১১. কলহৱিৱাদসুত্তনিদ্দেসো
অথ কলহৱিৱাদসুত্তনিদ্দেসং ৱক্খতি –
৯৭. কুতোপহূতা কলহা ৱিৱাদা, পৰিদেৱসোকা সহমচ্ছৰা চ;
মানাতিমানা সহপেসুণা চ, কুতোপহূতা তে তদিঙ্ঘ ব্ৰূহি.
কুতোপহূতা কলহা ৱিৱাদাতি. কলহোতি একেন আকাৰেন কলহো; ৱিৱাদোতিপি তঞ্ঞেৱ. যো কলহো সো ৱিৱাদো, যো ৱিৱাদো সো কলহো. অথ ৱা অপৰেন আকাৰেন ৱিৱাদো ৱুচ্চতি কলহস্স পুব্বভাগো ৱিৱাদো. ৰাজানোপি ৰাজূহি ৱিৱদন্তি, খত্তিযাপি খত্তিযেহি ৱিৱদন্তি, ব্ৰাহ্মণাপি ব্ৰাহ্মণেহি ৱিৱদন্তি, গহপতীপি গহপতীহি ৱিৱদন্তি, মাতাপি পুত্তেন ৱিৱদতি, পুত্তোপি মাতৰা ৱিৱদতি, পিতাপি পুত্তেন ৱিৱদতি, পুত্তোপি পিতৰা ৱিৱদতি, ভাতাপি ভাতৰা ৱিৱদতি, ভাতাপি ভগিনিযা ৱিৱদতি, ভগিনীপি ভাতৰা ৱিৱদতি, সহাযোপি সহাযেন ৱিৱদতি – অযং ৱিৱাদো. কতমো কলহো? আগাৰিকা দণ্ডপসুতা কাযেন ৱাচায কলহং কৰোন্তি, পব্বজিতা আপত্তিং আপজ্জন্তা কাযেন ৱাচায কলহং কৰোন্তি – অযং কলহো.
কুতোপহূতা কলহা ৱিৱাদাতি. কলহা চ ৱিৱাদা চ কুতোপহূতা কুতোজাতা কুতোসঞ্জাতা কুতোনিব্বত্তা কুতোঅভিনিব্বত্তা কুতোপাতুভূতা, কিংনিদানা কিংসমুদযা কিংজাতিকা কিংপভৱাতি কলহস্স চ ৱিৱাদস্স চ মূলং পুচ্ছতি, হেতুং পুচ্ছতি, নিদানং পুচ্ছতি, সম্ভৱং পুচ্ছতি, পভৱং পুচ্ছতি, সমুট্ঠানং পুচ্ছতি, আহাৰং পুচ্ছতি, আৰম্মণং পুচ্ছতি, পচ্চযং পুচ্ছতি, সমুদযং পুচ্ছতি পপুচ্ছতি যাচতি অজ্ঝেসতি [অজ্ঝোসতি (সী.)] পসাদেতীতি – কুতোপহূতা কলহা ৱিৱাদা.
পৰিদেৱসোকা সহমচ্ছৰা চাতি. পৰিদেৱোতি ঞাতিব্যসনেন ৱা ফুট্ঠস্স, ভোগব্যসনেন ৱা ফুট্ঠস্স, ৰোগব্যসনেন ৱা ফুট্ঠস্স, সীলব্যসনেন ৱা ফুট্ঠস্স, দিট্ঠিব্যসনেন ৱা ফুট্ঠস্স, অঞ্ঞতৰঞ্ঞতৰেন ৱা ব্যসনেন সমন্নাগতস্স, অঞ্ঞতৰঞ্ঞতৰেন ৱা দুক্খধম্মেন ফুট্ঠস্স, আদেৱো পৰিদেৱো, আদেৱনা পৰিদেৱনা, আদেৱিতত্তং পৰিদেৱিতত্তং, ৱাচা পলাপো ৱিপ্পলাপো লালপ্পো লালপ্পাযনা লালপ্পাযিতত্তং. সোকোতি ঞাতিব্যসনেন ৱা ফুট্ঠস্স, ভোগৰোগসীলদিট্ঠিব্যসনেন ৱা ফুট্ঠস্স, অঞ্ঞতৰঞ্ঞতৰেন ৱা ব্যসনেন সমন্নাগতস্স, অঞ্ঞতৰঞ্ঞতৰেন ৱা দুক্খধম্মেন ফুট্ঠস্স, সোকো সোচনা সোচিতত্তং, অন্তোসোকো অন্তোপৰিসোকো, অন্তোডাহো অন্তোপৰিডাহো, চেতসো পৰিজ্ঝাযনা দোমনস্সং সোকসল্লং. মচ্ছৰন্তি পঞ্চ মচ্ছৰিযানি – আৱাসমচ্ছৰিযং, কুলমচ্ছৰিযং, লাভমচ্ছৰিযং, ৱণ্ণমচ্ছৰিযং, ধম্মমচ্ছৰিযং. যং এৱৰূপং মচ্ছৰিযং মচ্ছৰাযনং মচ্ছৰাযিতত্তং ৱেৱিচ্ছং কদৰিযং কটুকঞ্চুকতা অগ্গহিতত্তং চিত্তস্স – ইদং ৱুচ্চতি মচ্ছৰিযং. অপি চ, খন্ধমচ্ছৰিযম্পি মচ্ছৰিযং, ধাতুমচ্ছৰিযম্পি মচ্ছৰিযং, আযতনমচ্ছৰিযম্পি মচ্ছৰিযং গাহো. ইদং ৱুচ্চতি মচ্ছৰিযন্তি – পৰিদেৱসোকা সহমচ্ছৰা চ.
মানাতিমানা সহপেসুণা চাতি. মানোতি ইধেকচ্চো মানং জনেতি জাতিযা ৱা গোত্তেন ৱা কোলপুত্তিযেন ৱা ৱণ্ণপোক্খৰতায ৱা ধনেন ৱা অজ্ঝেনেন ৱা কম্মাযতনেন ৱা সিপ্পাযতনেন ৱা ৱিজ্জাট্ঠানেন ৱা সুতেন ৱা পটিভানেন ৱা অঞ্ঞতৰঞ্ঞতৰেন ৱা ৱত্থুনা. অতিমানোতি ইধেকচ্চো পৰং অতিমঞ্ঞতি জাতিযা ৱা গোত্তেন ৱা…পে… অঞ্ঞতৰঞ্ঞতৰেন ৱা ৱত্থুনা. পেসুঞ্ঞন্তি ইধেকচ্চো পিসুণৱাচো হোতি – ইতো সুত্ৱা অমুত্ৰ অক্খাতা ইমেসং ভেদায, অমুত্ৰ ৱা সুত্ৱা ইমেসং অক্খাতা অমূসং ভেদায. ইতি সমগ্গানং ৱা ভেত্তা, ভিন্নানং ৱা অনুপ্পদাতা, ৱগ্গাৰামো ৱগ্গৰতো ৱগ্গনন্দী ৱগ্গকৰণিং ৱাচং ভাসিতা হোতি – ইদং ৱুচ্চতি পেসুঞ্ঞং. অপি চ দ্ৱীহি কাৰণেহি পেসুঞ্ঞং উপসংহৰতি – পিযকম্যতায ৱা ভেদাধিপ্পাযেন ৱা. কথং পিযকম্যতায পেসুঞ্ঞং উপসংহৰতি? ইমস্স পিযো ভৱিস্সামি, মনাপো ভৱিস্সামি, ৱিস্সাসিকো ভৱিস্সামি, অব্ভন্তৰিকো ভৱিস্সামি, সুহদযো ভৱিস্সামীতি – এৱং পিযকম্যতায পেসুঞ্ঞং উপসংহৰতি. কথং ভেদাধিপ্পাযেন পেসুঞ্ঞং উপসংহৰতি? কথং ইমে নানা অস্সু, ৱিনা অস্সু, ৱগ্গা অস্সু, দ্ৱিধা অস্সু, দ্ৱেজ্ঝা অস্সু, দ্ৱে পক্খা অস্সু, ভিজ্জেয্যুং ন সমাগচ্ছেয্যুং, দুক্খং ন ফাসু ৱিহৰেয্যুন্তি – এৱং ভেদাধিপ্পাযেন পেসুঞ্ঞং উপসংহৰতীতি – মানাতিমানা সহপেসুণা চ.
কুতোপহূতা তে তদিঙ্ঘ ব্ৰূহীতি. কলহো চ ৱিৱাদো চ পৰিদেৱো চ সোকো চ মচ্ছৰিযঞ্চ মানো চ অতিমানো চ পেসুঞ্ঞঞ্চাতি – ইমে অট্ঠ কিলেসা কুতোপহূতা কুতোজাতা কুতোসঞ্জাতা কুতোনিব্বত্তা কুতোঅভিনিব্বত্তা কুতোপাতুভূতা, কিংনিদানা কিংসমুদযা কিংজাতিকা কিংপভৱাতি. ইমেসং অট্ঠন্নং কিলেসানং মূলং পুচ্ছতি, হেতুং পুচ্ছতি, নিদানং পুচ্ছতি, সম্ভৱং পুচ্ছতি, পভৱং পুচ্ছতি, সমুট্ঠানং পুচ্ছতি, আহাৰং পুচ্ছতি, আৰম্মণং পুচ্ছতি, পচ্চযং পুচ্ছতি, সমুদযং পুচ্ছতি পপুচ্ছতি যাচতি অজ্ঝেসতি পসাদেতীতি – কুতোপহূতা তে তদিঙ্ঘং ব্ৰূহীতি. ইঙ্ঘ ব্ৰূহি আচিক্খ দেসেহি পঞ্ঞপেহি পট্ঠপেহি ৱিৱৰ ৱিভজ উত্তানীকৰোহি পকাসেহীতি – কুতোপহূতা তে তদিঙ্ঘ ব্ৰূহি.
তেনাহ সো নিম্মিতো –
‘‘কুতোপহূতা কলহা ৱিৱাদা, পৰিদেৱসোকা সহমচ্ছৰা চ;
মানাতিমানা সহপেসুণা চ, কুতোপহূতা তে তদিঙ্ঘ ব্ৰূহী’’তি.
৯৮. পিযপ্পহূতা কলহা ৱিৱাদা, পৰিদেৱসোকা সহমচ্ছৰা চ;
মানাতিমানা সহপেসুণা চ, মচ্ছেৰযুত্তা কলহা ৱিৱাদা;
ৱিৱাদজাতেসু চ পেসুণানি.
পিযপ্পহূতা কলহা ৱিৱাদা, পৰিদেৱসোকা সহমচ্ছৰা চাতি. পিযাতি দ্ৱে পিযা – সত্তা ৱা সঙ্খাৰা ৱা. কতমে সত্তা পিযা? ইধ যস্স তে হোন্তি অত্থকামা হিতকামা ফাসুকামা যোগক্খেমকামা মাতা ৱা পিতা ৱা ভাতা ৱা ভগিনী ৱা পুত্তো ৱা ধীতা ৱা মিত্তা ৱা অমচ্চা ৱা ঞাতী ৱা সালোহিতা ৱা – ইমে সত্তা পিযা. কতমে সঙ্খাৰা পিযা? মনাপিকা ৰূপা মনাপিকা সদ্দা মনাপিকা গন্ধা মনাপিকা ৰসা মনাপিকা ফোট্ঠব্বা – ইমে সঙ্খাৰা পিযা.
পিযং ৱত্থুং অচ্ছেদসঙ্কিনোপি কলহং কৰোন্তি, অচ্ছিজ্জন্তেপি কলহং কৰোন্তি, অচ্ছিন্নেপি কলহং কৰোন্তি. পিযং ৱত্থুং ৱিপৰিণামসঙ্কিনোপি কলহং কৰোন্তি, ৱিপৰিণামন্তেপি কলহং কৰোন্তি, ৱিপৰিণতেপি কলহং কৰোন্তি. পিযং ৱত্থুং অচ্ছেদসঙ্কিনোপি ৱিৱদন্তি, অচ্ছিজ্জন্তেপি ৱিৱদন্তি, অচ্ছিন্নেপি ৱিৱদন্তি. পিযং ৱত্থুং ৱিপৰিণামসঙ্কিনোপি ৱিৱদন্তি, ৱিপৰিণামন্তেপি ৱিৱদন্তি, ৱিপৰিণতেপি ৱিৱদন্তি. পিযং ৱত্থুং অচ্ছেদসঙ্কিনোপি পৰিদেৱন্তি, অচ্ছিজ্জন্তেপি পৰিদেৱন্তি, অচ্ছিন্নেপি পৰিদেৱন্তি. পিযং ৱত্থুং ৱিপৰিণামসঙ্কিনোপি পৰিদেৱন্তি, ৱিপৰিণামন্তেপি পৰিদেৱন্তি, ৱিপৰিণতেপি পৰিদেৱন্তি. পিযং ৱত্থুং অচ্ছেদসঙ্কিনোপি সোচন্তি, অচ্ছিজ্জন্তেপি সোচন্তি, অচ্ছিন্নেপি সোচন্তি. পিযং ৱত্থুং ৱিপৰিণামসঙ্কিনোপি সোচন্তি, ৱিপৰিণামন্তেপি সোচন্তি, ৱিপৰিণতেপি সোচন্তি. পিযং ৱত্থুং ৰক্খন্তি গোপেন্তি পৰিগ্গণ্হন্তি মমাযন্তি মচ্ছৰাযন্তি.
মানাতিমানা সহপেসুণা চাতি. পিযং ৱত্থুং নিস্সায মানং জনেন্তি, পিযং ৱত্থুং নিস্সায অতিমানং জনেন্তি. কথং পিযং ৱত্থুং নিস্সায মানং জনেন্তি? মযং লাভিনো মনাপিকানং ৰূপানং সদ্দানং গন্ধানং ৰসানং ফোট্ঠব্বানন্তি. এৱং পিযং ৱত্থুং নিস্সায মানং জনেন্তি. কথং পিযং ৱত্থুং নিস্সায অতিমানং জনেন্তি? মযং লাভিনো মনাপিকানং ৰূপানং সদ্দানং গন্ধানং ৰসানং ফোট্ঠব্বানং, ইমে পনঞ্ঞে ন লাভিনো মনাপিকানং ৰূপানং সদ্দানং গন্ধানং ৰসানং ফোট্ঠব্বানন্তি. এৱং পিযং ৱত্থুং নিস্সায অতিমানং জনেন্তি. পেসুঞ্ঞন্তি ইধেকচ্চো পিসুণৱাচো হোতি, ইতো সুত্ৱা অমুত্ৰ অক্খাতা ইমেসং ভেদায…পে… এৱং ভেদাধিপ্পাযেন পেসুঞ্ঞং উপসংহৰতীতি…পে… মানাতিমানা সহপেসুণা চ.
মচ্ছেৰযুত্তা কলহা ৱিৱাদাতি. কলহো চ ৱিৱাদো চ পৰিদেৱো চ সোকো চ মানো চ অতিমানো চ পেসুঞ্ঞঞ্চাতি – ইমে সত্ত কিলেসা মচ্ছৰিযে যুত্তা পযুত্তা আযুত্তা সমাযুত্তাতি – মচ্ছেৰযুত্তা কলহা ৱিৱাদা.
ৱিৱাদজাতেসু চ পেসুণানীতি. ৱিৱাদে জাতে সঞ্জাতে নিব্বত্তে অভিনিব্বত্তে পাতুভূতে পেসুঞ্ঞং উপসংহৰন্তি; ইতো সুত্ৱা অমুত্ৰ অক্খাযন্তি ইমেসং ভেদায, অমুত্ৰ ৱা সুত্ৱা ইমেসং অক্খাযন্তি অমূসং ভেদায. ইতি সমগ্গানং ৱা ভেত্তাৰো, ভিন্নানং ৱা অনুপ্পদাতাৰো, ৱগ্গাৰামা ৱগ্গৰতা ৱগ্গনন্দী ৱগ্গকৰণিং ৱাচং ভাসিতাৰো হোন্তি – ইদং ৱুচ্চতি পেসুঞ্ঞং. অপি চ দ্ৱীহি কাৰণেহি পেসুঞ্ঞং উপসংহৰন্তি – পিযকম্যতায ৱা ভেদাধিপ্পাযেন ৱা. কথং পিযকম্যতায পেসুঞ্ঞং উপসংহৰন্তি? ইমস্স পিযা ভৱিস্সাম, মনাপা ভৱিস্সাম, ৱিস্সাসিকা ভৱিস্সাম, অব্ভন্তৰিকা ভৱিস্সাম, সুহদযা ভৱিস্সামাতি. এৱং পিযকম্যতায পেসুঞ্ঞং উপসংহৰন্তি. কথং ভেদাধিপ্পাযেন পেসুঞ্ঞং উপসংহৰন্তি? ‘‘কথং ইমে নানা অস্সু, ৱিনা অস্সু, ৱগ্গা অস্সু, দ্ৱেধা অস্সু, দ্ৱেজ্ঝা অস্সু, দ্ৱে পক্খা অস্সু, ভিজ্জেয্যুং ন সমাগচ্ছেয্যুং, দুক্খং ন ফাসু ৱিহৰেয্যু’’ন্তি – এৱং ভেদাধিপ্পাযেন পেসুঞ্ঞং উপসংহৰন্তীতি – ৱিৱাদজাতেসু চ পেসুণানি.
তেনাহ ভগৱা –
‘‘পিযপ্পহূতা কলহা ৱিৱাদা, পৰিদেৱসোকা সহমচ্ছৰা চ;
মানাতিমানা সহপেসুণা চ, মচ্ছেৰযুত্তা কলহা ৱিৱাদা;
ৱিৱাদজাতেসু চ পেসুণানী’’তি.
৯৯. পিযা সু লোকস্মিং কুতোনিদানা, যে চাপি লোভা ৱিচৰন্তি লোকে;
আসা চ নিট্ঠা চ কুতোনিদানা, যে সম্পৰাযায নৰস্স হোন্তি.
পিযা সু লোকস্মিং কুতোনিদানাতি. পিযা কুতোনিদানা কুতোজাতা কুতোসঞ্জাতা কুতোনিব্বত্তা কুতোঅভিনিব্বত্তা কুতোপাতুভূতা, কিংনিদানা কিংসমুদযা কিংজাতিকা কিংপভৱাতি পিযানং মূলং পুচ্ছতি…পে… সমুদযং পুচ্ছতি পপুচ্ছতি যাচতি অজ্ঝেসতি পসাদেতীতি – পিযা সু লোকস্মিং কুতোনিদানা.
যে চাপি লোভা ৱিচৰন্তি লোকেতি. যে চাপীতি খত্তিযা চ ব্ৰাহ্মণা চ ৱেস্সা চ সুদ্দা চ গহট্ঠা চ পব্বজিতা চ দেৱা চ মনুস্সা চ. লোভাতি যো লোভো লুব্ভনা লুব্ভিতত্তং সাৰাগো সাৰজ্জনা সাৰজ্জিতত্তং অভিজ্ঝা লোভো অকুসলমূলং. ৱিচৰন্তীতি ৱিচৰন্তি ৱিহৰন্তি ইৰিযন্তি ৱত্তন্তি পালেন্তি যপেন্তি যাপেন্তি. লোকেতি অপাযলোকে মনুস্সলোকে দেৱলোকে খন্ধলোকে ধাতুলোকে আযতনলোকেতি – যে চাপি লোভা ৱিচৰন্তি লোকে.
আসা চ নিট্ঠা চ কুতোনিদানাতি. আসা চ নিট্ঠা চ কুতোনিদানা কুতোজাতা কুতোসঞ্জাতা কুতোনিব্বত্তা কুতোঅভিনিব্বত্তা কুতোপাতুভূতা, কিংনিদানা কিংসমুদযা কিংজাতিকা কিংপভৱাতি আসায চ নিট্ঠায চ মূলং পুচ্ছতি…পে… সমুদযং পুচ্ছতি পপুচ্ছতি যাচতি অজ্ঝেসতি পসাদেতীতি – আসা চ নিট্ঠা চ কুতোনিদানা. যে সম্পৰাযায নৰস্স হোন্তীতি. যে নৰস্স পৰাযনা হোন্তি দীপা হোন্তি তাণা হোন্তি লেণা হোন্তি সৰণা হোন্তি নিট্ঠা পৰাযনা হোন্তীতি – যে সম্পৰাযায নৰস্স হোন্তি.
তেনাহ সো নিম্মিতো –
‘‘পিযা সু লোকস্মিং কুতোনিদানা, যে চাপি লোভা ৱিচৰন্তি লোকে;
আসা চ নিট্ঠা চ কুতোনিদানা, যে সম্পৰাযায নৰস্স হোন্তী’’তি.
১০০. ছন্দানিদানানি পিযানি লোকে, যে চাপি [যে ৱাপি (স্যা.)] লোভা ৱিচৰন্তি লোকে;
আসা চ নিট্ঠা চ ইতোনিদানা, যে সম্পৰাযায নৰস্স হোন্তি.
ছন্দানিদানানি পিযানি লোকেতি. ছন্দোতি যো কামেসু কামচ্ছন্দো কামৰাগো কামনন্দী কামতণ্হা কামস্নেহো কামপৰিড়াহো কামমুচ্ছা কামজ্ঝোসানং কামোঘো কামযোগো কামুপাদানং কামচ্ছন্দনীৱৰণং. অপি চ পঞ্চ ছন্দা – পৰিযেসনচ্ছন্দো, পটিলাভচ্ছন্দো, পৰিভোগচ্ছন্দো, সন্নিধিচ্ছন্দো, ৱিসজ্জনচ্ছন্দো. কতমো পৰিযেসনচ্ছন্দো? ইধেকচ্চো অজ্ঝোসিতোযেৱ অত্থিকো ছন্দজাতো ৰূপে পৰিযেসতি, সদ্দে… গন্ধে… ৰসে… ফোট্ঠব্বে পৰিযেসতি – অযং পৰিযেসনচ্ছন্দো. কতমো পটিলাভচ্ছন্দো? ইধেকচ্চো অজ্ঝোসিতোযেৱ অত্থিকো ছন্দজাতো ৰূপে পটিলভতি, সদ্দে… গন্ধে… ৰসে… ফোট্ঠব্বে পটিলভতি – অযং পটিলাভচ্ছন্দো. কতমো পৰিভোগচ্ছন্দো? ইধেকচ্চো অজ্ঝোসিতোযেৱ অত্থিকো ছন্দজাতো ৰূপে পৰিভুঞ্জতি, সদ্দে… গন্ধে… ৰসে… ফোট্ঠব্বে পৰিভুঞ্জতি – অযং পৰিভোগচ্ছন্দো. কতমো সন্নিধিচ্ছন্দো? ইধেকচ্চো অজ্ঝোসিতোযেৱ অত্থিকো ছন্দজাতো ধনসন্নিচযং কৰোতি ‘‘আপদাসু ভৱিস্সতী’’তি – অযং সন্নিধিচ্ছন্দো. কতমো ৱিসজ্জনচ্ছন্দো? ইধেকচ্চো অজ্ঝোসিতোযেৱ অত্থিকো ছন্দজাতো ধনং ৱিসজ্জেতি হত্থাৰোহানং অস্সাৰোহানং ৰথিকানং ধনুগ্গহানং পত্তিকানং ‘‘ইমে মং ৰক্খিস্সন্তি গোপিস্সন্তি সম্পৰিৱাৰিস্সন্তী’’তি – অযং ৱিসজ্জনচ্ছন্দো. পিযানীতি দ্ৱে পিযা – সত্তা ৱা সঙ্খাৰা ৱা…পে… ইমে সত্তা পিযা…পে… ইমে সঙ্খাৰা পিযা. ছন্দানিদানানি পিযানি লোকেতি. পিযা ছন্দনিদানা ছন্দসমুদযা ছন্দজাতিকা ছন্দপভৱাতি – ছন্দানিদানানি পিযানি লোকে.
যে চাপি লোভা ৱিচৰন্তি লোকেতি. যে চাপীতি খত্তিযা চ ব্ৰাহ্মণা চ ৱেস্সা চ সুদ্দা চ গহট্ঠা চ পব্বজিতা চ দেৱা চ মনুস্সা চ. লোভাতি যো লোভো লুব্ভনা লুব্ভিতত্তং সাৰাগো সাৰজ্জনা সাৰজ্জিতত্তং অভিজ্ঝা লোভো অকুসলমূলং. ৱিচৰন্তীতি ৱিচৰন্তি ৱিহৰন্তি ইৰিযন্তি ৱত্তন্তি পালেন্তি যপেন্তি যাপেন্তি. লোকেতি অপাযলোকে…পে… আযতনলোকেতি – যে চাপি লোভা ৱিচৰন্তি লোকে.
আসা চ নিট্ঠা চ ইতোনিদানাতি. আসা ৱুচ্চতি তণ্হা. যো ৰাগো সাৰাগো…পে… অভিজ্ঝা লোভো অকুসলমূলং. নিট্ঠাতি ইধেকচ্চো ৰূপে পৰিযেসন্তো ৰূপং পটিলভতি, ৰূপনিট্ঠো হোতি, সদ্দে… গন্ধে… ৰসে… ফোট্ঠব্বে… কুলং… গণং… আৱাসং… লাভং… যসং… পসংসং… সুখং… চীৱৰং… পিণ্ডপাতং… সেনাসনং… গিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰং … সুত্তন্তং… ৱিনযং… অভিধম্মং… আৰঞ্ঞিকঙ্গং… পিণ্ডপাতিকঙ্গং… পংসুকূলিকঙ্গং… তেচীৱৰিকঙ্গং… সপদানচাৰিকঙ্গং… খলুপচ্ছাভত্তিকঙ্গং… নেসজ্জিকঙ্গং… যথাসন্থতিকঙ্গং… পঠমং ঝানং… দুতিযং ঝানং… ততিযং ঝানং… চতুত্থং ঝানং… আকাসানঞ্চাযতনসমাপত্তিং… ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসমাপত্তিং… আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসমাপত্তিং … নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিং পৰিযেসন্তো নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিং পটিলভতি, নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিনিট্ঠো হোতি.
‘‘আসায কসতে খেত্তং, বীজং আসায ৱপ্পতি;
আসায ৱাণিজা যন্তি, সমুদ্দং ধনহাৰকা;
যায আসায তিট্ঠামি, সা মে আসা সমিজ্ঝতী’’তি.
আসায সমিদ্ধি ৱুচ্চতে নিট্ঠা. আসা চ নিট্ঠা চ ইতোনিদানাতি. আসা চ নিট্ঠা চ ইতো ছন্দনিদানা ছন্দসমুদযা ছন্দজাতিকা ছন্দপভৱাতি – আসা চ নিট্ঠা চ ইতোনিদানা.
যে সম্পৰাযায নৰস্স হোন্তীতি. যে নৰস্স পৰাযনা হোন্তি দীপা হোন্তি তাণা হোন্তি লেণা হোন্তি সৰণা হোন্তি নিট্ঠা পৰাযনা হোন্তীতি – যে সম্পৰাযায নৰস্স হোন্তি.
তেনাহ ভগৱা –
‘‘ছন্দানিদানানি পিযানি লোকে, যে চাপি লোভা ৱিচৰন্তি লোকে;
আসা চ নিট্ঠা চ ইতোনিদানা, যে সম্পৰাযায নৰস্স হোন্তী’’তি.
১০১. ছন্দো নু লোকস্মিং কুতোনিদানো, ৱিনিচ্ছযা চাপি [ৱাপি (সী. স্যা.)] কুতোপহূতা;
কোধো মোসৱজ্জঞ্চ কথংকথা চ, যে চাপি ধম্মা সমণেন ৱুত্তা.
ছন্দো নু লোকস্মিং কুতোনিদানোতি. ছন্দো কুতোনিদানো কুতোজাতো কুতোসঞ্জাতো কুতোনিব্বত্তো কুতোঅভিনিব্বত্তো কুতোপাতুভূতো, কিংনিদানো কিংসমুদযো কিংজাতিকো কিংপভৱোতি ছন্দস্স মূলং পুচ্ছতি…পে… সমুদযং পুচ্ছতি পপুচ্ছতি যাচতি অজ্ঝেসতি পসাদেতীতি – ছন্দো নু লোকস্মিং কুতোনিদানো.
ৱিনিচ্ছযা চাপি কুতোপহূতাতি. ৱিনিচ্ছযা কুতোপহূতা কুতোজাতা কুতোসঞ্জাতা কুতোনিব্বত্তা কুতোঅভিনিব্বত্তা কুতোপাতুভূতা, কিংনিদানা কিংসমুদযা কিংজাতিকা কিংপভৱাতি ৱিনিচ্ছযানং মূলং পুচ্ছতি…পে… সমুদযং পুচ্ছতি পপুচ্ছতি যাচতি অজ্ঝেসতি পসাদেতীতি – ৱিনিচ্ছযা চাপি কুতোপহূতা.
কোধো মোসৱজ্জঞ্চ কথংকথা চাতি. কোধোতি যো এৱৰূপো চিত্তস্স আঘাতো পটিঘাতো, পটিঘং পটিৱিৰোধো, কোপো পকোপো সম্পকোপো, দোসো পদোসো সম্পদোসো, চিত্তস্স ব্যাপত্তি মনোপদোসো, কোধো কুজ্ঝনা কুজ্ঝিতত্তং, দোসো দুস্সনা দুস্সিতত্তং, ব্যাপত্তি ব্যাপজ্জনা ব্যাপজ্জিতত্তং, ৱিৰোধো পটিৱিৰোধো, চণ্ডিক্কং অসুৰোপো অনত্তমনতা চিত্তস্স. মোসৱজ্জং ৱুচ্চতি মুসাৱাদো. কথংকথা ৱুচ্চতি ৱিচিকিচ্ছাতি – কোধো মোসৱজ্জঞ্চ কথংকথা চ.
যে চাপি ধম্মা সমণেন ৱুত্তাতি. যে চাপীতি যে কোধেন চ মোসৱজ্জেন চ কথংকথায চ সহগতা সহজাতা সংসট্ঠা সম্পযুত্তা, একুপ্পাদা একনিৰোধা একৱত্থুকা একাৰম্মণা – ইমে ৱুচ্চন্তি যে চাপি ধম্মা. অথ ৱা যে তে কিলেসা অঞ্ঞজাতিকা অঞ্ঞৱিহিতকা – ইমে ৱুচ্চন্তি যে চাপি ধম্মা. সমণেন ৱুত্তাতি সমণেন সমিতপাপেন ব্ৰাহ্মণেন বাহিতপাপধম্মেন ভিক্খুনা ভিন্নকিলেসমূলেন সব্বাকুসলমূলবন্ধনা পমুত্তেন ৱুত্তা পৱুত্তা আচিক্খিতা দেসিতা পঞ্ঞপিতা পট্ঠপিতা ৱিৱটা ৱিভত্তা উত্তানীকতা পকাসিতাতি – যে চাপি ধম্মা সমণেন ৱুত্তা.
তেনাহ সো নিম্মিতো –
‘‘ছন্দো নু লোকস্মিং কুতোনিদানো, ৱিনিচ্ছতা চাপি কুতোপহূতা;
কোধো মোসৱজ্জঞ্চ কথংকথা চ, যে চাপি ধম্মা সমণেন ৱুত্তা’’তি.
১০২. সাতং অসাতন্তি যমাহু লোকে, তমূপনিস্সায পহোতি ছন্দো;
ৰূপেসু দিস্ৱা ৱিভৱং ভৱঞ্চ, ৱিনিচ্ছযং কুব্বতি [কূৰুতে (স্যা.)] জন্তু লোকে.
সাতং অসাতন্তি যমাহু লোকেতি. সাতন্তি সুখা চ ৱেদনা, ইট্ঠঞ্চ ৱত্থু [ৱত্থুং (সী. ক.)]. অসাতন্তি দুক্খা চ ৱেদনা, অনিট্ঠঞ্চ ৱত্থু. যমাহু লোকেতি যং আহংসু যং কথেন্তি যং ভণন্তি যং দীপেন্তি যং ৱোহৰন্তীতি – সাতং অসাতন্তি যমাহু লোকে.
তমূপনিস্সায পহোতি ছন্দোতি. সাতাসাতং নিস্সায, সুখদুক্খং নিস্সায, সোমনস্সদোমনস্সং নিস্সায, ইট্ঠানিট্ঠং নিস্সায, অনুনযপটিঘং নিস্সায ছন্দো পহোতি পভৱতি জাযতি সঞ্জাযতি নিব্বত্ততি অভিনিব্বত্ততীতি – তমূপনিস্সায পহোতি ছন্দো.
ৰূপেসু দিস্ৱা ৱিভৱং ভৱঞ্চাতি. ৰূপেসূতি চত্তাৰো চ মহাভূতা চতুন্নঞ্চ মহাভূতানং উপাদায ৰূপং. কতমো ৰূপানং ভৱো? যো ৰূপানং ভৱো জাতি সঞ্জাতি নিব্বত্তি অভিনিব্বত্তি পাতুভাৱো – অযং ৰূপানং ভৱো. কতমো ৰূপানং ৱিভৱো? যো ৰূপানং খযো ৱযো ভেদো পৰিভেদো অনিচ্চতা অন্তৰধানং – অযং ৰূপানং ৱিভৱো. ৰূপেসু দিস্ৱা ৱিভৱং ভৱঞ্চাতি ৰূপেসু ভৱঞ্চ ৱিভৱঞ্চ দিস্ৱা পস্সিত্ৱা তুলযিত্ৱা তীৰযিত্ৱা ৱিভাৱযিত্ৱা ৱিভূতং কত্ৱাতি – ৰূপেসু দিস্ৱা ৱিভৱং ভৱঞ্চ.
ৱিনিচ্ছযং কুব্বতি জন্তু লোকেতি. ৱিনিচ্ছযাতি দ্ৱে ৱিনিচ্ছযা – তণ্হাৱিনিচ্ছযো চ, দিট্ঠিৱিনিচ্ছযো চ. কথং তণ্হাৱিনিচ্ছযং কৰোতি? ইধেকচ্চস্স অনুপ্পন্না চেৱ ভোগা ন উপ্পজ্জন্তি, উপ্পন্না চ ভোগা পৰিক্খযং গচ্ছন্তি. তস্স এৱং হোতি – ‘‘কেন নু খো মে উপাযেন অনুপ্পন্না চেৱ ভোগা ন উপ্পজ্জন্তি, উপ্পন্না চ ভোগা পৰিক্খযং গচ্ছন্তী’’তি. তস্স পন এৱং হোতি ‘‘সুৰামেৰযমজ্জপ্পমাদট্ঠানানুযোগং অনুযুত্তস্স মে অনুপ্পন্না চেৱ ভোগা ন উপ্পজ্জন্তি, উপ্পন্না চ ভোগা পৰিক্খযং গচ্ছন্তি; ৱিকালৱিসিখাচৰিযানুযোগং অনুযুত্তস্স মে অনুপ্পন্না চেৱ ভোগা ন উপ্পজ্জন্তি, উপ্পন্না চ ভোগা পৰিক্খযং গচ্ছন্তি; সমজ্জাভিচৰণং অনুযুত্তস্স মে… জুতপ্পমাদট্ঠানানুযোগং অনুযুত্তস্স মে… পাপমিত্তানুযোগং অনুযুত্তস্স মে অনুপ্পন্না চেৱ ভোগা ন উপ্পজ্জন্তি, উপ্পন্না চ ভোগা পৰিক্খযং গচ্ছন্তি; আলস্যানুযোগং অনুযুত্তস্স মে অনুপ্পন্না চেৱ ভোগা ন উপ্পজ্জন্তি, উপ্পন্না চ ভোগা পৰিক্খযং গচ্ছন্তী’’তি এৱং ঞাণং কত্ৱা ছ ভোগানং অপাযমুখানি ন সেৱতি, ছ ভোগানং আযমুখানি সেৱতি. এৱম্পি তণ্হাৱিনিচ্ছযং কৰোতি.
অথ ৱা কসিযা ৱা ৱণিজ্জায ৱা গোৰক্খেন ৱা ইস্সত্থেন [ইস্সত্তেন (ক. সী. ক.) ইসু + সত্থ] ৱা ৰাজপোৰিসেন ৱা সিপ্পঞ্ঞতৰেন ৱা পটিপজ্জতি. এৱম্পি তণ্হাৱিনিচ্ছযং কৰোতি. কথং দিট্ঠিৱিনিচ্ছযং কৰোতি? চক্খুস্মিং উপ্পন্নে জানাতি – ‘‘অত্তা মে উপ্পন্নো’’তি, চক্খুস্মিং অন্তৰহিতে জানাতি – ‘‘অত্তা মে অন্তৰহিতো ৱিগতো মে অত্তা’’তি. এৱম্পি দিট্ঠিৱিনিচ্ছযং কৰোতি. সোতস্মিং… ঘানস্মিং… জিৱ্হায… কাযস্মিং… ৰূপস্মিং… সদ্দস্মিং… গন্ধস্মিং… ৰসস্মিং… ফোট্ঠব্বস্মিং উপ্পন্নে জানাতি – ‘‘অত্তা মে উপ্পন্নো’’তি, ফোট্ঠব্বস্মিং অন্তৰহিতে জানাতি – ‘‘অত্তা মে অন্তৰহিতো ৱিগতো মে অত্তা’’তি. এৱম্পি দিট্ঠিৱিনিচ্ছযং কৰোতি জনেতি সঞ্জনেতি নিব্বত্তেতি অভিনিব্বত্তেতি. জন্তূতি সত্তো নৰো মানৱো…পে… মনুজো. লোকেতি অপাযলোকে …পে… আযতনলোকেতি – ৱিনিচ্ছযং কুব্বতি জন্তু লোকে.
তেনাহ ভগৱা –
‘‘সাতং অসাতন্তি যমাহু লোকে, তমূপনিস্সায পহোতি ছন্দো;
ৰূপেসু দিস্ৱা ৱিভৱং ভৱঞ্চ, ৱিনিচ্ছযং কুব্বতি জন্তু লোকে’’তি.
১০৩. কোধো মোসৱজ্জঞ্চ কথংকথা চ, এতেপি ধম্মা দ্ৱযমেৱ সন্তে;
কথংকথী ঞাণপথায সিক্খে, ঞত্ৱা পৱুত্তা সমণেন ধম্মা.
কোধো মোসৱজ্জঞ্চ কথংকথা চাতি. কোধোতি যো এৱৰূপো চিত্তস্স আঘাতো পটিঘাতো…পে… মোসৱজ্জং ৱুচ্চতি মুসাৱাদো. কথংকথা ৱুচ্চতি ৱিচিকিচ্ছা. ইট্ঠং ৱত্থুং নিস্সাযপি কোধো জাযতি, অনিট্ঠং ৱত্থুং নিস্সাযপি কোধো জাযতি. ইট্ঠং ৱত্থুং নিস্সাযপি মুসাৱাদো উপ্পজ্জতি, অনিট্ঠং ৱত্থুং নিস্সাযপি মুসাৱাদো উপ্পজ্জতি. ইট্ঠং ৱত্থুং নিস্সাযপি কথংকথা উপ্পজ্জতি, অনিট্ঠং ৱত্থুং নিস্সাযপি কথংকথা উপ্পজ্জতি.
কথং অনিট্ঠং ৱত্থুং নিস্সায কোধো জাযতি? পকতিযা অনিট্ঠং ৱত্থুং নিস্সায কোধো জাযতি. অনত্থং মে অচৰীতি কোধো জাযতি, অনত্থং মে চৰতীতি কোধো জাযতি, অনত্থং মে চৰিস্সতীতি কোধো জাযতি; পিযস্স মে মনাপস্স অনত্থং অচৰি … অনত্থং চৰতি… অনত্থং চৰিস্সতীতি কোধো জাযতি; অপ্পিযস্স মে অমনাপস্স অত্থং অচৰি… অত্থং চৰতি… অত্থং চৰিস্সতীতি কোধো জাযতি. এৱং অনিট্ঠং ৱত্থুং নিস্সায কোধো জাযতি.
কথং ইট্ঠং ৱত্থুং নিস্সায কোধো জাযতি? ইট্ঠং ৱত্থুং অচ্ছেদসঙ্কিনোপি কোধো জাযতি, অচ্ছিজ্জন্তেপি কোধো জাযতি, অচ্ছিন্নেপি কোধো জাযতি. ইট্ঠং ৱত্থুং ৱিপৰিণামসঙ্কিনোপি কোধো জাযতি, ৱিপৰিণামন্তেপি কোধো জাযতি, ৱিপৰিণতেপি কোধো জাযতি. এৱং ইট্ঠং ৱত্থুং নিস্সায কোধো জাযতি.
কথং অনিট্ঠং ৱত্থুং নিস্সায মুসাৱাদো উপ্পজ্জতি? ইধেকচ্চো অন্দুবন্ধনেন [অদ্দুবন্ধনেন (স্যা. ক.)] ৱা বদ্ধো [বন্ধো (স্যা. ক.)]; তস্স বন্ধনস্স মোক্খত্থায সম্পজানমুসা ভাসতি… ৰজ্জুবন্ধনেন ৱা বদ্ধো… সঙ্খলিকবন্ধনেন ৱা বদ্ধো… ৱেত্তবন্ধনেন ৱা বদ্ধো… লতাবন্ধনেন ৱা বদ্ধো… পক্খেপবন্ধনেন ৱা বদ্ধো… পৰিক্খেপবন্ধনেন ৱা বদ্ধো… গামনিগমনগৰৰট্ঠবন্ধনেন ৱা বদ্ধো… জনপদবন্ধনেন ৱা বদ্ধো; তস্স বন্ধনস্স মোক্খত্থায সম্পজানমুসা ভাসতি. এৱং অনিট্ঠং ৱত্থুং নিস্সায মুসাৱাদো উপ্পজ্জতীতি.
কথং ইট্ঠং ৱত্থুং নিস্সায মুসাৱাদো উপ্পজ্জতি? ইধেকচ্চো মনাপিকানং [মনাপানং (সী.)] ৰূপানং হেতু সম্পজানমুসা ভাসতি… মনাপিকানং সদ্দানং… গন্ধানং… ৰসানং… ফোট্ঠব্বানং হেতু… চীৱৰহেতু… পিণ্ডপাতহেতু… সেনাসনহেতু… গিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰহেতু সম্পজানমুসা ভাসতি. এৱং ইট্ঠং ৱত্থুং নিস্সায মুসাৱাদো উপ্পজ্জতি.
কথং অনিট্ঠং ৱত্থুং নিস্সায কথংকথা উপ্পজ্জতি? ‘‘মুচ্চিস্সামি [মুঞ্চিস্সামি (সী.)] নু খো চক্খুৰোগতো, ন নু খো মুচ্চিস্সামি চক্খুৰোগতো. মুচ্চিস্সামি নু খো সোতৰোগতো… ঘানৰোগতো… জিৱ্হাৰোগতো… কাযৰোগতো… সীসৰোগতো… কণ্ণৰোগতো… মুখৰোগতো… মুচ্চিস্সামি নু খো দন্তৰোগতো, ন নু খো মুচ্চিস্সামি দন্তৰোগতো’’তি. এৱং অনিট্ঠং ৱত্থুং নিস্সায কথংকথা উপ্পজ্জতি.
কথং ইট্ঠং ৱত্থুং নিস্সায কথংকথা উপ্পজ্জতি? ‘‘লভিস্সামি নু খো মনাপিকে [মনাপিযে (সী. ক.)] ৰূপে, ন নু খো লভিস্সামি মনাপিকে ৰূপে. লভিস্সামি নু খো মনাপিকে সদ্দে… গন্ধে… ৰসে… ফোট্ঠব্বে… কুলং… গণং… আৱাসং… লাভং… যসং… পসংসং… সুখং… চীৱৰং… পিণ্ডপাতং… সেনাসনং… গিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰ’’ন্তি. এৱং ইট্ঠং ৱত্থুং নিস্সায কথংকথা উপ্পজ্জতীতি – কোধো মোসৱজ্জঞ্চ কথংকথা চ.
এতেপি ধম্মা দ্ৱযমেৱ সন্তেতি. সাতাসাতে সন্তে, সুখদুক্খে সন্তে, সোমনস্সদোমনস্সে সন্তে, ইট্ঠানিট্ঠে সন্তে, অনুনযপটিঘে সন্তে সংৱিজ্জমানে অত্থি উপলব্ভমানেতি – এতেপি ধম্মা দ্ৱযমেৱ সন্তে.
কথংকথী ঞাণপথায সিক্খেতি. ঞাণম্পি ঞাণপথো, ঞাণস্স আৰম্মণম্পি ঞাণপথো, ঞাণসহভুনোপি ধম্মা ঞাণপথো. যথা অৰিযমগ্গো অৰিযপথো, দেৱমগ্গো দেৱপথো, ব্ৰহ্মমগ্গো ব্ৰহ্মপথো; এৱমেৱ ঞাণম্পি ঞাণপথো, ঞাণস্স আৰম্মণম্পি ঞাণপথো, ঞাণসহভুনোপি ধম্মা ঞাণপথো.
সিক্খেতি তিস্সো সিক্খা – অধিসীলসিক্খা, অধিচিত্তসিক্খা, অধিপঞ্ঞাসিক্খা. কতমা অধিসীলসিক্খা? ইধ ভিক্খু সীলৱা হোতি, পাতিমোক্খসংৱৰসংৱুতো ৱিহৰতি আচাৰগোচৰসম্পন্নো, অণুমত্তেসু ৱজ্জেসু ভযদস্সাৱী, সমাদায সিক্খতি সিক্খাপদেসু, খুদ্দকো সীলক্খন্ধো… মহন্তো সীলক্খন্ধো… সীলং পতিট্ঠা আদি চৰণং সংযমো সংৱৰো মুখং পমুখং কুসলানং ধম্মানং সমাপত্তিযা – অযং অধিসীলসিক্খা. কতমা অধিচিত্তসিক্খা? ইধ ভিক্খু ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি…পে… চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি – অযং অধিচিত্তসিক্খা. কতমা অধিপঞ্ঞাসিক্খা? ইধ ভিক্খু পঞ্ঞৱা হোতি, উদযত্থগামিনিযা পঞ্ঞায সমন্নাগতো অৰিযায নিব্বেধিকায সম্মাদুক্খক্খযগামিনিযা. সো ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তি যথাভূতং পজানাতি…পে… ‘‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘‘ইমে আসৱা’’তি যথাভূতং পজানাতি…পে… ‘‘অযং আসৱনিৰোধগামিনী পটিপদা’’তি যথাভূতং পজানাতি – অযং অধিপঞ্ঞাসিক্খা.
কথংকথী ঞাণপথায সিক্খেতি. কথংকথী পুগ্গলো সকঙ্খো সৱিলেখো সদ্ৱেড়্হকো সৱিচিকিচ্ছো, ঞাণাধিগমায ঞাণফুসনায ঞাণসচ্ছিকিৰিযায অধিসীলম্পি সিক্খেয্য, অধিচিত্তম্পি সিক্খেয্য, অধিপঞ্ঞম্পি সিক্খেয্য; ইমা তিস্সো সিক্খাযো আৱজ্জন্তো সিক্খেয্য, জানন্তো সিক্খেয্য, পস্সন্তো সিক্খেয্য, পচ্চৱেক্খন্তো সিক্খেয্য, চিত্তং অধিট্ঠহন্তো সিক্খেয্য, সদ্ধায অধিমুচ্চন্তো সিক্খেয্য, ৱীৰিযং পগ্গণ্হন্তো সিক্খেয্য, সতিং উপট্ঠহন্তো সিক্খেয্য, চিত্তং সমাদহন্তো সিক্খেয্য, পঞ্ঞায পজানন্তো সিক্খেয্য, অভিঞ্ঞেয্যং অভিজানন্তো সিক্খেয্য, পৰিঞ্ঞেয্যং পৰিজানন্তো সিক্খেয্য, পহাতব্বং পজহন্তো সিক্খেয্য, ভাৱেতব্বং ভাৱেন্তো সিক্খেয্য, সচ্ছিকাতব্বং সচ্ছিকৰোন্তো সিক্খেয্য আচৰেয্য সমাচৰেয্য সমাদায ৱত্তেয্যাতি – কথংকথী ঞাণপথায সিক্খে.
ঞত্ৱা পৱুত্তা সমণেন ধম্মাতি. ঞত্ৱাতি ঞত্ৱা জানিত্ৱা তুলযিত্ৱা তীৰযিত্ৱা ৱিভাৱযিত্ৱা ৱিভূতং কত্ৱা ৱুত্তা পৱুত্তা আচিক্খিতা দেসিতা পঞ্ঞপিতা পট্ঠপিতা ৱিৱটা ৱিভত্তা উত্তানীকতা [উত্তানিং কতা (ক.)] পকাসিতা. ‘‘সব্বে সঙ্খাৰা অনিচ্চা’’তি ঞত্ৱা জানিত্ৱা তুলযিত্ৱা তীৰযিত্ৱা ৱিভাৱযিত্ৱা ৱিভূতং কত্ৱা ৱুত্তা পৱুত্তা আচিক্খিতা দেসিতা পঞ্ঞপিতা পট্ঠপিতা ৱিৱটা ৱিভত্তা উত্তানীকতা পকাসিতা, ‘‘সব্বে সঙ্খাৰা দুক্খা’’তি… ‘‘সব্বে ধম্মা অনত্তা’’তি… ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা’’তি…পে… ‘‘জাতিপচ্চযা জৰামৰণ’’ন্তি… ‘‘অৱিজ্জানিৰোধা সঙ্খাৰনিৰোধো’’তি…পে… ‘‘জাতিনিৰোধা জৰামৰণনিৰোধো’’তি… ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তি…পে… ‘‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’’তি… ‘‘ইমে আসৱা’’তি…পে… ‘‘অযং আসৱনিৰোধগামিনী পটিপদা’’তি… ‘‘ইমে ধম্মা অভিঞ্ঞেয্যা’’তি… ‘‘ইমে ধম্মা পৰিঞ্ঞেয্যা’’তি… ‘‘ইমে ধম্মা পহাতব্বা’’তি… ‘‘ইমে ধম্মা ভাৱেতব্বা’’তি… ‘‘ইমে ধম্মা সচ্ছিকাতব্বা’’তি… ছন্নং ফস্সাযতনানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ… পঞ্চন্নং উপাদানক্খন্ধানং… চতুন্নং মহাভূতানং… ‘‘যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং সব্বং তং নিৰোধধম্ম’’ন্তি ঞত্ৱা জানিত্ৱা তুলযিত্ৱা তীৰযিত্ৱা ৱিভাৱযিত্ৱা ৱিভূতং কত্ৱা ৱুত্তা পৱুত্তা আচিক্খিতা দেসিতা পঞ্ঞপিতা পট্ঠপিতা ৱিৱটা ৱিভত্তা উত্তানীকতা পকাসিতা.
ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা – ‘‘অভিঞ্ঞাযাহং, ভিক্খৱে, ধম্মং দেসেমি, নো অনভিঞ্ঞায. সনিদানাহং, ভিক্খৱে, ধম্মং দেসেমি, নো অনিদানং. সপ্পাটিহাৰিযাহং, ভিক্খৱে, ধম্মং দেসেমি, নো অপ্পাটিহাৰিযং. তস্স ময্হং, ভিক্খৱে, অভিঞ্ঞায ধম্মং দেসযতো, নো অনভিঞ্ঞায, সনিদানং ধম্মং দেসযতো, নো অনিদানং, সপ্পাটিহাৰিযং ধম্মং দেসযতো, নো অপ্পাটিহাৰিযং, কৰণীযো ওৱাদো, কৰণীযা অনুসাসনী. অলঞ্চ পন, ভিক্খৱে, ৱো তুট্ঠিযা অলং পামোজ্জায অলং সোমনস্সায সম্মাসম্বুদ্ধো ভগৱা, স্ৱাক্খাতো ধম্মো, সুপ্পটিপন্নো সঙ্ঘোতি. ইমস্মিঞ্চ পন ৱেয্যাকৰণস্মিং ভঞ্ঞমানে দসসহস্সী লোকধাতু অকম্পিত্থা’’তি – ঞত্ৱা পৱুত্তা সমণেন ধম্মা.
তেনাহ ভগৱা –
‘‘কোধো মোসৱজ্জঞ্চ কথংকথা চ, এতেপি ধম্মা দ্ৱযমেৱ সন্তে;
কথংকথী ঞাণপথায সিক্খে, ঞত্ৱা পৱুত্তা সমণেন ধম্মা’’তি.
১০৪. সাতং অসাতঞ্চ কুতোনিদানা, কিস্মিং অসন্তে ন ভৱন্তি হেতে;
ৱিভৱং ভৱঞ্চাপি যমেতমত্থং, এতং মে পব্ৰূহি যতোনিদানং.
সাতং অসাতঞ্চ কুতোনিদানাতি. সাতা অসাতা কুতোনিদানা কুতোজাতা কুতোসঞ্জাতা কুতোনিব্বত্তা কুতোঅভিনিব্বত্তা কুতোপাতুভূতা, কিংনিদানা কিংসমুদযা কিংজাতিকা কিংপভৱাতি সাতাসাতানং মূলং পুচ্ছতি…পে… সমুদযং পুচ্ছতি পপুচ্ছতি যাচতি অজ্ঝেসতি পসাদেতীতি – সাতং অসাতঞ্চ কুতোনিদানা.
কিস্মিং অসন্তে ন ভৱন্তি হেতেতি. কিস্মিং অসন্তে অসংৱিজ্জমানে নত্থি অনুপলব্ভমানে সাতাসাতা ন ভৱন্তি নপ্পভৱন্তি ন জাযন্তি ন সঞ্জাযন্তি ন নিব্বত্তন্তি ন অভিনিব্বত্তন্তীতি – কিস্মিং অসন্তে ন ভৱন্তি হেতে.
ৱিভৱং ভৱঞ্চাপি যমেতমত্থন্তি. কতমো সাতাসাতানং ভৱো? যো সাতাসাতানং ভৱো পভৱো জাতি সঞ্জাতি নিব্বত্তি অভিনিব্বত্তি পাতুভাৱো – অযং সাতাসাতানং ভৱো. কতমো সাতাসাতানং ৱিভৱো? যো সাতাসাতানং খযো ৱযো ভেদো পৰিভেদো অনিচ্চতা অন্তৰধানং – অযং সাতাসাতানং ৱিভৱো. যমেতমত্থন্তি যং পৰমত্থন্তি – ৱিভৱং ভৱঞ্চাপি যমেতমত্থং.
এতং মে পব্ৰূহি যতোনিদানন্তি. এতন্তি যং পুচ্ছামি যং যাচামি যং অজ্ঝেসামি যং পসাদেমি. পব্ৰূহীতি ব্ৰূহি ৱদেহি আচিক্খ দেসেহি পঞ্ঞপেহি পট্ঠপেহি ৱিৱৰ ৱিভজ উত্তানীকৰোহি পকাসেহীতি – এতং মে পব্ৰূহি. যতোনিদানন্তি যংনিদানং যংসমুদযং যংজাতিকং যংপভৱন্তি – এতং মে পব্ৰূহি যতোনিদানং.
তেনাহ সো নিম্মিতো –
‘‘সাতং অসাতঞ্চ কুতোনিদানা, কিস্মিং অসন্তে ন ভৱন্তি হেতে;
ৱিভৱং ভৱঞ্চাপি যমেতমত্থং, এতং মে পব্ৰূহি যতোনিদান’’ন্তি.
১০৫. ফস্সনিদানং সাতং অসাতং, ফস্সে অসন্তে ন ভৱন্তি হেতে;
ৱিভৱং ভৱঞ্চাপি যমেতমত্থং, এতং তে পব্ৰূমি ইতোনিদানং.
ফস্সনিদানং সাতং অসাতন্তি. সুখৱেদনীযং ফস্সং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখা ৱেদনা. যা তস্সেৱ সুখৱেদনীযস্স ফস্সস্স নিৰোধা, যং তজ্জং ৱেদযিতং সুখৱেদনীযং ফস্সং পটিচ্চ উপ্পন্না সুখা ৱেদনা সা নিৰুজ্ঝতি, সা ৱূপসম্মতি. দুক্খৱেদনীযং ফস্সং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি দুক্খা ৱেদনা. যা তস্সেৱ দুক্খৱেদনীযস্স ফস্সস্স নিৰোধা, যং তজ্জং ৱেদযিতং দুক্খৱেদনীযং ফস্সং পটিচ্চ উপ্পন্না দুক্খা ৱেদনা সা নিৰুজ্ঝতি, সা ৱূপসম্মতি. অদুক্খমসুখৱেদনীযং ফস্সং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি অদুক্খমসুখা ৱেদনা. যা তস্সেৱ অদুক্খমসুখৱেদনীযস্স ফস্সস্স নিৰোধা, যং তজ্জং ৱেদযিতং অদুক্খমসুখৱেদনীযং ফস্সং পটিচ্চ উপ্পন্না অদুক্খমসুখা ৱেদনা সা নিৰুজ্ঝতি, ৱূপসম্মতি. ফস্সনিদানং সাতং অসাতন্তি. সাতাসাতা ফস্সনিদানা ফস্সসমুদযা ফস্সজাতিকা ফস্সপ্পভৱাতি – ফস্সনিদানং সাতং অসাতং.
ফস্সে অসন্তে ন ভৱন্তি হেতেতি. ফস্সে অসন্তে অসংৱিজ্জমানে নত্থি অনুপলব্ভমানে সাতাসাতা ন ভৱন্তি নপ্পভৱন্তি ন জাযন্তি ন সঞ্জাযন্তি ন নিব্বত্তন্তি নাভিনিব্বত্তন্তি ন পাতুভৱন্তীতি – ফস্সে অসন্তে ন ভৱন্তি হেতে.
ৱিভৱং ভৱঞ্চাপি যমেতমত্থন্তি. ভৱদিট্ঠিপি ফস্সনিদানা, ৱিভৱদিট্ঠিপি ফস্সনিদানা. যমেতমত্থন্তি যং পৰমত্থন্তি – ৱিভৱং ভৱঞ্চাপি যমেতমত্থং.
এতং তে পব্ৰূমি ইতোনিদানন্তি. এতন্তি যং পুচ্ছসি যং যাচসি যং অজ্ঝেসসি যং পসাদেসি. পব্ৰূমীতি ব্ৰূমি আচিক্খামি দেসেমি পঞ্ঞপেমি পট্ঠপেমি ৱিৱৰামি ৱিভজামি উত্তানীকৰোমি পকাসেমীতি – এতং তে পব্ৰূমি. ইতোনিদানন্তি ইতো ফস্সনিদানং ফস্সসমুদযং ফস্সজাতিকং ফস্সপ্পভৱন্তি – এতং তে পব্ৰূমি ইতোনিদানং.
তেনাহ ভগৱা –
‘‘ফস্সনিদানং সাতং অসাতং, ফস্সে অসন্তে ন ভৱন্তি হেতে;
ৱিভৱং ভৱঞ্চাপি যমেতমত্থং, এতং তে পব্ৰূমি ইতোনিদান’’ন্তি.
১০৬. ফস্সো নু লোকস্মিং কুতোনিদানো, পৰিগ্গহা চাপি [ৱাপি (সী. স্যা.)] কুতোপহূতা;
কিস্মিং অসন্তে ন মমত্তমত্থি, কিস্মিং ৱিভূতে ন ফুসন্তি ফস্সা.
ফস্সো নু লোকস্মিং কুতোনিদানোতি. ফস্সো কুতোনিদানো কুতোজাতো কুতোসঞ্জাতো কুতোনিব্বত্তো কুতোঅভিনিব্বত্তো কুতোপাতুভূতো, কিংনিদানো কিংসমুদযো কিংজাতিকো কিংপভৱোতি ফস্সস্স মূলং পুচ্ছতি হেতুং পুচ্ছতি…পে… সমুদযং পুচ্ছতি পপুচ্ছতি যাচতি অজ্ঝেসতি পসাদেতীতি – ফস্সো নু লোকস্মিং কুতোনিদানো.
পৰিগ্গহা চাপি কুতোপহূতাতি পৰিগ্গহা কুতোপহূতা কুতোজাতা কুতোসঞ্জাতা কুতোনিব্বত্তা কুতোঅভিনিব্বত্তা কুতোপাতুভূতা, কিংনিদানা কিংসমুদযা কিংজাতিকা কিংপভৱাতি পৰিগ্গহানং মূলং পুচ্ছতি হেতুং পুচ্ছতি…পে… সমুদযং পুচ্ছতি পপুচ্ছতি যাচতি অজ্ঝেসতি পসাদেতীতি – পৰিগ্গহা চাপি কুতোপহূতা.
কিস্মিং অসন্তে ন মমত্তমত্থীতি. কিস্মিং অসন্তে অসংৱিজ্জমানে নত্থি অনুপলব্ভমানে মমত্তা নত্থি ন সন্তি ন সংৱিজ্জন্তি নুপলব্ভন্তি, পহীনা সমুচ্ছিন্না ৱূপসন্তা পটিপস্সদ্ধা অভব্বুপ্পত্তিকা ঞাণগ্গিনা দড্ঢাতি – কিস্মিং অসন্তে ন মমত্তমত্থি.
কিস্মিং ৱিভূতে ন ফুসন্তি ফস্সাতি. কিস্মিং ৱিভূতে ৱিভৱিতে অতিক্কন্তে সমতিক্কন্তে ৱীতিৱত্তে ফস্সা ন ফুসন্তীতি – কিস্মিং ৱিভূতে ন ফুসন্তি ফস্সা.
তেনাহ সো নিম্মিতো –
‘‘ফস্সো নু লোকস্মিং কুতোনিদানো, পৰিগ্গহা চাপি কুতোপহূতা;
কিস্মিং অসন্তে ন মমত্তমত্থি, কিস্মিং ৱিভূতে ন ফুসন্তি ফস্সা’’তি.
১০৭. নামঞ্চ ৰূপঞ্চ পটিচ্চ ফস্সো, ইচ্ছানিদানানি পৰিগ্গহানি;
ইচ্ছাযসন্ত্যা ন মমত্তমত্থি, ৰূপে ৱিভূতে ন ফুসন্তি ফস্সা.
নামঞ্চ ৰূপঞ্চ পটিচ্চ ফস্সোতি. চক্খুঞ্চ পটিচ্চ ৰূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৱিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো. চক্খু চ [চক্খুঞ্চ (বহূসু)] ৰূপা চ ৰূপস্মিং চক্খুসম্ফস্সং ঠপেত্ৱা সম্পযুত্তকা ধম্মা নামস্মিং. এৱম্পি নামঞ্চ ৰূপঞ্চ পটিচ্চ ফস্সো. সোতঞ্চ পটিচ্চ সদ্দে চ উপ্পজ্জতি সোতৱিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো. সোতঞ্চ সদ্দা চ ৰূপস্মিং সোতসম্ফস্সং ঠপেত্ৱা সম্পযুত্তকা ধম্মা নামস্মিং. এৱম্পি নামঞ্চ ৰূপঞ্চ পটিচ্চ ফস্সো. ঘানঞ্চ পটিচ্চ গন্ধে চ উপ্পজ্জতি ঘানৱিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো. ঘানঞ্চ গন্ধা চ ৰূপস্মিং ঘানসম্ফস্সং ঠপেত্ৱা সম্পযুত্তকা ধম্মা নামস্মিং. এৱম্পি নামঞ্চ ৰূপঞ্চ পটিচ্চ ফস্সো. জিৱ্হঞ্চ পটিচ্চ ৰসে চ উপ্পজ্জতি জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো. জিৱ্হা চ ৰসা চ ৰূপস্মিং জিৱ্হাসম্ফস্সং ঠপেত্ৱা সম্পযুত্তকা ধম্মা নামস্মিং. এৱম্পি নামঞ্চ ৰূপঞ্চ পটিচ্চ ফস্সো. কাযঞ্চ পটিচ্চ ফোট্ঠব্বে চ উপ্পজ্জতি কাযৱিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো. কাযো চ ফোট্ঠব্বা চ ৰূপস্মিং কাযসম্ফস্সং ঠপেত্ৱা সম্পযুত্তকা ধম্মা নামস্মিং. এৱম্পি নামঞ্চ ৰূপঞ্চ পটিচ্চ ফস্সো. মনঞ্চ পটিচ্চ ধম্মে চ উপ্পজ্জতি মনোৱিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো. ৱত্থু ৰূপং ৰূপস্মিং, ধম্মা ৰূপিনো ৰূপস্মিং মনোসম্ফস্সং ঠপেত্ৱা সম্পযুত্তকা ধম্মা নামস্মিং. এৱম্পি নামঞ্চ ৰূপঞ্চ পটিচ্চ ফস্সো.
ইচ্ছানিদানানি পৰিগ্গহানীতি. ইচ্ছা ৱুচ্চতি তণ্হা. যো ৰাগো সাৰাগো…পে… অভিজ্ঝা লোভো অকুসলমূলং. পৰিগ্গহাতি দ্ৱে পৰিগ্গহা – তণ্হাপৰিগ্গহো চ দিট্ঠিপৰিগ্গহো চ…পে… অযং তণ্হাপৰিগ্গহো…পে… অযং দিট্ঠিপৰিগ্গহো. ইচ্ছানিদানানি পৰিগ্গহানীতি. পৰিগ্গহা ইচ্ছানিদানা ইচ্ছাহেতুকা ইচ্ছাপচ্চযা ইচ্ছাকাৰণা ইচ্ছাপভৱাতি – ইচ্ছানিদানানি পৰিগ্গহানি.
ইচ্ছাযসন্ত্যা ন মমত্তমত্থীতি. ইচ্ছা ৱুচ্চতি তণ্হা. যো ৰাগো সাৰাগো…পে… অভিজ্ঝা লোভো অকুসলমূলং. মমত্তাতি দ্ৱে মমত্তা – তণ্হামমত্তঞ্চ দিট্ঠিমমত্তঞ্চ …পে… ইদং তণ্হামমত্তং …পে… ইদং দিট্ঠিমমত্তং. ইচ্ছাযসন্ত্যা ন মমত্তমত্থীতি. ইচ্ছায অসন্ত্যা অসংৱিজ্জমানায নত্থি অনুপলব্ভমানায মমত্তা নত্থি ন সন্তি ন সংৱিজ্জন্তি নুপলব্ভন্তি, পহীনা সমুচ্ছিন্না ৱূপসন্তা পটিপস্সদ্ধা অভব্বুপ্পত্তিকা ঞাণগ্গিনা দড্ঢাতি – ইচ্ছাযসন্ত্যা ন মমত্তমত্থি.
ৰূপে ৱিভূতে ন ফুসন্তি ফস্সাতি. ৰূপেতি চত্তাৰো চ মহাভূতা চতুন্নঞ্চ মহাভূতানং উপাদায ৰূপং. ৰূপে ৱিভূতেতি চতূহাকাৰেহি [চতূহি কাৰণেহি (স্যা.)] ৰূপং ৱিভূতং হোতি – ঞাতৱিভূতেন [ঞাণৱিভূতেন (সী.), তদট্ঠকথাযং পন ঞাতৱীতিৱত্তেনাতি দিস্সতি], তীৰণৱিভূতেন, পহানৱিভূতেন, সমতিক্কমৱিভূতেন. কথং ঞাতৱিভূতেন ৰূপং ৱিভূতং হোতি? ৰূপং জানাতি – ‘‘যং কিঞ্চি ৰূপং সব্বং ৰূপং চত্তাৰি চ মহাভূতানি চতুন্নঞ্চ মহাভূতানং উপাদায ৰূপ’’ন্তি জানাতি পস্সতি. এৱং ঞাতৱিভূতেন ৰূপং ৱিভূতং হোতি.
কথং তীৰণৱিভূতেন ৰূপং ৱিভূতং হোতি? এৱং ঞাতং কত্ৱা ৰূপং তীৰেতি, অনিচ্চতো দুক্খতো ৰোগতো গণ্ডতো সল্লতো অঘতো আবাধতো পৰতো পলোকতো ঈতিতো উপদ্দৱতো ভযতো উপসগ্গতো চলতো পভঙ্গুতো অধুৱতো অতাণতো অলেণতো অসৰণতো ৰিত্ততো তুচ্ছতো সুঞ্ঞতো অনত্ততো আদীনৱতো ৱিপৰিণামধম্মতো অসাৰকতো অঘমূলতো ৱধকতো ৱিভৱতো সাসৱতো সঙ্খততো মাৰামিসতো জাতিধম্মতো জৰাধম্মতো ব্যাধিধম্মতো মৰণধম্মতো, সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসধম্মতো সংকিলেসিকধম্মতো সমুদযতো অত্থঙ্গমতো, অস্সাদতো আদীনৱতো নিস্সৰণতো তীৰেতি. এৱং তীৰণৱিভূতেন ৰূপং ৱিভূতং হোতি.
কথং পহানৱিভূতেন ৰূপং ৱিভূতং হোতি? এৱং তীৰযিত্ৱা ৰূপে ছন্দৰাগং পজহতি ৱিনোদেতি ব্যন্তিং কৰোতি অনভাৱং গমেতি. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা – ‘‘যো, ভিক্খৱে, ৰূপে ছন্দৰাগো তং পজহথ. এৱং তং ৰূপং পহীনং ভৱিস্সতি উচ্ছিন্নমূলং তালাৱত্থুকতং অনভাৱংকতং আযতিং অনুপ্পাদধম্ম’’ন্তি. এৱং পহানৱিভূতেন ৰূপং ৱিভূতং হোতি.
কথং সমতিক্কমৱিভূতেন ৰূপং ৱিভূতং হোতি. চতস্সো অৰূপসমাপত্তিযো পটিলদ্ধস্স ৰূপা ৱিভূতা হোন্তি ৱিভাৱিতা অতিক্কন্তা সমতিক্কন্তা ৱীতিৱত্তা. এৱং সমতিক্কমৱিভূতেন ৰূপং ৱিভূতং হোতি. ইমেহি চতূহি কাৰণেহি ৰূপং ৱিভূতং হোতি.
ৰূপে ৱিভূতে ন ফুসন্তি ফস্সাতি. ৰূপে ৱিভূতে ৱিভাৱিতে অতিক্কন্তে সমতিক্কন্তে ৱীতিৱত্তে পঞ্চ ফস্সা ন ফুসন্তি – চক্খুসম্ফস্সো, সোতসম্ফস্সো, ঘানসম্ফস্সো, জিৱ্হাসম্ফস্সো, কাযসম্ফস্সোতি – ৰূপে ৱিভূতে ন ফুসন্তি ফস্সা.
তেনাহ ভগৱা –
‘‘নামঞ্চ ৰূপঞ্চ পটিচ্চ ফস্সো, ইচ্ছানিদানানি পৰিগ্গহানি;
ইচ্ছাযসন্ত্যা ন মমত্তমত্থি, ৰূপে ৱিভূতে ন ফুসন্তি ফস্সা’’তি.
১০৮. কথং সমেতস্স ৱিভোতি ৰূপং, সুখং দুখঞ্চাপি [দুক্খং ৱাপি (স্যা.)] কথং ৱিভোতি;
এতং মে পব্ৰূহি যথা ৱিভোতি, তং জানিযামাতি [জানিস্সামাতি (সী. ক.)] মে মনো অহু.
কথং সমেতস্স ৱিভোতি ৰূপন্তি. কথং সমেতস্সাতি কথং সমেতস্স কথং পটিপন্নস্স কথং ইৰিযন্তস্স কথং ৱত্তেন্তস্স কথং পালেন্তস্স কথং যপেন্তস্স কথং যাপেন্তস্স ৰূপং ৱিভোতি ৱিভাৱীযতি অতিক্কমীযতি সমতিক্কমীযতি [ৱিভাৱিয্যতি অতিক্কমিয্যতি সমতিক্কমিয্যতি (বহূসু)] ৱীতিৱত্তীযতীতি – কথং সমেতস্স ৱিভোতি ৰূপং.
সুখং দুখঞ্চাপি কথং ৱিভোতীতি সুখঞ্চ দুক্খঞ্চ কথং ৱিভোতি ৱিভাৱীযতি অতিক্কমীযতি সমতিক্কমীযতি ৱীতিৱত্তীযতীতি – সুখং দুখঞ্চাপি কথং ৱিভোতি.
এতং মে পব্ৰূহি যথা ৱিভোতীতি. এতন্তি যং পুচ্ছামি যং যাচামি যং অজ্ঝেসামি যং পসাদেমীতি – এতং. মে পব্ৰূহীতি মে পব্ৰূহি আচিক্খ দেসেহি পঞ্ঞপেহি পট্ঠপেহি ৱিৱৰ ৱিভজ উত্তানীকৰোহি পকাসেহীতি – এতং মে পব্ৰূহি. যথা ৱিভোতীতি যথা ৱিভোতি ৱিভাৱীযতি অতিক্কমীযতি সমতিক্কমীযতি ৱীতিৱত্তীযতীতি – এতং মে পব্ৰূহি যথা ৱিভোতি.
তং জানিযামাতি মে মনো অহূতি. তং জানিযামাতি তং জানেয্যাম আজানেয্যাম ৱিজানেয্যাম পটিৱিজানেয্যাম পটিৱিজ্ঝেয্যামাতি – তং জানিযাম. ইতি মে মনো অহূতি ইতি মে মনো অহু, ইতি মে চিত্তং অহু, ইতি মে সঙ্কপ্পো অহু, ইতি মে ৱিঞ্ঞাণং অহূতি – তং জানিযাম ইতি মে মনো অহু.
তেনাহ সো নিম্মিতো –
‘‘কথং সমেতস্স ৱিভোতি ৰূপং, সুখং দুখঞ্চাপি কথং ৱিভোতি;
এতং মে পব্ৰূহি যথা ৱিভোতি, তং জানিযামাতি মে মনো অহূ’’তি.
১০৯. ন সঞ্ঞসঞ্ঞী ন ৱিসঞ্ঞসঞ্ঞী, নোপি অসঞ্ঞী ন ৱিভূতসঞ্ঞী;
এৱং সমেতস্স ৱিভোতি ৰূপং, সঞ্ঞানিদানা হি পপঞ্চসঙ্খা.
ন সঞ্ঞসঞ্ঞী ন ৱিসঞ্ঞসঞ্ঞীতি. সঞ্ঞসঞ্ঞিনো ৱুচ্চন্তি যে পকতিসঞ্ঞায ঠিতা, নপি সো পকতিসঞ্ঞায ঠিতো. ৱিসঞ্ঞসঞ্ঞিনো ৱুচ্চন্তি উম্মত্তকা যে চ খিত্তচিত্তা [উক্খিত্তচিত্তা (স্যা.)], নপি সো উম্মত্তকো, নোপি খিত্তচিত্তোতি – ন সঞ্ঞসঞ্ঞী ন ৱিসঞ্ঞসঞ্ঞী.
নোপি অসঞ্ঞী ন ৱিভূতসঞ্ঞীতি. অসঞ্ঞিনো ৱুচ্চন্তি নিৰোধসমাপন্না যে চ অসঞ্ঞসত্তা, নপি সো নিৰোধসমাপন্নো, নপি অসঞ্ঞসত্তো. ৱিভূতসঞ্ঞিনো ৱুচ্চন্তি যে চতুন্নং অৰূপসমাপত্তীনং লাভিনো, নপি সো চতুন্নং অৰূপসমাপত্তীনং লাভীতি – নোপি অসঞ্ঞী ন ৱিভূতসঞ্ঞী.
এৱং সমেতস্স ৱিভোতি ৰূপন্তি. ইধ ভিক্খু সুখস্স চ পহানা…পে… চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. সো এৱং সমাহিতে চিত্তে পৰিসুদ্ধে পৰিযোদাতে অনঙ্গণে ৱিগতূপক্কিলেসে মুদুভূতে কম্মনিযে ঠিতে আনেঞ্জপ্পত্তে আকাসানঞ্চাযতনসমাপত্তিপটিলাভত্থায চিত্তং অভিনীহৰতি অভিনিন্নামেতি আৰুপ্পমগ্গসমঙ্গীতি. এৱং সমেতস্স এৱং পটিপন্নস্স এৱং ইৰিযন্তস্স এৱং ৱত্তেন্তস্স এৱং পালেন্তস্স এৱং যপেন্তস্স এৱং যাপেন্তস্স ৰূপং ৱিভোতি ৱিভাৱীযতি অতিক্কমীযতি সমতিক্কমীযতি ৱীতিৱত্তীযতীতি – এৱং সমেতস্স ৱিভোতি ৰূপং.
সঞ্ঞানিদানা হি পপঞ্চসঙ্খাতি. পপঞ্চাযেৱ পপঞ্চসঙ্খা তণ্হাপপঞ্চসঙ্খা, দিট্ঠিপপঞ্চসঙ্খা, মানপপঞ্চসঙ্খা সঞ্ঞানিদানা সঞ্ঞাসমুদযা সঞ্ঞাজাতিকা সঞ্ঞাপভৱাতি – সঞ্ঞানিদানা হি পপঞ্চসঙ্খা.
তেনাহ ভগৱা –
‘‘ন সঞ্ঞসঞ্ঞী ন ৱিসঞ্ঞসঞ্ঞী, নোপি অসঞ্ঞী ন ৱিভূতসঞ্ঞী;
এৱং সমেতস্স ৱিভোতি ৰূপং, সঞ্ঞানিদানা হি পপঞ্চসঙ্খা’’তি.
১১০. যং তং অপুচ্ছিম্হ অকিত্তযী নো, অঞ্ঞং তং পুচ্ছাম তদিঙ্ঘ ব্ৰূহি;
এত্তাৱতগ্গং নু ৱদন্তি হেকে, যক্খস্স সুদ্ধিং ইধ পণ্ডিতাসে;
উদাহু অঞ্ঞম্পি ৱদন্তি এত্তো.
যং তং অপুচ্ছিম্হ অকিত্তযী নোতি. যং তং অপুচ্ছিম্হ অযাচিম্হ অজ্ঝেসিম্হ পসাদযিম্হ. অকিত্তযী নোতি কিত্তিতং পকিত্তিতং আচিক্খিতং দেসিতং পঞ্ঞপিতং পট্ঠপিতং ৱিৱটং ৱিভত্তং উত্তানীকতং পকাসিতন্তি – যং তং অপুচ্ছিম্হ অকিত্তযী নো.
অঞ্ঞং তং পুচ্ছাম তদিঙ্ঘ ব্ৰূহীতি. অঞ্ঞং তং পুচ্ছাম, অঞ্ঞং তং যাচাম, অঞ্ঞং তং অজ্ঝেসাম, অঞ্ঞং তং পসাদেম, উত্তৰিং তং পুচ্ছাম. তদিঙ্ঘ ব্ৰূহীতি ইঙ্ঘ ব্ৰূহি আচিক্খ দেসেহি পঞ্ঞপেহি পট্ঠপেহি ৱিৱৰ ৱিভজ উত্তানীকৰোহি পকাসেহীতি – অঞ্ঞং তং পুচ্ছাম তদিঙ্ঘ ব্ৰূহি.
এত্তাৱতগ্গং নু ৱদন্তি হেকে যক্খস্স সুদ্ধিং ইধ পণ্ডিতাসেতি. একে সমণব্ৰাহ্মণা এতা অৰূপসমাপত্তিযো অগ্গং সেট্ঠং ৱিসিট্ঠং পামোক্খং উত্তমং পৱৰং ৱদন্তি কথেন্তি ভণন্তি দীপযন্তি ৱোহৰন্তি. যক্খস্সাতি সত্তস্স নৰস্স মানৱস্স পোসস্স পুগ্গলস্স জীৱস্স জাগুস্স জন্তুস্স ইন্দগুস্স মনুজস্স. সুদ্ধিন্তি সুদ্ধিং ৱিসুদ্ধিং পৰিসুদ্ধিং মুত্তিং ৱিমুত্তিং পৰিমুত্তিং. ইধ পণ্ডিতাসেতি ইধ পণ্ডিতৱাদা থিৰৱাদা ঞাযৱাদা হেতুৱাদা লক্খণৱাদা কাৰণৱাদা ঠানৱাদা সকায লদ্ধিযাতি – এত্তাৱতগ্গং নু ৱদন্তি হেকে যক্খস্স সুদ্ধিং ইধ পণ্ডিতাসে.
উদাহু অঞ্ঞম্পি ৱদন্তি এত্তোতি. উদাহু একে সমণব্ৰাহ্মণা এতা অৰূপসমাপত্তিযো অতিক্কমিত্ৱা সমতিক্কমিত্ৱা ৱীতিৱত্তেত্ৱা এত্তো অৰূপসমাপত্তিতো অঞ্ঞং উত্তৰিং যক্খস্স সুদ্ধিং ৱিসুদ্ধিং পৰিসুদ্ধিং মুত্তিং ৱিমুত্তিং পৰিমুত্তিং ৱদন্তি কথেন্তি ভণন্তি দীপযন্তি ৱোহৰন্তীতি – উদাহু অঞ্ঞম্পি ৱদন্তি এত্তো.
তেনাহ সো নিম্মিতো –
‘‘যং তং অপুচ্ছিম্হ অকিত্তযী নো, অঞ্ঞং তং পুচ্ছাম তদিঙ্ঘ ব্ৰূহি;
এত্তাৱতগ্গং নু ৱদন্তি হেকে, যক্খস্স সুদ্ধিং ইধ পণ্ডিতাসে;