১৫. অত্তদণ্ডসুত্তনিদ্দেসো

অথ অত্তদণ্ডসুত্তনিদ্দেসং ৱক্খতি –

১৭০. অত্তদণ্ডা ভযং জাতং, জনং পস্সথ মেধগং;

সংৱেগং কিত্তযিস্সামি, যথা সংৱিজিতং মযা.

অত্তদণ্ডা ভযং জাতন্তি. দণ্ডাতি তযো দণ্ডা – কাযদণ্ডো, ৱচীদণ্ডো, মনোদণ্ডো. তিৱিধং কাযদুচ্চৰিতং কাযদণ্ডো, চতুব্বিধং ৱচীদুচ্চৰিতং ৱচীদণ্ডো, তিৱিধং মনোদুচ্চৰিতং মনোদণ্ডো. ভযন্তি দ্ৱে ভযানি – দিট্ঠধম্মিকঞ্চ ভযং সম্পৰাযিকঞ্চ ভযং. কতমং দিট্ঠধম্মিকং ভযং? ইধেকচ্চো কাযেন দুচ্চৰিতং চৰতি, ৱাচায দুচ্চৰিতং চৰতি, মনসা দুচ্চৰিতং চৰতি, পাণম্পি হনতি, অদিন্নম্পি আদিযতি, সন্ধিম্পি ছিন্দতি, নিল্লোপম্পি হৰতি, একাগাৰিকম্পি কৰোতি, পৰিপন্থেপি তিট্ঠতি, পৰদাৰম্পি গচ্ছতি, মুসাপি ভণতি. তমেনং গহেত্ৱা ৰঞ্ঞো দস্সেন্তি – ‘‘অযং, দেৱ, চোৰো আগুচাৰী. ইমস্স যং ইচ্ছসি তং দণ্ডং পণেহী’’তি. তমেনং ৰাজা পৰিভাসতি. সো পৰিভাসপচ্চযা ভযম্পি উপ্পাদেতি, দুক্খং দোমনস্সং [দুক্খদোমনস্সং (স্যা.)] পটিসংৱেদেতি. এতং ভযং দুক্খং দোমনস্সং কুতো তস্স? অত্তদণ্ডতো জাতং সঞ্জাতং নিব্বত্তং অভিনিব্বত্তং পাতুভূতং.

এত্তকেনপি ৰাজা ন তুস্সতি. তমেনং ৰাজা বন্ধাপেতি অন্দুবন্ধনেন ৱা ৰজ্জুবন্ধনেন ৱা সঙ্খলিকবন্ধনেন ৱা ৱেত্তবন্ধনেন ৱা লতাবন্ধনেন ৱা পক্খেপবন্ধনেন ৱা [পেক্খবন্ধনেন ৱা (স্যা.)] পৰিক্খেপবন্ধনেন ৱা গামবন্ধনেন ৱা নিগমবন্ধনেন ৱা নগৰবন্ধনেন ৱা ৰট্ঠবন্ধনেন ৱা জনপদবন্ধনেন ৱা অন্তমসো সৱচনীযম্পি কৰোতি – ‘‘ন তে লব্ভা ইতো পক্কমিতু’’ন্তি. সো বন্ধনপচ্চযাপি দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৱেদেতি. এতং ভযং দুক্খং দোমনস্সং কুতো তস্স? অত্তদণ্ডতো জাতং সঞ্জাতং নিব্বত্তং অভিনিব্বত্তং পাতুভূতং.

এত্তকেনপি ৰাজা ন তুস্সতি. ৰাজা তস্স ধনং আহৰাপেতি – সতং ৱা সহস্সং ৱা সতসহস্সং ৱা. সো ধনজানিপচ্চযাপি দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৱেদেতি. এতং ভযং দুক্খং দোমনস্সং কুতো তস্স? অত্তদণ্ডতো জাতং সঞ্জাতং নিব্বত্তং অভিনিব্বত্তং পাতুভূতং.

এত্তকেনপি ৰাজা ন তুস্সতি. তমেনং ৰাজা ৱিৱিধা কম্মকাৰণা কাৰাপেতি – কসাহিপি তাড়েতি, ৱেত্তেহিপি তাড়েতি, অড্ঢদণ্ডকেহিপি তাড়েতি, হত্থম্পি ছিন্দতি, পাদম্পি ছিন্দতি, হত্থপাদম্পি ছিন্দতি, কণ্ণম্পি ছিন্দতি, নাসম্পি ছিন্দতি, কণ্ণনাসম্পি ছিন্দতি, বিলঙ্গথালিকম্পি কৰোতি, সঙ্খমুণ্ডিকম্পি কৰোতি, ৰাহুমুখম্পি কৰোতি, জোতিমালিকম্পি কৰোতি, হত্থপজ্জোতিকম্পি কৰোতি, এৰকপত্তিকম্পি কৰোতি, চীৰকৱাসিকম্পি কৰোতি, এণেয্যকম্পি কৰোতি, বড়িসমংসিকম্পি কৰোতি, কহাপণিকম্পি কৰোতি, খাৰাপতচ্ছিকম্পি কৰোতি, পলিঘপৰিৱত্তকম্পি কৰোতি, পলালপীঠকম্পি কৰোতি, তত্তেনপি তেলেন ওসিঞ্চতি, সুনখেহিপি খাদাপেতি, জীৱন্তম্পি সূলে উত্তাসেতি, অসিনাপি সীসং ছিন্দতি. সো কম্মকাৰণপচ্চযাপি দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৱেদেতি. এতং ভযং দুক্খং দোমনস্সং কুতো তস্স? অত্তদণ্ডতো জাতং সঞ্জাতং নিব্বত্তং অভিনিব্বত্তং পাতুভূতং. ৰাজা ইমেসং চতুন্নং দণ্ডানং ইস্সৰো.

সো সকেন কম্মেন কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং নিৰযং উপপজ্জতি. তমেনং নিৰযপালা পঞ্চৱিধবন্ধনং নাম কম্মকাৰণং কাৰেন্তি – তত্তং অযোখিলং হত্থে গমেন্তি, তত্তং অযোখিলং দুতিযে হত্থে গমেন্তি, তত্তং অযোখিলং পাদে গমেন্তি, তত্তং অযোখিলং দুতিযে পাদে গমেন্তি, তত্তং অযোখিলং মজ্ঝে উৰস্মিং গমেন্তি. সো তত্থ দুক্খা তিব্বা [তিপ্পা (স্যা.)] কটুকা ৱেদনা ৱেদেতি; ন চ তাৱ কালংকৰোতি যাৱ ন তং পাপকম্মং ব্যন্তীহোতি. এতং ভযং দুক্খং দোমনস্সং কুতো তস্স? অত্তদণ্ডতো জাতং সঞ্জাতং নিব্বত্তং অভিনিব্বত্তং পাতুভূতং.

তমেনং নিৰযপালা সংৱেসেত্ৱা [সংৱেসিত্ৱা (স্যা.) ম. নি. ৩.২৬৭] কুঠাৰীহি [কুধাৰীহি (স্যা. ক.)] তচ্ছেন্তি. সো তত্থ দুক্খা তিব্বা কটুকা ৱেদনা ৱেদেতি; ন চ তাৱ কালংকৰোতি যাৱ ন তং পাপকম্মং ব্যন্তীহোতি. তমেনং নিৰযপালা উদ্ধংপাদং [উদ্ধপাদং (সী.)] অধোসিৰং গহেত্ৱা ৱাসীহি তচ্ছেন্তি. তমেনং নিৰযপালা ৰথে যোজেত্ৱা আদিত্তায পথৱিযা সম্পজ্জলিতায সজোতিভূতায সাৰেন্তিপি পচ্চাসাৰেন্তিপি [হাৰেন্তিপি পচ্চাহাৰেন্তিপি (সী. ক.)] …পে… তমেনং নিৰযপালা মহন্তং অঙ্গাৰপব্বতং আদিত্তং সম্পজ্জলিতং সজোতিভূতং আৰোপেন্তিপি ওৰোপেন্তিপি…পে… তমেনং নিৰযপালা উদ্ধংপাদং অধোসিৰং গহেত্ৱা তত্তায লোহকুম্ভিযা পক্খিপন্তি আদিত্তায সম্পজ্জলিতায সজোতিভূতায. সো তত্থ ফেণুদ্দেহকং পচ্চতি. সো তত্থ ফেণুদ্দেহকং পচ্চমানো সকিম্পি উদ্ধং গচ্ছতি, সকিম্পি অধো গচ্ছতি, সকিম্পি তিৰিযং গচ্ছতি. সো তত্থ দুক্খা তিব্বা কটুকা ৱেদনা ৱেদেতি; ন চ তাৱ কালংকৰোতি যাৱ ন তং পাপকম্মং ব্যন্তীহোতি. এতং ভযং দুক্খং দোমনস্সং কুতো তস্স? অত্তদণ্ডতো জাতং সঞ্জাতং নিব্বত্তং অভিনিব্বত্তং পাতুভূতং. তমেনং নিৰযপালা মহানিৰযে পক্খিপন্তি. সো খো পন মহানিৰযো –

‘‘চতুক্কণ্ণো চতুদ্ৱাৰো, ৱিভত্তো ভাগসো মিতো;

অযোপাকাৰপৰিযন্তো [… পৰিযত্তো (স্যা. ক.)], অযসা পটিকুজ্জিতো.

‘‘তস্স অযোমযা ভূমি, জলিতা তেজসা যুতা;

সমন্তা যোজনসতং, ফৰিত্ৱা তিট্ঠতি সব্বদা.

‘‘কদৰিযাতপনা ঘোৰা, অচ্চিমন্তো দুৰাসদা;

লোমহংসনৰূপা চ, ভিস্মা পটিভযা দুখা.

‘‘পুৰত্থিমায ভিত্তিযা, অচ্চিক্খন্ধো সমুট্ঠিতো;

দহন্তো পাপকম্মন্তে, পচ্ছিমায পটিহঞ্ঞতি.

‘‘পচ্ছিমায চ ভিত্তিযা, অচ্চিক্খন্ধো সমুট্ঠিতো;

দহন্তো পাপকম্মন্তে, পুৰত্থিমায পটিহঞ্ঞতি.

‘‘উত্তৰায চ ভিত্তিযা, অচ্চিক্খন্ধো সমুট্ঠিতো;

দহন্তো পাপকম্মন্তে, দক্খিণায পটিহঞ্ঞতি.

‘‘দক্খিণায চ ভিত্তিযা, অচ্চিক্খন্ধো সমুট্ঠিতো;

দহন্তো পাপকম্মন্তে, উত্তৰায পটিহঞ্ঞতি.

‘‘হেট্ঠতো চ সমুট্ঠায, অচ্চিক্খন্ধো ভযানকো;

দহন্তো পাপকম্মন্তে, ছদনস্মিং পটিহঞ্ঞতি.

‘‘ছদনম্হা সমুট্ঠায, অচ্চিক্খন্ধো ভযানকো;

দহন্তো পাপকম্মন্তে, ভূমিযং পটিহঞ্ঞতি.

‘‘অযোকপালমাদিত্তং, সন্তত্তং জলিতং যথা;

এৱং অৱীচিনিৰযো, হেট্ঠা উপৰি পস্সতো.

‘‘তত্থ সত্তা মহালুদ্দা, মহাকিব্বিসকাৰিনো;

অচ্চন্তপাপকম্মন্তা, পচ্চন্তি ন চ মিয্যৰে [মীযৰে (সী.)].

‘‘জাতৱেদসমো কাযো, তেসং নিৰযৱাসিনং;

পস্স কম্মানং দড়্হত্তং, ন ভস্মা হোতি নপী মসি.

‘‘পুৰত্থিমেনপি ধাৱন্তি, ততো ধাৱন্তি পচ্ছিমং;

উত্তৰেনপি ধাৱন্তি, ততো ধাৱন্তি দক্খিণং.

‘‘যং যং দিসং পধাৱন্তি [দিসম্পি ধাৱন্তি (স্যা.)], তং তং দ্ৱাৰং পিধীযতি [পিথীযতি (সী. স্যা.)];

অভিনিক্খমিতাসা তে, সত্তা মোক্খগৱেসিনো.

‘‘ন তে ততো নিক্খমিতুং, লভন্তি কম্মপচ্চযা;

তেসঞ্চ পাপকম্মন্তং, অৱিপক্কং কতং বহু’’ন্তি.

এতং ভযং দুক্খং দোমনস্সং কুতো তস্স? অত্তদণ্ডতো জাতং সঞ্জাতং নিব্বত্তং অভিনিব্বত্তং পাতুভূতং. যানি চ নেৰযিকানি দুক্খানি যানি চ তিৰচ্ছানযোনিকানি দুক্খানি যানি চ পেত্তিৱিসযিকানি দুক্খানি যানি চ মানুসিকানি দুক্খানি; তানি কুতো জাতানি কুতো সঞ্জাতানি কুতো নিব্বত্তানি কুতো অভিনিব্বত্তানি কুতো পাতুভূতানি? অত্তদণ্ডতো জাতানি সঞ্জাতানি নিব্বত্তানি অভিনিব্বত্তানি পাতুভূতানীতি – অত্তদণ্ডা ভযং জাতং.

জনং পস্সথ মেধগন্তি. জনন্তি খত্তিযা চ ব্ৰাহ্মণা চ ৱেস্সা চ সুদ্দা চ গহট্ঠা চ পব্বজিতা চ দেৱা চ মনুস্সা চ মেধগং জনং কলহং জনং ৱিৰুদ্ধং জনং পটিৱিৰুদ্ধং জনং আহতং জনং পচ্চাহতং জনং আঘাতিতং জনং পচ্চাঘাতিতং জনং পস্সথ দক্খথ ওলোকেথ নিজ্ঝাযেথ উপপৰিক্খথাতি – জনং পস্সথ মেধগং.

সংৱেগং কিত্তযিস্সামীতি. সংৱেগং উব্বেগং উত্ৰাসং ভযং পীড়নং ঘট্টনং উপদ্দৱং উপসগ্গং. কিত্তযিস্সামীতি পকিত্তযিস্সামি আচিক্খিস্সামি দেসেস্সামি পঞ্ঞপেস্সামি পট্ঠপেস্সামি ৱিৱৰিস্সামি ৱিভজিস্সামি উত্তানীকৰিস্সামি পকাসিস্সামীতি – সংৱেগং কিত্তযিস্সামি.

যথা সংৱিজিতং মযাতি. যথা মযা অত্তনাযেৱ অত্তানং সংৱেজিতো উব্বেজিতো সংৱেগমাপাদিতোতি – যথা সংৱিজিতং মযা.

তেনাহ ভগৱা –

‘‘অত্তদণ্ডা ভযং জাতং, জনং পস্সথ মেধগং;

সংৱেগং কিত্তযিস্সামি, যথা সংৱিজিতং মযা’’তি.

১৭১. ফন্দমানং পজং দিস্ৱা, মচ্ছে অপ্পোদকে যথা;

অঞ্ঞমঞ্ঞেহি ব্যাৰুদ্ধে, দিস্ৱা মং ভযমাৱিসি.

ফন্দমানং পজং দিস্ৱাতি. পজাতি সত্তাধিৱচনং. পজং তণ্হাফন্দনায ফন্দমানং দিট্ঠিফন্দনায ফন্দমানং কিলেসফন্দনায ফন্দমানং দুচ্চৰিতফন্দনায ফন্দমানং পযোগফন্দনায ফন্দমানং ৱিপাকফন্দনায ফন্দমানং ৰত্তং ৰাগেন ফন্দমানং দুট্ঠং দোসেন ফন্দমানং মূড়্হং মোহেন ফন্দমানং ৱিনিবদ্ধং মানেন ফন্দমানং পৰামট্ঠং দিট্ঠিযা ফন্দমানং ৱিক্খেপগতং উদ্ধচ্চেন ফন্দমানং অনিট্ঠঙ্গতং ৱিচিকিচ্ছায ফন্দমানং থামগতং অনুসযেহি ফন্দমানং লাভেন ফন্দমানং অলাভেন ফন্দমানং যসেন ফন্দমানং অযসেন ফন্দমানং পসংসায ফন্দমানং নিন্দায ফন্দমানং সুখেন ফন্দমানং দুক্খেন ফন্দমানং জাতিযা ফন্দমানং জৰায ফন্দমানং ব্যাধিনা ফন্দমানং মৰণেন ফন্দমানং সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসেহি ফন্দমানং নেৰযিকেন দুক্খেন ফন্দমানং তিৰচ্ছানযোনিকেন দুক্খেন ফন্দমানং পেত্তিৱিসযিকেন দুক্খেন ফন্দমানং মানুসিকেন দুক্খেন ফন্দমানং গব্ভোক্কন্তিমূলকেন দুক্খেন… গব্ভট্ঠিতিমূলকেন [গব্ভেঠিতীমূলকেন (ক.) মহানি. ১১] দুক্খেন… গব্ভাৱুট্ঠানমূলকেন দুক্খেন… জাতস্সূপনিবন্ধকেন দুক্খেন… জাতস্স পৰাধেয্যকেন দুক্খেন… অত্তূপক্কমেন দুক্খেন… পৰূপক্কমেন দুক্খেন… দুক্খদুক্খেন… সঙ্খাৰদুক্খেন… ৱিপৰিণামদুক্খেন… চক্খুৰোগেন দুক্খেন… সোতৰোগেন … ঘানৰোগেন… জিৱ্হাৰোগেন … কাযৰোগেন… সীসৰোগেন … কণ্ণৰোগেন… মুখৰোগেন… দন্তৰোগেন… কাসেন… সাসেন… পিনাসেন… ডাহেন… জৰেন… কুচ্ছিৰোগেন… মুচ্ছায… পক্খন্দিকায… সূলায… ৱিসূচিকায… কুট্ঠেন… গণ্ডেন… কিলাসেন… সোসেন… অপমাৰেন… দদ্দুযা… কণ্ডুযা… কচ্ছুযা… ৰখসায… ৱিতচ্ছিকায… লোহিতেন… পিত্তেন… মধুমেহেন… অংসায… পীড়কায… ভগন্দলেন… পিত্তসমুট্ঠানেন আবাধেন… সেম্হসমুট্ঠানেন আবাধেন… ৱাতসমুট্ঠানেন আবাধেন… সন্নিপাতিকেন আবাধেন… উতুপৰিণামজেন আবাধেন… ৱিসমপৰিহাৰজেন আবাধেন … ওপক্কমিকেন আবাধেন… কম্মৱিপাকজেন আবাধেন… সীতেন… উণ্হেন… জিঘচ্ছায… পিপাসায… উচ্চাৰেন… পস্সাৱেন… ডংসমকসৱাতাতপসৰীসপসম্ফস্সেন দুক্খেন… মাতুমৰণেন দুক্খেন… পিতুমৰণেন দুক্খেন… ভাতুমৰণেন দুক্খেন… ভগিনিমৰণেন দুক্খেন… পুত্তমৰণেন দুক্খেন… ধীতুমৰণেন দুক্খেন… ঞাতিমৰণেন দুক্খেন… ভোগব্যসনেন দুক্খেন… ৰোগব্যসনেন দুক্খেন… সীলব্যসনেন দুক্খেন… দিট্ঠিব্যসনেন দুক্খেন ফন্দমানং সম্ফন্দমানং ৱিপ্ফন্দমানং ৱেধমানং পৱেধমানং সম্পৱেধমানং. দিস্ৱাতি দিস্ৱা পস্সিত্ৱা তুলযিত্ৱা তীৰযিত্ৱা ৱিভাৱযিত্ৱা ৱিভূতং কত্ৱাতি – ফন্দমানং পজং দিস্ৱা.

মচ্ছে অপ্পোদকে যথাতি যথা মচ্ছা অপ্পোদকে উদকপৰিযাদানে কাকেহি ৱা কুললেহি ৱা বলাকাহি ৱা পৰিপাতিযমানা উক্খিপিযমানা খজ্জমানা ফন্দন্তি সম্ফন্দন্তি ৱিপ্ফন্দন্তি ৱেধন্তি পৱেধন্তি সম্পৱেধন্তি; এৱমেৱ পজা তণ্হাফন্দনায ফন্দন্তি…পে… দিট্ঠিব্যসনেন দুক্খেন ফন্দন্তি সম্ফন্দন্তি ৱিপ্ফন্দন্তি ৱেধন্তি পৱেধন্তি সম্পৱেধন্তীতি – মচ্ছে অপ্পোদকে যথা.

অঞ্ঞমঞ্ঞেহি ব্যাৰুদ্ধেতি অঞ্ঞমঞ্ঞং সত্তা ৱিৰুদ্ধা পটিৱিৰুদ্ধা আহতা পচ্চাহতা আঘাতিতা পচ্চাঘাতিতা. ৰাজানোপি ৰাজূহি ৱিৱদন্তি, খত্তিযাপি খত্তিযেহি ৱিৱদন্তি, ব্ৰাহ্মণাপি ব্ৰাহ্মণেহি ৱিৱদন্তি, গহপতীপি গহপতীহি ৱিৱদন্তি, মাতাপি পুত্তেন ৱিৱদতি, পুত্তোপি মাতৰা ৱিৱদতি, পিতাপি পুত্তেন ৱিৱদতি, পুত্তোপি পিতৰা ৱিৱদতি, ভাতাপি ভাতৰা ৱিৱদতি, ভগিনীপি ভগিনিযা ৱিৱদতি, ভাতাপি ভগিনিযা ৱিৱদতি, ভগিনিপি ভাতৰা ৱিৱদতি, সহাযোপি সহাযেন ৱিৱদতি; তে তত্থ কলহৱিগ্গহৱিৱাদাপন্না অঞ্ঞমঞ্ঞং পাণীহিপি উপক্কমন্তি, লেড্ডূহিপি উপক্কমন্তি, দণ্ডেহিপি উপক্কমন্তি, সত্থেহিপি উপক্কমন্তি, তে তত্থ মৰণম্পি নিগচ্ছন্তি মৰণমত্তম্পি দুক্খন্তি – অঞ্ঞমঞ্ঞেহি ব্যাৰুদ্ধে.

দিস্ৱা মং ভযমাৱিসীতি. দিস্ৱাতি দিস্ৱা পস্সিত্ৱা তুলযিত্ৱা তীৰযিত্ৱা ৱিভাৱযিত্ৱা ৱিভূতং কত্ৱা ভযং পীড়নং ঘট্টনং উপদ্দৱো উপসগ্গো আৱিসীতি [আৱীসীতি (সী.), আৱিসতীতি (স্যা.)] – দিস্ৱা মং ভযমাৱিসি.

তেনাহ ভগৱা –

‘‘ফন্দমানং পজং দিস্ৱা, মচ্ছে অপ্পোদকে যথা;

অঞ্ঞমঞ্ঞেহি ব্যাৰুদ্ধে, দিস্ৱা মং ভযমাৱিসী’’তি.

১৭২. সমন্তমসাৰো লোকো, দিসা সব্বা সমেৰিতা;

ইচ্ছং ভৱনমত্তনো, নাদ্দসাসিং অনোসিতং.

সমন্তমসাৰো লোকোতি. লোকোতি নিৰযলোকো তিৰচ্ছানযোনিলোকো পেত্তিৱিসযলোকো মনুস্সলোকো দেৱলোকো, খন্ধলোকো ধাতুলোকো আযতনলোকো, অযং লোকো পৰো লোকো, ব্ৰহ্মলোকো দেৱলোকো – অযং ৱুচ্চতি লোকো. নিৰযলোকো অসাৰো নিস্সাৰো সাৰাপগতো নিচ্চসাৰসাৰেন ৱা সুখসাৰসাৰেন ৱা অত্তসাৰসাৰেন ৱা নিচ্চেন ৱা ধুৱেন ৱা সস্সতেন ৱা অৱিপৰিণামধম্মেন ৱা. তিৰচ্ছানযোনিলোকো…পে… পেত্তিৱিসযলোকো… মনুস্সলোকো… দেৱলোকো… খন্ধলোকো… ধাতুলোকো… আযতনলোকো… অযং লোকো… পৰো লোকো… ব্ৰহ্মলোকো… দেৱলোকো অসাৰো নিস্সাৰো সাৰাপগতো নিচ্চসাৰসাৰেন ৱা সুখসাৰসাৰেন ৱা অত্তসাৰসাৰেন ৱা নিচ্চেন ৱা ধুৱেন ৱা সস্সতেন ৱা অৱিপৰিণামধম্মেন ৱা.

যথা পন নড়ো অসাৰো নিস্সাৰো সাৰাপগতো, যথা এৰণ্ডো অসাৰো নিস্সাৰো সাৰাপগতো, যথা উদুম্বৰো অসাৰো নিস্সাৰো সাৰাপগতো, যথা সেতকচ্ছো অসাৰো নিস্সাৰো সাৰাপগতো, যথা পাৰিভদ্দকো অসাৰো নিস্সাৰো সাৰাপগতো, যথা ফেণপিণ্ডো অসাৰো নিস্সাৰো সাৰাপগতো, যথা উদকপুব্বুড়ং [বুব্বুলকং (সী.), পুব্বুড়কং (স্যা.)] অসাৰং নিস্সাৰং সাৰাপগতং, যথা মৰীচি অসাৰা নিস্সাৰা সাৰাপগতা, যথা কদলিক্খন্ধো অসাৰো নিস্সাৰো সাৰাপগতো, যথা মাযা অসাৰা নিস্সাৰা সাৰাপগতা; এৱমেৱ নিৰযলোকো অসাৰো নিস্সাৰো সাৰাপগতো নিচ্চসাৰসাৰেন ৱা সুখসাৰসাৰেন ৱা অত্তসাৰসাৰেন ৱা নিচ্চেন ৱা ধুৱেন ৱা সস্সতেন ৱা অৱিপৰিণামধম্মেন ৱা.

তিৰচ্ছানযোনিলোকো… পেত্তিৱিসযলোকো… মনুস্সলোকো… দেৱলোকো অসাৰো নিস্সাৰো সাৰাপগতো নিচ্চসাৰসাৰেন ৱা সুখসাৰসাৰেন ৱা অত্তসাৰসাৰেন ৱা নিচ্চেন ৱা ধুৱেন ৱা সস্সতেন ৱা অৱিপৰিণামধম্মেন ৱা. খন্ধলোকো… ধাতুলোকো… আযতনলোকো… অযং লোকো… পৰো লোকো… ব্ৰহ্মলোকো… দেৱলোকো অসাৰো নিস্সাৰো সাৰাপগতো নিচ্চসাৰসাৰেন ৱা সুখসাৰসাৰেন ৱা অত্তসাৰসাৰেন ৱা নিচ্চেন ৱা ধুৱেন ৱা সস্সতেন ৱা অৱিপৰিণামধম্মেন ৱাতি – সমন্তমসাৰো লোকো.

দিসা সব্বা সমেৰিতাতি. যে পুৰত্থিমায দিসায সঙ্খাৰা, তেপি এৰিতা সমেৰিতা চলিতা ঘট্টিতা অনিচ্চতায জাতিযা অনুগতা জৰায অনুসটা ব্যাধিনা অভিভূতা মৰণেন অব্ভাহতা দুক্খে পতিট্ঠিতা অতাণা অলেণা অসৰণা অসৰণীভূতা. যে পচ্ছিমায দিসায সঙ্খাৰা…পে… যে উত্তৰায দিসায সঙ্খাৰা… যে দক্খিণায দিসায সঙ্খাৰা… যে পুৰত্থিমায অনুদিসায সঙ্খাৰা… যে পচ্ছিমায অনুদিসায সঙ্খাৰা… যে উত্তৰায অনুদিসায সঙ্খাৰা… যে দক্খিণায অনুদিসায সঙ্খাৰা… যে হেট্ঠিমায দিসায সঙ্খাৰা… যে উপৰিমায দিসায সঙ্খাৰা… যে দসসু দিসাসু সঙ্খাৰা, তেপি এৰিতা সমেৰিতা চলিতা ঘট্টিতা অনিচ্চতায জাতিযা অনুগতা জৰায অনুসটা ব্যাধিনা অভিভূতা মৰণেন অব্ভাহতা দুক্খে পতিট্ঠিতা অতাণা অলেণা অসৰণা অসৰণীভূতা. ভাসিতম্পি চেতং –

‘‘কিঞ্চাপি চেতং জলতী ৱিমানং, ওভাসযং উত্তৰিযং দিসায;

ৰূপে ৰণং দিস্ৱা সদা পৱেধিতং, তস্মা ন ৰূপে ৰমতী সুমেধো.

‘‘মচ্চুনাব্ভাহতো লোকো, জৰায পৰিৱাৰিতো;

তণ্হাসল্লেন ওতিণ্ণো, ইচ্ছাধূমাযিতো [ইচ্ছাধুমাযিকো (স্যা.)] সদা.

‘‘সব্বো আদীপিতো লোকো, সব্বো লোকো পধূপিতো;

সব্বো পজ্জলিতো লোকো, সব্বো লোকো পকম্পিতো’’তি.

দিসা সব্বা সমেৰিতা.

ইচ্ছং ভৱনমত্তনোতি. অত্তনো ভৱনং তাণং লেণং সৰণং গতিং পৰাযনং ইচ্ছন্তো সাদিযন্তো পত্থযন্তো পিহযন্তো অভিজপ্পন্তোতি – ইচ্ছং ভৱনমত্তনো. নাদ্দসাসিং অনোসিতন্তি. অজ্ঝোসিতংযেৱ অদ্দসং, অনজ্ঝোসিতং নাদ্দসং, সব্বং যোব্বঞ্ঞং জৰায ওসিতং, সব্বং আৰোগ্যং ব্যাধিনা ওসিতং, সব্বং জীৱিতং মৰণেন ওসিতং, সব্বং লাভং অলাভেন ওসিতং, সব্বং যসং অযসেন ওসিতং, সব্বং পসংসং নিন্দায ওসিতং, সব্বং সুখং দুক্খেন ওসিতং.

‘‘লাভো অলাভো যসো অযসো চ, নিন্দা পসংসা চ সুখং দুখঞ্চ;

এতে অনিচ্চা মনুজেসু ধম্মা, অসস্সতা ৱিপৰিণামধম্মা’’তি.

নাদ্দসাসিং অনোসিতং.

তেনাহ ভগৱা –

‘‘সমন্তমসাৰো লোকো, দিসা সব্বা সমেৰিতা;

ইচ্ছং ভৱনমত্তনো, নাদ্দসাসিং অনোসিত’’ন্তি.

১৭৩. ওসানে ত্ৱেৱ ব্যাৰুদ্ধে, দিস্ৱা মে অৰতী অহু;

অথেত্থ সল্লমদ্দক্খিং, দুদ্দসং হদযস্সিতং.

ওসানে ত্ৱেৱ ব্যাৰুদ্ধেতি. ওসানে ত্ৱেৱাতি সব্বং যোব্বঞ্ঞং জৰা ওসাপেতি, সব্বং আৰোগ্যং ব্যাধি ওসাপেতি, সব্বং জীৱিতং মৰণং ওসাপেতি, সব্বং লাভং অলাভো ওসাপেতি, সব্বং যসং অযসো ওসাপেতি, সব্বং পসংসং নিন্দা ওসাপেতি, সব্বং সুখং দুক্খং ওসাপেতীতি – ওসানে ত্ৱেৱ. ব্যাৰুদ্ধেতি যোব্বঞ্ঞকামা সত্তা জৰায পটিৱিৰুদ্ধা, আৰোগ্যকামা সত্তা ব্যাধিনা পটিৱিৰুদ্ধা, জীৱিতুকামা সত্তা মৰণেন পটিৱিৰুদ্ধা, লাভকামা সত্তা অলাভেন পটিৱিৰুদ্ধা, যসকামা সত্তা অযসেন পটিৱিৰুদ্ধা, পসংসকামা সত্তা নিন্দায পটিৱিৰুদ্ধা, সুখকামা সত্তা দুক্খেন পটিৱিৰুদ্ধা আহতা পচ্চাহতা আঘাতিতা পচ্চাঘাতিতাতি – ওসানে ত্ৱেৱ ব্যাৰুদ্ধে.

দিস্ৱা মে অৰতী অহূতি. দিস্ৱাতি দিস্ৱা পস্সিত্ৱা তুলযিত্ৱা তীৰযিত্ৱা ৱিভাৱযিত্ৱা ৱিভূতং কত্ৱাতি – দিস্ৱা. মে অৰতীতি যা অৰতি যা অনভিৰতি যা অনভিৰমনা যা উক্কণ্ঠিতা যা পৰিতসিতা অহূতি – দিস্ৱা মে অৰতী অহু.

অথেত্থ সল্লমদ্দক্খিন্তি. অথাতি পদসন্ধি…পে… পদানুপুব্বতাপেতং – অথাতি. এত্থাতি সত্তেসু. সল্লন্তি সত্ত সল্লানি – ৰাগসল্লং, দোসসল্লং, মোহসল্লং, মানসল্লং, দিট্ঠিসল্লং, সোকসল্লং, কথংকথাসল্লং. অদ্দক্খিন্তি অদ্দসং অদক্খিং অপস্সিং পটিৱিজ্ঝিন্তি – অথেত্থ সল্লমদ্দক্খিং.

দুদ্দসং হদযস্সিতন্তি. দুদ্দসন্তি দুদ্দসং দুদ্দক্খং দুপ্পস্সং দুব্বুজ্ঝং দুৰনুবুজ্ঝং দুপ্পটিৱিজ্ঝন্তি – দুদ্দসং. হদযস্সিতন্তি হদযং ৱুচ্চতি চিত্তং. যং চিত্তং মনো মানসং হদযং পণ্ডৰং মনো মনাযতনং মনিন্দ্ৰিযং ৱিঞ্ঞাণং ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো তজ্জা মনোৱিঞ্ঞাণধাতু. হদযস্সিতন্তি হদযনিস্সিতং চিত্তসিতং চিত্তনিস্সিতং চিত্তেন সহগতং সহজাতং সংসট্ঠং সম্পযুত্তং একুপ্পাদং একনিৰোধং একৱত্থুকং একাৰম্মণন্তি – দুদ্দসং হদযস্সিতং.

তেনাহ ভগৱা –

‘‘ওসানে ত্ৱেৱ ব্যাৰুদ্ধে, দিস্ৱা মে অৰতী অহু;

অথেত্থ সল্লমদ্দক্খিং, দুদ্দসং হদযস্সিত’’ন্তি.

১৭৪. যেন সল্লেন ওতিণ্ণো, দিসা সব্বা ৱিধাৱতি;

তমেৱ সল্লমব্বুয্হ, ন ধাৱতি ন সীদতি.

যেন সল্লেন ওতিণ্ণো, দিসা সব্বা ৱিধাৱতীতি. সল্লন্তি. সত্ত সল্লানি – ৰাগসল্লং, দোসসল্লং, মোহসল্লং, মানসল্লং, দিট্ঠিসল্লং, সোকসল্লং, কথংকথাসল্লং. কতমং ৰাগসল্লং? যো ৰাগো সাৰাগো অনুনযো অনুৰোধো নন্দিৰাগো চিত্তস্স সাৰাগো…পে… অভিজ্ঝা লোভো অকুসলমূলং – ইদং ৰাগসল্লং.

কতমং দোসসল্লং? ‘‘অনত্থং মে অচৰী’’তি আঘাতো জাযতি ‘‘অনত্থং মে চৰতী’’তি আঘাতো জাযতি, ‘‘অনত্থং মে চৰিস্সতী’’তি আঘাতো জাযতি…পে… চণ্ডিক্কং অসুৰোপো অনত্তমনতা চিত্তস্স – ইদং দোসসল্লং.

কতমং মোহসল্লং? দুক্খে অঞ্ঞাণং…পে… দুক্খনিৰোধগামিনিযা পটিপদায অঞ্ঞাণং, পুব্বন্তে অঞ্ঞাণং, অপৰন্তে অঞ্ঞাণং, পুব্বন্তাপৰন্তে অঞ্ঞাণং, ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পন্নেসু ধম্মেসু অঞ্ঞাণং. যং এৱৰূপং অদস্সনং অনভিসমযো অননুবোধো অসম্বোধো অপ্পটিৱেধো অসঙ্গাহণা অপৰিযোগাহণা [অসঙ্গাহতা অপৰিযোগাহতা (স্যা.), অসঙ্গাহনা অপৰিযোগাহনা (ক.)] অসমপেক্খনা অপচ্চৱেক্খনা অপচ্চক্খকম্মং দুম্মেজ্ঝং বাল্যং মোহো পমোহো সম্মোহো অৱিজ্জা অৱিজ্জোঘো অৱিজ্জাযোগো অৱিজ্জানুসযো অৱিজ্জাপৰিযুট্ঠানং অৱিজ্জালঙ্গী মোহো অকুসলমূলং – ইদং মোহসল্লং.

কতমং মানসল্লং? ‘‘সেয্যোহমস্মী’’তি মানো, ‘‘সদিসোহমস্মী’’তি মানো, ‘‘হীনোহমস্মী’’তি মানো. যো এৱৰূপো মানো মঞ্ঞনা মঞ্ঞিতত্তং উন্নতি উন্নমো ধজো সম্পগ্গাহো কেতুকম্যতা চিত্তস্স – ইদং মানসল্লং.

কতমং দিট্ঠিসল্লং? ৱীসতিৱত্থুকা সক্কাযদিট্ঠি, দসৱত্থুকা মিচ্ছাদিট্ঠি, দসৱত্থুকা অন্তগ্গাহিকা দিট্ঠি. যা এৱৰূপা দিট্ঠি দিট্ঠিগতং দিট্ঠিগহনং দিট্ঠিকন্তাৰো দিট্ঠিৱিসূকাযিকং দিট্ঠিৱিপ্ফন্দিতং দিট্ঠিসঞ্ঞোজনং গাহো পটিগ্গাহো অভিনিৱেসো পৰামাসো কুম্মগ্গো [কুমগ্গো (ক.) মহানি. ৩৮] মিচ্ছাপথো মিচ্ছত্তং তিত্থাযতনং ৱিপৰিযাসগ্গাহো ৱিপৰীতগ্গাহো ৱিপল্লাসগ্গাহো মিচ্ছাগাহো অযাথাৱকস্মিং ‘‘যাথাৱক’’ন্তি গাহো যাৱতা দ্ৱাসট্ঠি দিট্ঠিগতানি – ইদং দিট্ঠিসল্লং.

কতমং সোকসল্লং? ঞাতিব্যসনেন ৱা ফুট্ঠস্স ৰোগব্যসনেন ৱা ফুট্ঠস্স ভোগব্যসনেন ৱা ফুট্ঠস্স সীলব্যসনেন ৱা ফুট্ঠস্স দিট্ঠিব্যসনেন ৱা ফুট্ঠস্স অঞ্ঞতৰঞ্ঞতৰেন ব্যসনেন সমন্নাগতস্স অঞ্ঞতৰঞ্ঞতৰেন দুক্খধম্মেন ফুট্ঠস্স সোকো সোচনা সোচিতত্তং অন্তোসোকো অন্তোপৰিসোকো অন্তোডাহো অন্তোপৰিডাহো চেতসো পৰিজ্ঝাযনা দোমনস্সং – ইদং সোকসল্লং.

কতমং কথংকথাসল্লং? দুক্খে কঙ্খা, দুক্খসমুদযে কঙ্খা, দুক্খনিৰোধে কঙ্খা, দুক্খনিৰোধগামিনিযা পটিপদায কঙ্খা, পুব্বন্তে কঙ্খা, অপৰন্তে কঙ্খা, পুব্বন্তাপৰন্তে কঙ্খা, ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পন্নেসু ধম্মেসু কঙ্খা. যা এৱৰূপা কঙ্খা কঙ্খাযনা কঙ্খাযিতত্তং ৱিমতি ৱিচিকিচ্ছা দ্ৱেড়্হকং দ্ৱেধাপথো সংসযো অনেকংসগ্গাহো আসপ্পনা পৰিসপ্পনা অপৰিযোগাহণা ছম্ভিতত্তং চিত্তস্স মনোৱিলেখো – ইদং কথংকথাসল্লং.

যেন সল্লেন ওতিণ্ণো, দিসা সব্বা ৱিধাৱতীতি. ৰাগসল্লেন ওতিণ্ণো ৱিদ্ধো ফুট্ঠো পৰেতো সমোহিতো সমন্নাগতো কাযেন দুচ্চৰিতং চৰতি, ৱাচায দুচ্চৰিতং চৰতি, মনসা দুচ্চৰিতং চৰতি, পাণম্পি হনতি, অদিন্নম্পি আদিযতি, সন্ধিম্পি ছিন্দতি, নিল্লোপম্পি হৰতি, একাগাৰিকম্পি কৰোতি, পৰিপন্থেপি তিট্ঠতি, পৰদাৰম্পি গচ্ছতি, মুসাপি ভণতি; এৱম্পি ৰাগসল্লেন ওতিণ্ণো ৱিদ্ধো ফুট্ঠো পৰেতো সমোহিতো সমন্নাগতো ধাৱতি ৱিধাৱতি সন্ধাৱতি সংসৰতি. অথ ৱা ৰাগসল্লেন ওতিণ্ণো ৱিদ্ধো ফুট্ঠো পৰেতো সমোহিতো সমন্নাগতো ভোগে পৰিযেসন্তো নাৱায মহাসমুদ্দং পক্খন্দতি. সীতস্স পুৰক্খতো উণ্হস্স পুৰক্খতো ডংসমকসৱাতাতপসৰীসপসম্ফস্সেহি পীড়িযমানো [ৰিস্সমানো (সী. স্যা.)] খুপ্পিপাসায মিয্যমানো তিগুম্বং গচ্ছতি, তক্কোলং গচ্ছতি, তক্কসীলং গচ্ছতি, কাড়মুখং গচ্ছতি, পুৰপূৰং গচ্ছতি, ৱেসুঙ্গং গচ্ছতি, ৱেৰাপথং গচ্ছতি, জৱং গচ্ছতি, তামলিং গচ্ছতি, ৱঙ্কং গচ্ছতি, এড়বন্ধনং গচ্ছতি, সুৱণ্ণকূটং গচ্ছতি, সুৱণ্ণভূমিং গচ্ছতি, তম্বপণ্ণিং গচ্ছতি, সুপ্পাদকং [সুপ্পাৰকং (সী. ক.), সুপ্পাৰং (স্যা.)] গচ্ছতি, ভাৰুকচ্ছং গচ্ছতি, সুৰট্ঠং গচ্ছতি, ভঙ্গলোকং [অঙ্গলোকং (সী.), অঙ্গণেকং (স্যা.)] গচ্ছতি, ভঙ্গণং [গঙ্গণং (সী. স্যা.)] গচ্ছতি, পৰমভঙ্গণং গচ্ছতি, যোনং গচ্ছতি, পৰমযোনং গচ্ছতি, ৱিনকং গচ্ছতি, মূলপদং গচ্ছতি, মৰুকন্তাৰং গচ্ছতি, জণ্ণুপথং গচ্ছতি, অজপথং গচ্ছতি, মেণ্ডপথং গচ্ছতি, সঙ্কুপথং গচ্ছতি, ছত্তপথং গচ্ছতি, ৱংসপথং গচ্ছতি, সকুণপথং গচ্ছতি, মূসিকপথং গচ্ছতি, দৰিপথং গচ্ছতি, ৱেত্তাচাৰং গচ্ছতি; পৰিযেসন্তো ন লভতি, অলাভমূলকম্পি দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৱেদেতি, পৰিযেসন্তো লভতি, লদ্ধা আৰক্খমূলকম্পি দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৱেদেতি ‘‘কিন্তি মে ভোগে নেৱ ৰাজানো হৰেয্যুং ন চোৰা হৰেয্যুং ন অগ্গি দহেয্য ন উদকং ৱহেয্য ন অপ্পিযা দাযাদা হৰেয্যু’’ন্তি. তস্স এৱং আৰক্খতো গোপযতো তে ভোগা ৱিপ্পলুজ্জন্তি, সো ৱিপ্পযোগমূলকম্পি দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৱেদেতি. এৱম্পি ৰাগসল্লেন ওতিণ্ণো ৱিদ্ধো ফুট্ঠো পৰেতো সমোহিতো সমন্নাগতো ধাৱতি ৱিধাৱতি সন্ধাৱতি সংসৰতি.

দোসসল্লেন…পে… মোহসল্লেন… মানসল্লেন ওতিণ্ণো ৱিদ্ধো ফুট্ঠো পৰেতো সমোহিতো সমন্নাগতো কাযেন দুচ্চৰিতং চৰতি, ৱাচায দুচ্চৰিতং চৰতি, মনসা দুচ্চৰিতং চৰতি, পাণম্পি হনতি, অদিন্নম্পি আদিযতি, সন্ধিম্পি ছিন্দতি, নিল্লোপম্পি হৰতি, একাগাৰিকম্পি কৰোতি, পৰিপন্থেপি তিট্ঠতি, পৰদাৰম্পি গচ্ছতি, মুসাপি ভণতি. এৱং মানসল্লেন ওতিণ্ণো ৱিদ্ধো ফুট্ঠো পৰেতো সমোহিতো সমন্নাগতো ধাৱতি ৱিধাৱতি সন্ধাৱতি সংসৰতি.

দিট্ঠিসল্লেন ওতিণ্ণো ৱিদ্ধো ফুট্ঠো পৰেতো সমোহিতো সমন্নাগতো অচেলকো হোতি মুত্তাচাৰো হত্থাপলেখনো [হত্থাৱলেখনো (স্যা.)], ন এহিভদন্তিকো, ন তিট্ঠভদন্তিকো; নাভিহটং, ন উদ্দিস্সকতং, ন নিমন্তনং সাদিযতি, সো ন কুম্ভিমুখা পটিগ্গণ্হাতি, ন কড়োপিমুখা [খড়োপিমুখা (সী.)] পটিগ্গণ্হাতি, ন এড়কমন্তৰং, ন দণ্ডমন্তৰং, ন মুসলমন্তৰং, ন দ্ৱিন্নং ভুঞ্জমানানং, ন গব্ভিনিযা, ন পাযমানায, ন পুৰিসন্তৰগতায, ন সংকিত্তীসু, ন যত্থ সা উপট্ঠিতো হোতি, ন যত্থ মক্খিকা সণ্ডসণ্ডচাৰিনী. ন মচ্ছং ন মংসং ন সুৰং ন মেৰযং ন থুসোদকং পিৱতি. সো একাগাৰিকো ৱা হোতি একালোপিকো, দ্ৱাগাৰিকো ৱা হোতি দ্ৱালোপিকো…পে… সত্তাগাৰিকো ৱা হোতি সত্তালোপিকো. একিস্সাপি ভত্তিযা যাপেতি, দ্ৱীহিপি ভত্তীহি যাপেতি…পে… সত্তহিপি ভত্তীহি যাপেতি. একাহিকম্পি আহাৰং আহাৰেতি, দ্ৱীহিকম্পি আহাৰং আহাৰেতি…পে… সত্তাহিকম্পি আহাৰং আহাৰেতি. ইতি এৱৰূপং অড্ঢমাসিকম্পি পৰিযাযভত্তভোজনানুযোগমনুযুত্তো ৱিহৰতি. এৱম্পি দিট্ঠিসল্লেন ওতিণ্ণো ৱিদ্ধো ফুট্ঠো পৰেতো সমোহিতো সমন্নাগতো ধাৱতি ৱিধাৱতি সন্ধাৱতি সংসৰতি.

অথ ৱা দিট্ঠিসল্লেন ওতিণ্ণো ৱিদ্ধো ফুট্ঠো পৰেতো সমোহিতো সমন্নাগতো সো সাকভক্খো ৱা হোতি, সামাকভক্খো ৱা হোতি, নীৱাৰভক্খো ৱা হোতি, দদ্দুলভক্খো ৱা হোতি, হটভক্খো ৱা হোতি, কণভক্খো ৱা হোতি, আচামভক্খো ৱা হোতি, পিঞ্ঞাকভক্খো ৱা হোতি, তিলভক্খো ৱা হোতি, তিণভক্খো ৱা হোতি, গোমযভক্খো ৱা হোতি, ৱনমূলফলাহাৰো যাপেতি পৱত্তফলভোজনো. সো সাণানিপি ধাৰেতি, মসাণানিপি ধাৰেতি, ছৱদুস্সানিপি ধাৰেতি, পংসুকূলানিপি ধাৰেতি, তিৰীটানিপি ধাৰেতি, অজিনানিপি ধাৰেতি, অজিনক্খিপম্পি ধাৰেতি, কুসচীৰম্পি ধাৰেতি, ৱাকচীৰম্পি ধাৰেতি, ফলকচীৰম্পি ধাৰেতি, কেসকম্বলম্পি ধাৰেতি, উলূকপক্খম্পি ধাৰেতি, কেসমস্সুলোচকোপি হোতি, কেসমস্সুলোচনানুযোগমনুযুত্তো ৱিহৰতি. উব্ভট্ঠকোপি হোতি আসনপটিক্খিত্তো, উক্কুটিকোপি হোতি উক্কুটিকপ্পধানমনুযুত্তো, কণ্টকাপস্সযিকো হোতি, কণ্টকাপস্সযে সেয্যং কপ্পেতি, ফলকসেয্যম্পি কপ্পেতি, থণ্ডিলসেয্যম্পি কপ্পেতি, একাপস্সযিকো হোতি ৰজোজল্লধৰো, অব্ভোকাসিকোপি হোতি যথাসন্থতিকো, ৱেকটিকোপি হোতি ৱিকটভোজনানুযোগমনুযুত্তো, অপানকোপি হোতি অপানকত্তমনুযুত্তো, সাযততিযকম্পি উদকোৰোহনানুযোগমনুযুত্তো ৱিহৰতি. ইতি এৱৰূপং অনেকৱিহিতং কাযস্স আতাপনপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো ৱিহৰতি. এৱম্পি দিট্ঠিসল্লেন ওতিণ্ণো ৱিদ্ধো ফুট্ঠো পৰেতো সমোহিতো সমন্নাগতো ধাৱতি ৱিধাৱতি সন্ধাৱতি সংসৰতি.

সোকসল্লেন ওতিণ্ণো ৱিদ্ধো ফুট্ঠো পৰেতো সমোহিতো সমন্নাগতো সোচতি কিলমতি পৰিদেৱতি উৰত্তাড়িং কন্দতি সম্মোহং আপজ্জতি. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা –

‘‘ভূতপুব্বং, ব্ৰাহ্মণ, ইমিস্সাযেৱ সাৱত্থিযা অঞ্ঞতৰিস্সা ইত্থিযা মাতা কালমকাসি. সা তস্সা কালং কিৰিযায উম্মত্তিকা খিত্তচিত্তা ৰথিযায ৰথিযং, সিঙ্ঘাটকেন সিঙ্ঘাটকং উপসঙ্কমিত্ৱা এৱমাহ – ‘অপি মে মাতৰং অদ্দস্সথ, অপি মে মাতৰং অদ্দস্সথা’তি.

‘‘ভূতপুব্বং, ব্ৰাহ্মণ, ইমিস্সাযেৱ সাৱত্থিযা অঞ্ঞতৰিস্সা ইত্থিযা পিতা কালমকাসি… ভাতা কালমকাসি… ভগিনী কালমকাসি… পুত্তো কালমকাসি… ধীতা কালমকাসি… সামিকো কালমকাসি. সা তস্স কালং কিৰিযায উম্মত্তিকা খিত্তচিত্তা ৰথিযায ৰথিযং, সিঙ্ঘাটকেন সিঙ্ঘাটকং উপসঙ্কমিত্ৱা এৱমাহ – ‘অপি মে সামিকং অদ্দস্সথ, অপি মে সামিকং অদ্দস্সথা’তি.

‘‘ভূতপুব্বং, ব্ৰাহ্মণ, ইমিস্সাযেৱ সাৱত্থিযা অঞ্ঞতৰস্স পুৰিসস্স মাতা কালমকাসি. সো তস্সা কালং কিৰিযায উম্মত্তকো খিত্তচিত্তো ৰথিযায ৰথিযং, সিঙ্ঘাটকেন সিঙ্ঘাটকং উপসঙ্কমিত্ৱা এৱমাহ – ‘অপি মে মাতৰং অদ্দস্সথ, অপি মে মাতৰং অদ্দস্সথা’তি.

‘‘ভূতপুব্বং, ব্ৰাহ্মণ, ইমিস্সাযেৱ সাৱত্থিযা অঞ্ঞতৰস্স পুৰিসস্স পিতা কালমকাসি… ভাতা কালমকাসি… ভগিনী কালমকাসি… পুত্তো কালমকাসি… ধীতা কালমকাসি… পজাপতি কালমকাসি. সো তস্সা কালং কিৰিযায উম্মত্তকো খিত্তচিত্তো ৰথিযায ৰথিযং, সিঙ্ঘাটকেন সিঙ্ঘাটকং উপসঙ্কমিত্ৱা এৱমাহ – ‘অপি মে পজাপতিং অদ্দস্সথ, অপি মে পজাপতিং অদ্দস্সথা’তি.

‘‘ভূতপুব্বং, ব্ৰাহ্মণ, ইমিস্সাযেৱ সাৱত্থিযা অঞ্ঞতৰা ইত্থী ঞাতিকুলং অগমাসি. তস্সা তে ঞাতকা সামিকং অচ্ছিন্দিত্ৱা অঞ্ঞস্স দাতুকামা, সা চ নং ন ইচ্ছতি. অথ খো সা ইত্থী সামিকং এতদৱোচ – ‘ইমে, অয্যপুত্ত, ঞাতকা তৱ অচ্ছিন্দিত্ৱা অঞ্ঞস্স দাতুকামা, উভো মযং মৰিস্সামা’তি. অথ খো সো পুৰিসো তং ইত্থিং দ্ৱিধা ছেত্ৱা অত্তানং ওপাতেতি – ‘উভো পেচ্চ ভৱিস্সামা’’’তি. এৱং সোকসল্লেন ওতিণ্ণো ৱিদ্ধো ফুট্ঠো পৰেতো সমোহিতো সমন্নাগতো ধাৱতি ৱিধাৱতি সন্ধাৱতি সংসৰতি.

কথংকথাসল্লেন ওতিণ্ণো ৱিদ্ধো ফুট্ঠো পৰেতো সমোহিতো সমন্নাগতো সংসযপক্খন্দো হোতি ৱিমতিপক্খন্দো দ্ৱেড়্হকজাতো – ‘‘অহোসিং নু খো অহং অতীতমদ্ধানং, ননু খো অহোসিং অতীতমদ্ধানং, কিং নু খো অহোসিং অতীতমদ্ধানং, কথং নু খো অহোসিং অতীতমদ্ধানং, কিং হুত্ৱা কিং অহোসিং নু খো অতীতমদ্ধানং, ভৱিস্সামি নু খো অহং অনাগতমদ্ধানং, ননু খো ভৱিস্সামি অনাগতমদ্ধানং, কিং নু খো ভৱিস্সামি অনাগতমদ্ধানং, কথং নু খো ভৱিস্সামি অনাগতমদ্ধানং, কিং হুত্ৱা কিং ভৱিস্সামি নু খো অনাগতমদ্ধানং, এতৰহি ৱা পচ্চুপ্পন্নং অদ্ধানং অজ্ঝত্তং কথংকথী হোতি, অহং নু খোস্মি, নো নু খোস্মি, কিং নু খোস্মি কথং নু খোস্মি, অযং নু খো সত্তো কুতো আগতো, সো কুহিং গামী ভৱিস্সতী’’তি. এৱং কথংকথাসল্লেন ওতিণ্ণো ৱিদ্ধো ফুট্ঠো পৰেতো সমোহিতো সমন্নাগতো ধাৱতি ৱিধাৱতি সন্ধাৱতি সংসৰতি.

তে সল্লে অভিসঙ্খৰোতি; তে সল্লে অভিসঙ্খৰোন্তো সল্লাভিসঙ্খাৰৱসেন পুৰত্থিমং দিসং ধাৱতি, পচ্ছিমং দিসং ধাৱতি, উত্তৰং দিসং ধাৱতি, দক্খিণং দিসং ধাৱতি. তে সল্লাভিসঙ্খাৰা অপ্পহীনা; সল্লাভিসঙ্খাৰানং অপ্পহীনত্তা গতিযা ধাৱতি, নিৰযে ধাৱতি, তিৰচ্ছানযোনিযা ধাৱতি, পেত্তিৱিসযে ধাৱতি, মনুস্সলোকে ধাৱতি, দেৱলোকে ধাৱতি, গতিযা গতিং, উপপত্তিযা উপপত্তিং, পটিসন্ধিযা পটিসন্ধিং, ভৱেন ভৱং, সংসাৰেন সংসাৰং, ৱট্টেন ৱট্টং ধাৱতি ৱিধাৱতি সন্ধাৱতি সংসৰতীতি – যেন সল্লেন ওতিণ্ণো দিসা সব্বা ৱিধাৱতি.

তমেৱ সল্লমব্বুয্হ, ন ধাৱতি ন সীদতীতি. তমেৱ ৰাগসল্লং দোসসল্লং মোহসল্লং মানসল্লং দিট্ঠিসল্লং সোকসল্লং কথংকথাসল্লং অব্বুয্হ অব্বুহিত্ৱা উদ্ধৰিত্ৱা সমুদ্ধৰিত্ৱা উপ্পাটযিত্ৱা সমুপ্পাটযিত্ৱা [উপ্পাদযিত্ৱা সমুপ্পাদযিত্ৱা (স্যা. ক.)] পজহিত্ৱা ৱিনোদেত্ৱা ব্যন্তিং কৰিত্ৱা অনভাৱং গমেত্ৱা নেৱ পুৰত্থিমং দিসং ধাৱতি ন পচ্ছিমং দিসং ধাৱতি ন উত্তৰং দিসং ধাৱতি ন দক্খিণং দিসং ধাৱতি. তে সল্লাভিসঙ্খাৰা পহীনা; সল্লাভিসঙ্খাৰানং পহীনত্তা গতিযা ন ধাৱতি, নিৰযে ন ধাৱতি, তিৰচ্ছানযোনিযা ন ধাৱতি, পেত্তিৱিসযে ন ধাৱতি, মনুস্সলোকে ন ধাৱতি, দেৱলোকে ন ধাৱতি, ন গতিযা গতিং, ন উপপত্তিযা উপপত্তিং, ন পটিসন্ধিযা পটিসন্ধিং, ন ভৱেন ভৱং, ন সংসাৰেন সংসাৰং, ন ৱট্টেন ৱট্টং ধাৱতি ৱিধাৱতি সন্ধাৱতি সংসৰতীতি – তমেৱ সল্লমব্বুয্হ ন ধাৱতি. ন সীদতীতি কামোঘে ন সীদতি, ভৱোঘে ন সীদতি, দিট্ঠোঘে ন সীদতি, অৱিজ্জোঘে ন সীদতি, ন সংসীদতি ন ওসীদতি ন অৱসীদতি ন গচ্ছতি ন অৱগচ্ছতীতি – তমেৱ সল্লমব্বুয্হ, ন ধাৱতি ন সীদতি.

তেনাহ ভগৱা –

‘‘যেন সল্লেন ওতিণ্ণো, দিসা সব্বা ৱিধাৱতি;

তমেৱ সল্লমব্বুয্হ, ন ধাৱতি ন সীদতী’’তি.

১৭৫. তত্থ সিক্খানুগীযন্তি, যানি লোকে গধিতানি;

ন তেসু পসুতো সিযা, নিব্বিজ্ঝ সব্বসো কামে;

সিক্খে নিব্বানমত্তনো.

তত্থ সিক্খানুগীযন্তি, যানি লোকে গধিতানীতি. সিক্খাতি হত্থিসিক্খা অস্সসিক্খা ৰথসিক্খা ধনুসিক্খা সালাকিযং সল্লকত্তিযং কাযতিকিচ্ছং ভূতিযং কোমাৰভচ্চং [কোমাৰতিকিচ্ছং (স্যা.), কোমাৰসচ্চং (ক.)]. অনুগীযন্তীতি গীযন্তি নিগ্গীযন্তি কথীযন্তি ভণীযন্তি দীপীযন্তি ৱোহৰীযন্তি. অথ ৱা গীযন্তি গণ্হীযন্তি উগ্গণ্হীযন্তি ধাৰীযন্তি উপধাৰীযন্তি উপলক্খীযন্তি গধিতপটিলাভায. গধিতা ৱুচ্চন্তি পঞ্চ কামগুণা – চক্খুৱিঞ্ঞেয্যা ৰূপা ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযৰূপা কামূপসঞ্হিতা ৰজনীযা, সোতৱিঞ্ঞেয্যা সদ্দা…পে… ঘানৱিঞ্ঞেয্যা গন্ধা… জিৱ্হাৱিঞ্ঞেয্যা ৰসা… কাযৱিঞ্ঞেয্যা ফোট্ঠব্বা ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযৰূপা কামূপসঞ্হিতা ৰজনীযা. কিংকাৰণা গধিতা ৱুচ্চন্তি পঞ্চ কামগুণা? যেভুয্যেন দেৱমনুস্সা পঞ্চ কামগুণে ইচ্ছন্তি সাদিযন্তি পত্থযন্তি পিহযন্তি অভিজপ্পন্তি তংকাৰণা গধিতা ৱুচ্চন্তি পঞ্চ কামগুণা. লোকেতি মনুস্সলোকেতি – তত্থ সিক্খানুগীযন্তি, যানি লোকে গধিতানি.

ন তেসু পসুতো সিযাতি. তাসু ৱা সিক্খাসু তেসু ৱা পঞ্চসু কামগুণেসু ন পসুতো সিযা, ন তন্নিন্নো অস্স, ন তপ্পোণো, ন তপ্পব্ভাৰো, ন তদধিমুত্তো, ন তদধিপতেয্যোতি – ন তেসু পসুতো সিযা.

নিব্বিজ্ঝ সব্বসো কামেতি. নিব্বিজ্ঝাতি পটিৱিজ্ঝিত্ৱা. ‘‘সব্বে সঙ্খাৰা অনিচ্চা’’তি পটিৱিজ্ঝিত্ৱা, ‘‘সব্বে সঙ্খাৰা দুক্খা’’তি পটিৱিজ্ঝিত্ৱা…পে… ‘‘যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং সব্বং তং নিৰোধধম্ম’’ন্তি পটিৱিজ্ঝিত্ৱা. সব্বসোতি সব্বেন সব্বং সব্বথা সব্বং অসেসং নিস্সেসং পৰিযাদিযনৱচনমেতং – সব্বসোতি. কামাতি উদ্দানতো দ্ৱে কামা – ৱত্থুকামা চ কিলেসকামা চ…পে… ইমে ৱুচ্চন্তি ৱত্থুকামা…পে… ইমে ৱুচ্চন্তি কিলেসকামাতি – নিব্বিজ্ঝ সব্বসো কামে.

সিক্খে নিব্বানমত্তনোতি. সিক্খাতি তিস্সো সিক্খা – অধিসীলসিক্খা, অধিচিত্তসিক্খা, অধিপঞ্ঞাসিক্খা…পে… অযং অধিপঞ্ঞাসিক্খা. নিব্বানমত্তনোতি অত্তনো ৰাগস্স নিব্বাপনায দোসস্স নিব্বাপনায মোহস্স নিব্বাপনায…পে… সব্বাকুসলাভিসঙ্খাৰানং সমায উপসমায ৱূপসমায নিব্বাপনায পটিনিস্সগ্গায পটিপস্সদ্ধিযা অধিসীলম্পি সিক্খেয্য অধিচিত্তম্পি সিক্খেয্য অধিপঞ্ঞম্পি সিক্খেয্য, ইমা তিস্সো সিক্খাযো আৱজ্জন্তো সিক্খেয্য জানন্তো সিক্খেয্য…পে… সচ্ছিকাতব্বং সচ্ছিকৰোন্তো সিক্খেয্য আচৰেয্য সমাচৰেয্য সমাদায ৱত্তেয্যাতি – সিক্খে নিব্বানমত্তনো.

তেনাহ ভগৱা –

‘‘তত্থ সিক্খানুগীযন্তি, যানি লোকে গধিতানি;

ন তেসু পসুতো সিযা, নিব্বিজ্ঝ সব্বসো কামে;

সিক্খে নিব্বানমত্তনো’’তি.

১৭৬. সচ্চো সিযা অপ্পগব্ভো, অমাযো ৰিত্তপেসুণো;

অক্কোধনো লোভপাপং, ৱেৱিচ্ছং ৱিতৰে মুনি.

সচ্চো সিযা অপ্পগব্ভোতি. সচ্চো সিযাতি সচ্চৱাচায সমন্নাগতো সিযা, সম্মাদিট্ঠিযা সমন্নাগতো সিযা, অৰিযেন অট্ঠঙ্গিকেন মগ্গেন সমন্নাগতো সিযাতি – সচ্চো সিযা. অপ্পগব্ভোতি তীণি পাগব্ভিযানি – কাযিকং পাগব্ভিযং, ৱাচসিকং পাগব্ভিযং, চেতসিকং পাগব্ভিযং…পে… ইদং চেতসিকং পাগব্ভিযং. যস্সিমানি তীণি পাগব্ভিযানি পহীনানি সমুচ্ছিন্নানি ৱূপসন্তানি পটিপস্সদ্ধানি অভব্বুপ্পত্তিকানি ঞাণগ্গিনা দড্ঢানি, সো ৱুচ্চতি অপ্পগব্ভোতি – সচ্চো সিযা অপ্পগব্ভো.

অমাযো ৰিত্তপেসুণোতি. মাযা ৱুচ্চতি ৱঞ্চনিকা চৰিযা. ইধেকচ্চো কাযেন দুচ্চৰিতং চৰিত্ৱা ৱাচায দুচ্চৰিতং চৰিত্ৱা মনসা দুচ্চৰিতং চৰিত্ৱা তস্স পটিচ্ছাদনহেতু পাপিকং ইচ্ছং পণিদহতি, মা মং জঞ্ঞাতি ইচ্ছতি, মা মং জঞ্ঞাতি সঙ্কপ্পেতি, মা মং জঞ্ঞাতি ৱাচং ভাসতি, মা মং জঞ্ঞাতি কাযেন পৰক্কমতি. যা এৱৰূপা মাযা মাযাৱিতা অচ্চসৰা ৱঞ্চনা নিকতি নিকিৰণা পৰিহৰণা গূহনা পৰিগূহনা ছাদনা পৰিচ্ছাদনা অনুত্তানীকম্মং অনাৱিকম্মং ৱোচ্ছাদনা পাপকিৰিযা – অযং ৱুচ্চতি মাযা. যস্সেসা মাযা পহীনা সমুচ্ছিন্না ৱূপসন্তা পটিপস্সদ্ধা অভব্বুপ্পত্তিকা ঞাণগ্গিনা দড্ঢা, সো ৱুচ্চতি অমাযো. ৰিত্তপেসুণোতি পেসুঞ্ঞন্তি ইধেকচ্চো পিসুণৱাচো হোতি…পে… এৱং ভেদাধিপ্পাযেন পেসুঞ্ঞং উপসংহৰতি. যস্সেতং পেসুঞ্ঞং পহীনং সমুচ্ছিন্নং ৱূপসন্তং পটিপস্সদ্ধং অভব্বুপ্পত্তিকং ঞাণগ্গিনা দড্ঢং, সো ৱুচ্চতি ৰিত্তপেসুণো ৱিৱিত্তপেসুণো পৱিৱিত্তপেসুণোতি – অমাযো ৰিত্তপেসুণো.

অক্কোধনো লোভপাপং, ৱেৱিচ্ছং ৱিতৰে মুনীতি. অক্কোধনোতি হি খো ৱুত্তং, অপি চ কোধো তাৱ ৱত্তব্বো. দসহাকাৰেহি কোধো জাযতি. ‘‘অনত্থং মে অচৰী’’তি কোধো জাযতি…পে… যস্সেসো কোধো পহীনো সমুচ্ছিন্নো ৱূপসন্তো পটিপস্সদ্ধো অভব্বুপ্পত্তিকো ঞাণগ্গিনা দড্ঢো, সো ৱুচ্চতি অক্কোধনো. কোধস্স পহীনত্তা অক্কোধনো, কোধৱত্থুস্স পৰিঞ্ঞাতত্তা অক্কোধনো, কোধহেতুস্স উপচ্ছিন্নত্তা অক্কোধনো. লোভোতি যো লোভো লুব্ভনা লুব্ভিতত্তং…পে… অভিজ্ঝা লোভো অকুসলমূলং. ৱেৱিচ্ছং ৱুচ্চতি পঞ্চ মচ্ছৰিযানি – আৱাসমচ্ছৰিযং…পে… গাহো ৱুচ্চতি মচ্ছৰিযং. মুনীতি. মোনং ৱুচ্চতি ঞাণং…পে… সঙ্গজালমতিচ্চ সো মুনি. অক্কোধনো লোভপাপং, ৱেৱিচ্ছং ৱিতৰে মুনীতি. মুনি লোভপাপঞ্চ ৱেৱিচ্ছঞ্চ অতৰি উত্তৰি পতৰি সমতিক্কমি ৱীতিৱত্তযীতি [ৱীতিৱত্তীতি (ক.)] – অক্কোধনো লোভপাপং, ৱেৱিচ্ছং ৱিতৰে মুনি.

তেনাহ ভগৱা –

‘‘সচ্চো সিযা অপ্পগব্ভো, অমাযো ৰিত্তপেসুণো;

অক্কোধনো লোভপাপং, ৱেৱিচ্ছং ৱিতৰে মুনী’’তি.

১৭৭. নিদ্দং তন্দিং সহে থীনং, পমাদেন ন সংৱসে;

অতিমানে ন তিট্ঠেয্য, নিব্বানমনসো নৰো.

নিদ্দং তন্দিং সহে থীনন্তি. নিদ্দাতি যা কাযস্স অকল্যতা অকম্মঞ্ঞতা ওনাহো পৰিযোনাহো অন্তোসমোৰোধো মিদ্ধং সুপ্পং পচলাযিকা সুপ্পং সুপ্পনা সুপ্পিতত্তং. তন্দিন্তি যা তন্দী [তন্দি (সী. স্যা. ক.)] তন্দিযনা তন্দিযিতত্তং তন্দিমনকতা আলস্যং আলস্যাযতা আলস্যাযিতত্তং. থীনন্তি যা চিত্তস্স অকল্যতা অকম্মঞ্ঞতা ওলীযনা সল্লীযনা লীনং লীযনা লীযিতত্তং, থিনং থিযনা থিযিতত্তং চিত্তস্স. নিদ্দং তন্দিং সহে থীনন্তি. নিদ্দঞ্চ তন্দিঞ্চ থিনঞ্চ সহে সহেয্য পৰিসহেয্য অভিভৱেয্য অজ্ঝোত্থৰেয্য পৰিযাদিযেয্য মদ্দেয্যাতি – নিদ্দং তন্দিং সহে থীনং.

পমাদেন ন সংৱসেতি. পমাদো ৱত্তব্বো কাযদুচ্চৰিতে ৱা ৱচীদুচ্চৰিতে ৱা মনোদুচ্চৰিতে ৱা পঞ্চসু ৱা কামগুণেসু. চিত্তস্স ৱোসগ্গো ৱোসগ্গানুপ্পাদনং [ৱোস্সগ্গো ৱোস্সগ্গানুপ্পাদনং (বহূসু)] ৱা কুসলানং ৱা ধম্মানং ভাৱনায অসক্কচ্চকিৰিযতা অসাতচ্চকিৰিযতা অনট্ঠিতকিৰিযতা ওলীনৱুত্তিতা নিক্খিত্তচ্ছন্দতা নিক্খিত্তধুৰতা অনাসেৱনা অভাৱনা অবহুলীকম্মং অনধিট্ঠানং অননুযোগো পমাদো. যো এৱৰূপো পমাদো পমজ্জনা পমজ্জিতত্তং – অযং ৱুচ্চতি পমাদো. পমাদেন ন সংৱসেতি পমাদেন ন ৱসেয্য ন সংৱসেয্য ন আৱসেয্য ন পৰিৱসেয্য, পমাদং পজহেয্য ৱিনোদেয্য ব্যন্তিং কৰেয্য অনভাৱং গমেয্য, পমাদা আৰতো অস্স ৱিৰতো পটিৱিৰতো নিক্খন্তো নিস্সটো ৱিপ্পমুত্তো ৱিসঞ্ঞুত্তো ৱিমৰিযাদিকতেন চেতসা ৱিহৰেয্যাতি – পমাদেন ন সংৱসে.

অতিমানে ন তিট্ঠেয্যাতি. অতিমানোতি ইধেকচ্চো পৰং অতিমঞ্ঞতি জাতিযা ৱা গোত্তেন ৱা…পে… অঞ্ঞতৰঞ্ঞতৰেন ৱা ৱত্থুনা. যো এৱৰূপো মানো মঞ্ঞনা মঞ্ঞিতত্তং উন্নতি উন্নমো ধজো সম্পগ্গাহো কেতুকম্যতা চিত্তস্স – অযং ৱুচ্চতি অতিমানো. অতিমানে ন তিট্ঠেয্যাতি. অতিমানে ন তিট্ঠেয্য ন সংতিট্ঠেয্য, অতিমানং পজহেয্য ৱিনোদেয্য ব্যন্তিং কৰেয্য অনভাৱং গমেয্য, অতিমানা আৰতো অস্স ৱিৰতো পটিৱিৰতো নিক্খন্তো নিস্সটো ৱিপ্পমুত্তো ৱিসঞ্ঞুত্তো ৱিমৰিযাদিকতেন চেতসা ৱিহৰেয্যাতি – অতিমানে ন তিট্ঠেয্য.

নিব্বানমনসো নৰোতি. ইধেকচ্চো দানং দেন্তো সীলং সমাদিযন্তো উপোসথকম্মং কৰোন্তো পানীযং পৰিভোজনীযং উপট্ঠপেন্তো পৰিৱেণং সম্মজ্জন্তো চেতিযং ৱন্দন্তো চেতিযে গন্ধমালং আৰোপেন্তো চেতিযং পদক্খিণং কৰোন্তো যং কিঞ্চি তেধাতুকং কুসলাভিসঙ্খাৰং অভিসঙ্খৰোন্তো ন গতিহেতু ন উপপত্তিহেতু ন পটিসন্ধিহেতু ন ভৱহেতু ন সংসাৰহেতু ন ৱট্টহেতু, সব্বং তং ৱিসংযোগাধিপ্পাযো নিব্বাননিন্নো নিব্বানপোণো নিব্বানপব্ভাৰো অভিসঙ্খৰোতীতি. এৱম্পি নিব্বানমনসো নৰো. অথ ৱা সব্বসঙ্খাৰধাতুযা চিত্তং পটিৱাপেত্ৱা [পটিৱাসেত্ৱা (ক.)] অমতায ধাতুযা চিত্তং উপসংহৰতি – ‘‘এতং সন্তং এতং পণীতং যদিদং সব্বসঙ্খাৰসমথো সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গো তণ্হক্খযো ৱিৰাগো নিৰোধো নিব্বান’’ন্তি. এৱম্পি নিব্বানমনসো নৰো.

‘‘ন পণ্ডিতা উপধিসুখস্স হেতু, দদন্তি দানানি পুনব্ভৱায;

কামঞ্চ তে উপধিপৰিক্খযায, দদন্তি দানং অপুনব্ভৱায.

‘‘ন পণ্ডিতা উপধিসুখস্স হেতু, ভাৱেন্তি ঝানানি পুনব্ভৱায;

কামঞ্চ তে উপধিপৰিক্খযায, ভাৱেন্তি ঝানং অপুনব্ভৱায.

‘‘তে নিব্বুত্তিং আসিসমানসা [আসিংসমানা (সী.), অভিমানা (স্যা.)] দদন্তি, তন্নিন্নচিত্তা [তন্নিন্না তঞ্চিত্তা (ক.)] তদধিমুত্তা;

নজ্জো যথা সাগৰমজ্ঝুপেতা [সাগৰমজ্ঝগতা (স্যা.)], ভৱন্তি নিব্বানপৰাযনা তে’’তি.

নিব্বানমনসো নৰো. তেনাহ ভগৱা –

‘‘নিদ্দং তন্দি সহে থীনং, পমাদেন ন সংৱসে;

অতিমানে ন তিট্ঠেয্য, নিব্বানমনসো নৰো’’তি.

১৭৮. মোসৱজ্জে ন নিয্যেথ, [নীযেথ (ক.)] ৰূপে স্নেহং ন কুব্বযে;

মানঞ্চ পৰিজানেয্য, সাহসা ৱিৰতো চৰে.

মোসৱজ্জে ন নিয্যেথাতি. মোসৱজ্জং ৱুচ্চতি মুসাৱাদো. ইধেকচ্চো সভগ্গতো ৱা পৰিসগ্গতো ৱা ঞাতিমজ্ঝগতো ৱা পূগমজ্ঝগতো ৱা ৰাজকুলমজ্ঝগতো ৱা অভিনীতো সক্খিপুট্ঠো – ‘‘এহম্ভো পুৰিস, যং জানাসি তং ৱদেহী’’তি, সো অজানং ৱা আহ – ‘‘জানামী’’তি, জানং ৱা আহ – ‘‘ন জানামী’’তি, অপস্সং ৱা আহ – ‘‘পস্সামী’’তি, পস্সং ৱা আহ – ‘‘ন পস্সামী’’তি. ইতি অত্তহেতু ৱা পৰহেতু ৱা আমিসকিঞ্চিক্খহেতু ৱা সম্পজানমুসা ভাসিতা হোতি – ইদং ৱুচ্চতি মোসৱজ্জং. অপি চ তীহাকাৰেহি…পে… চতূহাকাৰেহি… পঞ্চহাকাৰেহি… ছহাকাৰেহি… সত্তহাকাৰেহি… অট্ঠহাকাৰেহি…পে… ইমেহি অট্ঠহাকাৰেহি মুসাৱাদো হোতি. মোসৱজ্জে ন নিয্যেথাতি. মোসৱজ্জে ন যাযেয্য ন নিয্যাযেয্য ন ৱহেয্য ন সংহৰেয্য, মোসৱজ্জং পজহেয্য ৱিনোদেয্য ব্যন্তিং কৰেয্য অনভাৱং গমেয্য, মোসৱজ্জা আৰতো অস্স ৱিৰতো পটিৱিৰতো নিক্খন্তো নিস্সটো ৱিপ্পমুত্তো ৱিসঞ্ঞুত্তো ৱিমৰিযাদিকতেন চেতসা ৱিহৰেয্যাতি – মোসৱজ্জে ন নিয্যেথ.

ৰূপে স্নেহং ন কুব্বযেতি. ৰূপন্তি চত্তাৰো চ মহাভূতা, চতুন্নঞ্চ মহাভূতানং উপাদায ৰূপং. ৰূপে স্নেহং ন কুব্বযেতি. ৰূপে স্নেহং ন কৰেয্য ছন্দং ন কৰেয্য পেমং ন কৰেয্য ৰাগং ন কৰেয্য ন জনেয্য ন সঞ্জনেয্য ন নিব্বত্তেয্য নাভিনিব্বত্তেয্যাতি – ৰূপে স্নেহং ন কুব্বযে.

মানঞ্চ পৰিজানেয্যাতি. মানোতি একৱিধেন মানো – যা চিত্তস্স উন্নতি. দুৱিধেন মানো – অত্তুক্কংসনমানো, পৰৱম্ভনমানো. তিৱিধেন মানো – ‘‘সেয্যোহমস্মী’’তি মানো, ‘‘সদিসোহমস্মী’’তি মানো, ‘‘হীনোহমস্মী’’তি মানো. চতুৱিধেন মানো – লাভেন মানং জনেতি, যসেন মানং জনেতি, পসংসায মানং জনেতি, সুখেন মানং জনেতি. পঞ্চৱিধেন মানো – ‘‘লাভিম্হি মনাপিকানং ৰূপান’’ন্তি মানং জনেতি, ‘‘লাভিম্হি মনাপিকানং সদ্দানং…পে… গন্ধানং… ৰসানং… ফোট্ঠব্বান’’ন্তি মানং জনেতি. ছব্বিধেন মানো – চক্খুসম্পদায মানং জনেতি, সোতসম্পদায…পে… ঘানসম্পদায… জিৱ্হাসম্পদায… কাযসম্পদায… মনোসম্পদায মানং জনেতি. সত্তৱিধেন মানো – অতিমানো, মানাতিমানো, ওমানো, সদিসমানো, অধিমানো, অস্মিমানো, মিচ্ছামানো. অট্ঠৱিধেন মানো – লাভেন মানং জনেতি, অলাভেন ওমানং জনেতি, যসেন মানং জনেতি, অযসেন ওমানং জনেতি, পসংসায মানং জনেতি, নিন্দায ওমানং জনেতি, সুখেন মানং জনেতি, দুক্খেন ওমানং জনেতি. নৱৱিধেন মানো – সেয্যস্স ‘‘সেয্যোহমস্মী’’তি মানো, সেয্যস্স ‘‘সদিসোহমস্মী’’তি মানো, সেয্যস্স ‘‘হীনোহমস্মী’’তি মানো, সদিসস্স ‘‘সেয্যোহমস্মী’’তি মানো, সদিসস্স ‘‘সদিসোহমস্মী’’তি মানো, সদিসস্স ‘‘হীনোহমস্মী’’তি মানো, হীনস্স ‘‘সেয্যোহমস্মী’’তি মানো, হীনস্স ‘‘সদিসোহমস্মী’’তি মানো, হীনস্স ‘‘হীনোহমস্মী’’তি মানো. দসৱিধেন মানো – ইধেকচ্চো মানং জনেতি জাতিযা ৱা গোত্তেন ৱা…পে… অঞ্ঞতৰঞ্ঞতৰেন ৱা ৱত্থুনা. যো এৱৰূপো মানো মঞ্ঞনা মঞ্ঞিতত্তং উন্নতি উন্নমো ধজো সম্পগ্গাহো কেতুকম্যতা চিত্তস্স – অযং ৱুচ্চতি মানো.

মানঞ্চ পৰিজানেয্যাতি. মানং তীহি পৰিঞ্ঞাহি পৰিজানেয্য – ঞাতপৰিঞ্ঞায, তীৰণপৰিঞ্ঞায, পহানপৰিঞ্ঞায. কতমা ঞাতপৰিঞ্ঞা? মানং জানাতি অযং একৱিধেন মানো – যা চিত্তস্স উন্নতি. অযং দুৱিধেন মানো – অত্তুক্কংসনমানো পৰৱম্ভনমানো…পে… অযং দসৱিধেন মানো – ইধেকচ্চো মানং জনেতি জাতিযা ৱা গোত্তেন ৱা…পে… অঞ্ঞতৰঞ্ঞতৰেন ৱা ৱত্থুনাতি জানাতি পস্সতি – অযং ঞাতপৰিঞ্ঞা.