১৪. তুৱট্টকসুত্তনিদ্দেসো
অথ তুৱট্টকসুত্তনিদ্দেসং ৱক্খতি –
১৫০. পুচ্ছামি তং আদিচ্চবন্ধু, [আদিচ্চবন্ধূ (সী. স্যা.)] ৱিৱেকং সন্তিপদঞ্চ মহেসি [মহেসিং (সী. স্যা.)] ;
কথং দিস্ৱা নিব্বাতি ভিক্খু, অনুপাদিযানো লোকস্মিং কিঞ্চি.
পুচ্ছামি তং আদিচ্চবন্ধূতি. পুচ্ছাতি তিস্সো পুচ্ছা – অদিট্ঠজোতনা পুচ্ছা, দিট্ঠসংসন্দনা পুচ্ছা, ৱিমতিচ্ছেদনা পুচ্ছা. কতমা অদিট্ঠজোতনা পুচ্ছা? পকতিযা লক্খণং অঞ্ঞাতং হোতি অদিট্ঠং অতুলিতং অতীৰিতং অৱিভূতং অৱিভাৱিতং, তস্স ঞাণায দস্সনায তুলনায তীৰণায ৱিভাৱনায পঞ্হং পুচ্ছতি – অযং অদিট্ঠজোতনা পুচ্ছা. কতমা দিট্ঠসংসন্দনা পুচ্ছা? পকতিযা লক্খণং ঞাতং হোতি দিট্ঠং তুলিতং তীৰিতং ৱিভূতং ৱিভাৱিতং, অঞ্ঞেহি পণ্ডিতেহি সদ্ধিং সংসন্দনত্থায পঞ্হং পুচ্ছতি – অযং দিট্ঠসংসন্দনা পুচ্ছা. কতমা ৱিমতিচ্ছেদনা পুচ্ছা? পকতিযা সংসযপক্খন্দো [সংসযপক্খন্নো (সী. স্যা.)] হোতি ৱিমতিপক্খন্দো দ্ৱেড়্হকজাতো, ‘‘এৱং নু খো, ন নু খো, কিং নু খো, কথং নু খো’’তি সো ৱিমতিচ্ছেদনত্থায পঞ্হং পুচ্ছতি – অযং ৱিমতিচ্ছেদনা পুচ্ছা. ইমা তিস্সো পুচ্ছা.
অপৰাপি তিস্সো পুচ্ছা – মনুস্সপুচ্ছা, অমনুস্সপুচ্ছা, নিম্মিতপুচ্ছা. কতমা মনুস্সপুচ্ছা? মনুস্সা বুদ্ধং ভগৱন্তং উপসঙ্কমিত্ৱা পঞ্হং পুচ্ছন্তি, ভিক্খূ পুচ্ছন্তি, ভিক্খুনিযো পুচ্ছন্তি, উপাসকা পুচ্ছন্তি, উপাসিকাযো পুচ্ছন্তি, ৰাজানো পুচ্ছন্তি, খত্তিযা পুচ্ছন্তি, ব্ৰাহ্মণা পুচ্ছন্তি, ৱেস্সা পুচ্ছন্তি, সুদ্দা পুচ্ছন্তি, গহট্ঠা পুচ্ছন্তি, পব্বজিতা পুচ্ছন্তি – অযং মনুস্সপুচ্ছা. কতমা অমনুস্সপুচ্ছা? অমনুস্সা বুদ্ধং ভগৱন্তং উপসঙ্কমিত্ৱা পঞ্হং পুচ্ছন্তি, নাগা পুচ্ছন্তি, সুপণ্ণা পুচ্ছন্তি, যক্খা পুচ্ছন্তি, অসুৰা পুচ্ছন্তি, গন্ধব্বা পুচ্ছন্তি, মহাৰাজানো পুচ্ছন্তি, ইন্দা পুচ্ছন্তি, ব্ৰহ্মানো পুচ্ছন্তি, দেৱতাযো পুচ্ছন্তি – অযং অমনুস্সপুচ্ছা. কতমা নিম্মিতপুচ্ছা? যং ভগৱা ৰূপং অভিনিম্মিনাতি মনোমযং সব্বঙ্গপচ্চঙ্গং অহীনিন্দ্ৰিযং তং সো নিম্মিতো বুদ্ধং ভগৱন্তং উপসঙ্কমিত্ৱা পঞ্হং পুচ্ছতি, ভগৱা তস্স [নত্থি সী. স্যা. পোত্থকেসু] ৱিসজ্জেতি – অযং নিম্মিতপুচ্ছা. ইমা তিস্সো পুচ্ছা.
অপৰাপি তিস্সো পুচ্ছা – অত্তত্থপুচ্ছা, পৰত্থপুচ্ছা, উভযত্থপুচ্ছা. অপৰাপি তিস্সো পুচ্ছা – দিট্ঠধম্মিকত্থপুচ্ছা, সম্পৰাযিকত্থপুচ্ছা, পৰমত্থপুচ্ছা. অপৰাপি তিস্সো পুচ্ছা – অনৱজ্জত্থপুচ্ছা, নিক্কিলেসত্থপুচ্ছা [নিক্খেপত্থপুচ্ছা (সী. ক.)], ৱোদানত্থপুচ্ছা. অপৰাপি তিস্সো পুচ্ছা – অতীতপুচ্ছা, অনাগতপুচ্ছা, পচ্চুপ্পন্নপুচ্ছা. অপৰাপি তিস্সো পুচ্ছা – অজ্ঝত্তপুচ্ছা, বহিদ্ধাপুচ্ছা, অজ্ঝত্তবহিদ্ধাপুচ্ছা. অপৰাপি তিস্সো পুচ্ছা – কুসলপুচ্ছা, অকুসলপুচ্ছা, অব্যাকতপুচ্ছা. অপৰাপি তিস্সো পুচ্ছা – খন্ধপুচ্ছা, ধাতুপুচ্ছা, আযতনপুচ্ছা. অপৰাপি তিস্সো পুচ্ছা – সতিপট্ঠানপুচ্ছা, সম্মপ্পধানপুচ্ছা, ইদ্ধিপাদপুচ্ছা. অপৰাপি তিস্সো পুচ্ছা – ইন্দ্ৰিযপুচ্ছা, বলপুচ্ছা, বোজ্ঝঙ্গপুচ্ছা. অপৰাপি তিস্সো পুচ্ছা – মগ্গপুচ্ছা, ফলপুচ্ছা, নিব্বানপুচ্ছা.
পুচ্ছামি তন্তি পুচ্ছামি তং যাচামি তং অজ্ঝেসামি তং পসাদেমি তং, ‘‘কথযস্সু মে’’তি – পুচ্ছামি তং. আদিচ্চবন্ধূতি. আদিচ্চো ৱুচ্চতি সূৰিযো [সুৰিযো (সী. স্যা.)]. সূৰিযো গোতমো গোত্তেন, ভগৱাপি গোতমো গোত্তেন, ভগৱা সূৰিযস্স গোত্তঞাতকো গোত্তবন্ধু; তস্মা বুদ্ধো আদিচ্চবন্ধূতি – পুচ্ছামি তং আদিচ্চবন্ধু.
ৱিৱেকং সন্তিপদঞ্চ মহেসীতি. ৱিৱেকাতি তযো ৱিৱেকা – কাযৱিৱেকো, চিত্তৱিৱেকো, উপধিৱিৱেকো. কতমো কাযৱিৱেকো? ইধ ভিক্খু ৱিৱিত্তং সেনাসনং ভজতি অৰঞ্ঞং ৰুক্খমূলং পব্বতং কন্দৰং গিৰিগুহং সুসানং ৱনপত্থং অব্ভোকাসং পলালপুঞ্জং কাযেন ৱিৱিত্তেন ৱিহৰতি. সো একো গচ্ছতি, একো তিট্ঠতি, একো নিসীদতি, একো সেয্যং কপ্পেতি, একো গামং পিণ্ডায পৱিসতি, একো পটিক্কমতি, একো ৰহো নিসীদতি, একো চঙ্কমং অধিট্ঠাতি, একো চৰতি ৱিহৰতি ইৰিযতি ৱত্ততি পালেতি যপেতি যাপেতি – অযং কাযৱিৱেকো.
কতমো চিত্তৱিৱেকো? পঠমং ঝানং সমাপন্নস্স নীৱৰণেহি চিত্তং ৱিৱিত্তং হোতি, দুতিযং ঝানং সমাপন্নস্স ৱিতক্কৱিচাৰেহি চিত্তং ৱিৱিত্তং হোতি, ততিযং ঝানং সমাপন্নস্স পীতিযা চিত্তং ৱিৱিত্তং হোতি, চতুত্থং ঝানং সমাপন্নস্স সুখদুক্খেহি চিত্তং ৱিৱিত্তং হোতি, আকাসানঞ্চাযতনং সমাপন্নস্স ৰূপসঞ্ঞায পটিঘসঞ্ঞায নানত্তসঞ্ঞায চিত্তং ৱিৱিত্তং হোতি, ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমাপন্নস্স আকাসানঞ্চাযতনসঞ্ঞায চিত্তং ৱিৱিত্তং হোতি, আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সমাপন্নস্স ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসঞ্ঞায চিত্তং ৱিৱিত্তং হোতি, নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং সমাপন্নস্স আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঞ্ঞায চিত্তং ৱিৱিত্তং হোতি. সোতাপন্নস্স সক্কাযদিট্ঠিযা ৱিচিকিচ্ছায সীলব্বতপৰামাসা দিট্ঠানুসযা ৱিচিকিচ্ছানুসযা, তদেকট্ঠেহি চ কিলেসেহি চিত্তং ৱিৱিত্তং হোতি. সকদাগামিস্স ওড়াৰিকা কামৰাগসঞ্ঞোজনা পটিঘসঞ্ঞোজনা ওড়াৰিকা কামৰাগানুসযা পটিঘানুসযা, তদেকট্ঠেহি চ কিলেসেহি চিত্তং ৱিৱিত্তং হোতি. অনাগামিস্স অনুসহগতা কামৰাগসঞ্ঞোজনা পটিঘসঞ্ঞোজনা অনুসহগতা কামৰাগানুসযা পটিঘানুসযা, তদেকট্ঠেহি চ কিলেসেহি চিত্তং ৱিৱিত্তং হোতি. অৰহতো ৰূপৰাগা অৰূপৰাগা মানা উদ্ধচ্চা অৱিজ্জায মানানুসযা ভৱৰাগানুসযা অৱিজ্জানুসযা, তদেকট্ঠেহি চ কিলেসেহি বহিদ্ধা চ সব্বনিমিত্তেহি চিত্তং ৱিৱিত্তং হোতি – অযং চিত্তৱিৱেকো.
কতমো উপধিৱিৱেকো? উপধি ৱুচ্চতি কিলেসা চ খন্ধা চ অভিসঙ্খাৰা চ. উপধিৱিৱেকো ৱুচ্চতি অমতং নিব্বানং. যো সো সব্বসঙ্খাৰসমথো সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গো তণ্হক্খযো ৱিৰাগো নিৰোধো নিব্বানং – অযং উপধিৱিৱেকো. কাযৱিৱেকো চ ৱিৱেকট্ঠকাযানং [ৱূপকট্ঠকাযানং (সী.)] নেক্খম্মাভিৰতানং, চিত্তৱিৱেকো চ পৰিসুদ্ধচিত্তানং পৰমৱোদানপত্তানং, উপধিৱিৱেকো চ নিৰুপধীনং পুগ্গলানং ৱিসঙ্খাৰগতানং. সন্তীতি একেন আকাৰেন সন্তিপি সন্তিপদম্পি তংযেৱ অমতং নিব্বানং, যো সো সব্বসঙ্খাৰসমথো সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গো তণ্হক্খযো ৱিৰাগো নিৰোধো নিব্বানং. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা – ‘‘সন্তমেতং পদং, পণীতমেতং পদং, যদিদং সব্বসঙ্খাৰসমথো সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গো তণ্হক্খযো ৱিৰাগো নিৰোধো নিব্বান’’ন্তি. অথ অপৰেন আকাৰেন যে ধম্মা সন্তাধিগমায সন্তিফুসনায সন্তিসচ্ছিকিৰিযায সংৱত্তন্তি, সেয্যথিদং – চত্তাৰো সতিপট্ঠানা, চত্তাৰো সম্মপ্পধানা, চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা, পঞ্চিন্দ্ৰিযানি, পঞ্চ বলানি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা, অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো – ইমে ৱুচ্চন্তি সন্তিপদং তাণপদং লেণপদং সৰণপদং অভযপদং অচ্চুতপদং অমতপদং নিব্বানপদং.
মহেসীতি মহেসি ভগৱা. মহন্তং সীলক্খন্ধং এসী গৱেসী পৰিযেসীতি মহেসি, মহন্তং সমাধিক্খন্ধং…পে… মহন্তং পঞ্ঞাক্খন্ধং… মহন্তং ৱিমুত্তিক্খন্ধং… মহন্তং ৱিমুত্তিঞাণদস্সনক্খন্ধং এসী গৱেসী পৰিযেসীতি মহেসি; মহতো তমোকাযস্স পদালনং, মহতো ৱিপল্লাসস্স ভেদনং, মহতো তণ্হাসল্লস্স অব্বহনং [অব্বূহনং (সী. স্যা.), অব্ভুহনং (ক.)], মহতো দিট্ঠিসঙ্ঘাতস্স ৱিনিৱেঠনং, মহতো মানধজস্স পপাতনং [পৱাহনং (স্যা.)], মহতো অভিসঙ্খাৰস্স ৱূপসমং, মহতো ওঘস্স নিত্থৰণং, মহতো ভাৰস্স নিক্খেপনং, মহতো সংসাৰৱট্টস্স উপচ্ছেদং, মহতো সন্তাপস্স নিব্বাপনং, মহতো পৰিড়াহস্স পটিপস্সদ্ধিং, মহতো ধম্মধজস্স উস্সাপনং এসী গৱেসী পৰিযেসীতি মহেসি, মহন্তে সতিপট্ঠানে মহন্তে সম্মপ্পধানে মহন্তে ইদ্ধিপাদে মহন্তানি ইন্দ্ৰিযানি মহন্তানি বলানি মহন্তে বোজ্ঝঙ্গে মহন্তং অৰিযং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং মহন্তং পৰমত্থং অমতং নিব্বানং এসী গৱেসী পৰিযেসীতি মহেসি; মহেসক্খেহি ৱা সত্তেহি এসিতো গৱেসিতো পৰিযেসিতো কহং বুদ্ধো কহং ভগৱা কহং দেৱদেৱো কহং নৰাসভোতি মহেসীতি – ৱিৱেকং সন্তিপদঞ্চ মহেসি.
কথং দিস্ৱা নিব্বাতি ভিক্খূতি. কথং দিস্ৱা পস্সিত্ৱা তুলযিত্ৱা তীৰযিত্ৱা ৱিভাৱযিত্ৱা ৱিভূতং কত্ৱা অত্তনো ৰাগং নিব্বাপেতি, দোসং নিব্বাপেতি, মোহং নিব্বাপেতি, কোধং…পে… উপনাহং… মক্খং… পড়াসং… ইস্সং… মচ্ছৰিযং… মাযং… সাঠেয্যং… থম্ভং… সাৰম্ভং… মানং… অতিমানং… মদং… পমাদং… সব্বে কিলেসে… সব্বে দুচ্চৰিতে… সব্বে দৰথে… সব্বে পৰিড়াহে… সব্বে সন্তাপে … সব্বাকুসলাভিসঙ্খাৰে নিব্বাপেতি সমেতি উপসমেতি ৱূপসমেতি পটিপস্সম্ভেতি. ভিক্খূতি পুথুজ্জনকল্যাণকো ৱা ভিক্খু সেখো ৱা ভিক্খূতি – কথং দিস্ৱা নিব্বাতি ভিক্খু.
অনুপাদিযানো লোকস্মিং কিঞ্চীতি. চতূহি উপাদানেহি অনুপাদিযমানো অগণ্হযমানো অপৰামসমানো অনভিনিৱিসমানো. লোকস্মিন্তি অপাযলোকে মনুস্সলোকে দেৱলোকে, খন্ধলোকে ধাতুলোকে আযতনলোকে. কিঞ্চীতি কিঞ্চি ৰূপগতং ৱেদনাগতং সঞ্ঞাগতং সঙ্খাৰগতং ৱিঞ্ঞাণগতন্তি – অনুপাদিযানো লোকস্মিং কিঞ্চি.
তেনাহ সো নিম্মিতো –
‘‘পুচ্ছামি তং আদিচ্চবন্ধু, ৱিৱেকং সন্তিপদঞ্চ মহেসি;
কথং দিস্ৱা নিব্বাতি ভিক্খু, অনুপাদিযানো লোকস্মিং কিঞ্চী’’তি.
১৫১. মূলং পপঞ্চসঙ্খায, [ইতি ভগৱা]
মন্তা অস্মীতি সব্বমুপৰুন্ধে [সব্বমুপৰুদ্ধে (স্যা.)] ;
যা কাচি তণ্হা অজ্ঝত্তং, তাসং ৱিনযা সদা সতো সিক্খে.
মূলং পপঞ্চসঙ্খায, [ইতি ভগৱা] মন্তা অস্মীতি সব্বমুপৰুন্ধেতি. পপঞ্চাযেৱ পপঞ্চসঙ্খা. তণ্হাপপঞ্চসঙ্খা দিট্ঠিপপঞ্চসঙ্খা. কতমং তণ্হাপপঞ্চস্স মূলং? অৱিজ্জামূলং, অযোনিসোমনসিকাৰো মূলং, অস্মিমানো মূলং, অহিৰিকং মূলং, অনোত্তপ্পং মূলং, উদ্ধচ্চং মূলং – ইদং তণ্হাপপঞ্চস্স মূলং. কতমং দিট্ঠিপপঞ্চস্স মূলং? অৱিজ্জামূলং, অযোনিসোমনসিকাৰো মূলং, অস্মিমানো মূলং, অহিৰিকং মূলং, অনোত্তপ্পং মূলং, উদ্ধচ্চং মূলং – ইদং দিট্ঠিপপঞ্চস্স মূলং.
ভগৱাতি গাৰৱাধিৱচনং. অপি চ ভগ্গৰাগোতি ভগৱা, ভগ্গদোসোতি ভগৱা, ভগ্গমোহোতি ভগৱা, ভগ্গমানোতি ভগৱা, ভগ্গদিট্ঠীতি ভগৱা, ভগ্গকণ্ডকোতি ভগৱা, ভগ্গকিলেসোতি ভগৱা, ভজি ৱিভজি পৱিভজি ধম্মৰতনন্তি ভগৱা, ভৱানং অন্তকৰোতি ভগৱা, ভাৱিতকাযো ভাৱিতসীলো ভাৱিতচিত্তো ভাৱিতপঞ্ঞোতি ভগৱা; ভাগী ৱা ভগৱা অৰঞ্ঞৱনপত্থানি পন্তানি সেনাসনানি অপ্পসদ্দানি অপ্পনিগ্ঘোসানি ৱিজনৱাতানি মনুস্সৰাহস্সেয্যকানি পটিসল্লানসাৰুপ্পানীতি ভগৱা, ভাগী ৱা ভগৱা চীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰানন্তি ভগৱা, ভাগী ৱা ভগৱা অত্থৰসস্স ধম্মৰসস্স ৱিমুত্তিৰসস্স অধিসীলস্স অধিচিত্তস্স অধিপঞ্ঞাযাতি ভগৱা, ভাগী ৱা ভগৱা চতুন্নং ঝানানং চতুন্নং অপ্পমঞ্ঞানং চতুন্নং অৰূপসমাপত্তীনন্তি ভগৱা, ভাগী ৱা ভগৱা অট্ঠন্নং ৱিমোক্খানং অট্ঠন্নং অভিভাযতনানং নৱন্নং অনুপুব্বৱিহাৰসমাপত্তীনন্তি ভগৱা, ভাগী ৱা ভগৱা দসন্নং সঞ্ঞাভাৱনানং দসন্নং কসিণসমাপত্তীনং আনাপানস্সতিসমাধিস্স অসুভসমাপত্তিযাতি ভগৱা, ভাগী ৱা ভগৱা চতুন্নং সতিপট্ঠানানং চতুন্নং সম্মপ্পধানানং চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং পঞ্চন্নং বলানং সত্তন্নং বোজ্ঝঙ্গানং অৰিযস্স অট্ঠঙ্গিকস্স মগ্গস্সাতি ভগৱা, ভাগী ৱা ভগৱা দসন্নং তথাগতবলানং চতুন্নং ৱেসাৰজ্জানং চতুন্নং পটিসম্ভিদানং ছন্নং অভিঞ্ঞানং ছন্নং বুদ্ধধম্মানন্তি ভগৱা, ভগৱাতি নেতং নামং মাতৰা কতং ন পিতৰা কতং ন ভাতৰা কতং ন ভগিনিযা কতং ন মিত্তামচ্চেহি কতং ন ঞাতিসালোহিতেহি কতং ন সমণব্ৰাহ্মণেহি কতং ন দেৱতাহি কতং; ৱিমোক্খন্তিকমেতং বুদ্ধানং ভগৱন্তানং বোধিযা মূলে সহ সব্বঞ্ঞুতঞাণস্স পটিলাভা সচ্ছিকা পঞ্ঞত্তি যদিদং ভগৱাতি – মূলং পপঞ্চসঙ্খায ইতি ভগৱা.
মন্তা অস্মীতি সব্বমুপৰুন্ধেতি. মন্তা ৱুচ্চতি পঞ্ঞা. যা পঞ্ঞা পজাননা…পে… অমোহো ধম্মৱিচযো সম্মাদিট্ঠি. অস্মীতি ৰূপে অস্মীতি মানো অস্মীতি ছন্দো অস্মীতি অনুসযো; ৱেদনায… সঞ্ঞায… সঙ্খাৰেসু… ৱিঞ্ঞাণে অস্মীতি মানো অস্মীতি ছন্দো অস্মীতি অনুসযোতি. মূলং পপঞ্চসঙ্খায ইতি ভগৱা. মন্তা অস্মীতি সব্বমুপৰুন্ধেতি. পপঞ্চসঙ্খায মূলঞ্চ অস্মিমানঞ্চ মন্তায সব্বং ৰুন্ধেয্য উপৰুন্ধেয্য নিৰোধেয্য ৱূপসমেয্য অত্থঙ্গমেয্য পটিপস্সম্ভেয্যাতি – মূলং পপঞ্চসঙ্খায ইতি ভগৱা, মন্তা অস্মীতি সব্বমুপৰুন্ধে.
যা কাচি তণ্হা অজ্ঝত্তন্তি. যা কাচীতি সব্বেন সব্বং সব্বথা সব্বং অসেসং নিস্সেসং পৰিযাদিযনৱচনমেতং – যা কাচীতি. তণ্হাতি ৰূপতণ্হা…পে… ধম্মতণ্হা. অজ্ঝত্তন্তি অজ্ঝত্তসমুট্ঠানা ৱা [অজ্ঝত্তং সমুট্ঠাতি (স্যা.)] সা তণ্হাতি – অজ্ঝত্তং. অথ ৱা অজ্ঝত্তিকং ৱুচ্চতি চিত্তং. যং চিত্তং মনো মানসং হদযং পণ্ডৰং মনো মনাযতনং মনিন্দ্ৰিযং ৱিঞ্ঞাণং ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো তজ্জা মনোৱিঞ্ঞাণধাতু. চিত্তেন সা তণ্হা সহগতা সহজাতা সংসট্ঠা সম্পযুত্তা একুপ্পাদা একনিৰোধা একৱত্থুকা একাৰম্মণাতিপি অজ্ঝত্তন্তি – যা কাচি তণ্হা অজ্ঝত্তং.
তাসং ৱিনযা সদা সতো সিক্খেতি. সদাতি সদা সব্বদা সব্বকালং নিচ্চকালং ধুৱকালং, সততং সমিতং অব্বোকিণ্ণং পোঙ্খানুপোঙ্খং উদকূমিগজাতং অৱীচিসন্ততিসহিতং ফুসিতং, পুৰেভত্তং পচ্ছাভত্তং, পুৰিমং যামং মজ্ঝিমং যামং পচ্ছিমং যামং, কাড়ে জুণ্হে, ৱস্সে হেমন্তে গিম্হে, পুৰিমে ৱযোখন্ধে মজ্ঝিমে ৱযোখন্ধে পচ্ছিমে ৱযোখন্ধে. সতোতি চতূহি কাৰণেহি সতো – কাযে কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানং ভাৱেন্তো সতো, ৱেদনাসু…পে… চিত্তে…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সনাসতিপট্ঠানং ভাৱেন্তো সতো. অপৰেহিপি চতূহি কাৰণেহি সতো – অসতি পৰিৱজ্জনায সতো, সতিকৰণীযানং ধম্মানং কতত্তা সতো, সতিপটিপক্খানং ধম্মানং হতত্তা সতো, সতিনিমিত্তানং অসম্মুট্ঠত্তা সতো. অপৰেহিপি চতূহি কাৰণেহি সতো – সতিযা সমন্নাগতত্তা সতো, সতিযা ৱসিতত্তা সতো, সতিযা পাগুঞ্ঞতায সতো, সতিযা অপচ্চোৰোহনতায সতো. অপৰেহিপি চতূহি কাৰণেহি সতো – সত্তত্তা সতো, সন্তত্তা সতো, সমিতত্তা সতো, সন্তধম্মসমন্নাগতত্তা সতো. বুদ্ধানুস্সতিযা সতো, ধম্মানুস্সতিযা সতো, সঙ্ঘানুস্সতিযা সতো, সীলানুস্সতিযা সতো, চাগানুস্সতিযা সতো, দেৱতানুস্সতিযা সতো, আনাপানস্সতিযা সতো, মৰণস্সতিযা সতো, কাযগতাসতিযা সতো, উপসমানুস্সতিযা সতো. যা সতি অনুস্সতি পটিস্সতি, সতি সৰণতা ধাৰণতা অপিলাপনতা অসম্মুস্সনতা, সতি সতিন্দ্ৰিযং সতিবলং সম্মাসতি সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো একাযনমগ্গো – অযং ৱুচ্চতি সতি. ইমায সতিযা উপেতো সমুপেতো, উপগতো সমুপগতো, উপপন্নো সমুপপন্নো, সমন্নাগতো সো ৱুচ্চতি সতো.
সিক্খেতি তিস্সো সিক্খা – অধিসীলসিক্খা, অধিচিত্তসিক্খা, অধিপঞ্ঞাসিক্খা. কতমা অধিসীলসিক্খা? ইধ ভিক্খু সীলৱা হোতি, পাতিমোক্খসংৱৰসংৱুতো ৱিহৰতি আচাৰগোচৰসম্পন্নো, অণুমত্তেসু ৱজ্জেসু ভযদস্সাৱী, সমাদায সিক্খতি সিক্খাপদেসু, খুদ্দকো সীলক্খন্ধো… মহন্তো সীলক্খন্ধো, সীলং পতিট্ঠা আদি চৰণং সংযমো সংৱৰো মুখং পমুখং কুসলানং ধম্মানং সমাপত্তিযা – অযং অধিসীলসিক্খা.
কতমা অধিচিত্তসিক্খা? ইধ ভিক্খু ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি ৱিৱিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৱিতক্কং সৱিচাৰং ৱিৱেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. ৱিতক্কৱিচাৰানং ৱূপসমা অজ্ঝত্তং সম্পসাদনং চেতসো একোদিভাৱং অৱিতক্কং অৱিচাৰং সমাধিজং পীতিসুখং দুতিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. পীতিযা চ ৱিৰাগা উপেক্খকো চ ৱিহৰতি সতো চ সম্পজানো সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৱেদেতি, যং তং অৰিযা আচিক্খন্তি ‘‘উপেক্খকো সতিমা সুখৱিহাৰী’’তি ততিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানা পুব্বেৱ সোমনস্সদোমনস্সানং অত্থঙ্গমা অদুক্খমসুখং উপেক্খাসতিপাৰিসুদ্ধিং চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি – অযং অধিচিত্তসিক্খা.
কতমা অধিপঞ্ঞাসিক্খা? ইধ ভিক্খু পঞ্ঞৱা হোতি, উদযত্থগামিনিযা পঞ্ঞায সমন্নাগতো অৰিযায নিব্বেধিকায সম্মাদুক্খক্খযগামিনিযা. সো ইদং দুক্খন্তি যথাভূতং পজানাতি, অযং দুক্খসমুদযোতি যথাভূতং পজানাতি, অযং দুক্খনিৰোধোতি যথাভূতং পজানাতি, অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদাতি যথাভূতং পজানাতি, ইমে আসৱাতি যথাভূতং পজানাতি, অযং আসৱসমুদযোতি যথাভূতং পজানাতি, অযং আসৱনিৰোধোতি যথাভূতং পজানাতি, অযং আসৱনিৰোধগামিনী পটিপদাতি যথাভূতং পজানাতি – অযং অধিপঞ্ঞাসিক্খা.
তাসং ৱিনযা সদা সতো সিক্খেতি. তাসং তণ্হানং ৱিনযায পটিৱিনযায পহানায ৱূপসমায পটিনিস্সগ্গায পটিপস্সদ্ধিযা অধিসীলম্পি সিক্খেয্য, অধিচিত্তম্পি সিক্খেয্য, অধিপঞ্ঞম্পি সিক্খেয্য; ইমা তিস্সো সিক্খাযো আৱজ্জন্তো সিক্খেয্য, পজানন্তো সিক্খেয্য, পস্সন্তো সিক্খেয্য, পচ্চৱেক্খন্তো সিক্খেয্য, চিত্তং অধিট্ঠহন্তো সিক্খেয্য, সদ্ধায অধিমুচ্চন্তো সিক্খেয্য, ৱীৰিযং পগ্গণ্হন্তো সিক্খেয্য, সতিং উপট্ঠপেন্তো সিক্খেয্য, চিত্তং সমাদহন্তো সিক্খেয্য, পঞ্ঞায পজানন্তো সিক্খেয্য, অভিঞ্ঞেয্যং অভিজানন্তো সিক্খেয্য, পৰিঞ্ঞেয্যং পৰিজানন্তো সিক্খেয্য, পহাতব্বং পজহন্তো সিক্খেয্য, ভাৱেতব্বং ভাৱেন্তো সিক্খেয্য, সচ্ছিকাতব্বং সচ্ছিকৰোন্তো সিক্খেয্য আচৰেয্য সমাচৰেয্য সমাদায ৱত্তেয্যাতি – তাসং ৱিনযা সদা সতো সিক্খে.
তেনাহ ভগৱা –
‘‘মূলং পপঞ্চসঙ্খায, [ইতি ভগৱা]
মন্তা অস্মীতি সব্বমুপৰুন্ধে;
যা কাচি তণ্হা অজ্ঝত্তং, তাসং ৱিনযা সদা সতো সিক্খে’’তি.
১৫২. যং কিঞ্চি ধম্মমভিজঞ্ঞা, অজ্ঝত্তং অথ ৱাপি বহিদ্ধা;
ন তেন থামং কুব্বেথ, ন হি সা নিব্বুতি সতং ৱুত্তা.
যং কিঞ্চি ধম্মমভিজঞ্ঞা অজ্ঝত্তন্তি. যং কিঞ্চি অত্তনো গুণং জানেয্য কুসলে ৱা ধম্মে অব্যাকতে ৱা ধম্মে. কতমে অত্তনো গুণা? উচ্চা কুলা পব্বজিতো ৱা অস্সং [অস্স (স্যা.)], মহাভোগকুলা পব্বজিতো ৱা অস্সং, উড়াৰভোগকুলা পব্বজিতো ৱা অস্সং, ঞাতো যসস্সী সগহট্ঠপব্বজিতানন্তি ৱা অস্সং, লাভিম্হি চীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰানন্তি ৱা অস্সং, সুত্তন্তিকো ৱা অস্সং, ৱিনযধৰো ৱা অস্সং, ধম্মকথিকো ৱা অস্সং, আৰঞ্ঞিকো ৱা অস্সং, পিণ্ডপাতিকো ৱা অস্সং, পংসুকূলিকো ৱা অস্সং, তেচীৱৰিকো ৱা অস্সং, সপদানচাৰিকো ৱা অস্সং, খলুপচ্ছাভত্তিকো ৱা অস্সং, নেসজ্জিকো ৱা অস্সং, যথাসন্থতিকো ৱা অস্সং, পঠমস্স ঝানস্স লাভীতি ৱা অস্সং, দুতিযস্স ঝানস্স লাভীতি ৱা অস্সং, ততিযস্স ঝানস্স লাভীতি ৱা অস্সং, চতুত্থস্স ঝানস্স লাভীতি ৱা অস্সং, আকাসানঞ্চাযতনসমাপত্তিযা লাভীতি ৱা অস্সং, ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসমাপত্তিযা… আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসমাপত্তিযা… নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিযা লাভীতি ৱা অস্সং – ইমে ৱুচ্চন্তি অত্তনো গুণা. যং কিঞ্চি অত্তনো গুণং জানেয্য আজানেয্য ৱিজানেয্য পটিৱিজানেয্য পটিৱিজ্ঝেয্যাতি – যং কিঞ্চি ধম্মমভিজঞ্ঞা অজ্ঝত্তং. অথ ৱাপি বহিদ্ধাতি. উপজ্ঝাযস্স ৱা আচৰিযস্স ৱা তে গুণা অস্সূতি [অস্সূতি অজ্ঝত্তং (বহূসু)] – অথ ৱাপি বহিদ্ধা.
ন তেন থামং কুব্বেথাতি. অত্তনো ৱা গুণেন পৰেসং ৱা গুণেন থামং ন কৰেয্য, থম্ভং ন কৰেয্য, মানং ন কৰেয্য, উন্নতিং ন কৰেয্য, উন্নমং ন কৰেয্য, ন তেন মানং জনেয্য, ন তেন থদ্ধো অস্স পত্থদ্ধো পগ্গহিতসিৰোতি – ন তেন থামং কুব্বেথ.
ন হি সা নিব্বুতি সতং ৱুত্তাতি. সতানং সন্তানং সপ্পুৰিসানং বুদ্ধানং বুদ্ধসাৱকানং পচ্চেকবুদ্ধানং সা নিব্বুতীতি ন ৱুত্তা ন পৱুত্তা ন আচিক্খিতা ন দেসিতা ন পঞ্ঞপিতা ন পট্ঠপিতা ন ৱিৱটা ন ৱিভত্তা ন উত্তানীকতা নপ্পকাসিতাতি – ন হি সা নিব্বুতি সতং ৱুত্তা.
তেনাহ ভগৱা –
‘‘যং কিঞ্চি ধম্মমভিজঞ্ঞা, অজ্ঝত্তং অথ ৱাপি বহিদ্ধা;
ন তেন থামং কুব্বেথ, ন হি সা নিব্বুতি সতং ৱুত্তা’’তি.
১৫৩. সেয্যো ন তেন মঞ্ঞেয্য, নীচেয্যো অথ ৱাপি সৰিক্খো;
ফুট্ঠো অনেকৰূপেহি, নাতুমানং ৱিকপ্পযং তিট্ঠে.
সেয্যো ন তেন মঞ্ঞেয্যাতি. ‘‘সেয্যোহমস্মী’’তি অতিমানং ন জনেয্য জাতিযা ৱা গোত্তেন ৱা কোলপুত্তিযেন ৱা ৱণ্ণপোক্খৰতায ৱা ধনেন ৱা অজ্ঝেনেন ৱা কম্মাযতনেন ৱা সিপ্পাযতনেন ৱা ৱিজ্জাট্ঠানেন ৱা সুতেন ৱা পটিভানেন ৱা অঞ্ঞতৰঞ্ঞতৰেন ৱা ৱত্থুনাতি – সেয্যো ন তেন মঞ্ঞেয্য.
নীচেয্যো অথ ৱাপি সৰিক্খোতি. ‘‘হীনোহমস্মী’’তি ওমানং ন জনেয্য জাতিযা ৱা গোত্তেন ৱা…পে… অঞ্ঞতৰঞ্ঞতৰেন ৱা ৱত্থুনা. ‘‘সদিসোহমস্মী’’তি মানং ন জনেয্য জাতিযা ৱা গোত্তেন ৱা কোলপুত্তিযেন ৱা ৱণ্ণপোক্খৰতায ৱা ধনেন ৱা অজ্ঝেনেন ৱা কম্মাযতনেন ৱা সিপ্পাযতনেন ৱা ৱিজ্জাট্ঠানেন ৱা সুতেন ৱা পটিভানেন ৱা অঞ্ঞতৰঞ্ঞতৰেন ৱা ৱত্থুনাতি – নীচেয্যো অথ ৱাপি সৰিক্খো.
ফুট্ঠো অনেকৰূপেহীতি. অনেকৱিধেহি আকাৰেহি ফুট্ঠো পৰেতো সমোহিতো সমন্নাগতোতি – ফুট্ঠো অনেকৰূপেহি.
নাতুমানং ৱিকপ্পযং তিট্ঠেতি. আতুমা ৱুচ্চতি অত্তা. অত্তানং কপ্পেন্তো ৱিকপ্পেন্তো ৱিকপ্পং আপজ্জন্তো ন তিট্ঠেয্যাতি – নাতুমানং ৱিকপ্পযং তিট্ঠে.
তেনাহ ভগৱা –
‘‘সেয্যো ন তেন মঞ্ঞেয্য, নীচেয্যো অথ ৱাপি সৰিক্খো;
ফুট্ঠো অনেকৰূপেহি, নাতুমানং ৱিকপ্পযং তিট্ঠে’’তি.
১৫৪. অজ্ঝত্তমেৱুপসমে, ন অঞ্ঞতো ভিক্খু সন্তিমেসেয্য;
অজ্ঝত্তং উপসন্তস্স, নত্থি অত্তা [অত্তং (স্যা.)] কুতো নিৰত্তা [নিৰত্তং (স্যা.)] ৱা.
অজ্ঝত্তমেৱুপসমেতি. অজ্ঝত্তং ৰাগং সমেয্য, দোসং সমেয্য, মোহং সমেয্য, কোধং…পে… উপনাহং… মক্খং… পড়াসং… ইস্সং… মচ্ছৰিযং… মাযং… সাঠেয্যং… থম্ভং… সাৰম্ভং … মানং… অতিমানং… মদং… পমাদং… সব্বে কিলেসে… সব্বে দুচ্চৰিতে… সব্বে দৰথে… সব্বে পৰিড়াহে… সব্বে সন্তাপে… সব্বাকুসলাভিসঙ্খাৰে সমেয্য উপসমেয্য ৱূপসমেয্য নিব্বাপেয্য পটিপস্সম্ভেয্যাতি – অজ্ঝত্তমেৱুপসমে.
ন অঞ্ঞতো ভিক্খু সন্তিমেসেয্যাতি. অঞ্ঞতো অসুদ্ধিমগ্গেন, মিচ্ছাপটিপদায, অনিয্যানপতেন, অঞ্ঞত্ৰ সতিপট্ঠানেহি, অঞ্ঞত্ৰ সম্মপ্পধানেহি, অঞ্ঞত্ৰ ইদ্ধিপাদেহি, অঞ্ঞত্ৰ ইন্দ্ৰিযেহি, অঞ্ঞত্ৰ বলেহি, অঞ্ঞত্ৰ বোজ্ঝঙ্গেহি, অঞ্ঞত্ৰ অৰিযা অট্ঠঙ্গিকা মগ্গা সন্তিং উপসন্তিং ৱূপসন্তিং নিব্বুতিং পটিপস্সদ্ধিং ন এসেয্য ন গৱেসেয্য ন পৰিযেসেয্যাতি – ন অঞ্ঞতো ভিক্খু সন্তিমেসেয্য.
অজ্ঝত্তং উপসন্তস্সাতি. অজ্ঝত্তং ৰাগং সন্তস্স, দোসং সন্তস্স, মোহং সন্তস্স…পে… সব্বাকুসলাভিসঙ্খাৰে সন্তস্স উপসন্তস্স ৱূপসন্তস্স নিব্বুতস্স পটিপস্সদ্ধিযাতি – অজ্ঝত্তং উপসন্তস্স.
নত্থি অত্তা কুতো নিৰত্তা ৱাতি. নত্থীতি পটিক্খেপো. অত্তাতি অত্তদিট্ঠি নত্থি; নিৰত্তাতি উচ্ছেদদিট্ঠি নত্থি. অত্তাতি গহিতং নত্থি; নিৰত্তাতি মুঞ্চিতব্বং নত্থি. যস্সত্থি গহিতং, তস্সত্থি মুঞ্চিতব্বং. তস্স গহিতং গাহং মুঞ্চনং সমতিক্কন্তো অৰহা ৱুদ্ধিপাৰিহানিৱীতিৱত্তো. সো ৱুট্ঠৱাসো চিণ্ণচৰণো…পে… জাতিমৰণসংসাৰো, নত্থি তস্স পুনব্ভৱোতি – নত্থি অত্তা কুতো নিৰত্তা ৱা.
তেনাহ ভগৱা –
‘‘অজ্ঝত্তমেৱুপসমে, ন অঞ্ঞতো ভিক্খু সন্তিমেসেয্য;
অজ্ঝত্তং উপসন্তস্স, নত্থি অত্তা কুতো নিৰত্তা ৱা’’তি.
১৫৫. মজ্ঝে যথা সমুদ্দস্স, ঊমি নো জাযতী ঠিতো হোতি;
এৱং ঠিতো অনেজস্স, উস্সদং ভিক্খু ন কৰেয্য [কৰে (সী.)] কুহিঞ্চি.
মজ্ঝে যথা সমুদ্দস্স, ঊমি নো জাযতী ঠিতো হোতীতি. সমুদ্দো চতুৰাসীতিযোজনসহস্সানি উব্বেধেন গম্ভীৰো. হেট্ঠা চত্তাৰীসযোজনসহস্সানি উদকং মচ্ছকচ্ছপেহি কম্পতি. উপৰি চত্তাৰীসযোজনসহস্সানি উদকং ৱাতেহি কম্পতি. মজ্ঝে চত্তাৰীসযোজনসহস্সানি উদকং ন কম্পতি ন ৱিকম্পতি ন চলতি ন ৱেধতি নপ্পৱেধতি ন সম্পৱেধতি. অনেৰিতো অঘট্টিতো অচলিতো অলুড়িতো অভন্তো ৱূপসন্তো তত্ৰ ঊমি নো জাযতি, ঠিতো হোতি সমুদ্দোতি. এৱম্পি মজ্ঝে যথা সমুদ্দস্স ঊমি নো জাযতী ঠিতো হোতি.
অথ ৱা সত্তন্নং পব্বতানং অন্তৰিকাসু সত্তসীদন্তৰা মহাসমুদ্দা. [সীদন্তৰসমুদ্দো (স্যা.)] তত্ৰ উদকং ন কম্পতি ন ৱিকম্পতি ন চলতি ন ৱেধতি নপ্পৱেধতি ন সম্পৱেধতি. অনেৰিতো অঘট্টিতো অচলিতো অলুড়িতো অভন্তো ৱূপসন্তো তত্ৰ ঊমি নো জাযতি, ঠিতো হোতি সমুদ্দোতি. এৱম্পি মজ্ঝে যথা সমুদ্দস্স ঊমি নো জাযতী ঠিতো হোতি.
এৱং ঠিতো অনেজস্সাতি. এৱন্তি ওপম্মসম্পটিপাদনং. ঠিতোতি লাভেপি ন কম্পতি, অলাভেপি ন কম্পতি, যসেপি ন কম্পতি, অযসেপি ন কম্পতি, পসংসাযপি ন কম্পতি, নিন্দাযপি ন কম্পতি, সুখেপি ন কম্পতি, দুক্খেপি ন কম্পতি ন ৱিকম্পতি ন চলতি ন ৱেধতি নপ্পৱেধতি ন সম্পৱেধতীতি – এৱং ঠিতো. অনেজস্সাতি এজা ৱুচ্চতি তণ্হা. যো ৰাগো সাৰাগো…পে… অভিজ্ঝা লোভো অকুসলমূলং. যস্সেসা এজা তণ্হা পহীনা উচ্ছিন্না সমুচ্ছিন্না ৱূপসন্তা পটিপস্সদ্ধা অভব্বুপ্পত্তিকা ঞাণগ্গিনা দড্ঢা, সো ৱুচ্চতি অনেজো. এজায পহীনত্তা অনেজো; সো লাভেপি ন ইঞ্জতি, অলাভেপি ন ইঞ্জতি, যসেপি ন ইঞ্জতি, অযসেপি ন ইঞ্জতি, পসংসাযপি ন ইঞ্জতি, নিন্দাযপি ন ইঞ্জতি, সুখেপি ন ইঞ্জতি, দুক্খেপি ন ইঞ্জতি, ন চলতি ন ৱেধতি নপ্পৱেধতি ন সম্পৱেধতীতি – এৱং ঠিতো অনেজস্স.
উস্সদং ভিক্খু ন কৰেয্য কুহিঞ্চীতি. উস্সদাতি সত্তুস্সদা – ৰাগুস্সদং [ৰাগুস্সদো (স্যা.)], দোসুস্সদং, মোহুস্সদং, মানুস্সদং, দিট্ঠুস্সদং, কিলেসুস্সদং, কম্মুস্সদং ন কৰেয্য ন জনেয্য ন সঞ্জনেয্য ন নিব্বত্তেয্য নাভিনিব্বত্তেয্য. কুহিঞ্চীতি কুহিঞ্চি কিস্মিঞ্চি কত্থচি অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা অজ্ঝত্তবহিদ্ধা ৱাতি – উস্সদং ভিক্খু ন কৰেয্য কুহিঞ্চি.
তেনাহ ভগৱা –
‘‘মজ্ঝে যথা সমুদ্দস্স, ঊমি নো জাযতী ঠিতো হোতি;
এৱং ঠিতো অনেজস্স, উস্সদং ভিক্খু ন কৰেয্য কুহিঞ্চী’’তি.
১৫৬. অকিত্তযী ৱিৱটচক্খু, সক্খিধম্মং পৰিস্সযৱিনযং;
পটিপদং ৱদেহি ভদ্দন্তে, পাতিমোক্খং অথ ৱাপি সমাধিং.
অকিত্তযী ৱিৱটচক্খূতি. অকিত্তযীতি কিত্তিতং আচিক্খিতং দেসিতং পঞ্ঞপিতং পট্ঠপিতং ৱিৱটং ৱিভত্তং উত্তানীকতং পকাসিতন্তি – অকিত্তযি [অকিত্তযীতি অকিত্তযি পৰিকিত্তযি আচিক্খি দেসেসি পঞ্ঞপেসি পট্ঠপেসি ৱিৱৰি ৱিভজি উত্তানিমকাসি পকাসেসীতি অকিত্তযি (স্যা.)]. ৱিৱটচক্খূতি ভগৱা পঞ্চহি চক্খূহি ৱিৱটচক্খু – মংসচক্খুনাপি ৱিৱটচক্খু, দিব্বেন চক্খুনাপি ৱিৱটচক্খু, পঞ্ঞাচক্খুনাপি ৱিৱটচক্খু, বুদ্ধচক্খুনাপি ৱিৱটচক্খু, সমন্তচক্খুনাপি ৱিৱটচক্খু.
কথং ভগৱা মংসচক্খুনাপি ৱিৱটচক্খু? মংসচক্খুম্হিপি ভগৱতো পঞ্চ ৱণ্ণা সংৱিজ্জন্তি – নীলো চ ৱণ্ণো, পীতকো চ ৱণ্ণো, লোহিতকো চ ৱণ্ণো, কণ্হো চ ৱণ্ণো, ওদাতো চ ৱণ্ণো. অক্খিলোমানি চ ভগৱতো যত্থ চ অক্খিলোমানি পতিট্ঠিতানি তং নীলং হোতি সুনীলং পাসাদিকং দস্সনেয্যং উমাপুপ্ফসমানং [উম্মাপুপ্ফসমানং (সী. ক.), উম্মাৰপুপ্ফসমানং (স্যা.)]. তস্স পৰতো পীতকং হোতি সুপীতকং সুৱণ্ণৱণ্ণং পাসাদিকং দস্সনেয্যং কণিকাৰপুপ্ফসমানং. উভযতো চ অক্খিকূটানি ভগৱতো লোহিতকানি হোন্তি সুলোহিতকানি পাসাদিকানি দস্সনেয্যানি ইন্দগোপকসমানানি. মজ্ঝে কণ্হং হোতি সুকণ্হং অলূখং সিনিদ্ধং পাসাদিকং দস্সনেয্যং অদ্দাৰিট্ঠকসমানং [অড়াৰিট্ঠকসমানং (স্যা.)]. তস্স পৰতো ওদাতং হোতি সুওদাতং সেতং পণ্ডৰং পাসাদিকং দস্সনেয্যং ওসধিতাৰকসমানং. তেন ভগৱা পাকতিকেন মংসচক্খুনা অত্তভাৱপৰিযাপন্নেন পুৰিমসুচৰিতকম্মাভিনিব্বত্তেন সমন্তা যোজনং পস্সতি দিৱা চেৱ ৰত্তিঞ্চ. যদা হিপি চতুৰঙ্গসমন্নাগতো অন্ধকাৰো হোতি. সূৰিযো ৱা অত্থঙ্গতো হোতি. কাড়পক্খো চ উপোসথো হোতি. তিব্বো চ ৱনসণ্ডো হোতি. মহা চ কাড়মেঘো [অকালমেঘো (স্যা.)] অব্ভুট্ঠিতো হোতি. এৱৰূপেপি চতুৰঙ্গসমন্নাগতে অন্ধকাৰে সমন্তা যোজনং পস্সতি. নত্থি সো কুট্টো [কুড্ডো (সী.)] ৱা কৱাটং ৱা পাকাৰো ৱা পব্বতো ৱা গচ্ছো ৱা লতা ৱা আৱৰণং ৰূপানং দস্সনায. একঞ্চে তিলফলং নিমিত্তং কত্ৱা তিলৱাহে পক্খিপেয্য. তঞ্ঞেৱ তিলফলং উদ্ধৰেয্য. এৱং পৰিসুদ্ধং ভগৱতো পাকতিকং মংসচক্খু. এৱং ভগৱা মংসচক্খুনাপি ৱিৱটচক্খু.
কথং ভগৱা দিব্বেন চক্খুনাপি ৱিৱটচক্খু? ভগৱা দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সতি চৱমানে উপপজ্জমানে হীনে পণীতে সুৱণ্ণে দুব্বণ্ণে সুগতে দুগ্গতে. যথাকম্মূপগে সত্তে পজানাতি – ‘‘ইমে ৱত ভোন্তো সত্তা কাযদুচ্চৰিতেন সমন্নাগতা ৱচীদুচ্চৰিতেন সমন্নাগতা মনোদুচ্চৰিতেন সমন্নাগতা অৰিযানং উপৱাদকা মিচ্ছাদিট্ঠিকা মিচ্ছাদিট্ঠিকম্মসমাদানা, তে কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং নিৰযং উপপন্না. ইমে ৱা পন ভোন্তো সত্তা কাযসুচৰিতেন সমন্নাগতা ৱচীসুচৰিতেন সমন্নাগতা মনোসুচৰিতেন সমন্নাগতা অৰিযানং অনুপৱাদকা সম্মাদিট্ঠিকা সম্মাদিট্ঠিকম্মসমাদানা, তে কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপন্না’’তি. ইতি দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সতি চৱমানে উপপজ্জমানে হীনে পণীতে সুৱণ্ণে দুব্বণ্ণে সুগতে দুগ্গতে; যথাকম্মূপগে সত্তে পজানাতি. আকঙ্খমানো চ ভগৱা একম্পি লোকধাতুং পস্সেয্য, দ্ৱেপি লোকধাতুযো পস্সেয্য, তিস্সোপি লোকধাতুযো পস্সেয্য, চতস্সোপি লোকধাতুযো পস্সেয্য, পঞ্চপি লোকধাতুযো পস্সেয্য, দসপি লোকধাতুযো পস্সেয্য, ৱীসম্পি লোকধাতুযো পস্সেয্য, তিংসম্পি লোকধাতুযো পস্সেয্য, চত্তালীসম্পি লোকধাতুযো পস্সেয্য, পঞ্ঞাসম্পি লোকধাতুযো পস্সেয্য, সতম্পি লোকধাতুযো পস্সেয্য, সহস্সিম্পি চূড়নিকং লোকধাতুং পস্সেয্য, দ্ৱিসহস্সিম্পি মজ্ঝিমিকং লোকধাতুং পস্সেয্য, তিসহস্সিম্পি লোকধাতুং পস্সেয্য, মহাসহস্সিম্পি [তিসহস্সিং মহাসহস্সিম্পি (সী. ক.)] লোকধাতুং পস্সেয্য. যাৱতকং ৱা পন আকঙ্খেয্য তাৱতকং পস্সেয্য. এৱং পৰিসুদ্ধং ভগৱতো দিব্বচক্খু. এৱং ভগৱা দিব্বেন চক্খুনাপি ৱিৱটচক্খু.
কথং ভগৱা পঞ্ঞাচক্খুনাপি ৱিৱটচক্খু? ভগৱা মহাপঞ্ঞো পুথুপঞ্ঞো হাসপঞ্ঞো জৱনপঞ্ঞো তিক্খপঞ্ঞো নিব্বেধিকপঞ্ঞো পঞ্ঞাপভেদকুসলো পভিন্নঞাণো অধিগতপটিসম্ভিদো চতুৱেসাৰজ্জপ্পত্তো দসবলধাৰী পুৰিসাসভো পুৰিসসীহো পুৰিসনাগো পুৰিসাজঞ্ঞো পুৰিসধোৰয্হো অনন্তঞাণো অনন্ততেজো অনন্তযসো অড্ঢো মহদ্ধনো ধনৱা নেতা ৱিনেতা অনুনেতা পঞ্ঞাপেতা অনিজ্ঝাপেতা পেক্খেতা পসাদেতা. সো হি ভগৱা অনুপ্পন্নস্স মগ্গস্স উপ্পাদেতা, অসঞ্জাতস্স মগ্গস্স সঞ্জনেতা, অনক্খাতস্স মগ্গস্স অক্খাতা, মগ্গঞ্ঞূ মগ্গৱিদূ মগ্গকোৱিদো মগ্গানুগা চ পন এতৰহি সাৱকা ৱিহৰন্তি পচ্ছা সমন্নাগতা.
সো হি ভগৱা জানং জানাতি পস্সং পস্সতি, চক্খুভূতো ঞাণভূতো ধম্মভূতো ব্ৰহ্মভূতো ৱত্তা পৱত্তা অত্থস্স নিন্নেতা অমতস্স দাতা ধম্মস্সামী তথাগতো. নত্থি তস্স ভগৱতো অঞ্ঞাতং অদিট্ঠং অৱিদিতং অসচ্ছিকতং অফস্সিতং পঞ্ঞায. অতীতং অনাগতং পচ্চুপ্পন্নং [অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং (স্যা.) মহানি. ৬৯] উপাদায সব্বে ধম্মা সব্বাকাৰেন বুদ্ধস্স ভগৱতো ঞাণমুখে আপাথং আগচ্ছন্তি. যং কিঞ্চি নেয্যং নাম অত্থি জানিতব্বং [অত্থি ধম্মং জানিতব্বং (সী. ক.)] অত্তত্থো ৱা পৰত্থো ৱা উভযত্থো ৱা দিট্ঠধম্মিকো ৱা অত্থো সম্পৰাযিকো ৱা অত্থো উত্তানো ৱা অত্থো গম্ভীৰো ৱা অত্থো গূড়্হো ৱা অত্থো পটিচ্ছন্নো ৱা অত্থো নেয্যো ৱা অত্থো নীতো ৱা অত্থো অনৱজ্জো ৱা অত্থো নিক্কিলেসো ৱা অত্থো ৱোদানো ৱা অত্থো পৰমত্থো ৱা অত্থো, সব্বং তং [পৰমত্থো ৱা, সব্বন্তং (স্যা.)] অন্তোবুদ্ধঞাণে পৰিৱত্ততি.
সব্বং কাযকম্মং বুদ্ধস্স ভগৱতো ঞাণানুপৰিৱত্তি সব্বং ৱচীকম্মং… সব্বং মনোকম্মং… অতীতে বুদ্ধস্স ভগৱতো অপ্পটিহতং ঞাণং, অনাগতে পচ্চুপ্পন্নে অপ্পটিহতং ঞাণং. যাৱতকং নেয্যং তাৱতকং ঞাণং, যাৱতকং ঞাণং তাৱতকং নেয্যং; নেয্যপৰিযন্তিকং ঞাণং ঞাণপৰিযন্তিকং নেয্যং, নেয্যং অতিক্কমিত্ৱা ঞাণং নপ্পৱত্ততি, ঞাণং অতিক্কমিত্ৱা নেয্যপথো নত্থি. অঞ্ঞমঞ্ঞপৰিযন্তট্ঠাযিনো তে ধম্মা. যথা দ্ৱিন্নং সমুগ্গপটলানং সম্মাফুসিতানং হেট্ঠিমং সমুগ্গপটলং উপৰিমং নাতিৱত্ততি, উপৰিমং সমুগ্গপটলং হেট্ঠিমং নাতিৱত্ততি, অঞ্ঞমঞ্ঞপৰিযন্তট্ঠাযিনো; এৱমেৱ বুদ্ধস্স ভগৱতো নেয্যঞ্চ ঞাণঞ্চ অঞ্ঞমঞ্ঞপৰিযন্তট্ঠাযিনো. যাৱতকং নেয্যং তাৱতকং ঞাণং, যাৱতকং ঞাণং তাৱতকং নেয্যং; নেয্যপৰিযন্তিকং ঞাণং ঞাণপৰিযন্তিকং নেয্যং. নেয্যং অতিক্কমিত্ৱা ঞাণং নপ্পৱত্ততি, ঞাণং অতিক্কমিত্ৱা নেয্যপথো নত্থি. অঞ্ঞমঞ্ঞপৰিযন্তট্ঠাযিনো তে ধম্মা.
সব্বধম্মেসু বুদ্ধস্স ভগৱতো ঞাণং পৱত্ততি. সব্বে ধম্মা বুদ্ধস্স ভগৱতো আৱজ্জনপটিবদ্ধা আকঙ্খপটিবদ্ধা মনসিকাৰপটিবদ্ধা চিত্তুপ্পাদপটিবদ্ধা. সব্বসত্তেসু বুদ্ধস্স ভগৱতো ঞাণং পৱত্ততি. সব্বেসং সত্তানং ভগৱা আসযং জানাতি, অনুসযং জানাতি, চৰিতং জানাতি, অধিমুত্তিং জানাতি, অপ্পৰজক্খে মহাৰজক্খে তিক্খিন্দ্ৰিযে মুদিন্দ্ৰিযে স্ৱাকাৰে দ্ৱাকাৰে সুৱিঞ্ঞাপযে দুৱিঞ্ঞাপযে ভব্বাভব্বে সত্তে পজানাতি. সদেৱকো লোকো সমাৰকো সব্ৰহ্মকো সস্সমণব্ৰাহ্মণী পজা সদেৱমনুস্সা অন্তোবুদ্ধঞাণে পৰিৱত্ততি [পৰিৱত্তন্তি (ক.) পসূৰসুত্তনিদ্দেসে অৱসানেপি].
যথা যে কেচি মচ্ছকচ্ছপা অন্তমসো তিমিতিমিঙ্গলং উপাদায অন্তোমহাসমুদ্দে পৰিৱত্তন্তি; এৱমেৱ সদেৱকো লোকো সমাৰকো সব্ৰহ্মকো সস্সমণব্ৰাহ্মণী পজা সদেৱমনুস্সা অন্তোবুদ্ধঞাণে পৰিৱত্ততি [পৰিৱত্তন্তি (ক.) পসূৰসুত্তনিদ্দেসে অৱসানেপি]. যথা যে কেচি পক্খী অন্তমসো গৰুড়ং ৱেনতেয্যং উপাদায আকাসস্স পদেসে পৰিৱত্তন্তি; এৱমেৱ যেপি তে সাৰিপুত্তসমা পঞ্ঞায তেপি বুদ্ধঞাণস্স পদেসে পৰিৱত্তন্তি; বুদ্ধঞাণং দেৱমনুস্সানং পঞ্ঞং ফৰিত্ৱা অভিভৱিত্ৱা তিট্ঠতি. যেপি তে খত্তিযপণ্ডিতা ব্ৰাহ্মণপণ্ডিতা গহপতিপণ্ডিতা সমণপণ্ডিতা নিপুণা কতপৰপ্পৱাদা ৱালৱেধিৰূপা ৱোভিন্দন্তা মঞ্ঞে চৰন্তি পঞ্ঞাগতেন দিট্ঠিগতানি, তে পঞ্হং অভিসঙ্খৰিত্ৱা অভিসঙ্খৰিত্ৱা তথাগতং উপসঙ্কমিত্ৱা পুচ্ছন্তি গূড়্হানি চ পটিচ্ছন্নানি চ. কথিতা ৱিসজ্জিতা চ তে পঞ্হা ভগৱতা হোন্তি নিদ্দিট্ঠকাৰণা. উপক্খিত্তকা চ তে ভগৱতো সম্পজ্জন্তি. অথ খো ভগৱা তত্থ অতিৰোচতি যদিদং পঞ্ঞাযাতি. এৱং ভগৱা পঞ্ঞাচক্খুনাপি ৱিৱটচক্খু.
কথং ভগৱা বুদ্ধচক্খুনাপি ৱিৱটচক্খু? ভগৱা বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৱোলোকেন্তো অদ্দস সত্তে অপ্পৰজক্খে মহাৰজক্খে তিক্খিন্দ্ৰিযে মুদিন্দ্ৰিযে স্ৱাকাৰে দ্ৱাকাৰে সুৱিঞ্ঞাপযে দুৱিঞ্ঞাপযে অপ্পেকচ্চে পৰলোকৱজ্জভযদস্সাৱিনো ৱিহৰন্তে, অপ্পেকচ্চে ন পৰলোকৱজ্জভযদস্সাৱিনো ৱিহৰন্তে. সেয্যথাপি নাম উপ্পলিনিযং ৱা পদুমিনিযং ৱা পুণ্ডৰীকিনিযং ৱা অপ্পেকচ্চানি উপ্পলানি ৱা পদুমানি ৱা পুণ্ডৰীকানি ৱা উদকে জাতানি উদকে সংৱড্ঢানি উদকা অনুগ্গতানি অন্তোনিমুগ্গপোসীনি, অপ্পেকচ্চানি উপ্পলানি ৱা পদুমানি ৱা পুণ্ডৰীকানি ৱা উদকে জাতানি উদকে সংৱড্ঢানি সমোদকং ঠিতানি, অপ্পেকচ্চানি উপ্পলানি ৱা পদুমানি ৱা পুণ্ডৰীকানি ৱা উদকে জাতানি উদকে সংৱড্ঢানি উদকা অচ্চুগ্গম্ম তিট্ঠন্তি অনুপলিত্তানি উদকেন; এৱমেৱ ভগৱা বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৱোলোকেন্তো অদ্দস সত্তে অপ্পৰজক্খে মহাৰজক্খে তিক্খিন্দ্ৰিযে মুদিন্দ্ৰিযে স্ৱাকাৰে দ্ৱাকাৰে সুৱিঞ্ঞাপযে দুৱিঞ্ঞাপযে অপ্পেকচ্চে পৰলোকৱজ্জভযদস্সাৱিনো ৱিহৰন্তে, অপ্পেকচ্চে ন পৰলোকৱজ্জভযদস্সাৱিনো ৱিহৰন্তে. জানাতি ভগৱা – ‘‘অযং পুগ্গলো ৰাগচৰিতো, অযং দোসচৰিতো, অযং মোহচৰিতো, অযং ৱিতক্কচৰিতো, অযং সদ্ধাচৰিতো, অযং ঞাণচৰিতো’’তি. ৰাগচৰিতস্স ভগৱা পুগ্গলস্স অসুভকথং কথেতি; দোসচৰিতস্স ভগৱা পুগ্গলস্স মেত্তাভাৱনং আচিক্খতি; মোহচৰিতস্স ভগৱা পুগ্গলস্স উদ্দেসে পৰিপুচ্ছায কালেন ধম্মস্সৱনে কালেন ধম্মসাকচ্ছায গৰুসংৱাসে নিৱেসেতি; ৱিতক্কচৰিতস্স ভগৱা পুগ্গলস্স আনাপানস্সতিং আচিক্খতি; সদ্ধাচৰিতস্স ভগৱা পুগ্গলস্স পসাদনীযং নিমিত্তং আচিক্খতি বুদ্ধসুবোধিং [বুদ্ধসুবুদ্ধতং (ক.)] ধম্মসুধম্মতং সঙ্ঘসুপ্পটিপত্তিং সীলানি চ; অত্তনো ঞাণচৰিতস্স ভগৱা পুগ্গলস্স আচিক্খতি ৱিপস্সনানিমিত্তং অনিচ্চাকাৰং দুক্খাকাৰং অনত্তাকাৰং.
‘‘সেলে যথা পব্বতমুদ্ধনিট্ঠিতো, যথাপি পস্সে জনতং সমন্ততো;
তথূপমং ধম্মমযং সুমেধ, পাসাদমাৰুয্হ সমন্তচক্খু;
সোকাৱতিণ্ণং জনতমপেতসোকো, অৱেক্খস্সু জাতিজৰাভিভূত’’ন্তি.
এৱং ভগৱা বুদ্ধচক্খুনাপি ৱিৱটচক্খু.
কথং ভগৱা সমন্তচক্খুনাপি ৱিৱটচক্খু? সমন্তচক্খু ৱুচ্চতি সব্বঞ্ঞুতঞাণং. ভগৱা সব্বঞ্ঞুতঞাণেন উপেতো সমুপেতো উপগতো সমুপগতো উপপন্নো সমুপপন্নো সমন্নাগতো.
‘‘ন তস্স অদিট্ঠমিধত্থি কিঞ্চি, অথো অৱিঞ্ঞাতমজানিতব্বং;
সব্বং অভিঞ্ঞাসি যদত্থি নেয্যং, তথাগতো তেন সমন্তচক্খূ’’তি.
এৱং ভগৱা সমন্তচক্খুনাপি ৱিৱটচক্খূতি – অকিত্তযি ৱিৱটচক্খু.
সক্খিধম্মং পৰিস্সযৱিনযন্তি. সক্খিধম্মন্তি ন ইতিহিতিহং, ন ইতিকিৰায, ন পৰম্পৰায, ন পিটকসম্পদায, ন তক্কহেতু, ন নযহেতু, ন আকাৰপৰিৱিতক্কেন, ন দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা সামং সযমভিঞ্ঞাতং অত্তপচ্চক্খং ধম্মন্তি – সক্খিধম্মং. পৰিস্সযৱিনযন্তি. পৰিস্সযাতি দ্ৱে পৰিস্সযা – পাকটপৰিস্সযা চ পটিচ্ছন্নপৰিস্সযা চ. কতমে পাকটপৰিস্সযা? সীহা ব্যগ্ঘা দীপী অচ্ছা তৰচ্ছা কোকা মহিংসা [গোমহিসা (স্যা.) মহানি. ৫] হত্থী অহি ৱিচ্ছিকা সতপদী, চোৰা ৱা অস্সু মানৱা ৱা কতকম্মা ৱা অকতকম্মা ৱা, চক্খুৰোগো সোতৰোগো ঘানৰোগো জিৱ্হাৰোগো কাযৰোগো সীসৰোগো কণ্ণৰোগো মুখৰোগো দন্তৰোগো কাসো সাসো পিনাসো ডাহো [ডহো (সী. স্যা.) মহানি. ৫] জৰো কুচ্ছিৰোগো মুচ্ছা পক্খন্দিকা সূলা ৱিসূচিকা কুট্ঠং গণ্ডো কিলাসো সোসো অপমাৰো দদ্দু কণ্ডু কচ্ছু ৰখসা ৱিতচ্ছিকা লোহিতপিত্তং [লোহিতং পিত্তং (স্যা. ক.)] মধুমেহো অংসা পিড়কা ভগন্দলা, পিত্তসমুট্ঠানা আবাধা সেম্হসমুট্ঠানা আবাধা ৱাতসমুট্ঠানা আবাধা সন্নিপাতিকা আবাধা উতুপৰিণামজা আবাধা ৱিসমপৰিহাৰজা আবাধা ওপক্কমিকা আবাধা কম্মৱিপাকজা আবাধা, সীতং উণ্হং জিঘচ্ছা পিপাসা উচ্চাৰো পস্সাৱো ডংসমকসৱাতাতপসৰীসপসম্ফস্সা ইতি ৱা – ইমে ৱুচ্চন্তি পাকটপৰিস্সযা.
কতমে পটিচ্ছন্নপৰিস্সযা? কাযদুচ্চৰিতং ৱচীদুচ্চৰিতং মনোদুচ্চৰিতং কামচ্ছন্দনীৱৰণং ব্যাপাদনীৱৰণং থিনমিদ্ধনীৱৰণং উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চনীৱৰণং ৱিচিকিচ্ছানীৱৰণং ৰাগো দোসো মোহো কোধো উপনাহো মক্খো পড়াসো ইস্সা মচ্ছৰিযং মাযা সাঠেয্যং থম্ভো সাৰম্ভো মানো অতিমানো মদো পমাদো, সব্বে কিলেসা সব্বে দুচ্চৰিতা সব্বে দৰথা সব্বে পৰিড়াহা সব্বে সন্তাপা সব্বাকুসলাভিসঙ্খাৰা – ইমে ৱুচ্চন্তি পটিচ্ছন্নপৰিস্সযা.
পৰিস্সযাতি কেনট্ঠেন পৰিস্সযা? পৰিসহন্তীতি পৰিস্সযা, পৰিহানায সংৱত্তন্তীতি পৰিস্সযা, তত্ৰাসযাতি পৰিস্সযা. কথং পৰিসহন্তীতি পৰিস্সযা? তে পৰিস্সযা তং পুগ্গলং সহন্তি পৰিসহন্তি অভিভৱন্তি অজ্ঝোত্থৰন্তি পৰিযাদিযন্তি মদ্দন্তি. এৱং পৰিসহন্তীতি – পৰিস্সযা.
কথং পৰিহানায সংৱত্তন্তীতি পৰিস্সযা? তে পৰিস্সযা কুসলানং ধম্মানং অন্তৰাযায পৰিহানায সংৱত্তন্তি. কতমেসং কুসলানং ধম্মানং? সম্মাপটিপদায অনুলোমপটিপদায অপচ্চনীকপটিপদায অৱিৰুদ্ধপটিপদায অন্ৱত্থপটিপদায ধম্মানুধম্মপটিপদায সীলেসু পৰিপূৰকাৰিতায ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰতায ভোজনে মত্তঞ্ঞুতায জাগৰিযানুযোগস্স সতিসম্পজঞ্ঞস্স চতুন্নং সতিপট্ঠানানং ভাৱনানুযোগস্স চতুন্নং সম্মপ্পধানানং চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং পঞ্চন্নং বলানং সত্তন্নং বোজ্ঝঙ্গানং অৰিযস্স অট্ঠঙ্গিকস্স মগ্গস্স ভাৱনানুযোগস্স – ইমেসং কুসলানং ধম্মানং অন্তৰাযায পৰিহানায সংৱত্তন্তি. এৱম্পি পৰিহানায সংৱত্তন্তীতি – পৰিস্সযা.
কথং তত্ৰাসযাতি পৰিস্সযা? তত্থেতে পাপকা অকুসলা ধম্মা উপ্পজ্জন্তি অত্তভাৱসন্নিস্সযা. যথা বিলে বিলাসযা পাণা সযন্তি, দকে দকাসযা পাণা সযন্তি, ৱনে ৱনাসযা পাণা সযন্তি, ৰুক্খে ৰুক্খাসযা পাণা সযন্তি; এৱমেৱ তত্থেতে পাপকা অকুসলা ধম্মা উপ্পজ্জন্তি অত্তভাৱসন্নিস্সযাতি. এৱম্পি তত্ৰাসযাতি – পৰিস্সযা.
ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা – ‘‘সান্তেৱাসিকো, ভিক্খৱে, ভিক্খু সাচৰিযকো দুক্খং ন ফাসু ৱিহৰতি. কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু সান্তেৱাসিকো সাচৰিযকো দুক্খং ন ফাসু ৱিহৰতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা উপ্পজ্জন্তি পাপকা অকুসলা ধম্মা সৰসঙ্কপ্পা সঞ্ঞোজনিযা, ত্যস্স অন্তো ৱসন্তি অন্ৱাস্সৱন্তি পাপকা অকুসলা ধম্মাতি. তস্মা সান্তেৱাসিকোতি ৱুচ্চতি. তে নং সমুদাচৰন্তি, সমুদাচৰন্তি [সমুদাচাৰেন্তি (সী.)] নং পাপকা অকুসলা ধম্মাতি. তস্মা সাচৰিযকোতি ৱুচ্চতি.
‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো সোতেন সদ্দং সুত্ৱা…পে… ঘানেন গন্ধং ঘাযিত্ৱা… জিৱ্হায ৰসং সাযিত্ৱা… কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৱা … মনসা ধম্মং ৱিঞ্ঞায উপ্পজ্জন্তি পাপকা অকুসলা ধম্মা সৰসঙ্কপ্পা সঞ্ঞোজনিযা, ত্যস্স অন্তো ৱসন্তি অন্ৱাস্সৱন্তি পাপকা অকুসলা ধম্মাতি. তস্মা সান্তেৱাসিকোতি ৱুচ্চতি. তে নং সমুদাচৰন্তি, সমুদাচৰন্তি নং পাপকা অকুসলা ধম্মাতি. তস্মা সাচৰিযকোতি ৱুচ্চতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু সান্তেৱাসিকো সাচৰিযকো দুক্খং ন ফাসু ৱিহৰতী’’তি. এৱম্পি তত্ৰাসযাতি – পৰিস্সযা.
ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা – ‘‘তযোমে, ভিক্খৱে, অন্তৰামলা অন্তৰাঅমিত্তা অন্তৰাসপত্তা অন্তৰাৱধকা অন্তৰাপচ্চত্থিকা. কতমে তযো? লোভো, ভিক্খৱে, অন্তৰামলো [অন্তৰামলং (সী. ক.) ইতিৱু. ৮৮] অন্তৰাঅমিত্তো অন্তৰাসপত্তো অন্তৰাৱধকো অন্তৰাপচ্চত্থিকো; দোসো, ভিক্খৱে…পে… মোহো, ভিক্খৱে, অন্তৰামলো অন্তৰাঅমিত্তো অন্তৰাসপত্তো অন্তৰাৱধকো অন্তৰাপচ্চত্থিকো. ইমে খো, ভিক্খৱে, তযো অন্তৰামলা অন্তৰাঅমিত্তা অন্তৰাসপত্তা অন্তৰাৱধকা অন্তৰাপচ্চত্থিকা’’তি.
‘‘অনত্থজননো লোভো, লোভো চিত্তপ্পকোপনো;
ভযমন্তৰতো জাতং, তং জনো নাৱবুজ্ঝতি.
‘‘লুদ্ধো অত্থং ন জানাতি, লুদ্ধো ধম্মং ন পস্সতি;
অন্ধন্তমং [অন্ধতমং (স্যা.) ইতিৱু. ৮৮] তদা হোতি, যং লোভো সহতে নৰং.
‘‘অনত্থজননো দোসো, দোসো চিত্তপ্পকোপনো;
ভযমন্তৰতো জাতং, তং জনো নাৱবুজ্ঝতি.
‘‘কুদ্ধো অত্থং ন জানাতি, কুদ্ধো ধম্মং ন পস্সতি;
অন্ধন্তমং তদা হোতি, যং দোসো সহতে নৰং.
‘‘অনত্থজননো মোহো, মোহো চিত্তপ্পকোপনো;
ভযমন্তৰতো জাতং, তং জনো নাৱবুজ্ঝতি.
‘‘মূড়্হো অত্থং ন জানাতি, মূড়্হো ধম্মং ন পস্সতি;
অন্ধন্তমং তদা হোতি, যং মোহো সহতে নৰ’’ন্তি.
এৱম্পি তত্ৰাসযাতি – পৰিস্সযা.
ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা – ‘‘তযো খো, মহাৰাজ, পুৰিসস্স ধম্মা অজ্ঝত্তং উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জন্তি অহিতায দুক্খায অফাসুৱিহাৰায. কতমে তযো? লোভো খো, মহাৰাজ, পুৰিসস্স ধম্মো অজ্ঝত্তং উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি অহিতায দুক্খায অফাসুৱিহাৰায; দোসো খো, মহাৰাজ…পে… মোহো খো, মহাৰাজ, পুৰিসস্স ধম্মো অজ্ঝত্তং উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি অহিতায দুক্খায অফাসুৱিহাৰায. ইমে খো, মহাৰাজ, তযো পুৰিসস্স ধম্মা অজ্ঝত্তং উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জন্তি অহিতায দুক্খায অফাসুৱিহাৰায.
‘‘লোভো দোসো চ মোহো চ, পুৰিসং পাপচেতসং;
হিংসন্তি অত্তসম্ভূতা, তচসাৰংৱ সম্ফল’’ন্তি.
এৱম্পি তত্ৰাসযাতি – পৰিস্সযা.
ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা –
‘‘ৰাগো চ দোসো চ ইতো নিদানা, অৰতী ৰতী লোমহংসো ইতোজা;
ইতো সমুট্ঠায মনোৱিতক্কা, কুমাৰকা ধঙ্কমিৱোস্সজন্তী’’তি.
এৱম্পি তত্ৰাসযাতি – পৰিস্সযা.
পৰিস্সযৱিনযন্তি পৰিস্সযৱিনযং পৰিস্সযপ্পহানং পৰিস্সযৱূপসমং পৰিস্সযপটিনিস্সগ্গং পৰিস্সযপটিপস্সদ্ধিং অমতং নিব্বানন্তি – সক্খিধম্মং পৰিস্সযৱিনযং.
পটিপদং ৱদেহি ভদ্দন্তেতি. পটিপদং ৱদেহি – সম্মাপটিপদং অনুলোমপটিপদং অপচ্চনীকপটিপদং অৱিৰুদ্ধপটিপদং অন্ৱত্থপটিপদং ধম্মানুধম্মপটিপদং সীলেসু পৰিপূৰকাৰিতং ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰতং ভোজনে মত্তঞ্ঞুতং জাগৰিযানুযোগং সতিসম্পজঞ্ঞং চত্তাৰো সতিপট্ঠানে চত্তাৰো সম্মপ্পধানে চত্তাৰো ইদ্ধিপাদে পঞ্চিন্দ্ৰিযানি পঞ্চ বলানি সত্ত বোজ্ঝঙ্গে অৰিযং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং নিব্বানঞ্চ নিব্বানগামিনিঞ্চ পটিপদং ৱদেহি আচিক্খ দেসেহি পঞ্ঞপেহি পট্ঠপেহি ৱিৱৰ ৱিভজ উত্তানীকৰোহি পকাসেহীতি – পটিপদং ৱদেহি. ভদ্দন্তেতি সো নিম্মিতো বুদ্ধং ভগৱন্তং আলপতি. অথ ৱা যং ত্ৱং ধম্মং আচিক্খসি দেসেসি পঞ্ঞপেসি পট্ঠপেসি ৱিৱৰি ৱিভজি উত্তানীঅকাসি পকাসেসি সব্বং তং সুন্দৰং ভদ্দকং কল্যাণং অনৱজ্জং সেৱিতব্বন্তি – পটিপদং ৱদেহি ভদ্দন্তে.
পাতিমোক্খং অথ ৱাপি সমাধিন্তি. পাতিমোক্খন্তি সীলং পতিট্ঠা আদি চৰণং সংযমো সংৱৰো মুখং পমুখং কুসলানং ধম্মানং সমাপত্তিযা. অথ ৱাপি সমাধিন্তি যা চিত্তস্স ঠিতি সণ্ঠিতি অৱট্ঠিতি অৱিসাহাৰো অৱিক্খেপো অৱিসাহতমানসতা সমথো সমাধিন্দ্ৰিযং সমাধিবলং সম্মাসমাধীতি – পাতিমোক্খং অথ ৱাপি সমাধিং.
তেনাহ সো নিম্মিতো –
‘‘অকিত্তযী ৱিৱটচক্খু, সক্খিধম্মং পৰিস্সযৱিনযং;
পটিপদং ৱদেহি ভদ্দন্তে, পাতিমোক্খং অথ ৱাপি সমাধি’’ন্তি.
১৫৭. চক্খূহি নেৱ লোলস্স, গামকথায আৱৰযে সোতং;
ৰসে চ নানুগিজ্ঝেয্য, ন চ মমাযেথ কিঞ্চি লোকস্মিং.
চক্খূহি নেৱ লোলস্সাতি. কথং চক্খুলোলোতি? ইধেকচ্চো চক্খুলোলিযেন সমন্নাগতো হোতি – ‘‘অদিট্ঠং দক্খিতব্বং, দিট্ঠং সমতিক্কমিতব্ব’’ন্তি আৰামেন আৰামং উয্যানেন উয্যানং গামেন গামং নিগমেন নিগমং নগৰেন নগৰং ৰট্ঠেন ৰট্ঠং জনপদেন জনপদং দীঘচাৰিকং অনৱট্ঠিতচাৰিকং [অনৱত্থিতচাৰিকং (সী. স্যা.)] অনুযুত্তো চ হোতি ৰূপস্স দস্সনায. এৱম্পি চক্খুলোলো হোতি.
অথ ৱা ভিক্খু অন্তৰঘৰং পৱিট্ঠো ৱীথিং পটিপন্নো অসংৱুতো গচ্ছতি হত্থিং ওলোকেন্তো, অস্সং ওলোকেন্তো, ৰথং ওলোকেন্তো, পত্তিং ওলোকেন্তো, ইত্থিযো ওলোকেন্তো, পুৰিসে ওলোকেন্তো, কুমাৰকে ওলোকেন্তো, কুমাৰিকাযো ওলোকেন্তো, অন্তৰাপণং ওলোকেন্তো, ঘৰমুখানি ওলোকেন্তো, উদ্ধং ওলোকেন্তো, অধো ওলোকেন্তো, দিসাৱিদিসং ৱিপেক্খমানো গচ্ছতি. এৱম্পি চক্খুলোলো হোতি.
অথ ৱা ভিক্খু চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা নিমিত্তগ্গাহী হোতি অনুব্যঞ্জনগ্গাহী. যত্ৱাধিকৰণমেনং চক্খুন্দ্ৰিযং অসংৱুতং ৱিহৰন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৱাস্সৱেয্যুং, তস্স সংৱৰায ন পটিপজ্জতি, ন ৰক্খতি চক্খুন্দ্ৰিযং, চক্খুন্দ্ৰিযে ন সংৱৰং আপজ্জতি. এৱম্পি চক্খুলোলো হোতি.
যথা ৱা পনেকে ভোন্তো সমণব্ৰাহ্মণা সদ্ধাদেয্যানি ভোজনানি ভুঞ্জিত্ৱা তে এৱৰূপং ৱিসূকদস্সনং অনুযুত্তা ৱিহৰন্তি, সেয্যথিদং – নচ্চং গীতং ৱাদিতং পেক্খং অক্খানং পাণিস্সৰং ৱেতাড়ং কুম্ভথূণং [কুম্ভথূনং (সী. স্যা. ক.)] সোভনকং [সোভনগৰকং (সী. স্যা.)] চণ্ডালং ৱংসং ধোৱনং হত্থিযুদ্ধং অস্সযুদ্ধং মহিংসযুদ্ধং [মহিসযুদ্ধং (সী. স্যা.)] উসভযুদ্ধং অজযুদ্ধং মেণ্ডযুদ্ধং কুক্কুটযুদ্ধং ৱট্টকযুদ্ধং দণ্ডযুদ্ধং মুট্ঠিযুদ্ধং নিব্বুদ্ধং উয্যোধিকং বলগ্গং সেনাব্যূহং অনীকদস্সনং ইতি ৱা. এৱম্পি চক্খুলোলো হোতি.
কথং ন চক্খুলোলো হোতি? ইধ ভিক্খু অন্তৰঘৰং পৱিট্ঠো ৱীথিং পটিপন্নো সংৱুতো গচ্ছতি ন হত্থিং ওলোকেন্তো, ন অস্সং ওলোকেন্তো, ন ৰথং ওলোকেন্তো, ন পত্তিং ওলোকেন্তো, ন ইত্থিযো ওলোকেন্তো, ন পুৰিসে ওলোকেন্তো, ন কুমাৰকে ওলোকেন্তো, ন কুমাৰিকাযো ওলোকেন্তো, ন অন্তৰাপণং ওলোকেন্তো, ন ঘৰমুখানি ওলোকেন্তো, ন উদ্ধং ওলোকেন্তো, ন অধো ওলোকেন্তো, ন দিসাৱিদিসাৱিপেক্খমানো গচ্ছতি. এৱম্পি ন চক্খুলোলো হোতি.
অথ ৱা ভিক্খু চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি নানুব্যঞ্জনগ্গাহী. যত্ৱাধিকৰণমেনং চক্খুন্দ্ৰিযং অসংৱুতং ৱিহৰন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৱাস্সৱেয্যুং, তস্স সংৱৰায পটিপজ্জতি, ৰক্খতি চক্খুন্দ্ৰিযং, চক্খুন্দ্ৰিযে সংৱৰং আপজ্জতি. এৱম্পি ন চক্খুলোলো হোতি.
যথা ৱা পনেকে ভোন্তো সমণব্ৰাহ্মণা সদ্ধাদেয্যানি ভোজনানি ভুঞ্জিত্ৱা তে এৱৰূপং ৱিসূকদস্সনং অননুযুত্তা ৱিহৰন্তি, সেয্যথিদং – নচ্চং গীতং ৱাদিতং পেক্খং অক্খানং…পে… অনীকদস্সনং ইতি ৱা. এৱৰূপা ৱিসূকদস্সনা পটিৱিৰতো হোতি. এৱম্পি ন চক্খুলোলো হোতি.
চক্খূহি নেৱ লোলস্সাতি. চক্খুলোলিযং পজহেয্য ৱিনোদেয্য ব্যন্তিং কৰেয্য অনভাৱং গমেয্য, চক্খুলোলিযা আৰতো অস্স ৱিৰতো পটিৱিৰতো নিক্খন্তো নিস্সটো ৱিপ্পমুত্তো ৱিসঞ্ঞুত্তো ৱিমৰিযাদিকতেন চেতসা ৱিহৰেয্যাতি – চক্খূহি নেৱ লোলস্স.
গামকথায আৱৰযে সোতন্তি. গামকথা ৱুচ্চতি বাত্তিংস তিৰচ্ছানকথা, সেয্যথিদং – ৰাজকথা চোৰকথা মহামত্তকথা সেনাকথা ভযকথা যুদ্ধকথা অন্নকথা পানকথা ৱত্থকথা যানকথা সযনকথা মালাকথা গন্ধকথা ঞাতিকথা গামকথা নিগমকথা নগৰকথা জনপদকথা ইত্থিকথা [ইত্থিকথা পুৰিসকথা (বহূসু)] সূৰকথা ৱিসিখাকথা কুম্ভট্ঠানকথা পুব্বপেতকথা নানত্তকথা লোকক্খাযিকা সমুদ্দক্খাযিকা ইতিভৱাভৱকথা ইতি ৱা. গামকথায আৱৰযে সোতন্তি. গামকথায সোতং আৱৰেয্য নিৱাৰেয্য সংৱৰেয্য ৰক্খেয্য গোপেয্য পিদহেয্য পচ্ছিন্দেয্যাতি – গামকথায আৱৰযে সোতং.
ৰসে চ নানুগিজ্ঝেয্যাতি. ৰসে চাতি মূলৰসো খন্ধৰসো তচৰসো পত্তৰসো পুপ্ফৰসো ফলৰসো অম্বিলং মধুৰং তিত্তকং কটুকং লোণিকং খাৰিকং লম্বিকং কসাৱো সাদু অসাদু সীতং উণ্হং. সন্তেকে সমণব্ৰাহ্মণা ৰসগিদ্ধা; তে জিৱ্হগ্গেন ৰসগ্গানি পৰিযেসন্তা আহিণ্ডন্তি, তে অম্বিলং লভিত্ৱা অনম্বিলং পৰিযেসন্তি, অনম্বিলং লভিত্ৱা অম্বিলং পৰিযেসন্তি…পে… সীতং লভিত্ৱা উণ্হং পৰিযেসন্তি, উণ্হং লভিত্ৱা সীতং পৰিযেসন্তি. তে যং যং লভিত্ৱা তেন তেন ন তুস্সন্তি, অপৰাপৰং পৰিযেসন্তি, মনাপিকেসু ৰসেসু ৰত্তা গিদ্ধা গধিতা মুচ্ছিতা অজ্ঝোসন্না লগ্গা লগ্গিতা পলিবুদ্ধা. যস্সেসা ৰসতণ্হা পহীনা সমুচ্ছিন্না…পে… ঞাণগ্গিনা দড্ঢা, সো পটিসঙ্খা যোনিসো আহাৰং আহাৰেতি নেৱ দৱায…পে… অনৱজ্জতা চ ফাসুৱিহাৰো চাতি.
যথা ৱণং আলিম্পেয্য যাৱদেৱ আৰুহণত্থায [আৰুহনত্থায (ক.) পুৰাভেদসুত্তনিদ্দেসে সত্তমগাথাৱণ্ণনাযং], যথা ৱা পন অক্খং অব্ভঞ্জেয্য যাৱদেৱ ভাৰস্স নিত্থৰণত্থায, যথা ৱা পুত্তমংসং আহাৰং আহাৰেয্য যাৱদেৱ কন্তাৰস্স নিত্থৰণত্থায; এৱমেৱং ভিক্খু পটিসঙ্খা যোনিসো আহাৰং আহাৰেতি নেৱ দৱায…পে… অনৱজ্জতা চ ফাসুৱিহাৰো চাতি ৰসতণ্হং পজহেয্য ৱিনোদেয্য ব্যন্তিং কৰেয্য অনভাৱং গমেয্য, ৰসতণ্হায আৰতো অস্স ৱিৰতো পটিৱিৰতো নিক্খন্তো নিস্সটো ৱিপ্পমুত্তো ৱিসঞ্ঞুত্তো ৱিমৰিযাদিকতেন চেতসা ৱিহৰেয্যাতি – ৰসে চ নানুগিজ্ঝেয্য.
ন চ মমাযেথ কিঞ্চি লোকস্মিন্তি. মমত্তাতি দ্ৱে মমত্তা – তণ্হামমত্তঞ্চ দিট্ঠিমমত্তঞ্চ …পে… ইদং তণ্হামমত্তং…পে… ইদং দিট্ঠিমমত্তং. তণ্হামমত্তং পহায দিট্ঠিমমত্তং পটিনিস্সজ্জিত্ৱা চক্খুং ন মমাযেয্য ন গণ্হেয্য ন পৰামসেয্য নাভিনিৱিসেয্য; সোতং… ঘানং… জিৱ্হং… কাযং… ৰূপে… সদ্দে… গন্ধে… ৰসে… ফোট্ঠব্বে… কুলং… গণং… আৱাসং… লাভং… যসং… পসংসং… সুখং… চীৱৰং… পিণ্ডপাতং… সেনাসনং… গিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰং… কামধাতুং… ৰূপধাতুং… অৰূপধাতুং… কামভৱং… ৰূপভৱং… অৰূপভৱং… সঞ্ঞাভৱং… অসঞ্ঞাভৱং… নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাভৱং … একৱোকাৰভৱং… চতুৱোকাৰভৱং… পঞ্চৱোকাৰভৱং … অতীতং… অনাগতং… পচ্চুপ্পন্নং… দিট্ঠসুতমুতৱিঞ্ঞাতব্বে ধম্মে ন মমাযেয্য ন গণ্হেয্য ন পৰামসেয্য নাভিনিৱিসেয্য. কিঞ্চীতি কিঞ্চি ৰূপগতং ৱেদনাগতং সঞ্ঞাগতং সঙ্খাৰগতং ৱিঞ্ঞাণগতং. লোকস্মিন্তি অপাযলোকে…পে… আযতনলোকেতি – ন চ মমাযেথ কিঞ্চি লোকস্মিং.
তেনাহ ভগৱা –
‘‘চক্খূহি নেৱ লোলস্স, গামকথায আৱৰযে সোতং;
ৰসে চ নানুগিজ্ঝেয্য, ন চ মমাযেথ কিঞ্চি লোকস্মি’’ন্তি.
১৫৮. ফস্সেন যদা ফুট্ঠস্স, পৰিদেৱং ভিক্খু ন কৰেয্য কুহিঞ্চি;
ভৱঞ্চ নাভিজপ্পেয্য, ভেৰৱেসু চ ন সম্পৱেধেয্য.
ফস্সেন যদা ফুট্ঠস্সাতি. ফস্সোতি ৰোগফস্সো. ৰোগফস্সেন ফুট্ঠো পৰেতো সমোহিতো সমন্নাগতো অস্স; চক্খুৰোগেন ফুট্ঠো পৰেতো সমোহিতো সমন্নাগতো অস্স, সোতৰোগেন…পে… ঘানৰোগেন… জিৱ্হাৰোগেন… কাযৰোগেন… সীসৰোগেন… কণ্ণৰোগেন… মুখৰোগেন… দন্তৰোগেন… কাসেন… সাসেন… পিনাসেন… ডাহেন… জৰেন… কুচ্ছিৰোগেন… মুচ্ছায… পক্খন্দিকায… সূলায… ৱিসূচিকায… কুট্ঠেন… গণ্ডেন… কিলাসেন… সোসেন… অপমাৰেন… দদ্দুযা… কণ্ডুযা … কচ্ছুযা… ৰখসায… ৱিতচ্ছিকায… লোহিতেন… পিত্তেন… মধুমেহেন… অংসায… পিড়কায… ভগন্দলেন… পিত্তসমুট্ঠানেন আবাধেন… সেম্হসমুট্ঠানেন আবাধেন… ৱাতসমুট্ঠানেন আবাধেন… সন্নিপাতিকেন আবাধেন… উতুপৰিণামজেন আবাধেন… ৱিসমপৰিহাৰজেন আবাধেন… ওপক্কমিকেন আবাধেন… কম্মৱিপাকজেন আবাধেন… সীতেন… উণ্হেন… জিঘচ্ছায… পিপাসায… উচ্চাৰেন… পস্সাৱেন… ডংসমকসৱাতাতপসৰীসপসম্ফস্সেহি ফুট্ঠো পৰেতো সমোহিতো সমন্নাগতো অস্সাতি – ফস্সেন যদা ফুট্ঠস্স.
পৰিদেৱং ভিক্খু ন কৰেয্য কুহিঞ্চীতি. আদেৱং পৰিদেৱং আদেৱনং পৰিদেৱনং আদেৱিতত্তং পৰিদেৱিতত্তং ৱাচা পলাপং ৱিপ্পলাপং লালপ্পং লালপ্পাযনং লালপ্পাযিতত্তং ন কৰেয্য ন জনেয্য ন সঞ্জনেয্য ন নিব্বত্তেয্য নাভিনিব্বত্তেয্য. কুহিঞ্চীতি কুহিঞ্চি কিম্হিচি কত্থচি অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা অজ্ঝত্তবহিদ্ধা ৱাতি – পৰিদেৱং ভিক্খু ন কৰেয্য কুহিঞ্চি.
ভৱঞ্চ নাভিজপ্পেয্যাতি. কামভৱং ন জপ্পেয্য, ৰূপভৱং ন জপ্পেয্য, অৰূপভৱং ন জপ্পেয্য ন পজপ্পেয্য নাভিজপ্পেয্যাতি – ভৱঞ্চ নাভিজপ্পেয্য.
ভেৰৱেসু চ ন সম্পৱেধেয্যাতি. ভেৰৱাতি একেনাকাৰেন ভযম্পি ভেৰৱম্পি তঞ্ঞেৱ. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা – ‘‘এতং নূন তং ভযং ভেৰৱং ন জহে আগচ্ছতী’’তি. বহিদ্ধাৰম্মণং ৱুত্তং সীহা ব্যগ্ঘা দীপী অচ্ছা তৰচ্ছা কোকা মহিংসা অস্সা হত্থী অহি ৱিচ্ছিকা সতপদী, চোৰা ৱা অস্সু মানৱা ৱা কতকম্মা ৱা অকতকম্মা ৱা. অথাপৰেন আকাৰেন ভযং ৱুচ্চতি অজ্ঝত্তিকং চিত্তসমুট্ঠানং ভযং ভযানকং ছম্ভিতত্তং লোমহংসো চেতসো উব্বেগো উত্ৰাসো, জাতিভযং জৰাভযং ব্যাধিভযং মৰণভযং ৰাজভযং চোৰভযং অগ্গিভযং উদকভযং অত্তানুৱাদভযং পৰানুৱাদভযং দণ্ডভযং দুগ্গতিভযং ঊমিভযং কুম্ভীলভযং আৱট্টভযং সুসুকাভযং [সুংসুকাভযং (স্যা.)] আজীৱিকভযং অসিলোকভযং পৰিসায সাৰজ্জভযং মদনভযং দুগ্গতিভযং ভযং ভযানকং ছম্ভিতত্তং লোমহংসো চেতসো উব্বেগো উত্ৰাসো. ভেৰৱেসু চ ন সম্পৱেধেয্যাতি ভেৰৱে পস্সিত্ৱা ৱা সুণিত্ৱা ৱা ন ৱেধেয্য ন পৱেধেয্য ন সম্পৱেধেয্য ন তসেয্য ন উত্তসেয্য ন পৰিতসেয্য ন ভাযেয্য ন সন্তাসং আপজ্জেয্য, অভীৰূ অস্স অছম্ভী অনুত্ৰাসী অপলাযী, পহীনভযভেৰৱো ৱিগতলোমহংসো ৱিহৰেয্যাতি – ভেৰৱেসু চ ন সম্পৱেধেয্য.
তেনাহ ভগৱা –
‘‘ফস্সেন যদা ফুট্ঠস্স, পৰিদেৱং ভিক্খু ন কৰেয্য কুহিঞ্চি;
ভৱঞ্চ নাভিজপ্পেয্য, ভেৰৱেসু চ ন সম্পৱেধেয্যা’’তি.
১৫৯. অন্নানমথো পানানং, খাদনীযানমথোপি ৱত্থানং;
লদ্ধা ন সন্নিধিং কযিৰা, ন চ পৰিত্তসে তানি অলভমানো.