা – তণ্হানিস্সযো চ দিট্ঠিনিস্সযো চ. কতমো তণ্হানিস্সযো? যাৱ তণ্হাসঙ্খাতেন সীমকতং ওধিকতং [পৰিযাদিকতং (স্যা.)] পৰিযন্তকতং পৰিগ্গহিতং মমাযিতং – ইদং মম, এতং মম, এত্তকং মম, এত্তাৱতা মম, মম ৰূপা সদ্দা গন্ধা ৰসা ফোট্ঠব্বা, অত্থৰণা পাৱুৰণা দাসিদাসা অজেড়কা কুক্কুটসূকৰা হত্থিগৱাস্সৱড়ৱা, খেত্তং ৱত্থুং হিৰঞ্ঞং সুৱণ্ণং, গামনিগমৰাজধানিযো ৰট্ঠঞ্চ জনপদো চ কোসো চ কোট্ঠাগাৰঞ্চ, কেৱলম্পি মহাপথৱিং তণ্হাৱসেন মমাযতি, যাৱতা অট্ঠসতং তণ্হাৱিচৰিতং – অযং তণ্হানিস্সযো.

কতমো দিট্ঠিনিস্সযো? ৱীসতিৱত্থুকা সক্কাযদিট্ঠি, দসৱত্থুকা মিচ্ছাদিট্ঠি, দসৱত্থুকা অন্তগ্গাহিকা দিট্ঠি. যা এৱৰূপা দিট্ঠি দিট্ঠিগতং দিট্ঠিগহনং দিট্ঠিকন্তাৰো দিট্ঠিৱিসূকাযিকং দিট্ঠিৱিপ্ফন্দিতং দিট্ঠিসঞ্ঞোজনং গাহো পটিগ্গাহো অভিনিৱেসো পৰামাসো কুম্মগ্গো মিচ্ছাপথো মিচ্ছত্তং তিত্থাযতনং ৱিপৰিযাসগ্গাহো ৱিপৰীতগ্গাহো ৱিপল্লাসগ্গাহো মিচ্ছাগাহো ‘‘অযাথাৱকস্মিং যাথাৱক’’ন্তি গাহো যাৱতা দ্ৱাসট্ঠি দিট্ঠিগতানি – অযং দিট্ঠিনিস্সযো.

বুদ্ধস্স ভগৱতো তণ্হানিস্সযো পহীনো, দিট্ঠিনিস্সযো পটিনিস্সট্ঠো; তণ্হানিস্সযস্স পহীনত্তা দিট্ঠিনিস্সযস্স পটিনিস্সট্ঠত্তা ভগৱা চক্খুং অসিতো, সোতং… ঘানং… জিৱ্হং… কাযং… মনং অসিতো, ৰূপে… সদ্দে… গন্ধে… ৰসে… ফোট্ঠব্বে… কুলং… গণং… আৱাসং… লাভং… যসং… পসংসং… সুখং… চীৱৰং… পিণ্ডপাতং… সেনাসনং… গিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰং… কামধাতুং… ৰূপধাতুং… অৰূপধাতুং … কামভৱং… ৰূপভৱং… অৰূপভৱং… সঞ্ঞাভৱং… অসঞ্ঞাভৱং… নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাভৱং… একৱোকাৰভৱং… চতুৱোকাৰভৱং… পঞ্চৱোকাৰভৱং… অতীতং… অনাগতং… পচ্চুপ্পন্নং… দিট্ঠসুতমুতৱিঞ্ঞাতব্বে ধম্মে অসিতো অনিস্সিতো অনল্লীনো অনুপগতো অনজ্ঝোসিতো অনধিমুত্তো নিক্খন্তো নিস্সটো ৱিপ্পমুত্তো ৱিসঞ্ঞুত্তো ৱিমৰিযাদিকতেন চেতসা ৱিহৰতীতি – তং বুদ্ধং অসিতং.

তাদিন্তি ভগৱা পঞ্চহাকাৰেহি তাদী – ইট্ঠানিট্ঠে তাদী, চত্তাৱীতি তাদী, তিণ্ণাৱীতি তাদী, মুত্তাৱীতি তাদী, তংনিদ্দেসা তাদী.

কথং ভগৱা ইট্ঠানিট্ঠে তাদী? ভগৱা লাভেপি তাদী, অলাভেপি তাদী, যসেপি তাদী, অযসেপি তাদী, পসংসাযপি তাদী নিন্দাযপি তাদী, সুখেপি তাদী, দুক্খেপি তাদী; একচ্চে বাহং গন্ধেন লিম্পেয্যুং, একচ্চে বাহং ৱাসিযা তচ্ছেয্যুং, অমুকস্মিং নত্থি ৰাগো, অমুকস্মিং নত্থি পটিঘং, অনুনযপটিঘৱিপ্পহীনো উগ্ঘাতিনিগ্ঘাতিৱীতিৱত্তো অনুৰোধৱিৰোধং সমতিক্কন্তো. এৱং ভগৱা ইট্ঠানিট্ঠে তাদী.

কথং ভগৱা চত্তাৱীতি তাদী? ভগৱতা [ভগৱতো (স্যা.)] ৰাগো চত্তো ৱন্তো মুত্তো পহীনো পটিনিস্সট্ঠো, দোসো…পে… মোহো… কোধো… উপনাহো… মক্খো… পড়াসো… ইস্সা… মচ্ছৰিযং… মাযা… সাঠেয্যং… থম্ভো… সাৰম্ভো… মানো… অতিমানো… মদো… পমাদো… সব্বে কিলেসা… সব্বে দুচ্চৰিতা… সব্বে দৰথা… সব্বে পৰিড়াহা… সব্বে সন্তাপা … সব্বাকুসলাভিসঙ্খাৰা চত্তা ৱন্তা মুত্তা পহীনা পটিনিস্সট্ঠা. এৱং ভগৱা চত্তাৱীতি তাদী.

কথং ভগৱা তিণ্ণাৱীতি তাদী? ভগৱা কামোঘং তিণ্ণো, ভৱোঘং তিণ্ণো, দিট্ঠোঘং তিণ্ণো, অৱিজ্জোঘং তিণ্ণো, সব্বং সংসাৰপথং তিণ্ণো উত্তিণ্ণো নিত্তিণ্ণো অতিক্কন্তো সমতিক্কন্তো ৱীতিৱত্তো. সো ৱুট্ঠৱাসো চিণ্ণচৰণো গতদ্ধো গতদিসো গতকোটিযো পালিতব্ৰহ্মচৰিযো উত্তমদিট্ঠিপ্পত্তো ভাৱিতমগ্গো পহীনকিলেসো পটিৱিদ্ধাকুপ্পো সচ্ছিকতনিৰোধো. দুক্খং তস্স পৰিঞ্ঞাতং, সমুদযো পহীনো, মগ্গো ভাৱিতো, নিৰোধো সচ্ছিকতো, অভিঞ্ঞেয্যং অভিঞ্ঞাতং, পৰিঞ্ঞেয্যং পৰিঞ্ঞাতং, পহাতব্বং পহীনং, ভাৱেতব্বং ভাৱিতং, সচ্ছিকাতব্বং সচ্ছিকতং. সো উক্খিত্তপড়িঘো [উক্খিত্তপলিঘো (স্যা. ক.) মহানি. ৬] সংকিণ্ণপৰিক্খো অব্বূড়্হেসিকো নিৰগ্গড়ো অৰিযো পন্নদ্ধজো পন্নভাৰো ৱিসঞ্ঞুত্তো পঞ্চঙ্গৱিপ্পহীনো ছড়ঙ্গসমন্নাগতো একাৰক্খো চতুৰাপস্সেনো পনুণ্ণপচ্চেকসচ্চো সমৱযসট্ঠেসনো অনাৱিলসঙ্কপ্পো পস্সদ্ধকাযসঙ্খাৰো সুৱিমুত্তচিত্তো সুৱিমুত্তপঞ্ঞো কেৱলী ৱুসিতৱা উত্তমপুৰিসো পৰমপুৰিসো পৰমপত্তিপ্পত্তো. সো নেৱাচিনতি, নাপচিনতি; অপচিনিত্ৱা ঠিতো নেৱ পজহতি, ন উপাদিযতি; পজহিত্ৱা ঠিতো নেৱ সংসিব্বতি, ন উসিনেতি; ৱিসিনেত্ৱা ঠিতো নেৱ ৱিধূপেতি, ন সন্ধূপেতি; ৱিধূপেত্ৱা ঠিতো, অসেখেন সীলক্খন্ধেন সমন্নাগতত্তা ঠিতো, অসেখেন সমাধিক্খন্ধেন সমন্নাগতত্তা ঠিতো, অসেখেন পঞ্ঞাক্খন্ধেন সমন্নাগতত্তা ঠিতো, অসেখেন ৱিমুত্তিক্খন্ধেন সমন্নাগতত্তা ঠিতো, অসেখেন ৱিমুত্তিঞাণদস্সনক্খন্ধেন সমন্নাগতত্তা ঠিতো, সচ্চং সম্পটিপাদিযিত্ৱা ঠিতো, এজং সমতিক্কমিত্ৱা ঠিতো, কিলেসগ্গিং পৰিযাদিযিত্ৱা ঠিতো, অপৰিগমনতায ঠিতো, কটং সমাদায ঠিতো, মুত্তপটিসেৱনতায ঠিতো, মেত্তায পাৰিসুদ্ধিযা ঠিতো, কৰুণায পাৰিসুদ্ধিযা ঠিতো, মুদিতায পাৰিসুদ্ধিযা ঠিতো, উপেক্খায পাৰিসুদ্ধিযা ঠিতো, অচ্চন্তপাৰিসুদ্ধিযা ঠিতো, অতম্মযতায পাৰিসুদ্ধিযা ঠিতো, ৱিমুত্তত্তা ঠিতো, সন্তুসিতত্তা ঠিতো, খন্ধপৰিযন্তে ঠিতো, ধাতুপৰিযন্তে ঠিতো, আযতনপৰিযন্তে ঠিতো, গতিপৰিযন্তে ঠিতো, উপপত্তিপৰিযন্তে ঠিতো, পটিসন্ধিপৰিযন্তে ঠিতো, ভৱপৰিযন্তে ঠিতো, সংসাৰপৰিযন্তে ঠিতো, ৱট্টপৰিযন্তে ঠিতো, অন্তিমে ভৱে ঠিতো, অন্তিমে সমুস্সযে ঠিতো, অন্তিমদেহধৰো ভগৱা.

‘‘তস্সাযং পচ্ছিমকো ভৱো, চৰিমোযং সমুস্সযো;

জাতিমৰণসংসাৰো, নত্থি তস্স পুনব্ভৱো’’তি.

এৱং ভগৱা তিণ্ণাৱীতি তাদী.

কথং ভগৱা মুত্তাৱীতি তাদী? ভগৱতো ৰাগা চিত্তং মুত্তং ৱিমুত্তং সুৱিমুত্তং, দোসা চিত্তং… মোহা চিত্তং… কোধা… উপনাহা… মক্খা… পড়াসা… ইস্সায… মচ্ছৰিযা… মাযায… সাঠেয্যা… থম্ভা… সাৰম্ভা… মানা… অতিমানা… মদা… পমাদা… সব্বকিলেসেহি… সব্বদুচ্চৰিতেহি… সব্বদৰথেহি… সব্বপৰিড়াহেহি… সব্বসন্তাপেহি… সব্বাকুসলাভিসঙ্খাৰেহি চিত্তং মুত্তং ৱিমুত্তং সুৱিমুত্তং. এৱং ভগৱা মুত্তাৱীতি তাদী.

কথং ভগৱা তংনিদ্দেসা তাদী? ভগৱা সীলে সতি সীলৱাতি তংনিদ্দেসা তাদী, সদ্ধায সতি সদ্ধোতি তংনিদ্দেসা তাদী, ৱীৰিযে সতি ৱীৰিযৱাতি তংনিদ্দেসা তাদী, সতিযা সতি সতিমাতি তংনিদ্দেসা তাদী, সমাধিস্মিং সতি সমাহিতোতি তংনিদ্দেসা তাদী, পঞ্ঞায সতি পঞ্ঞৱাতি তংনিদ্দেসা তাদী, ৱিজ্জায সতি তেৱিজ্জোতি তংনিদ্দেসা তাদী, অভিঞ্ঞায সতি ছড়ভিঞ্ঞোতি তংনিদ্দেসা তাদী, দসবলে সতি দসবলোতি তংনিদ্দেসা তাদী. এৱং ভগৱা তংনিদ্দেসা তাদীতি – তং বুদ্ধং অসিতং তাদিং.

অকুহং গণিমাগতন্তি. অকুহোতি তীণি কুহনৱত্থূনি – পচ্চযপটিসেৱনসঙ্খাতং কুহনৱত্থু, ইৰিযাপথসঙ্খাতং কুহনৱত্থু, সামন্তজপ্পনসঙ্খাতং কুহনৱত্থু.

কতমং পচ্চযপটিসেৱনসঙ্খাতং কুহনৱত্থু? ইধ গহপতিকা ভিক্খুং নিমন্তেন্তি চীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰেহি. সো পাপিচ্ছো ইচ্ছাপকতো অত্থিকো [অতিত্তিকো (সী.), ইত্থিকো (স্যা.), পুৰাভেদসুত্তনিদ্দেসে পাঠনানত্তং নত্থি] চীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰানং ভিয্যোকম্যতং উপাদায চীৱৰং পচ্চক্খাতি, পিণ্ডপাতং পচ্চক্খাতি, সেনাসনং পচ্চক্খাতি, গিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰং পচ্চক্খাতি. সো এৱমাহ – ‘‘কিং সমণস্স মহগ্ঘেন চীৱৰেন! এতং সাৰুপ্পং, যং সমণো সুসানা ৱা সঙ্কাৰকূটা ৱা পাপণিকা ৱা নন্তকানি উচ্চিনিত্ৱা সঙ্ঘাটিং কৰিত্ৱা ধাৰেয্য. কিং সমণস্স মহগ্ঘেন পিণ্ডপাতেন! এতং সাৰুপ্পং, যং সমণো উঞ্ছাচৰিযায পিণ্ডিযালোপেন জীৱিতং কপ্পেয্য. কিং সমণস্স মহগ্ঘেন সেনাসনেন! এতং সাৰুপ্পং, যং সমণো ৰুক্খমূলিকো ৱা অস্স সোসানিকো ৱা অব্ভোকাসিকো ৱা. কিং সমণস্স মহগ্ঘেন গিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰেন! এতং সাৰুপ্পং, যং সমণো পূতিমুত্তেন হৰিতকীখণ্ডেন ওসধং কৰেয্যা’’তি তদুপাদায লূখং চীৱৰং ধাৰেতি, লূখং পিণ্ডপাতং পৰিভুঞ্জতি, লূখং সেনাসনং পটিসেৱতি, লূখং গিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰং পটিসেৱতি. তমেনং গহপতিকা এৱং জানন্তি – ‘‘অযং সমণো অপ্পিচ্ছো সন্তুট্ঠো পৱিৱিত্তো অসংসট্ঠো আৰদ্ধৱীৰিযো ধুতৱাদো’’তি ভিয্যো ভিয্যো নিমন্তেন্তি চীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰেহি. সো এৱমাহ – ‘‘তিণ্ণং সম্মুখীভাৱা সদ্ধো কুলপুত্তো বহুং পুঞ্ঞং পসৱতি, সদ্ধায সম্মুখীভাৱা সদ্ধো কুলপুত্তো বহুং পুঞ্ঞং পসৱতি, দেয্যধম্মস্স সম্মুখীভাৱা সদ্ধো কুলপুত্তো বহুং পুঞ্ঞং পসৱতি, দক্খিণেয্যানং সম্মুখীভাৱা সদ্ধো কুলপুত্তো বহুং পুঞ্ঞং পসৱতি. তুম্হাকঞ্চেৱাযং সদ্ধা অত্থি, দেয্যধম্মো চ সংৱিজ্জতি, অহঞ্চ পটিগ্গাহকো. সচে অহং ন পটিগ্গহেস্সামি, এৱং তুম্হে পুঞ্ঞেন পৰিবাহিৰা [পটিবাহিৰা (ক.)] ভৱিস্সথ, ন ময্হং ইমিনা অত্থো, অপি চ তুম্হাকংযেৱ অনুকম্পায পটিগ্গণ্হামী’’তি. তদুপাদায বহুম্পি চীৱৰং পটিগ্গণ্হাতি [পটিগণ্হতি (সী.)], বহুম্পি পিণ্ডপাতং পটিগ্গণ্হাতি, বহুম্পি সেনাসনং পটিগ্গণ্হাতি, বহুম্পি গিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰং পটিগ্গণ্হাতি. যা এৱৰূপা ভাকুটিকা ভাকুটিযং কুহনা কুহাযনা কুহিতত্তং – ইদং পচ্চযপটিসেৱনসঙ্খাতং কুহনৱত্থু.

কতমং ইৰিযাপথসঙ্খাতং কুহনৱত্থু? ইধেকচ্চো পাপিচ্ছো ইচ্ছাপকতো সম্ভাৱনাধিপ্পাযো, ‘‘এৱং মং জনো সম্ভাৱেস্সতী’’তি গমনং সণ্ঠপেতি, ঠানং সণ্ঠপেতি, নিসজ্জং সণ্ঠপেতি, সযনং সণ্ঠপেতি, পণিধায গচ্ছতি, পণিধায তিট্ঠতি, পণিধায নিসীদতি, পণিধায সেয্যং কপ্পেতি, সমাহিতো ৱিয গচ্ছতি, সমাহিতো ৱিয তিট্ঠতি, সমাহিতো ৱিয নিসীদতি, সমাহিতো ৱিয সেয্যং কপ্পেতি, আপাথকজ্ঝাযীৱ হোতি. যা এৱৰূপা ইৰিযাপথস্স আঠপনা ঠপনা সণ্ঠপনা ভাকুটিকা ভাকুটিযং কুহনা কুহাযনা কুহিতত্তং – ইদং ইৰিযাপথসঙ্খাতং কুহনৱত্থু.

কতমং সামন্তজপ্পনসঙ্খাতং কুহনৱত্থু? ইধেকচ্চো পাপিচ্ছো ইচ্ছাপকতো সম্ভাৱনাধিপ্পাযো ‘‘এৱং মং জনো সম্ভাৱেস্সতী’’তি, অৰিযধম্মসন্নিস্সিতং ৱাচং ভাসতি. ‘‘যো এৱৰূপং চীৱৰং ধাৰেতি সো সমণো মহেসক্খো’’তি ভণতি; ‘‘যো এৱৰূপং পত্তং ধাৰেতি… লোহথালকং ধাৰেতি… ধম্মকৰণং [ধম্মকৰকং (সী. স্যা.) অভিধানপ্পদীপিকাভিনৱনিস্সযং ওলোকেতব্বং] ধাৰেতি… পৰিস্সাৱনং ধাৰেতি… কুঞ্চিকং ধাৰেতি… উপাহনং ধাৰেতি… কাযবন্ধনং ধাৰেতি… আযোগং ধাৰেতি, সো সমণো মহেসক্খো’’তি ভণতি; ‘‘যস্স এৱৰূপো উপজ্ঝাযো সো সমণো মহেসক্খো’’তি ভণতি; ‘‘যস্স এৱৰূপো আচৰিযো… এৱৰূপা সমানুপজ্ঝাযকা… সমানাচৰিযকা… মিত্তা… সন্দিট্ঠা… সম্ভত্তা… সহাযা, সো সমণো মহেসক্খো’’তি ভণতি; ‘‘যো এৱৰূপে ৱিহাৰে ৱসতি, সো সমণো মহেসক্খো’’তি ভণতি; ‘‘যো এৱৰূপে অড্ঢযোগে ৱসতি… পাসাদে ৱসতি… হম্মিযে ৱসতি… গুহাযং ৱসতি… লেণে ৱসতি… কুটিযা ৱসতি… কূটাগাৰে ৱসতি… অট্টে ৱসতি … মাড়ে ৱসতি… উদ্দণ্ডে ৱসতি… উপট্ঠানসালাযং ৱসতি… মণ্ডপে ৱসতি… ৰুক্খমূলে ৱসতি, সো সমণো মহেসক্খো’’তি ভণতি.

অথ ৱা কোৰজিককোৰজিকো, ভাকুটিকভাকুটিকো, কুহককুহকো, লপকলপকো, মুখসম্ভাৱিতো ‘‘অযং সমণো ইমাসং এৱৰূপানং ৱিহাৰসমাপত্তীনং লাভী’’তি. তাদিসং গম্ভীৰং গূড়্হং নিপুণং পটিচ্ছন্নং লোকুত্তৰং সুঞ্ঞতাপটিসঞ্ঞুত্তং কথং কথেতি. যা এৱৰূপা ভাকুটিকা ভাকুটিযং কুহনা কুহাযনা কুহিতত্তং – ইদং সামন্তজপ্পনসঙ্খাতং কুহনৱত্থু. বুদ্ধস্স ভগৱতো ইমানি তীণি কুহনৱত্থূনি পহীনানি সমুচ্ছিন্নানি ৱূপসন্তানি পটিপস্সদ্ধানি অভব্বুপ্পত্তিকানি ঞাণগ্গিনা দড্ঢানি. তস্মা বুদ্ধো অকুহোতি – অকুহং.

গণিমাগতন্তি. গণীতি গণী ভগৱা. গণাচৰিযোতি গণী, গণস্স সত্থাতি গণী, গণং পৰিহৰতীতি গণী, গণং ওৱদতীতি গণী, গণং অনুসাসতীতি গণী, ৱিসাৰদো গণং উপসঙ্কমতীতি গণী, গণস্স সুস্সূসতি সোতং ওদহতি অঞ্ঞা চিত্তং উপট্ঠপেতীতি গণী, গণং অকুসলা ৱুট্ঠাপেত্ৱা কুসলে পতিট্ঠাপেতীতি গণী, ভিক্খুগণস্স গণী, ভিক্খুনীগণস্স গণী, উপাসকগণস্স গণী, উপাসিকাগণস্স গণী, ৰাজগণস্স গণী, খত্তিযগণস্স গণী, ব্ৰাহ্মণগণস্স গণী, ৱেস্সগণস্স গণী, সুদ্দগণস্স গণী, ব্ৰহ্মগণস্স গণী, দেৱগণস্স গণী, সঙ্ঘিং [সংঘগণস্স গণী (সী.)] গণিং গণাচৰিযং. আগতন্তি উপগতং সমুপগতং সমুপপন্নং [সম্পত্তং (বহূসু)] সঙ্কস্সনগৰন্তি – অকুহং গণিমাগতং.

বহূনমিধ বদ্ধানন্তি. বহূনং খত্তিযানং ব্ৰাহ্মণানং ৱেস্সানং সুদ্দানং গহট্ঠানং পব্বজিতানং দেৱানং মনুস্সানং. বদ্ধানন্তি বদ্ধানং বদ্ধচৰানং পৰিচাৰকানং সিস্সানন্তি – বহূনমিধ বদ্ধানং.

অত্থি পঞ্হেন আগমন্তি. পঞ্হেন অত্থিকো আগতোম্হি [অত্থিকাম্হ আগতা (সী. ক.) এৱমীদিসেসু দ্ৱীসু পদেসুপি বহুৱচনেন], পঞ্হং পুচ্ছিতুকামো আগতোম্হি, পঞ্হং সোতুকামো আগতোম্হীতি. এৱম্পি অত্থি পঞ্হেন আগমং. অথ ৱা পঞ্হত্থিকানং পঞ্হং পুচ্ছিতুকামানং পঞ্হং সোতুকামানং আগমনং অভিক্কমনং উপসঙ্কমনং পযিৰুপাসনং [পযিৰুপাসনা (স্যা. ক.)] সিযা অত্থীতি. এৱম্পি অত্থি পঞ্হেন আগমং. অথ ৱা পঞ্হাগমো তুয্হং অত্থি, ত্ৱম্পি পহু [ইমানি তীণি পদানি নত্থি স্যা. পোত্থকে], ত্ৱমসি অলমত্থো মযা পুচ্ছিতং কথেতুং ৱিসজ্জেতুং ‘‘ৱহস্সেতং ভাৰ’’ন্তি. এৱম্পি অত্থি পঞ্হেন আগমং.

তেনাহ থেৰো সাৰিপুত্তো –

‘‘তং বুদ্ধং অসিতং তাদিং, অকুহং গণিমাগতং;

বহূনমিধ বদ্ধানং, অত্থি পঞ্হেন আগম’’ন্তি.

১৯৩. ভিক্খুনো ৱিজিগুচ্ছতো, ভজতো ৰিত্তমাসনং;

ৰুক্খমূলং সুসানং ৱা, পব্বতানং গুহাসু ৱা.

ভিক্খুনো ৱিজিগুচ্ছতোতি. ভিক্খুনোতি পুথুজ্জনকল্যাণস্স ৱা ভিক্খুনো সেক্খস্স ৱা ভিক্খুনো. ৱিজিগুচ্ছতোতি জাতিযা ৱিজিগুচ্ছতো, জৰায… ব্যাধিনা… মৰণেন… সোকেহি… পৰিদেৱেহি… দুক্খেহি… দোমনস্সেহি… উপাযাসেহি ৱিজিগুচ্ছতো, নেৰযিকেন দুক্খেন… তিৰচ্ছানযোনিকেন দুক্খেন… পেত্তিৱিসযিকেন দুক্খেন… মানুসিকেন [মানুসকেন (সী. স্যা.) মহানি. ১৭১] দুক্খেন… গব্ভোক্কন্তিমূলকেন দুক্খেন… গব্ভট্ঠিতিমূলকেন দুক্খেন… গব্ভৱুট্ঠানমূলকেন দুক্খেন… জাতস্সূপনিবন্ধকেন দুক্খেন… জাতস্স পৰাধেয্যকেন দুক্খেন… অত্তূপক্কমেন দুক্খেন… পৰূপক্কমেন দুক্খেন… দুক্খদুক্খেন… সঙ্খাৰদুক্খেন … ৱিপৰিণামদুক্খেন… চক্খুৰোগেন দুক্খেন… সোতৰোগেন দুক্খেন… ঘানৰোগেন দুক্খেন… জিৱ্হাৰোগেন দুক্খেন… কাযৰোগেন দুক্খেন… সীসৰোগেন দুক্খেন… কণ্ণৰোগেন দুক্খেন… মুখৰোগেন দুক্খেন… দন্তৰোগেন দুক্খেন… কাসেন… সাসেন… পিনাসেন… ডাহেন… জৰেন… কুচ্ছিৰোগেন… মুচ্ছায… পক্খন্দিকায… সূলায… ৱিসূচিকায… কুট্ঠেন… গণ্ডেন… কিলাসেন… সোসেন… অপমাৰেন… দদ্দুযা… কণ্ডুযা… কচ্ছুযা… ৰখসায… ৱিতচ্ছিকায… লোহিতেন… পিত্তেন… মধুমেহেন… অংসায… পিড়কায… ভগন্দলেন… পিত্তসমুট্ঠানেন আবাধেন… সেম্হসমুট্ঠানেন আবাধেন… ৱাতসমুট্ঠানেন আবাধেন… সন্নিপাতিকেন আবাধেন… উতুপৰিণামজেন আবাধেন… ৱিসমপৰিহাৰজেন আবাধেন… ওপক্কমিকেন আবাধেন… কম্মৱিপাকজেন আবাধেন… সীতেন… উণ্হেন… জিঘচ্ছায… পিপাসায… উচ্চাৰেন … পস্সাৱেন… ডংসমকসৱাতাতপসৰীসপসম্ফস্সেন দুক্খেন… মাতুমৰণেন দুক্খেন… পিতুমৰণেন দুক্খেন… ভাতুমৰণেন… ভগিনিমৰণেন… পুত্তমৰণেন … ধীতুমৰণেন… ঞাতিব্যসনেন… ভোগব্যসনেন… ৰোগব্যসনেন… সীলব্যসনেন… দিট্ঠিব্যসনেন দুক্খেন ৱিজিগুচ্ছতো অট্টীযতো হৰাযতো জিগুচ্ছতোতি – ভিক্খুনো ৱিজিগুচ্ছতো.

ভজতো ৰিত্তমাসনন্তি. আসনং ৱুচ্চতি যত্থ নিসীদতি – মঞ্চো পীঠং ভিসি তট্টিকা চম্মখণ্ডো তিণসন্থাৰো পণ্ণসন্থাৰো পলালসন্থাৰো [পলাসসন্থাৰো (সী. স্যা.)]. তং আসনং অসপ্পাযৰূপদস্সনেন ৰিত্তং ৱিৱিত্তং পৱিৱিত্তং, অসপ্পাযসদ্দস্সৱনেন ৰিত্তং ৱিৱিত্তং পৱিৱিত্তং, অসপ্পাযেহি পঞ্চহি কামগুণেহি ৰিত্তং ৱিৱিত্তং পৱিৱিত্তং. তং পৱিৱিত্তং আসনং ভজতো সম্ভজতো সেৱতো নিসেৱতো সংসেৱতো পটিসেৱতোতি – ভজতো ৰিত্তমাসনং.

ৰুক্খমূলং সুসানং ৱাতি. ৰুক্খমূলংযেৱ ৰুক্খমূলং, সুসানংযেৱ সুসানন্তি – ৰুক্খমূলং সুসানং ৱা. পব্বতানং গুহাসু ৱাতি. পব্বতাযেৱ পব্বতা, কন্দৰাযেৱ কন্দৰা, গিৰিগুহাযেৱ গিৰিগুহা. পব্বতন্তৰিকাযো ৱুচ্চন্তি পব্বতপব্ভাৰাতি – পব্বতানং গুহাসু ৱা.

তেনাহ থেৰো সাৰিপুত্তো –

‘‘ভিক্খুনো ৱিজিগুচ্ছতো, ভজতো ৰিত্তমাসনং;

ৰুক্খমূলং সুসানং ৱা, পব্বতানং গুহাসু ৱা’’তি.

১৯৪. উচ্চাৱচেসু সযনেসু, কিৱন্তো [গীৱন্তো (স্যা.) মোগ্গল্লানব্যাকৰণং ওলোকেতব্বং] তত্থ ভেৰৱা;

যে হি ভিক্খু ন ৱেধেয্য, নিগ্ঘোসে সযনাসনে.

উচ্চাৱচেসু সযনেসূতি. উচ্চাৱচেসূতি উচ্চাৱচেসু হীনপ্পণীতেসু ছেকপাপকেসু. সযনং ৱুচ্চতি সেনাসনং ৱিহাৰো অড্ঢযোগো পাসাদো হম্মিযং গুহাতি – উচ্চাৱচেসু সযনেসু. কিৱন্তো তত্থ ভেৰৱাতি. কিৱন্তোতি কিৱন্তো [কুৱন্তো (সী.), গীৱন্তো (স্যা.)] কূজন্তো নদন্তো সদ্দং কৰোন্তো. অথ ৱা কিৱন্তোতি কতি কিত্তকা কীৱতকা কীৱবহুকা তে. ভেৰৱাতি সীহা ব্যগ্ঘা দীপী অচ্ছা তৰচ্ছা কোকা মহিংসা হত্থী অহি ৱিচ্ছিকা সতপদী, চোৰা ৱা অস্সু মানৱা ৱা কতকম্মা ৱা অকতকম্মা ৱাতি – কিৱন্তো তত্থ ভেৰৱা.

যে হি ভিক্খু ন ৱেধেয্যাতি. যে হীতি যে হি ভেৰৱে পস্সিত্ৱা ৱা সুণিত্ৱা ৱা ন ৱেধেয্য নপ্পৱেধেয্য ন সম্পৱেধেয্য ন তসেয্য ন উত্তসেয্য ন পৰিত্তসেয্য ন ভাযেয্য ন সন্তাসং আপজ্জেয্য, অভীৰূ অস্স অচ্ছম্ভী অনুত্ৰাসী অপলাযী, পহীনভযভেৰৱো ৱিগতলোমহংসো ৱিহৰেয্যাতি – যে হি ভিক্খু ন ৱেধেয্য.

নিগ্ঘোসে সযনাসনেতি. অপ্পসদ্দে অপ্পনিগ্ঘোসে ৱিজনৱাতে মনুস্সৰাহস্সেয্যকে পটিসল্লানসাৰুপ্পে সেনাসনেতি – নিগ্ঘোসে সযনাসনে.

তেনাহ থেৰো সাৰিপুত্তো –

‘‘উচ্চাৱচেসু সযনেসু, কিৱন্তো তত্থ ভেৰৱা;

যে হি ভিক্খু ন ৱেধেয্য, নিগ্ঘোসে সযনাসনে’’তি.

১৯৫. কতি পৰিস্সযা লোকে, গচ্ছতো অগতং দিসং;

যে ভিক্খু অভিসম্ভৱে, পন্তম্হি সযনাসনে.

কতি পৰিস্সযা লোকেতি. কতীতি কতি কিত্তকা কীৱতকা কীৱবহুকা. পৰিস্সযাতি দ্ৱে পৰিস্সযা – পাকটপৰিস্সযা চ পটিচ্ছন্নপৰিস্সযা চ. কতমে পাকটপৰিস্সযা? সীহা ব্যগ্ঘা দীপী অচ্ছা তৰচ্ছা কোকা মহিংসা হত্থী অহি ৱিচ্ছিকা সতপদী, চোৰা ৱা অস্সু মানৱা ৱা কতকম্মা ৱা অকতকম্মা ৱা, চক্খুৰোগো সোতৰোগো ঘানৰোগো জিৱ্হাৰোগো কাযৰোগো সীসৰোগো কণ্ণৰোগো মুখৰোগো দন্তৰোগো কাসো সাসো পিনাসো ডাহো জৰো কুচ্ছিৰোগো মুচ্ছা পক্খন্দিকা সূলা ৱিসূচিকা কুট্ঠং গণ্ডো কিলাসো সোসো অপমাৰো দদ্দু কণ্ডু কচ্ছু ৰখসা ৱিতচ্ছিকা লোহিতং পিত্তং মধুমেহো অংসা পিড়কা ভগন্দলা, পিত্তসমুট্ঠানা আবাধা…পে… সীতং উণ্হং জিঘচ্ছা পিপাসা উচ্চাৰো পস্সাৱো ডংসমকসৱাতাতপসৰীসপসম্ফস্সা – ইমে ৱুচ্চন্তি পাকটপৰিস্সযা.

কতমে পটিচ্ছন্নপৰিস্সযা? কাযদুচ্চৰিতং ৱচীদুচ্চৰিতং মনোদুচ্চৰিতং কামচ্ছন্দনীৱৰণং ব্যাপাদনীৱৰণং থিনমিদ্ধনীৱৰণং উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চনীৱৰণং ৱিচিকিচ্ছানীৱৰণং ৰাগো দোসো মোহো কোধো উপনাহো মক্খো পড়াসো ইস্সা মচ্ছৰিযং মাযা সাঠেয্যং থম্ভো সাৰম্ভো মানো অতিমানো মদো পমাদো, সব্বে কিলেসা সব্বে দুচ্চৰিতা সব্বে দৰথা সব্বে পৰিড়াহা সব্বে সন্তাপা সব্বাকুসলাভিসঙ্খাৰা – ইমে ৱুচ্চন্তি পটিচ্ছন্নপৰিস্সযা.

পৰিস্সযাতি কেনট্ঠেন পৰিস্সযা? পৰিসহন্তীতি পৰিস্সযা, পৰিহানায সংৱত্তন্তীতি পৰিস্সযা, তত্ৰাসযাতি পৰিস্সযা.

কথং পৰিসহন্তীতি পৰিস্সযা? তে পৰিস্সযা তং পুগ্গলং সহন্তি পৰিসহন্তি অভিভৱন্তি অজ্ঝোত্থৰন্তি পৰিযাদিযন্তি মদ্দন্তি. এৱং পৰিসহন্তীতি – পৰিস্সযা.

কথং পৰিহানায সংৱত্তন্তীতি পৰিস্সযা? তে পৰিস্সযা কুসলানং ধম্মানং অন্তৰাযায পৰিহানায সংৱত্তন্তি. কতমেসং কুসলানং ধম্মানং? সম্মাপটিপদায অনুলোমপটিপদায অপচ্চনীকপটিপদায অৱিৰুদ্ধপটিপদায অন্ৱত্থপটিপদায ধম্মানুধম্মপটিপদায সীলেসু পৰিপূৰকাৰিতায ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰতায ভোজনে মত্তঞ্ঞুতায জাগৰিযানুযোগস্স সতিসম্পজঞ্ঞস্স চতুন্নং সতিপট্ঠানানং ভাৱনানুযোগস্স চতুন্নং সম্মপ্পধানানং চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং পঞ্চন্নং বলানং সত্তন্নং বোজ্ঝঙ্গানং অৰিযস্স অট্ঠঙ্গিকস্স মগ্গস্স ভাৱনানুযোগস্স – ইমেসং কুসলানং ধম্মানং অন্তৰাযায পৰিহানায সংৱত্তন্তি. এৱং পৰিহানায সংৱত্তন্তীতি – পৰিস্সযা.

কথং তত্ৰাসযাতি পৰিস্সযা? তত্থেতে পাপকা অকুসলা ধম্মা উপ্পজ্জন্তি অত্তভাৱসন্নিস্সযা. যথা বিলে বিলাসযা পাণা সযন্তি, দকে দকাসযা পাণা সযন্তি, ৱনে ৱনাসযা পাণা সযন্তি, ৰুক্খে ৰুক্খাসযা পাণা সযন্তি; এৱমেৱ তত্থেতে পাপকা অকুসলা ধম্মা উপ্পজ্জন্তি অত্তভাৱসন্নিস্সযাতি. এৱম্পি তত্ৰাসযাতি – পৰিস্সযা.

ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা –

‘‘সান্তেৱাসিকো, ভিক্খৱে, ভিক্খু সাচৰিযকো দুক্খং ন ফাসু ৱিহৰতি. কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু সান্তেৱাসিকো সাচৰিযকো দুক্খং ন ফাসু ৱিহৰতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা উপ্পজ্জন্তি পাপকা অকুসলা ধম্মা সৰসঙ্কপ্পা সঞ্ঞোজনিযা, ত্যস্স অন্তো ৱসন্তি অন্ৱাস্সৱন্তি পাপকা অকুসলা ধম্মাতি. তস্মা সান্তেৱাসিকোতি ৱুচ্চতি. তে নং সমুদাচৰন্তি, সমুদাচৰন্তি নং পাপকা অকুসলা ধম্মাতি. তস্মা সাচৰিযকোতি ৱুচ্চতি.

‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো সোতেন সদ্দং সুত্ৱা…পে… ঘানেন গন্ধং ঘাযিত্ৱা… জিৱ্হায ৰসং সাযিত্ৱা… কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৱা… মনসা ধম্মং ৱিঞ্ঞায উপ্পজ্জন্তি পাপকা অকুসলা ধম্মা সৰসঙ্কপ্পা সঞ্ঞোজনিযা, ত্যস্স অন্তো ৱসন্তি অন্ৱাস্সৱন্তি পাপকা অকুসলা ধম্মাতি. তস্মা সান্তেৱাসিকোতি ৱুচ্চতি. তে নং সমুদাচৰন্তি, সমুদাচৰন্তি নং পাপকা অকুসলা ধম্মাতি. তস্মা সাচৰিযকোতি ৱুচ্চতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু সান্তেৱাসিকো সাচৰিযকো দুক্খং ন ফাসু ৱিহৰতী’’তি. এৱম্পি তত্ৰাসযাতি – পৰিস্সযা.

ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা –

‘‘তযোমে, ভিক্খৱে, অন্তৰামলা অন্তৰাঅমিত্তা অন্তৰাসপত্তা অন্তৰাৱধকা অন্তৰাপচ্চত্থিকা. কতমে তযো? লোভো, ভিক্খৱে, অন্তৰামলো অন্তৰাঅমিত্তো অন্তৰাসপত্তো অন্তৰাৱধকো অন্তৰাপচ্চত্থিকো, দোসো, ভিক্খৱে…পে… মোহো, ভিক্খৱে, অন্তৰামলো অন্তৰাঅমিত্তো অন্তৰাসপত্তো অন্তৰাৱধকো অন্তৰাপচ্চত্থিকো. ইমে খো, ভিক্খৱে, তযো অন্তৰামলা অন্তৰাঅমিত্তা অন্তৰাসপত্তা অন্তৰাৱধকা অন্তৰাপচ্চত্থিকা’’.

‘‘অনত্থজননো লোভো, লোভো চিত্তপ্পকোপনো;

ভযমন্তৰতো জাতং, তং জনো নাৱবুজ্ঝতি.

‘‘লুদ্ধো অত্থং ন জানাতি, লুদ্ধো ধম্মং ন পস্সতি;

অন্ধন্তমং [অন্ধতমং (স্যা. ক.) মহানি. ১৫৬; ইতিৱু. ৮৮] তদা হোতি, যং লোভো সহতে নৰং.

‘‘অনত্থজননো দোসো, দোসো চিত্তপ্পকোপনো;

ভযমন্তৰতো জাতং, তং জনো নাৱবুজ্ঝতি.

‘‘কুদ্ধো অত্থং ন জানাতি, কুদ্ধো ধম্মং ন পস্সতি;

অন্ধন্তমং তদা হোতি, যং দোসো সহতে নৰং.

‘‘অনত্থজননো মোহো, মোহো চিত্তপ্পকোপনো;

ভযমন্তৰতো জাতং, তং জনো নাৱবুজ্ঝতি.

‘‘মূড়্হো অত্থং ন জানাতি, মূড়্হো ধম্মং ন পস্সতি;

অন্ধন্তমং তদা হোতি, যং মোহো সহতে নৰ’’ন্তি.

এৱম্পি তত্ৰাসযাতি – পৰিস্সযা. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা –

‘‘তযো খো, মহাৰাজ, পুৰিসস্স ধম্মা অজ্ঝত্তং উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জন্তি অহিতায দুক্খায অফাসুৱিহাৰায. কতমে তযো? লোভো খো, মহাৰাজ, পুৰিসস্স ধম্মো অজ্ঝত্তং উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি অহিতায দুক্খায অফাসুৱিহাৰায; দোসো খো, মহাৰাজ…পে… মোহো খো, মহাৰাজ, পুৰিসস্স ধম্মো অজ্ঝত্তং উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি অহিতায দুক্খায অফাসুৱিহাৰায. ইমে খো, মহাৰাজ, তযো পুৰিসস্স ধম্মা অজ্ঝত্তং উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জন্তি অহিতায দুক্খায অফাসুৱিহাৰাযা’’তি.

‘‘লোভো দোসো চ মোহো চ, পুৰিসং পাপচেতসং;

হিংসন্তি অত্তসম্ভূতা, তচসাৰংৱ সম্ফল’’ন্তি.

এৱম্পি তত্ৰাসযাতি – পৰিস্সযা.

ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা –

‘‘ৰাগো চ দোসো চ ইতোনিদানা, অৰতী ৰতী লোমহংসো ইতোজা;

ইতো সমুট্ঠায মনোৱিতক্কা, কুমাৰকা ধঙ্কমিৱোস্সজন্তী’’তি.

এৱম্পি তত্ৰাসযাতি – পৰিস্সযা. লোকেতি মনুস্সলোকেতি – কতি পৰিস্সযা লোকে.

গচ্ছতো অগতং দিসন্তি. অগতা দিসা ৱুচ্চতি অমতং নিব্বানং. যো সো সব্বসঙ্খাৰসমথো সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গো তণ্হক্খযো ৱিৰাগো নিৰোধো নিব্বানং. অগতপুব্বা সা দিসা ন সা দিসা গতপুব্বা ইমিনা দীঘেন অদ্ধুনা.

‘‘সমতিত্তিকং অনৱসেসং, তেলপত্তং যথা পৰিহৰেয্য;

এৱং সচিত্তমনুৰক্খে, পত্থযানো [পত্থযমানো (স্যা.)] দিসং অগতপুব্বং’’.

অগতপুব্বং দিসং ৱজতো গচ্ছতো অভিক্কমতোতি – গচ্ছতো অগতং দিসং.

যে ভিক্খু অভিসম্ভৱেতি. যেতি যে পৰিস্সযে অভিসম্ভৱেয্য অভিভৱেয্য অজ্ঝোত্থৰেয্য পৰিযাদিযেয্য মদ্দেয্যাতি – যে ভিক্খু অভিসম্ভৱে.

পন্তম্হি সযনাসনেতি. অন্তে পন্তে পৰিযন্তে সেলন্তে ৱা ৱনন্তে ৱা নদন্তে ৱা উদকন্তে ৱা যত্থ ন কসীযতি ন ৱপীযতি, জনন্তং অতিক্কমিত্ৱা মনুস্সানং অনুপচাৰে সেনাসনেতি – পন্তম্হি সযনাসনে.

তেনাহ থেৰো সাৰিপুত্তো –