১০. পুৰাভেদসুত্তনিদ্দেসো
অথ পুৰাভেদসুত্তনিদ্দেসং ৱক্খতি –
৮৩. কথংদস্সী কথংসীলো, উপসন্তোতি ৱুচ্চতি;
তং মে গোতম পব্ৰূহি, পুচ্ছিতো উত্তমং নৰং.
কথংদস্সী কথংসীলো, উপসন্তোতি ৱুচ্চতীতি. কথংদস্সীতি কীদিসেন দস্সনেন সমন্নাগতো, কিংসণ্ঠিতেন, কিংপকাৰেন, কিংপটিভাগেনাতি – কথংদস্সী. কথংসীলোতি কীদিসেন সীলেন সমন্নাগতো, কিংসণ্ঠিতেন, কিংপকাৰেন, কিংপটিভাগেনাতি – কথংদস্সী কথংসীলো. উপসন্তোতি ৱুচ্চতীতি সন্তো উপসন্তো ৱূপসন্তো নিব্বুতো পটিপস্সদ্ধোতি ৱুচ্চতি পৱুচ্চতি কথীযতি ভণীযতি দীপীযতি ৱোহৰীযতি. কথংদস্সীতি অধিপঞ্ঞং পুচ্ছতি, কথংসীলোতি অধিসীলং পুচ্ছতি, উপসন্তোতি অধিচিত্তং পুচ্ছতীতি – কথংদস্সী কথংসীলো উপসন্তোতি ৱুচ্চতি.
তং মে গোতম পব্ৰূহীতি. তন্তি যং পুচ্ছামি, যং যাচামি, যং অজ্ঝেসামি, যং পসাদেমি. গোতমাতি সো নিম্মিতো বুদ্ধং ভগৱন্তং গোত্তেন আলপতি. পব্ৰূহীতি ব্ৰূহি আচিক্খ দেসেহি পঞ্ঞপেহি পট্ঠপেহি ৱিৱৰ ৱিভজ উত্তানীকৰোহি পকাসেহীতি – তং মে গোতম পব্ৰূহি.
পুচ্ছিতো উত্তমং নৰন্তি. পুচ্ছিতোতি পুট্ঠো পুচ্ছিতো যাচিতো অজ্ঝেসিতো পসাদিতো. উত্তমং নৰন্তি অগ্গং সেট্ঠং ৱিসিট্ঠং পামোক্খং উত্তমং পৱৰং নৰন্তি – পুচ্ছিতো উত্তমং নৰং.
তেনাহ সো নিম্মিতো –
‘‘কথংদস্সী কথংসীলো, উপসন্তোতি ৱুচ্চতি;
তং মে গোতম পব্ৰূহি, পুচ্ছিতো উত্তমং নৰ’’ন্তি.
৮৪. ৱীততণ্হো পুৰাভেদা, [ইতি ভগৱা]
পুব্বমন্তমনিস্সিতো;
ৱেমজ্ঝে নুপসঙ্খেয্যো,
তস্স নত্থি পুৰক্খতং.
ৱীততণ্হো পুৰাভেদাতি. পুৰা কাযস্স ভেদা, পুৰা অত্তভাৱস্স ভেদা, পুৰা কড়েৱৰস্স নিক্খেপা, পুৰা জীৱিতিন্দ্ৰিযস্স উপচ্ছেদা ৱীততণ্হো ৱিগততণ্হো চত্ততণ্হো ৱন্ততণ্হো মুত্ততণ্হো পহীনতণ্হো পটিনিস্সট্ঠতণ্হো, ৱীতৰাগো ৱিগতৰাগো চত্তৰাগো ৱন্তৰাগো মুত্তৰাগো পহীনৰাগো পটিনিস্সট্ঠৰাগো, নিচ্ছাতো নিব্বুতো সীতিভূতো সুখপ্পটিসংৱেদী ব্ৰহ্মভূতেন অত্তনা ৱিহৰতি.
ভগৱাতি গাৰৱাধিৱচনং. অপি চ ভগ্গৰাগোতি ভগৱা, ভগ্গদোসোতি ভগৱা, ভগ্গমোহোতি ভগৱা, ভগ্গমানোতি ভগৱা, ভগ্গদিট্ঠীতি ভগৱা, ভগ্গতণ্হোতি ভগৱা, ভগ্গকিলেসোতি ভগৱা, ভজি ৱিভজি পৱিভজি ধম্মৰতনন্তি ভগৱা, ভৱানং অন্তকৰোতি ভগৱা, ভাৱিতকাযো ভাৱিতসীলো ভাৱিতচিত্তো ভাৱিতপঞ্ঞোতি ভগৱা, ভজি ৱা ভগৱা অৰঞ্ঞৱনপত্থানি পন্তানি সেনাসনানি অপ্পসদ্দানি অপ্পনিগ্ঘোসানি ৱিজনৱাতানি মনুস্সৰাহস্সেয্যকানি পটিসল্লানসাৰুপ্পানীতি ভগৱা, ভাগী ৱা ভগৱা চীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰানন্তি ভগৱা, ভাগী ৱা ভগৱা অত্থৰসস্স ধম্মৰসস্স ৱিমুত্তিৰসস্স অধিসীলস্স অধিচিত্তস্স অধিপঞ্ঞাযাতি ভগৱা, ভাগী ৱা ভগৱা চতুন্নং ঝানানং চতুন্নং অপ্পমঞ্ঞানং চতুন্নং অৰূপসমাপত্তীনন্তি ভগৱা, ভাগী ৱা ভগৱা অট্ঠন্নং ৱিমোক্খানং অট্ঠন্নং অভিভাযতনানং নৱন্নং অনুপুব্বৱিহাৰসমাপত্তীনন্তি ভগৱা, ভাগী ৱা ভগৱা দসন্নং পঞ্ঞাভাৱনানং দসন্নং কসিণসমাপত্তীনং আনাপানস্সতিসমাধিস্স অসুভসমাপত্তিযাতি ভগৱা, ভাগী ৱা ভগৱা চতুন্নং সতিপট্ঠানানং চতুন্নং সম্মপ্পধানানং চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং পঞ্চন্নং বলানং সত্তন্নং বোজ্ঝঙ্গানং অৰিযস্স অট্ঠঙ্গিকস্স মগ্গস্সাতি ভগৱা, ভাগী ৱা ভগৱা দসন্নং তথাগতবলানং চতুন্নং ৱেসাৰজ্জানং চতুন্নং পটিসম্ভিদানং ছন্নং অভিঞ্ঞানং ছন্নং বুদ্ধধম্মানন্তি ভগৱা. ভগৱাতি নেতং নামং মাতৰা কতং, ন পিতৰা কতং, ন ভাতৰা কতং, ন ভগিনিযা কতং, ন মিত্তামচ্চেহি কতং, ন ঞাতিসালোহিতেহি কতং, ন সমণব্ৰাহ্মণেহি কতং, ন দেৱতাহি কতং; ৱিমোক্খন্তিকমেতং বুদ্ধানং ভগৱন্তানং বোধিযা মূলে সহ সব্বঞ্ঞুতঞাণস্স পটিলাভা সচ্ছিকা পঞ্ঞত্তি যদিদং ভগৱাতি – ৱীততণ্হো পুৰাভেদাতি ভগৱা.
পুব্বমন্তমনিস্সিতোতি পুব্বন্তো ৱুচ্চতি অতীতো অদ্ধা. অতীতং অদ্ধানং আৰব্ভ তণ্হা পহীনা, দিট্ঠি পটিনিস্সট্ঠা তণ্হায পহীনত্তা, দিট্ঠিযা পটিনিস্সট্ঠত্তা. এৱম্পি পুব্বমন্তমনিস্সিতো. অথ ৱা ‘‘এৱংৰূপো অহোসিং অতীতমদ্ধান’’ন্তি তত্থ নন্দিং ন সমন্নানেতি, ‘‘এৱংৱেদনো অহোসিং… এৱংসঞ্ঞো অহোসিং… এৱংসঙ্খাৰো অহোসিং… এৱংৱিঞ্ঞাণো অহোসিং অতীতমদ্ধান’’ন্তি তত্থ নন্দিং ন সমন্নানেতি. এৱম্পি পুব্বমন্তমনিস্সিতো. অথ ৱা ‘‘ইতি মে চক্খু [চক্খুং (সী. ক.)] অহোসি অতীতমদ্ধানং – ইতি ৰূপা’’তি তত্থ ন ছন্দৰাগপটিবদ্ধং হোতি ৱিঞ্ঞাণং, ন ছন্দৰাগপটিবদ্ধত্তা ৱিঞ্ঞাণস্স ন তদভিনন্দতি; ন তদভিনন্দন্তো. এৱম্পি পুব্বমন্তমনিস্সিতো. ‘‘ইতি মে সোতং অহোসি অতীতমদ্ধানং – ইতি সদ্দা’’তি, ‘‘ইতি মে ঘানং অহোসি অতীতমদ্ধানং – ইতি গন্ধা’’তি, ‘‘ইতি মে জিৱ্হা অহোসি অতীতমদ্ধানং – ইতি ৰসা’’তি, ‘‘ইতি মে কাযো অহোসি অতীতমদ্ধানং – ইতি ফোট্ঠব্বা’’তি, ‘‘ইতি মে মনো অহোসি অতীতমদ্ধানং – ইতি ধম্মা’’তি তত্থ ন ছন্দৰাগপটিবদ্ধং হোতি ৱিঞ্ঞাণং, ন ছন্দৰাগপটিবদ্ধত্তা ৱিঞ্ঞাণস্স ন তদভিনন্দতি; ন তদভিনন্দন্তো. এৱম্পি পুব্বমন্তমনিস্সিতো. অথ ৱা যানি তানি পুব্বে মাতুগামেন সদ্ধিং হসিতলপিতকীড়িতানি ন তদস্সাদেতি, ন তং নিকামেতি, ন চ তেন ৱিত্তিং আপজ্জতি. এৱম্পি পুব্বমন্তমনিস্সিতো.
ৱেমজ্ঝে নুপসঙ্খেয্যোতি. ৱেমজ্ঝং ৱুচ্চতি পচ্চুপ্পন্নো অদ্ধা. পচ্চুপ্পন্নং অদ্ধানং আৰব্ভ তণ্হা পহীনা, দিট্ঠি পটিনিস্সট্ঠা. তণ্হায পহীনত্তা, দিট্ঠিযা পটিনিস্সট্ঠত্তা ৰত্তোতি নুপসঙ্খেয্যো, দুট্ঠোতি নুপসঙ্খেয্যো, মূড়্হোতি নুপসঙ্খেয্যো, ৱিনিবদ্ধোতি নুপসঙ্খেয্যো, পৰামট্ঠোতি নুপসঙ্খেয্যো, ৱিক্খেপগতোতি নুপসঙ্খেয্যো, অনিট্ঠঙ্গতোতি নুপসঙ্খেয্যো, থামগতোতি নুপসঙ্খেয্যো; তে অভিসঙ্খাৰা পহীনা; অভিসঙ্খাৰানং পহীনত্তা গতিযা নুপসঙ্খেয্যো, নেৰযিকোতি ৱা তিৰচ্ছানযোনিকোতি ৱা পেত্তিৱিসযিকোতি ৱা মনুস্সোতি ৱা দেৱোতি ৱা ৰূপীতি ৱা অৰূপীতি ৱা সঞ্ঞীতি ৱা অসঞ্ঞীতি ৱা নেৱসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীতি ৱা. সো হেতু নত্থি পচ্চযো নত্থি কাৰণং নত্থি যেন সঙ্খং গচ্ছেয্যাতি – ৱেমজ্ঝে নুপসঙ্খেয্যো.
তস্স নত্থি পুৰক্খতন্তি. তস্সাতি অৰহতো খীণাসৱস্স. পুৰেক্খাৰাতি দ্ৱে পুৰেক্খাৰা – তণ্হাপুৰেক্খাৰো চ দিট্ঠিপুৰেক্খাৰো চ…পে… অযং তণ্হাপুৰেক্খাৰো…পে… অযং দিট্ঠিপুৰেক্খাৰো. তস্স তণ্হাপুৰেক্খাৰো পহীনো, দিট্ঠিপুৰেক্খাৰো পটিনিস্সট্ঠো. তণ্হাপুৰেক্খাৰস্স পহীনত্তা, দিট্ঠিপুৰেক্খাৰস্স পটিনিস্সট্ঠত্তা ন তণ্হং ৱা দিট্ঠিং ৱা পুৰতো কত্ৱা চৰতি, ন তণ্হাধজো ন তণ্হাকেতু ন তণ্হাধিপতেয্যো, ন দিট্ঠিধজো ন দিট্ঠিকেতু ন দিট্ঠাধিপতেয্যো, ন তণ্হায ৱা দিট্ঠিযা ৱা পৰিৱাৰিতো চৰতি. এৱম্পি তস্স নত্থি পুৰক্খতং. অথ ৱা ‘‘এৱংৰূপো সিযং অনাগতমদ্ধান’’ন্তি তত্থ নন্দিং ন সমন্নানেতি, ‘‘এৱংৱেদনো সিযং… এৱংসঞ্ঞো সিযং… এৱংসঙ্খাৰো সিযং… এৱংৱিঞ্ঞাণো সিযং অনাগতমদ্ধান’’ন্তি তত্থ নন্দিং ন সমন্নানেতি. এৱম্পি তস্স নত্থি পুৰক্খতং. অথ ৱা ‘‘ইতি মে চক্খু সিযা অনাগতমদ্ধানং – ইতি ৰূপা’’তি অপ্পটিলদ্ধস্স পটিলাভায চিত্তং ন পণিদহতি, চেতসো অপ্পণিধানপ্পচ্চযা ন তদভিনন্দতি; ন তদভিনন্দন্তো. এৱম্পি তস্স নত্থি পুৰক্খতং. ‘‘ইতি মে সোতং সিযা অনাগতমদ্ধানং – ইতি সদ্দা’’তি, ‘‘ইতি মে ঘানং সিযা অনাগতমদ্ধানং – ইতি গন্ধা’’তি, ‘‘ইতি মে জিৱ্হা সিযা অনাগতমদ্ধানং – ইতি ৰসা’’তি, ‘‘ইতি মে কাযো সিযা অনাগতমদ্ধানং – ইতি ফোট্ঠব্বা’’তি, ‘‘ইতি মে মনো সিযা অনাগতমদ্ধানং – ইতি ধম্মা’’তি অপ্পটিলদ্ধস্স পটিলাভায চিত্তং ন পণিদহতি, চেতসো অপ্পণিধানপ্পচ্চযা ন তদভিনন্দতি; ন তদভিনন্দন্তো. এৱম্পি তস্স নত্থি পুৰক্খতং. অথ ৱা ‘‘ইমিনাহং সীলেন ৱা ৱতেন ৱা তপেন ৱা ব্ৰহ্মচৰিযেন ৱা দেৱো ৱা ভৱিস্সামি দেৱঞ্ঞতৰো’’তি ৱা অপ্পটিলদ্ধস্স পটিলাভায চিত্তং ন পণিদহতি, চেতসো অপ্পণিধানপ্পচ্চযা ন তদভিনন্দতি; ন তদভিনন্দতো. এৱম্পি তস্স নত্থি পুৰক্খতং.
তেনাহ ভগৱা –
‘‘ৱীততণ্হো পুৰাভেদা, [ইতি ভগৱা]
পুব্বমন্তমনিস্সিতো;
ৱেমজ্ঝে নুপসঙ্খেয্যো,
তস্স নত্থি পুৰক্খত’’ন্তি.
৮৫. অক্কোধনো অসন্তাসী, অৱিকত্থী অকুক্কুচো;
মন্তভাণী অনুদ্ধতো, স ৱে ৱাচাযতো মুনি.
অক্কোধনো অসন্তাসীতি. অক্কোধনোতি যঞ্হি খো ৱুত্তং. অপি চ কোধো তাৱ ৱত্তব্বো. দসহাকাৰেহি কোধো জাযতি – ‘‘অনত্থং মে অচৰী’’তি কোধো জাযতি, ‘‘অনত্থং মে চৰতী’’তি কোধো জাযতি, ‘‘অনত্থং মে চৰিস্সতী’’তি কোধো জাযতি, ‘‘পিযস্স মে মনাপস্স অনত্থং অচৰি… অনত্থং চৰতি… অনত্থং চৰিস্সতী’’তি কোধো জাযতি, ‘‘অপ্পিযস্স মে অমনাপস্স অত্থং অচৰি… অত্থং চৰতি… অত্থং চৰিস্সতী’’তি কোধো জাযতি, অট্ঠানে ৱা পন কোধো জাযতি. যো এৱৰূপো চিত্তস্স আঘাতো পটিঘাতো, পটিঘং পটিৱিৰোধো, কোপো পকোপো সম্পকোপো, দোসো পদোসো সম্পদোসো, চিত্তস্স ব্যাপত্তি মনোপদোসো, কোধো কুজ্ঝনা কুজ্ঝিতত্তং, দোসো দুস্সনা দুস্সিতত্তং, ব্যাপত্তি ব্যাপজ্জনা ব্যাপজ্জিতত্তং, ৱিৰোধো পটিৱিৰোধো চণ্ডিক্কং, অসুৰোপো [অস্সুৰোপো (সী. ক.)] অনত্তমনতা চিত্তস্স – অযং ৱুচ্চতি কোধো.
অপি চ কোধস্স অধিমত্তপৰিত্ততা ৱেদিতব্বা. অত্থি কঞ্চি [কিঞ্চি (ক.)] কালং কোধো চিত্তাৱিলকৰণমত্তো হোতি, ন চ তাৱ মুখকুলানৱিকুলানো হোতি; অত্থি কঞ্চি কালং কোধো মুখকুলানৱিকুলানমত্তো হোতি, ন চ তাৱ হনুসঞ্চোপনো হোতি; অত্থি কঞ্চি কালং কোধো হনুসঞ্চোপনমত্তো হোতি, ন চ তাৱ ফৰুসৱাচং নিচ্ছাৰণো [ফৰুসৱাচনিচ্ছাৰণো (স্যা.)] হোতি; অত্থি কঞ্চি কালং কোধো ফৰুসৱাচং নিচ্ছাৰণমত্তো হোতি, ন চ তাৱ দিসাৱিদিসানুৱিলোকনো হোতি; অত্থি কঞ্চি কালং কোধো দিসাৱিদিসানুৱিলোকনমত্তো হোতি, ন চ তাৱ দণ্ডসত্থপৰামসনো হোতি; অত্থি কঞ্চি কালং কোধো দণ্ডসত্থপৰামসনমত্তো হোতি, ন চ তাৱ দণ্ডসত্থঅব্ভুক্কিৰণো হোতি; অত্থি কঞ্চি কালং কোধো দণ্ডসত্থঅব্ভুক্কিৰণমত্তো হোতি, ন চ তাৱ দণ্ডসত্থঅভিনিপাতনো হোতি; অত্থি কঞ্চি কালং কোধো দণ্ডসত্থঅভিনিপাতমত্তো হোতি, ন চ তাৱ ছিন্নৱিচ্ছিন্নকৰণো হোতি; অত্থি কঞ্চি কালং কোধো ছিন্নৱিচ্ছিন্নকৰণমত্তো হোতি, ন চ তাৱ সম্ভঞ্জনপলিভঞ্জনো হোতি; অত্থি কঞ্চি কালং কোধো সম্ভঞ্জনপলিভঞ্জনমত্তো হোতি, ন চ তাৱ অঙ্গমঙ্গঅপকড্ঢনো হোতি; অত্থি কঞ্চি কালং কোধো অঙ্গমঙ্গঅপকড্ঢনমত্তো হোতি, ন চ তাৱ জীৱিতাৱোৰোপনো [জীৱিতপনাসনো (স্যা.)] হোতি; অত্থি কঞ্চি কালং কোধো জীৱিতাৱোৰোপনমত্তো হোতি, ন চ তাৱ সব্বচাগপৰিচ্চাগায সণ্ঠিতো হোতি. যতো কোধো পৰপুগ্গলং ঘাটেত্ৱা অত্তানং ঘাটেতি, এত্তাৱতা কোধো পৰমুস্সদগতো পৰমৱেপুল্লপ্পত্তো হোতি. যস্স সো কোধো পহীনো সমুচ্ছিন্নো ৱূপসন্তো পটিপস্সদ্ধো অভব্বুপ্পত্তিকো ঞাণগ্গিনা দড্ঢো, সো ৱুচ্চতি অক্কোধনো. কোধস্স পহীনত্তা অক্কোধনো, কোধৱত্থুস্স পৰিঞ্ঞাতত্তা অক্কোধনো, কোধহেতুস্স উপচ্ছিন্নত্তা অক্কোধনোতি – অক্কোধনো.
অসন্তাসীতি ইধেকচ্চো তাসী হোতি উত্তাসী পৰিত্তাসী, সো তসতি ন উত্তসতি পৰিত্তসতি ভাযতি সন্তাসং আপজ্জতি. কুলং ৱা ন লভামি, গণং ৱা ন লভামি, আৱাসং ৱা ন লভামি, লাভং ৱা ন লভামি, যসং ৱা ন লভামি, পসংসং ৱা ন লভামি, সুখং ৱা ন লভামি, চীৱৰং ৱা ন লভামি, পিণ্ডপাতং ৱা ন লভামি, সেনাসনং ৱা ন লভামি, গিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰং ৱা ন লভামি, গিলানুপট্ঠাকং ৱা ন লভামি, অপ্পঞ্ঞাতোম্হীতি তসতি উত্তসতি পৰিত্তসতি ভাযতি সন্তাসং আপজ্জতি.
ইধ ভিক্খু অসন্তাসী হোতি অনুত্তাসী অপৰিত্তাসী; সো ন তসতি ন উত্তসতি ন পৰিত্তসতি ন ভাযতি ন সন্তাসং আপজ্জতি. কুলং ৱা ন লভামি, গণং ৱা ন লভামি, আৱাসং ৱা ন লভামি, লাভং ৱা ন লভামি, যসং ৱা ন লভামি, পসংসং ৱা ন লভামি, সুখং ৱা ন লভামি, চীৱৰং ৱা ন লভামি, পিণ্ডপাতং ৱা ন লভামি, সেনাসনং ৱা ন লভামি, গিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰং ৱা ন লভামি, গিলানুপট্ঠাকং ৱা ন লভামি, অপ্পঞ্ঞাতোম্হীতি ন তসতি ন উত্তসতি ন পৰিত্তসতি ন ভাযতি ন সন্তাসং আপজ্জতীতি – অক্কোধনো অসন্তাসী.
অৱিকত্থী অকুক্কুচোতি. ইধেকচ্চো কত্থী হোতি ৱিকত্থী, সো কত্থতি ৱিকত্থতি – অহমস্মি সীলসম্পন্নোতি ৱা ৱতসম্পন্নোতি ৱা সীলব্বতসম্পন্নোতি ৱা জাতিযা ৱা গোত্তেন ৱা কোলপুত্তিযেন ৱা ৱণ্ণপোক্খৰতায ৱা ধনেন ৱা অজ্ঝেনেন ৱা কম্মাযতনেন ৱা সিপ্পাযতনেন ৱা ৱিজ্জাট্ঠানেন ৱা সুতেন ৱা পটিভানেন ৱা অঞ্ঞতৰঞ্ঞতৰেন ৱা ৱত্থুনা. উচ্চা কুলা পব্বজিতোতি ৱা মহাকুলা পব্বজিতোতি ৱা, মহাভোগকুলা পব্বজিতোতি ৱা উড়াৰভোগকুলা পব্বজিতোতি ৱা, ঞাতো যসস্সী গহট্ঠপব্বজিতানন্তি ৱা, লাভিম্হি চীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰানন্তি ৱা, সুত্তন্তিকোতি ৱা ৱিনযধৰোতি ৱা ধম্মকথিকোতি ৱা, আৰঞ্ঞিকোতি ৱা পিণ্ডপাতিকোতি ৱা পংসুকূলিকোতি ৱা তেচীৱৰিকোতি ৱা, সপদানচাৰিকোতি ৱা খলুপচ্ছাভত্তিকোতি ৱা নেসজ্জিকোতি ৱা যথাসন্থতিকোতি ৱা, পঠমস্স ঝানস্স লাভীতি ৱা দুতিযস্স ঝানস্স লাভীতি ৱা ততিযস্স ঝানস্স লাভীতি ৱা চতুত্থস্স ঝানস্স লাভীতি ৱা, আকাসানঞ্চাযতনসমাপত্তিযা… ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসমাপত্তিযা… আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসমাপত্তিযা… নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিযা লাভীতি ৱা কত্থতি ৱিকত্থতি. এৱং ন কত্থতি ন ৱিকত্থতি, কত্থনা ৱিকত্থনা আৰতো ৱিৰতো পটিৱিৰতো নিক্খন্তো নিস্সটো ৱিপ্পমুত্তো ৱিসঞ্ঞুত্তো ৱিমৰিযাদিকতেন চেতসা ৱিহৰতীতি – অৱিকত্থী.
অকুক্কুচোতি. কুক্কুচ্চন্তি হত্থকুক্কুচ্চম্পি কুক্কুচ্চং, পাদকুক্কুচ্চম্পি কুক্কুচ্চং, হত্থপাদকুক্কুচ্চম্পি কুক্কুচ্চং, অকপ্পিযে কপ্পিযসঞ্ঞিতা কপ্পিযে অকপ্পিযসঞ্ঞিতা, ৱিকালে কালসঞ্ঞিতা কালে ৱিকালসঞ্ঞিতা, অৱজ্জে ৱজ্জসঞ্ঞিতা ৱজ্জে অৱজ্জসঞ্ঞিতা; যং এৱৰূপং কুক্কুচ্চং কুক্কুচ্চাযনা কুক্কুচ্চাযিতত্তং চেতসো ৱিপ্পটিসাৰো মনোৱিলেখো – ইদং ৱুচ্চতি কুক্কুচ্চং.
অপি চ দ্ৱীহি কাৰণেহি উপ্পজ্জতি কুক্কুচ্চং চেতসো ৱিপ্পটিসাৰো মনোৱিলেখো কতত্তা চ অকতত্তা চ. কথং কতত্তা চ অকতত্তা চ উপ্পজ্জতি কুক্কুচ্চং চেতসো ৱিপ্পটিসাৰো মনোৱিলেখো? ‘‘কতং মে কাযদুচ্চৰিতং, অকতং মে কাযসুচৰিত’’ন্তিউপ্পজ্জতি কুক্কুচ্চং চেতসো ৱিপ্পটিসাৰো মনোৱিলেখো; ‘‘কতং মে ৱচীদুচ্চৰিতং, অকতং মে ৱচীসুচৰিতং… কতং মে মনোদুচ্চৰিতং, অকতং মে মনোসুচৰিত’’ন্তি – উপ্পজ্জতি কুক্কুচ্চং চেতসো ৱিপ্পটিসাৰো মনোৱিলেখো; ‘‘কতো মে পাণাতিপাতো, অকতা মে পাণাতিপাতা ৱেৰমণী’’তি – উপ্পজ্জতি কুক্কুচ্চং চেতসো ৱিপ্পটিসাৰো মনোৱিলেখো; ‘‘কতং মে অদিন্নাদানং, অকতা মে অদিন্নাদানা ৱেৰমণী’’তি – উপ্পজ্জতি কুক্কুচ্চং চেতসো ৱিপ্পটিসাৰো মনোৱিলেখো; ‘‘কতো মে কামেসুমিচ্ছাচাৰো, অকতা মে কামেসুমিচ্ছাচাৰা ৱেৰমণী’’তি – উপ্পজ্জতি কুক্কুচ্চং চেতসো ৱিপ্পটিসাৰো মনোৱিলেখো; ‘‘কতো মে মুসাৱাদো, অকতা মে মুসাৱাদা ৱেৰমণী’’তি… ‘‘কতা মে পিসুণা ৱাচা, অকতা মে পিসুণায ৱাচায ৱেৰমণী’’তি… ‘‘কতা মে ফৰুসা ৱাচা, অকতা মে ফৰুসায ৱাচায ৱেৰমণী’’তি… ‘‘কতো মে সম্ফপ্পলাপো, অকতা মে সম্ফপ্পলাপা ৱেৰমণী’’তি… ‘‘কতা মে অভিজ্ঝা, অকতা মে অনভিজ্ঝা’’তি… ‘‘কতো মে ব্যাপাদো, অকতো মে অব্যাপাদো’’তি… ‘‘কতা মে মিচ্ছাদিট্ঠি, অকতা মে সম্মাদিট্ঠী’’তি – উপ্পজ্জতি কুক্কুচ্চং চেতসো ৱিপ্পটিসাৰো মনোৱিলেখো. এৱং কতত্তা চ অকতত্তা চ উপ্পজ্জতি কুক্কুচ্চং চেতসো ৱিপ্পটিসাৰো মনোৱিলেখো.
অথ ৱা ‘‘সীলেসুম্হি ন পৰিপূৰকাৰী’’তি – উপ্পজ্জতি কুক্কুচ্চং চেতসো ৱিপ্পটিসাৰো মনোৱিলেখো; ‘‘ইন্দ্ৰিযেসুম্হি অগুত্তদ্ৱাৰো’’তি… ‘‘ভোজনে অমত্তঞ্ঞুম্হী’’তি… ‘‘জাগৰিযং অননুযুত্তোম্হী’’তি… ‘‘ন সতিসম্পজঞ্ঞেন সমন্নাগতোম্হী’’তি… ‘‘অভাৱিতা মে চত্তাৰো সতিপট্ঠানা’’তি… ‘‘অভাৱিতা মে চত্তাৰো সম্মপ্পধানা’’তি… ‘‘অভাৱিতা মে চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা’’তি… ‘‘অভাৱিতানি মে পঞ্চিন্দ্ৰিযানী’’তি… ‘‘অভাৱিতানি মে পঞ্চ বলানী’’তি… ‘‘অভাৱিতা মে সত্ত বোজ্ঝঙ্গা’’তি… ‘‘অভাৱিতো মে অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো’’তি… ‘‘দুক্খং মে অপৰিঞ্ঞাত’’ন্তি… ‘‘সমুদযো মে অপ্পহীনো’’তি… ‘‘মগ্গো মে অভাৱিতো’’তি… ‘‘নিৰোধো মে অসচ্ছিকতো’’তি – উপ্পজ্জতি কুক্কুচ্চং চেতসো ৱিপ্পটিসাৰো মনোৱিলেখো. যস্সেতং কুক্কুচ্চং পহীনং সমুচ্ছিন্নং ৱূপসন্তং পটিপস্সদ্ধং অভব্বুপ্পত্তিকং ঞাণগ্গিনা দড্ঢং, সো ৱুচ্চতি অকুক্কুচ্চোতি – অৱিকত্থী অকুক্কুচো.
মন্তভাণী অনুদ্ধতোতি. মন্তা ৱুচ্চতি পঞ্ঞা. যা পঞ্ঞা পজাননা…পে… অমোহো ধম্মৱিচযো সম্মাদিট্ঠি. মন্তায পৰিগ্গহেত্ৱা পৰিগ্গহেত্ৱা ৱাচং ভাসতি বহুম্পি কথেন্তো বহুম্পি ভণন্তো বহুম্পি দীপযন্তো বহুম্পি ৱোহৰন্তো. দুক্কথিতং দুব্ভণিতং দুল্লপিতং দুৰুত্তং দুব্ভাসিতং ৱাচং ন ভাসতীতি – মন্তভাণী. অনুদ্ধতোতি. তত্থ কতমং উদ্ধচ্চং? যং চিত্তস্স উদ্ধচ্চং অৱূপসমো চেতসো ৱিক্খেপো ভন্তত্তং চিত্তস্স – ইদং ৱুচ্চতি উদ্ধচ্চং. যস্সেতং উদ্ধচ্চং পহীনং সমুচ্ছিন্নং ৱূপসন্তং পটিপস্সদ্ধং অভব্বুপ্পত্তিকং ঞাণগ্গিনা দড্ঢং, সো ৱুচ্চতি অনুদ্ধতোতি – মন্তভাণী অনুদ্ধতো.
স ৱে ৱাচাযতো মুনীতি. ইধ ভিক্খু মুসাৱাদং পহায মুসাৱাদা পটিৱিৰতো হোতি সচ্চৱাদী সচ্চসন্ধো থেতো পচ্চযিকো অৱিসংৱাদকো লোকস্স. পিসুণং ৱাচং পহায পিসুণায ৱাচায পটিৱিৰতো হোতি – ইতো সুত্ৱা ন অমুত্ৰ অক্খাতা ইমেসং ভেদায, অমুত্ৰ ৱা সুত্ৱা ন ইমেসং অক্খাতা অমূসং ভেদায. ইতি ভিন্নানং ৱা সন্ধাতা, সহিতানং ৱা অনুপ্পদাতা, সমগ্গাৰামো সমগ্গৰতো সমগ্গনন্দী সমগ্গকৰণিং ৱাচং ভাসিতা হোতি. ফৰুসং ৱাচং পহায ফৰুসায ৱাচায পটিৱিৰতো হোতি – যা সা ৱাচা নেলা কণ্ণসুখা পেমনীযা হদযঙ্গমা পোৰী বহুজনকন্তা বহুজনমনাপা তথাৰূপিং ৱাচং ভাসিতা হোতি. সম্ফপ্পলাপং পহায সম্ফপ্পলাপা পটিৱিৰতো হোতি – কালৱাদী ভূতৱাদী অত্থৱাদী ধম্মৱাদী ৱিনযৱাদী নিধানৱতিং ৱাচং ভাসিতা হোতি কালেন সাপদেসং পৰিযন্তৱতিং অত্থসংহিতং. চতূহি ৱচীসুচৰিতেহি সমন্নাগতো চতুদ্দোসাপগতং ৱাচং ভাসতি, বাত্তিংসায তিৰচ্ছানকথায আৰতো অস্স ৱিৰতো পটিৱিৰতো নিক্খন্তো নিস্সটো ৱিপ্পমুত্তো ৱিসঞ্ঞুত্তো ৱিমৰিযাদিকতেন চেতসা ৱিহৰতি.
দস কথাৱত্থূনি কথেসি, সেয্যথিদং – অপ্পিচ্ছকথং কথেতি, সন্তুট্ঠীকথং কথেতি, পৱিৱেককথং… অসংসগ্গকথং… ৱীৰিযাৰম্ভকথং… সীলকথং… সমাধিকথং… পঞ্ঞাকথং… ৱিমুত্তিকথং … ৱিমুত্তিঞাণদস্সনকথং… সতিপট্ঠানকথং… সম্মপ্পধানকথং… ইদ্ধিপাদকথং… ইন্দ্ৰিযকথং… বলকথং… বোজ্ঝঙ্গকথং… মগ্গকথং… ফলকথং… নিব্বানকথং কথেতি. ৱাচাযতোতি যত্তো পৰিযত্তো গুত্তো গোপিতো ৰক্খিতো ৱূপসন্তো. মুনীতি. মোনং ৱুচ্চতি ঞাণং. যা পঞ্ঞা পজাননা…পে… অমোহো ধম্মৱিচযো সম্মাদিট্ঠি…পে… সঙ্গজালমতিচ্চ সো মুনীতি – স ৱে ৱাচাযতো মুনি.
তেনাহ ভগৱা –
‘‘অক্কোধনো অসন্তাসী, অৱিকত্থী অকুক্কুচো;
মন্তভাণী অনুদ্ধতো, স ৱে ৱাচাযতো মুনী’’তি.
৮৬. নিৰাসত্তি অনাগতে, অতীতং নানুসোচতি;
ৱিৱেকদস্সী ফস্সেসু, দিট্ঠীসু চ ন নীযতি.
নিৰাসত্তি অনাগতেতি. আসত্তি ৱুচ্চতি তণ্হা. যো ৰাগো সাৰাগো…পে… অভিজ্ঝা লোভো অকুসলমূলং. যস্সেসা আসত্তি তণ্হা পহীনা সমুচ্ছিন্না ৱূপসন্তা পটিপস্সদ্ধা অভব্বুপ্পত্তিকা ঞাণগ্গিনা দড্ঢাতি. এৱম্পি নিৰাসত্তি অনাগতে. অথ ৱা ‘‘এৱংৰূপো সিযং অনাগতমদ্ধান’’ন্তি তত্থ নন্দিং ন সমন্নানেতি, ‘‘এৱংৱেদনো সিযং… এৱংসঞ্ঞো সিযং… এৱংসঙ্খাৰো সিযং… এৱংৱিঞ্ঞাণো সিযং অনাগতমদ্ধান’’ন্তি তত্থ নন্দিং ন সমন্নানেতি. এৱম্পি নিৰাসত্তি অনাগতে. অথ ৱা ‘‘ইতি মে চক্খু সিযা অনাগতমদ্ধানং – ইতি ৰূপা’’তি অপ্পটিলদ্ধস্স পটিলাভায চিত্তং ন পণিদহতি, চেতসো অপ্পণিধানপ্পচ্চযা ন তদভিনন্দতি; ন তদভিনন্দন্তো. এৱম্পি নিৰাসত্তি অনাগতে. ‘‘ইতি মে সোতং সিযা অনাগতমদ্ধানং – ইতি সদ্দা’’তি…পে… ‘‘ইতি মে মনো সিযা অনাগতমদ্ধানং – ইতি ধম্মা’’তি অপ্পটিলদ্ধস্স পটিলাভায চিত্তং ন পণিদহতি, চেতসো অপ্পণিধানপ্পচ্চযা ন তদভিনন্দতি; ন তদভিনন্দন্তো. এৱম্পি নিৰাসত্তি অনাগতে. অথ ৱা ‘‘ইমিনাহং সীলেন ৱা ৱতেন ৱা তপেন ৱা ব্ৰহ্মচৰিযেন ৱা দেৱো ৱা ভৱিস্সামি দেৱঞ্ঞতৰো ৱা’’তি অপ্পটিলদ্ধস্স পটিলাভায চিত্তং ন পণিদহতি, চেতসো অপ্পণিধানপ্পচ্চযা ন তদভিনন্দতি; ন তদভিনন্দন্তো. এৱম্পি নিৰাসত্তি অনাগতে.
অতীতং নানুসোচতীতি. ৱিপৰিণতং ৱা ৱত্থুং ন সোচতি, ৱিপৰিণতস্মিং ৱা ৱত্থুস্মিং ন সোচতি, ‘‘চক্খু মে ৱিপৰিণত’’ন্তি ন সোচতি, ‘‘সোতং মে… ঘানং মে… জিৱ্হা মে… কাযো মে… ৰূপা মে… সদ্দা মে… গন্ধা মে… ৰসা মে… ফোট্ঠব্বা মে… কুলং মে… গণো মে… আৱাসো মে… লাভো মে… যসো মে… পসংসা মে… সুখং মে… চীৱৰং মে… পিণ্ডপাতো মে… সেনাসনং মে… গিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰো মে… মাতা মে… পিতা মে… ভাতা মে… ভগিনী মে… পুত্তো মে… ধীতা মে… মিত্তা মে… অমচ্চা মে… ঞাতকা মে… সালোহিতা মে ৱিপৰিণতা’’তি ন সোচতি ন কিলমতি ন পৰিদেৱতি ন উৰত্তাড়িং কন্দতি ন সম্মোহং আপজ্জতীতি – অতীতং নানুসোচতি.
ৱিৱেকদস্সী ফস্সেসূতি. চক্খুসম্ফস্সো সোতসম্ফস্সো ঘানসম্ফস্সো জিৱ্হাসম্ফস্সো কাযসম্ফস্সো মনোসম্ফস্সো, অধিৱচনসম্ফস্সো পটিঘসম্ফস্সো, সুখৱেদনীযো ফস্সো দুক্খৱেদনীযো ফস্সো অদুক্খমসুখৱেদনীযো ফস্সো, কুসলো ফস্সো অকুসলো ফস্সো অব্যাকতো ফস্সো, কামাৱচৰো ফস্সো ৰূপাৱচৰো ফস্সো অৰূপাৱচৰো ফস্সো, সুঞ্ঞতো ফস্সো অনিমিত্তো ফস্সো অপ্পণিহিতো ফস্সো, লোকিযো ফস্সো লোকুত্তৰো ফস্সো, অতীতো ফস্সো অনাগতো ফস্সো পচ্চুপ্পন্নো ফস্সো; যো এৱৰূপো ফস্সো ফুসনা সম্ফুসনা সম্ফুসিতত্তং – অযং ৱুচ্চতি ফস্সো.
ৱিৱেকদস্সী ফস্সেসূতি. চক্খুসম্ফস্সং ৱিৱিত্তং পস্সতি অত্তেন ৱা অত্তনিযেন ৱা নিচ্চেন ৱা ধুৱেন ৱা সস্সতেন ৱা অৱিপৰিণামধম্মেন ৱা, সোতসম্ফস্সং ৱিৱিত্তং পস্সতি… ঘানসম্ফস্সং ৱিৱিত্তং পস্সতি… জিৱ্হাসম্ফস্সং ৱিৱিত্তং পস্সতি… কাযসম্ফস্সং ৱিৱিত্তং পস্সতি… মনোসম্ফস্সং ৱিৱিত্তং পস্সতি… অধিৱচনসম্ফস্সং ৱিৱিত্তং পস্সতি… পটিঘসম্ফস্সং ৱিৱিত্তং পস্সতি… সুখৱেদনীযং ফস্সং… দুক্খৱেদনীযং ফস্সং… অদুক্খমসুখৱেদনীযং ফস্সং… কুসলং ফস্সং… অকুসলং ফস্সং… অব্যাকতং ফস্সং… কামাৱচৰং ফস্সং… ৰূপাৱচৰং ফস্সং… অৰূপাৱচৰং ফস্সং… লোকিযং ফস্সং ৱিৱিত্তং পস্সতি অত্তেন ৱা অত্তনিযেন ৱা নিচ্চেন ৱা ধুৱেন ৱা সস্সতেন ৱা অৱিপৰিণামধম্মেন ৱা.
অথ ৱা অতীতং ফস্সং অনাগতেহি চ পচ্চুপ্পন্নেহি চ ফস্সেহি ৱিৱিত্তং পস্সতি, অনাগতং ফস্সং অতীতেহি চ পচ্চুপ্পন্নেহি চ ফস্সেহি ৱিৱিত্তং পস্সতি, পচ্চুপ্পন্নং ফস্সং অতীতেহি চ অনাগতেহি চ ফস্সেহি ৱিৱিত্তং পস্সতি. অথ ৱা যে তে ফস্সা অৰিযা অনাসৱা লোকুত্তৰা সুঞ্ঞতপটিসঞ্ঞুত্তা, তে ফস্সে ৱিৱিত্তে পস্সতি ৰাগেন দোসেন মোহেন কোধেন উপনাহেন মক্খেন পড়াসেন ইস্সায মচ্ছৰিযেন মাযায সাঠেয্যেন থম্ভেন সাৰম্ভেন মানেন অতিমানেন মদেন পমাদেন সব্বকিলেসেহি সব্বদুচ্চৰিতেহি সব্বদৰথেহি সব্বপৰিড়াহেহি সব্বসন্তাপেহি সব্বাকুসলাভিসঙ্খাৰেহি ৱিৱিত্তে পস্সতীতি – ৱিৱেকদস্সী ফস্সেসু.
দিট্ঠীসু চ ন নীযতীতি. তস্স দ্ৱাসট্ঠি দিট্ঠিগতানি পহীনানি সমুচ্ছিন্নানি ৱূপসন্তানি পটিপস্সদ্ধানি অভব্বুপ্পত্তিকানি ঞাণগ্গিনা দড্ঢানি. সো দিট্ঠিযা ন যাযতি ন নীযতি ন ৱুয্হতি ন সংহৰীযতি; নপি তং দিট্ঠিগতং সাৰতো পচ্চেতি ন পচ্চাগচ্ছতীতি – দিট্ঠীসু চ ন নীযতি.
তেনাহ ভগৱা –
‘‘নিৰাসত্তি অনাগতে, অতীতং নানুসোচতি;
ৱিৱেকদস্সী ফস্সেসু, দিট্ঠীসু চ ন নীযতী’’তি.
৮৭. পতিলীনো অকুহকো, অপিহালু অমচ্ছৰী;
অপ্পগব্ভো অজেগুচ্ছো, পেসুণেয্যে চ নো যুতো.
পতিলীনো অকুহকোতি. পতিলীনোতি ৰাগস্স পহীনত্তা পতিলীনো, দোসস্স পহীনত্তা পতিলীনো, মোহস্স পহীনত্তা পতিলীনো, কোধস্স… উপনাহস্স … মক্খস্স… পড়াসস্স… ইস্সায… মচ্ছৰিযস্স…পে… সব্বাকুসলাভিসঙ্খাৰানং পহীনত্তা পতিলীনো. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা – ‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু পতিলীনো হোতি? ইমস্স, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো অস্মিমানো পহীনো হোতি উচ্ছিন্নমূলো তালাৱত্থুকতো অনভাৱংকতো আযতিং অনুপ্পাদধম্মো. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু পতিলীনো হোতী’’তি – পতিলীনো.
অকুহকোতি তীণি কুহনৱত্থূনি – পচ্চযপটিসেৱনসঙ্খাতং কুহনৱত্থু, ইৰিযাপথসঙ্খাতং কুহনৱত্থু, সামন্তজপ্পনসঙ্খাতং কুহনৱত্থু.
কতমং পচ্চযপটিসেৱনসঙ্খাতং কুহনৱত্থু? ইধ গহপতিকা ভিক্খুং নিমন্তেন্তি চীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰেহি. সো পাপিচ্ছো ইচ্ছাপকতো অত্থিকো চীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰানং ভিয্যোকম্যতং উপাদায চীৱৰং পচ্চক্খাতি, পিণ্ডপাতং পচ্চক্খাতি, সেনাসনং পচ্চক্খাতি, গিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰং পচ্চক্খাতি. সো এৱমাহ – ‘‘কিং সমণস্স মহগ্ঘেন চীৱৰেন! এতং সাৰুপ্পং যং সমণো সুসানা ৱা সঙ্কাৰকূটা ৱা পাপণিকা ৱা নন্তকানি উচ্চিনিত্ৱা সঙ্ঘাটিং কত্ৱা ধাৰেয্য. কিং সমণস্স মহগ্ঘেন পিণ্ডপাতেন! এতং সাৰুপ্পং যং সমণো উঞ্ছাচৰিযায পিণ্ডিযালোপেন জীৱিকং কপ্পেয্য. কিং সমণস্স মহগ্ঘেন সেনাসনেন! এতং সাৰুপ্পং যং সমণো ৰুক্খমূলিকো ৱা অস্স সোসানিকো ৱা অব্ভোকাসিকো ৱা. কিং সমণস্স মহগ্ঘেন গিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰেন! এতং সাৰুপ্পং যং সমণো পূতিমুত্তেন ৱা হৰিতকীখণ্ডেন ৱা ওসধং কৰেয্যা’’তি. তদুপাদায লূখং চীৱৰং ধাৰেতি, লূখং পিণ্ডপাতং পৰিভুঞ্জতি, লূখং সেনাসনং পটিসেৱতি, লূখং গিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰং পটিসেৱতি. তমেনং গহপতিকা এৱং জানন্তি – ‘‘অযং সমণো অপ্পিচ্ছো সন্তুট্ঠো পৱিৱিত্তো অসংসট্ঠো আৰদ্ধৱীৰিযো ধুতৱাদো’’তি ভিয্যো ভিয্যো নিমন্তেন্তি চীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰেহি. সো এৱমাহ – ‘‘তিণ্ণং সম্মুখীভাৱা সদ্ধো কুলপুত্তো বহুং পুঞ্ঞং পসৱতি. সদ্ধায সম্মুখীভাৱা সদ্ধো কুলপুত্তো বহুং পুঞ্ঞং পসৱতি, দেয্যধম্মস্স সম্মুখীভাৱা সদ্ধো কুলপুত্তো বহুং পুঞ্ঞং পসৱতি, দক্খিণেয্যানং সম্মুখীভাৱা সদ্ধো কুলপুত্তো বহুং পুঞ্ঞং পসৱতি. ‘তুম্হাকঞ্চেৱাযং সদ্ধা অত্থি, দেয্যধম্মো চ সংৱিজ্জতি, অহঞ্চ পটিগ্গাহকো. সচেহং ন পটিগ্গহেস্সামি, এৱং তুম্হে পুঞ্ঞেন পৰিবাহিৰা ভৱিস্সন্তি. ন ময্হং ইমিনা অত্থো. অপি চ তুম্হাকংযেৱ অনুকম্পায পটিগ্গণ্হামী’’’তি. তদুপাদায বহুম্পি চীৱৰং পটিগ্গণ্হাতি, বহুম্পি পিণ্ডপাতং পটিগ্গণ্হাতি, বহুম্পি গিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰং পটিগ্গণ্হাতি. যা এৱৰূপা ভাকুটিকা ভাকুটিযং কুহনা কুহাযনা কুহিতত্তং – ইদং পচ্চযপটিসেৱনসঙ্খাতং কুহনৱত্থু.
কতমং ইৰিযাপথসঙ্খাতং কুহনৱত্থু? ইধেকচ্চো পাপিচ্ছো ইচ্ছাপকতো সম্ভাৱনাধিপ্পাযো, ‘‘এৱং মং জনো সম্ভাৱেস্সতী’’তি, গমনং সণ্ঠপেতি ঠানং সণ্ঠপেতি নিসজ্জং সণ্ঠপেতি সযনং সণ্ঠপেতি, পণিধায গচ্ছতি পণিধায তিট্ঠতি পণিধায নিসীদতি পণিধায সেয্যং কপ্পেতি, সমাহিতো ৱিয গচ্ছতি সমাহিতো ৱিয তিট্ঠতি সমাহিতো ৱিয নিসীদতি সমাহিতো ৱিয সেয্যং কপ্পেতি, আপাথকজ্ঝাযীৱ হোতি. যা এৱৰূপা ইৰিযাপথস্স ঠপনা আঠপনা [অট্ঠপনা (সী.)] সণ্ঠপনা ভাকুটিকা ভাকুটিযং কুহনা কুহাযনা কুহিতত্তং – ইদং ইৰিযাপথসঙ্খাতং কুহনৱত্থু.
কতমং সামন্তজপ্পনসঙ্খাতং কুহনৱত্থু? ইধেকচ্চো পাপিচ্ছো ইচ্ছাপকতো সম্ভাৱনাধিপ্পাযো, ‘‘এৱং মং জনো সম্ভাৱেস্সতী’’তি, অৰিযধম্মসন্নিস্সিতং ৱাচং ভাসতি. ‘‘যো এৱৰূপং চীৱৰং ধাৰেতি সো সমণো মহেসক্খো’’তি ভণতি; ‘‘যো এৱৰূপং পত্তং ধাৰেতি… লোহথালকং ধাৰেতি… ধম্মকৰণং ধাৰেতি… পৰিসাৱনং ধাৰেতি… কুঞ্চিকং ধাৰেতি… উপাহনং ধাৰেতি… কাযবন্ধনং ধাৰেতি… আযোগং ধাৰেতি সো সমণো মহেসক্খো’’তি ভণতি; ‘‘যস্স এৱৰূপো উপজ্ঝাযো সো সমণো মহেসক্খো’’তি ভণতি; ‘‘যস্স এৱৰূপো আচৰিযো… এৱৰূপা সমানুপজ্ঝাযকা… সমানাচৰিযকা… মিত্তা… সন্দিট্ঠা… সম্ভত্তা… সহাযা সো সমণো মহেসক্খো’’তি ভণতি; ‘‘যো এৱৰূপে ৱিহাৰে ৱসতি সো সমণো মহেসক্খো’’তি ভণতি; ‘‘যো এৱৰূপে অড্ঢযোগে ৱসতি… পাসাদে ৱসতি… হম্মিযে ৱসতি… গুহাযং ৱসতি… লেণে ৱসতি… কুটিযা ৱসতি… কূটাগাৰে ৱসতি… অট্টে ৱসতি … মাড়ে ৱসতি… উদ্দণ্ডে ৱসতি… উপট্ঠানসালাযং ৱসতি… মণ্ডপে ৱসতি… ৰুক্খমূলে ৱসতি, সো সমণো মহেসক্খো’’তি ভণতি.
অথ ৱা কোৰজিককোৰজিকো [কোৰঞ্জিককোৰঞ্জিকো (সী.)] ভাকুটিকভাকুটিকো কুহককুহকো লপকলপকো মুখসম্ভাৱিকো, ‘‘অযং সমণো ইমাসং এৱৰূপানং সন্তানং ৱিহাৰসমাপত্তীনং লাভী’’তি তাদিসং গম্ভীৰং গূড়্হং নিপুণং পটিচ্ছন্নং লোকুত্তৰং সুঞ্ঞতাপটিসংযুত্তং কথং কথেসি. যা এৱৰূপা ভাকুটিকা ভাকুটিযং কুহনা কুহাযনা কুহিতত্তং – ইদং সামন্তজপ্পনসঙ্খাতং কুহনৱত্থু. যস্সিমানি তীণি কুহনৱত্থূনি পহীনানি সমুচ্ছিন্নানি ৱূপসন্তানি পটিপস্সদ্ধানি অভব্বুপ্পত্তিকানি ঞাণগ্গিনা দড্ঢানি, সো ৱুচ্চতি অকুহকোতি – পতিলীনো অকুহকো.
অপিহালু অমচ্ছৰীতি. পিহা ৱুচ্চতি তণ্হা. যো ৰাগো সাৰাগো…পে… অভিজ্ঝা লোভো অকুসলমূলং. যস্সেসা পিহা তণ্হা পহীনা সমুচ্ছিন্না ৱূপসন্তা পটিপস্সদ্ধা অভব্বুপ্পত্তিকা ঞাণগ্গিনা দড্ঢা, সো ৱুচ্চতি অপিহালু. সো ৰূপে ন পিহেতি, সদ্দে… গন্ধে… ৰসে… ফোট্ঠব্বে… কুলং… গণং… আৱাসং… লাভং… যসং… পসংসং… সুখং… চীৱৰং… পিণ্ডপাতং… সেনাসনং… গিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰং… কামধাতুং… ৰূপধাতুং… অৰূপধাতুং… কামভৱং… ৰূপভৱং… অৰূপভৱং… সঞ্ঞাভৱং… অসঞ্ঞাভৱং … নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাভৱং… একৱোকাৰভৱং… চতুৱোকাৰভৱং… পঞ্চৱোকাৰভৱং… অতীতং… অনাগতং… পচ্চুপ্পন্নং… দিট্ঠসুতমুতৱিঞ্ঞাতব্বে ধম্মে ন পিহেতি ন ইচ্ছতি ন সাদিযতি ন পত্থেতি নাভিজপ্পতীতি – অপিহালু. অমচ্ছৰীতি পঞ্চ মচ্ছৰিযানি – আৱাসমচ্ছৰিযং, কুলমচ্ছৰিযং, লাভমচ্ছৰিযং, ৱণ্ণমচ্ছৰিযং, ধম্মমচ্ছৰিযং. যং এৱৰূপং মচ্ছৰং মচ্ছৰাযনা মচ্ছৰাযিতত্তং ৱেৱিচ্ছং কদৰিযং কটুকঞ্চুকতা অগ্গহিতত্তং চিত্তস্স – ইদং ৱুচ্চতি মচ্ছৰিযং. অপি চ খন্ধমচ্ছৰিযম্পি মচ্ছৰিযং, ধাতুমচ্ছৰিযম্পি মচ্ছৰিযং, আযতনমচ্ছৰিযম্পি মচ্ছৰিযং গাহো – ইদং ৱুচ্চতি মচ্ছৰিযং. যস্সেতং মচ্ছৰিযং পহীনং সমুচ্ছিন্নং ৱূপসন্তং পটিপস্সদ্ধং অভব্বুপ্পত্তিকং ঞাণগ্গিনা দড্ঢং, সো ৱুচ্চতি অমচ্ছৰীতি – অপিহালু অমচ্ছৰী.
অপ্পগব্ভো অজেগুচ্ছোতি. পাগব্ভিযন্তি তীণি পাগব্ভিযানি – কাযিকং পাগব্ভিযং, ৱাচসিকং পাগব্ভিযং, চেতসিকং পাগব্ভিযং. কতমং কাযিকং পাগব্ভিযং? ইধেকচ্চো সঙ্ঘগতোপি কাযিকং পাগব্ভিযং দস্সেতি, গণগতোপি কাযিকং পাগব্ভিযং দস্সেতি, ভোজনসালাযম্পি কাযিকং পাগব্ভিযং দস্সেতি, জন্তাঘৰেপি কাযিকং পাগব্ভিযং দস্সেতি, উদকতিত্থেপি কাযিকং পাগব্ভিযং দস্সেতি, অন্তৰঘৰং পৱিসন্তোপি কাযিকং পাগব্ভিযং দস্সেতি, অন্তৰঘৰং পৱিট্ঠোপি কাযিকং পাগব্ভিযং দস্সেতি.
কথং সঙ্ঘগতো কাযিকং পাগব্ভিযং দস্সেতি? ইধেকচ্চো সঙ্ঘগতো অচিত্তীকাৰকতো [অচিত্তিকাৰকতো (স্যা. ক.)] থেৰে ভিক্খূ ঘট্টযন্তোপি তিট্ঠতি, ঘট্টযন্তোপি নিসীদতি, পুৰতোপি তিট্ঠতি, পুৰতোপি নিসীদতি, উচ্চেপি আসনে নিসীদতি, সসীসং পাৰুপিত্ৱাপি নিসীদতি, ঠিতকোপি ভণতি, বাহাৱিক্খেপকোপি ভণতি. এৱং সঙ্ঘগতো কাযিকং পাগব্ভিযং দস্সেতি.
কথং গণগতো কাযিকং পাগব্ভিযং দস্সেতি? ইধেকচ্চো গণগতো অচিত্তীকাৰকতো থেৰানং ভিক্খূনং অনুপাহনানং চঙ্কমন্তানং সউপাহনো চঙ্কমতি, নীচে চঙ্কমে চঙ্কমন্তানং উচ্চে চঙ্কমে চঙ্কমতি, ছমায চঙ্কমন্তানং চঙ্কমে চঙ্কমতি, ঘট্টযন্তোপি তিট্ঠতি, ঘট্টযন্তোপি নিসীদতি, পুৰতোপি তিট্ঠতি, পুৰতোপি নিসীদতি, উচ্চেপি আসনে নিসীদতি, সসীসং পাৰুপিত্ৱা নিসীদতি, ঠিতকোপি ভণতি, বাহাৱিক্খেপকোপি ভণতি. এৱং গণগতো কাযিকং পাগব্ভিযং দস্সেতি.
কথং ভোজনসালাযং কাযিকং পাগব্ভিযং দস্সেতি? ইধেকচ্চো ভোজনসালাযং অচিত্তীকাৰকতো থেৰে ভিক্খূ অনুপখজ্জ নিসীদতি, নৱেপি ভিক্খূ আসনেন পটিবাহতি, ঘট্টযন্তোপি তিট্ঠতি, ঘট্টযন্তোপি নিসীদতি, পুৰতোপি তিট্ঠতি, পুৰতোপি নিসীদতি, উচ্চেপি আসনে নিসীদতি, সসীসং পাৰুপিত্ৱাপি নিসীদতি, ঠিতকোপি ভণতি, বাহাৱিক্খেপকোপি ভণতি. এৱং ভোজনসালাযং কাযিকং পাগব্ভিযং দস্সেতি.
কথং জন্তাঘৰে কাযিকং পাগব্ভিযং দস্সেতি? ইধেকচ্চো জন্তাঘৰে অচিত্তীকাৰকতো থেৰে ভিক্খূ ঘট্টযন্তোপি তিট্ঠতি, ঘট্টযন্তোপি নিসীদতি, পুৰতোপি তিট্ঠতি, পুৰতোপি নিসীদতি, উচ্চেপি আসনে নিসীদতি, অনাপুচ্ছম্পি অনজ্ঝিট্ঠোপি কট্ঠং পক্খিপতি, দ্ৱাৰম্পি পিদহতি, বাহাৱিক্খেপকোপি ভণতি. এৱং জন্তাঘৰে কাযিকং পাগব্ভিযং দস্সেতি.
কথং উদকতিত্থে কাযিকং পাগব্ভিযং দস্সেতি? ইধেকচ্চো উদকতিত্থে অচিত্তীকাৰকতো থেৰে ভিক্খূ ঘট্টযন্তোপি ওতৰতি, পুৰতোপি ওতৰতি, ঘট্টযন্তোপি ন্হাযতি [নহাযতি (সী.)], পুৰতোপি ন্হাযতি, উপৰিতোপি ন্হাযতি, ঘট্টযন্তোপি উত্তৰতি, পুৰতোপি উত্তৰতি, উপৰিতোপি উত্তৰতি. এৱং উদকতিত্থে কাযিকং পাগব্ভিযং দস্সেতি.
কথং অন্তৰঘৰং পৱিসন্তো কাযিকং পাগব্ভিযং দস্সেতি? ইধেকচ্চো অন্তৰঘৰং পৱিসন্তো অচিত্তীকাৰকতো থেৰে ভিক্খূ ঘট্টযন্তোপি গচ্ছতি, পুৰতোপি গচ্ছতি, ৱোক্কম্মাপি থেৰানং ভিক্খূনং পুৰতো পুৰতো গচ্ছতি. এৱং অন্তৰঘৰং পৱিসন্তো কাযিকং পাগব্ভিযং দস্সেতি.
কথং অন্তৰঘৰং পৱিট্ঠো কাযিকং পাগব্ভিযং দস্সেতি? ইধেকচ্চো অন্তৰঘৰং পৱিট্ঠো, ‘‘ন পৱিস [পৱিসথ (সী.) এৱমঞ্ঞেসু পদদ্ৱযেসুপি], ভন্তে’’তি ৱুচ্চমানো পৱিসতি, ‘‘ন তিট্ঠ, ভন্তে’’তি ৱুচ্চমানো তিট্ঠতি, ‘‘ন নিসীদ, ভন্তে’’তি ৱুচ্চমানো নিসীদতি, অনোকাসম্পি পৱিসতি, অনোকাসেপি তিট্ঠতি, অনোকাসেপি নিসীদতি, যানিপি তানি হোন্তি কুলানং ওৱৰকানি গূড়্হানি চ পটিচ্ছন্নানি চ. যত্থ কুলিত্থিযো কুলধীতৰো কুলসুণ্হাযো কুলকুমাৰিযো নিসীদন্তি, তত্থপি সহসা পৱিসতি কুমাৰকস্সপি সিৰং পৰামসতি. এৱং অন্তৰঘৰং পৱিট্ঠো কাযিকং পাগব্ভিযং দস্সেতি – ইদং কাযিকং পাগব্ভিযং দস্সেতি.
কতমং ৱাচসিকং পাগব্ভিযং দস্সেতি? ইধেকচ্চো সঙ্ঘগতোপি ৱাচসিকং পাগব্ভিযং দস্সেতি, গণগতোপি ৱাচসিকং পাগব্ভিযং দস্সেতি, অন্তৰঘৰং পৱিট্ঠোপি ৱাচসিকং পাগব্ভিযং দস্সেতি.
কথং সঙ্ঘগতো ৱাচসিকং পাগব্ভিযং দস্সেতি? ইধেকচ্চো সঙ্ঘগতো অচিত্তীকাৰকতো থেৰে ভিক্খূ অনাপুচ্ছং ৱা অনজ্ঝিট্ঠো ৱা আৰামগতানং ভিক্খূনং ধম্মং ভণতি, পঞ্হং ৱিসজ্জেতি, পাতিমোক্খং উদ্দিসতি, ঠিতকোপি ভণতি, বাহাৱিক্খেপকোপি ভণতি. এৱং সঙ্ঘগতো ৱাচসিকং পাগব্ভিযং দস্সেতি.
কথং গণগতো ৱাচসিকং পাগব্ভিযং দস্সেতি? ইধেকচ্চো গণগতো অচিত্তীকাৰকতো থেৰে ভিক্খূ অনাপুচ্ছং ৱা অনজ্ঝিট্ঠো ৱা আৰামগতানং ভিক্খূনং ধম্মং ভণতি, পঞ্হং ৱিসজ্জেতি, ঠিতকোপি ভণতি, বাহাৱিক্খেপকোপি ভণতি. আৰামগতানং ভিক্খুনীনং উপাসকানং উপাসিকানং ধম্মং ভণতি, পঞ্হং ৱিসজ্জেতি, ঠিতকোপি ভণতি, বাহাৱিক্খেপকোপি ভণতি. এৱং গণগতো ৱাচসিকং পাগব্ভিযং দস্সেতি.
কথং অন্তৰঘৰং পৱিট্ঠো ৱাচসিকং পাগব্ভিযং দস্সেতি? ইধেকচ্চো অন্তৰঘৰং পৱিট্ঠো ইত্থিং ৱা কুমাৰিং ৱা এৱমাহ – ‘‘ইত্থংনামে ইত্থংগোত্তে কিং অত্থি? যাগু অত্থি, ভত্তং অত্থি, খাদনীযং অত্থি. কিং পিৱিস্সাম, কিং ভুঞ্জিস্সাম, কিং খাদিস্সাম? কিং ৱা অত্থি, কিং ৱা মে দস্সথা’’তি ৱিপ্পলপতি, যা এৱৰূপা ৱাচা পলাপো ৱিপ্পলাপো লালপ্পো লালপ্পনা লালপ্পিতত্তং. এৱং অন্তৰঘৰং পৱিট্ঠো ৱাচসিকং পাগব্ভিযং দস্সেতি – ইদং ৱাচসিকং পাগব্ভিযং.
কতমং চেতসিকং পাগব্ভিযং? ইধেকচ্চো ন উচ্চা কুলা পব্বজিতো সমানো উচ্চা কুলা পব্বজিতেন সদ্ধিং সদিসং অত্তানং দহতি চিত্তেন, ন মহাকুলা পব্বজিতো সমানো মহাকুলা পব্বজিতেন সদ্ধিং সদিসং অত্তানং দহতি চিত্তেন, ন মহাভোগকুলা পব্বজিতো সমানো মহাভোগকুলা পব্বজিতেন সদ্ধিং সদিসং অত্তানং দহতি চিত্তেন, ন উড়াৰভোগকুলা পব্বজিতো সমানো… ন সুত্তন্তিকো সমানো সুত্তন্তিকেন সদ্ধিং সদিসং অত্তানং দহতি চিত্তেন, ন ৱিনযধৰো সমানো… ন ধম্মকথিকো সমানো… ন আৰঞ্ঞিকো সমানো… ন পিণ্ডপাতিকো সমানো… ন পংসুকূলিকো সমানো… ন তেচীৱৰিকো সমানো… ন সপদানচাৰিকো সমানো… ন খলুপচ্ছাভত্তিকো সমানো… ন নেসজ্জিকো সমানো… ন যথাসন্থতিকো সমানো… ন পঠমস্স ঝানস্স লাভী সমানো পঠমস্স ঝানস্স লাভিনা সদ্ধিং সদিসং অত্তানং দহতি চিত্তেন…পে… ন নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিযা লাভী সমানো নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিযা লাভিনা সদ্ধিং সদিসং অত্তানং দহতি চিত্তেন – ইদং চেতসিকং পাগব্ভিযং. যস্সিমানি তীণি পাগব্ভিযানি পহীনানি সমুচ্ছিন্নানি ৱূপসন্তানি পটিপস্সদ্ধানি অভব্বুপ্পত্তিকানি ঞাণগ্গিনা দড্ঢানি, সো ৱুচ্চতি অপ্পগব্ভোতি – অপ্পগব্ভো.
অজেগুচ্ছোতি. অত্থি পুগ্গলো জেগুচ্ছো, অত্থি অজেগুচ্ছো. কতমো চ পুগ্গলো জেগুচ্ছো? ইধেকচ্চো পুগ্গলো দুস্সীলো হোতি পাপধম্মো অসুচিসঙ্কস্সৰসমাচাৰো পটিচ্ছন্নকম্মন্তো অস্সমণো সমণপটিঞ্ঞো অব্ৰহ্মচাৰী ব্ৰহ্মচাৰিপটিঞ্ঞো অন্তোপূতি অৱস্সুতো কসম্বুজাতো – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো জেগুচ্ছো. অথ ৱা কোধনো হোতি উপাযাসবহুলো, অপ্পম্পি ৱুত্তো সমানো অভিসজ্জতি কুপ্পতি ব্যাপজ্জতি পতিট্ঠীযতি, কোপঞ্চ দোসঞ্চ অপ্পচ্চযঞ্চ পাতুকৰোতি – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো জেগুচ্ছো. অথ ৱা কোধনো হোতি উপনাহী, মক্খী হোতি পড়াসী, ইস্সুকী হোতি মচ্ছৰী, সঠো হোতি মাযাৱী, থদ্ধো হোতি অতিমানী, পাপিচ্ছো হোতি মিচ্ছাদিট্ঠি [মিচ্ছাদিট্ঠী (সী.)], সন্দিট্ঠিপৰামাসী হোতি আদানগ্গাহী দুপ্পটিনিস্সগ্গী – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো জেগুচ্ছো.
কতমো চ পুগ্গলো অজেগুচ্ছো? ইধ ভিক্খু সীলৱা হোতি পাতিমোক্খসংৱৰসংৱুতো ৱিহৰতি আচাৰগোচৰসম্পন্নো অণুমত্তেসু ৱজ্জেসু ভযদস্সাৱী, সমাদায সিক্খতি সিক্খাপদেসু – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো অজেগুচ্ছো. অথ ৱা অক্কোধনো হোতি অনুপাযাসবহুলো, বহুম্পি ৱুত্তো সমানো ন অভিসজ্জতি ন কুপ্পতি ন ব্যাপজ্জতি ন পতিট্ঠীযতি, ন কোপঞ্চ দোসঞ্চ অপ্পচ্চযঞ্চ পাতুকৰোতি – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো অজেগুচ্ছো. অথ ৱা অক্কোধনো হোতি অনুপনাহী, অমক্খী হোতি অপড়াসী, অনিস্সুকী হোতি অমচ্ছৰী, অসঠো হোতি অমাযাৱী, অথদ্ধো হোতি অনতিমানী, ন পাপিচ্ছো হোতি ন মিচ্ছাদিট্ঠি, অসন্দিট্ঠিপৰামাসী হোতি অনাদানগ্গাহী সুপ্পটিনিস্সগ্গী – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো অজেগুচ্ছো. সব্বে বালপুথুজ্জনা জেগুচ্ছা, পুথুজ্জনকল্যাণকং উপাদায অট্ঠ অৰিযপুগ্গলা অজেগুচ্ছাতি – অপ্পগব্ভো অজেগুচ্ছো.
পেসুণেয্যে চ নো যুতোতি. পেসুঞ্ঞন্তি ইধেকচ্চো পিসুণৱাচো হোতি, ইতো সুত্ৱা অমুত্ৰ অক্খাতা ইমেসং ভেদায, অমুত্ৰ ৱা সুত্ৱা ইমেসং অক্খাতা অমূসং ভেদায. ইতি সমগ্গানং ৱা ভেত্তা [ভেদো (ক.)], ভিন্নানং ৱা অনুপ্পদাতা, ৱগ্গাৰামো, ৱগ্গৰতো, ৱগ্গনন্দী, ৱগ্গকৰণিং ৱাচং ভাসিতা হোতি – ইদং ৱুচ্চতি পেসুঞ্ঞং.
অপি চ দ্ৱীহি কাৰণেহি পেসুঞ্ঞং উপসংহৰতি – পিযকম্যতায ৱা, ভেদাধিপ্পাযেন [ভেদাধিপ্পাযো (বহূসু)] ৱা. কথং পিযকম্যতায পেসুঞ্ঞং উপসংহৰতি? ইমস্স পিযো ভৱিস্সামি, মনাপো ভৱিস্সামি, ৱিস্সাসিকো ভৱিস্সামি, অব্ভন্তৰিকো ভৱিস্সামি, সুহদযো ভৱিস্সামীতি. এৱং পিযকম্যতায পেসুঞ্ঞং উপসংহৰতি. কথং ভেদাধিপ্পাযেন পেসুঞ্ঞং উপসংহৰতি? ‘‘কথং ইমে নানা অস্সু ৱিনা অস্সু ৱগ্গা অস্সু দ্ৱেধা অস্সু দ্ৱেজ্ঝা অস্সু দ্ৱে পক্খা অস্সু ভিজ্জেয্যুং ন সমাগচ্ছেয্যুং দুক্খং ন ফাসু [অফাসুং (সী.)] ৱিহৰেয্যু’’ন্তি. এৱং ভেদাধিপ্পাযেন পেসুঞ্ঞং উপসংহৰতি. যস্সেতং পেসুঞ্ঞং পহীনং সমুচ্ছিন্নং ৱূপসন্তং পটিপস্সদ্ধং অভব্বুপ্পত্তিকং ঞাণগ্গিনা দড্ঢং, সো পেসুঞ্ঞে নো যুতো ন যুত্তো ন পযুত্তো ন সম্মাযুত্তোতি – পেসুণেয্যে চ নো যুতো.
তেনাহ ভগৱা –
‘‘পতিলীনো অকুহকো, অপিহালু অমচ্ছৰী;
অপ্পগব্ভো অজেগুচ্ছো, পেসুণেয্যে চ নো যুতো’’তি.
৮৮. সাতিযেসু অনস্সাৱী, অতিমানে চ নো যুতো;
সণ্হো চ পটিভানৱা, ন সদ্ধো ন ৱিৰজ্জতি.
সাতিযেসু অনস্সাৱীতি. সাতিযা ৱুচ্চন্তি পঞ্চ কামগুণা. কিংকাৰণা সাতিযা ৱুচ্চন্তি পঞ্চ কামগুণা? যেভুয্যেন দেৱমনুস্সা পঞ্চ কামগুণে ইচ্ছন্তি সাতিযন্তি পত্থযন্তি পিহযন্তি অভিজপ্পন্তি, তংকাৰণা সাতিযা ৱুচ্চন্তি পঞ্চ কামগুণা. যেসং এসা সাতিযা তণ্হা অপ্পহীনা তেসং চক্খুতো ৰূপতণ্হা সৱতি আসৱতি [পসৱতি (স্যা.)] সন্দতি পৱত্ততি, সোততো সদ্দতণ্হা… ঘানতো গন্ধতণ্হা… জিৱ্হাতো ৰসতণ্হা… কাযতো ফোট্ঠব্বতণ্হা… মনতো ধম্মতণ্হা সৱতি আসৱতি সন্দতি পৱত্ততি. যেসং এসা সাতিযা তণ্হা পহীনা সমুচ্ছিন্না ৱূপসন্তা পটিপস্সদ্ধা অভব্বুপ্পত্তিকা ঞাণগ্গিনা দড্ঢা তেসং চক্খুতো ৰূপতণ্হা ন সৱতি নাসৱতি [ন পসৱতি (স্যা.)] ন সন্দতি ন পৱত্ততি, সোততো সদ্দতণ্হা…পে… মনতো ধম্মতণ্হা ন সৱতি নাসৱতি ন সন্দতি ন পৱত্ততীতি – সাতিযেসু অনস্সাৱী.
অতিমানে চ নো যুতোতি. কতমো অতিমানো? ইধেকচ্চো পৰং অতিমঞ্ঞতি জাতিযা ৱা গোত্তেন ৱা…পে… অঞ্ঞতৰঞ্ঞতৰেন ৱা ৱত্থুনা. যো এৱৰূপো মানো মঞ্ঞনা মঞ্ঞিতত্তং উন্নতি উন্নমো ধজো সম্পগ্গাহো কেতুকম্যতা চিত্তস্স – অযং ৱুচ্চতি অতিমানো. যস্সেসো অতিমানো পহীনো সমুচ্ছিন্নো ৱূপসন্তো পটিপস্সদ্ধো অভব্বুপ্পত্তিকো ঞাণগ্গিনা দড্ঢো, সো অতিমানে চ নো যুতো ন যুত্তো নপ্পযুত্তো ন সম্মাযুত্তোতি – অতিমানে চ নো যুতো.
সণ্হো চ পটিভানৱাতি. সণ্হোতি সণ্হেন কাযকম্মেন সমন্নাগতোতি সণ্হো, সণ্হেন ৱচীকম্মেন… সণ্হেন মনোকম্মেন সমন্নাগতোতি সণ্হো, সণ্হেহি সতিপট্ঠানেহি সমন্নাগতোতি সণ্হো, সণ্হেহি সম্মপ্পধানেহি… সণ্হেহি ইদ্ধিপাদেহি… সণ্হেহি ইন্দ্ৰিযেহি… সণ্হেহি বলেহি… সণ্হেহি বোজ্ঝঙ্গেহি সমন্নাগতোতি সণ্হো, সণ্হেন অৰিযেন অট্ঠঙ্গিকেন মগ্গেন সমন্নাগতোতি – সণ্হো.
পটিভানৱাতি তযো পটিভানৱন্তো – পৰিযত্তিপটিভানৱা, পৰিপুচ্ছাপটিভানৱা, অধিগমপটিভানৱা. কতমো পৰিযত্তিপটিভানৱা? ইধেকচ্চস্স পকতিযা পৰিযাপুটং হোতি – সুত্তং গেয্যং ৱেয্যাকৰণং গাথা উদানং ইতিৱুত্তকং জাতকং অব্ভুতধম্মং ৱেদল্লং, তস্স পৰিযত্তিং নিস্সায পটিভাযতি – অযং পৰিযত্তিপটিভানৱা. কতমো পৰিপুচ্ছাপটিভানৱা? ইধেকচ্চো পৰিপুচ্ছিতা [পৰিপুচ্ছিতং (সী.), পৰিপুচ্ছকো (স্যা.)] হোতি অত্তত্থে চ ঞাযত্থে চ লক্খণে চ কাৰণে চ ঠানাঠানে চ, তস্স তং পৰিপুচ্ছং নিস্সায পটিভাযতি – অযং পৰিপুচ্ছাপটিভানৱা. কতমো অধিগমপটিভানৱা? ইধেকচ্চস্স অধিগতা হোন্তি চত্তাৰো সতিপট্ঠানা চত্তাৰো সম্মপ্পধানা চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা পঞ্চিন্দ্ৰিযানি পঞ্চ বলানি সত্ত বোজ্ঝঙ্গা অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো চত্তাৰো অৰিযমগ্গা চত্তাৰি সামঞ্ঞফলানি চতস্সো পটিসম্ভিদাযো ছ অভিঞ্ঞাযো, তস্স অত্থো ঞাতো ধম্মো ঞাতো নিৰুত্তি ঞাতা, অত্থে ঞাতে অত্থো পটিভাযতি, ধম্মে ঞাতে ধম্মো পটিভাযতি, নিৰুত্তিযা ঞাতায নিৰুত্তি পটিভাযতি; ইমেসু তীসু ঞাণেসু ঞাণং পটিভানপটিসম্ভিদা. ইমায পটিভানপটিসম্ভিদায উপেতো সমুপেতো উপগতো সমুপগতো উপপন্নো সমুপপন্নো সমন্নাগতো সো ৱুচ্চতি পটিভানৱা. যস্স পৰিযত্তি নত্থি, পৰিপুচ্ছা নত্থি, অধিগমো নত্থি, কিং তস্স পটিভাযিস্সতীতি – সণ্হো চ পটিভানৱা.
ন সদ্ধো ন ৱিৰজ্জতীতি. ন সদ্ধোতি সামং সযং অভিঞ্ঞাতং অত্তপচ্চক্খং ধম্মং ন কস্সচি সদ্দহতি অঞ্ঞস্স সমণস্স ৱা ব্ৰাহ্মণস্স ৱা দেৱস্স ৱা মাৰস্স ৱা ব্ৰহ্মুনো ৱা. ‘‘সব্বে সঙ্খাৰা অনিচ্চা’’তি সামং সযং অভিঞ্ঞাতং…পে… ‘‘সব্বে সঙ্খাৰা দুক্খা’’তি… ‘‘সব্বে ধম্মা অনত্তা’’তি… ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা’’তি…পে… ‘‘জাতিপচ্চযা জৰামৰণ’’ন্তি… ‘‘অৱিজ্জানিৰোধা সঙ্খাৰনিৰোধো’’তি…পে… ‘‘জাতিনিৰোধা জৰামৰণনিৰোধো’’তি… ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তি…পে… ‘‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’’তি… ‘‘ইমে আসৱা’’তি…পে… ‘‘অযং আসৱনিৰোধগামিনী পটিপদা’’তি… ‘‘ইমে ধম্মা অভিঞ্ঞেয্যা’’তি…পে… ‘‘ইমে ধম্মা সচ্ছিকাতব্বা’’তি সামং সযং অভিঞ্ঞাতং…পে… ছন্নং ফস্সাযতনানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ, পঞ্চন্নং উপাদানক্খন্ধানং সমুদযঞ্চ…পে… চতুন্নং মহাভূতানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ সামং সযং অভিঞ্ঞাতং…পে… ‘‘যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং সব্বং তং নিৰোধধম্ম’’ন্তি সামং সযং অভিঞ্ঞাতং অত্তপচ্চক্খং ধম্মং ন কস্সচি সদ্দহতি অঞ্ঞস্স সমণস্স ৱা ব্ৰাহ্মণস্স ৱা দেৱস্স ৱা মাৰস্স ৱা ব্ৰহ্মুনো ৱা [ব্ৰহ্মুনো ৱা…পে… (সী. ক.)].
ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা – ‘‘সদ্দহসি ত্ৱং, সাৰিপুত্ত, সদ্ধিন্দ্ৰিযং ভাৱিতং বহুলীকতং অমতোগধং হোতি অমতপৰাযনং অমতপৰিযোসানং; ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং… সতিন্দ্ৰিযং… সমাধিন্দ্ৰিযং… পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং ভাৱিতং বহুলীকতং অমতোগধং হোতি অমতপৰাযনং অমতপৰিযোসান’’ন্তি?
‘‘ন খ্ৱাহং এত্থ, ভন্তে, ভগৱতো সদ্ধায গচ্ছামি সদ্ধিন্দ্ৰিযং… ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং… সতিন্দ্ৰিযং… সমাধিন্দ্ৰিযং… পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং ভাৱিতং বহুলীকতং অমতোগধং হোতি অমতপৰাযনং অমতপৰিযোসানং. যেসং নূনেতং, ভন্তে, অঞ্ঞাতং অস্স অদিট্ঠং অৱিদিতং অসচ্ছিকতং অফস্সিতং পঞ্ঞায, তে তত্থ পৰেসং সদ্ধায গচ্ছেয্যুং সদ্ধিন্দ্ৰিযং ভাৱিতং বহুলীকতং অমতোগধং হোতি অমতপৰাযনং অমতপৰিযোসানং. ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং… সতিন্দ্ৰিযং… সমাধিন্দ্ৰিযং … পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং ভাৱিতং বহুলীকতং অমতোগধং হোতি অমতপৰাযনং অমতপৰিযোসানং. যেসঞ্চ খো এতং, ভন্তে, ঞাতং দিট্ঠং ৱিদিতং সচ্ছিকতং ফস্সিতং পঞ্ঞায, নিক্কঙ্খা তে তত্থ নিব্বিচিকিচ্ছা. সদ্ধিন্দ্ৰিযং… ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং… সতিন্দ্ৰিযং… সমাধিন্দ্ৰিযং… পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং ভাৱিতং বহুলীকতং অমতোগধং হোতি অমতপৰাযনং অমতপৰিযোসানং. ময্হঞ্চ খো, এতং ভন্তে, ঞাতং দিট্ঠং ৱিদিতং সচ্ছিকতং ফস্সিতং পঞ্ঞায, নিক্কঙ্খোহং তত্থ নিব্বিচিকিচ্ছো. সদ্ধিন্দ্ৰিযং… ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং… সতিন্দ্ৰিযং… সমাধিন্দ্ৰিযং… পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং ভাৱিতং বহুলীকতং অমতোগধং হোতি অমতপৰাযনং অমতপৰিযোসান’’ন্তি.
‘‘সাধু সাধু, সাৰিপুত্ত! যেসঞ্হেতং, সাৰিপুত্ত, অঞ্ঞাতং অস্স অদিট্ঠং অৱিদিতং অসচ্ছিকতং অফস্সিতং পঞ্ঞায, তে তত্থ পৰেসং সদ্ধায গচ্ছেয্যুং সদ্ধিন্দ্ৰিযং…পে… পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং ভাৱিতং বহুলীকতং অমতোগধং হোতি অমতপৰাযনং অমতপৰিযোসানন্তি.
‘‘অস্সদ্ধো অকতঞ্ঞূ চ, সন্ধিচ্ছেদো চ যো নৰো;
হতাৱকাসো ৱন্তাসো, স ৱে উত্তমপোৰিসো’’তি.
ন সদ্ধো ন ৱিৰজ্জতীতি. সব্বে বালপুথুজ্জনা ৰজ্জন্তি, পুথুজ্জনকল্যাণকং উপাদায সত্ত সেক্খা ৱিৰজ্জন্তি. অৰহা নেৱ ৰজ্জতি নো ৱিৰজ্জতি, ৱিৰত্তো সো খযা ৰাগস্স ৱীতৰাগত্তা খযা দোসস্স ৱীতদোসত্তা, খযা মোহস্স ৱীতমোহত্তা. সো ৱুট্ঠৱাসো চিণ্ণচৰণো…পে… জাতিমৰণসংসাৰো নত্থি তস্স পুনব্ভৱোতি – ন সদ্ধো ন ৱিৰজ্জতি.
তেনাহ ভগৱা –
‘‘সাতিযেসু অনস্সাৱী, অতিমানে চ নো যুতো;
সণ্হো চ পটিভানৱা, ন সদ্ধো ন ৱিৰজ্জতী’’তি.
৮৯. লাভকম্যা ন সিক্খতি, অলাভে চ ন কুপ্পতি;
অৱিৰুদ্ধো চ তণ্হায, ৰসেসু [ৰসে চ (সী. স্যা.)] নানুগিজ্ঝতি.
লাভকম্যা ন সিক্খতি, অলাভে চ ন কুপ্পতীতি. কথং লাভকম্যা সিক্খতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ভিক্খুং পস্সতি লাভিং চীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰানং. তস্স এৱং হোতি – ‘‘কেন নু খো অযমাযস্মা লাভী চীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰান’’ন্তি? তস্স এৱং হোতি – ‘‘অযং খো আযস্মা সুত্তন্তিকো, তেনাযমাযস্মা লাভী চীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰান’’ন্তি. সো লাভহেতু লাভপচ্চযা লাভকাৰণা লাভাভিনিব্বত্তিযা লাভং পৰিপাচেন্তো সুত্তন্তং পৰিযাপুণাতি. এৱম্পি লাভকম্যা সিক্খতি.
অথ ৱা ভিক্খু ভিক্খুং পস্সতি লাভিং চীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰানং. তস্স এৱং হোতি – ‘‘কেন নু খো অযমাযস্মা লাভী চীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰান’’ন্তি? তস্স এৱং হোতি – ‘‘অযং খো আযস্মা ৱিনযধৰো…পে… ধম্মকথিকো… আভিধম্মিকো, তেনাযমাযস্মা লাভী চীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰান’’ন্তি. সো লাভহেতু লাভপচ্চযা লাভকাৰণা লাভাভিনিব্বত্তিযা লাভং পৰিপাচেন্তো অভিধম্মং পৰিযাপুণাতি. এৱম্পি লাভকম্যা সিক্খতি.
অথ ৱা ভিক্খু ভিক্খুং পস্সতি লাভিং চীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰানং. তস্স এৱং হোতি – ‘‘কেন নু খো অযমাযস্মা লাভী চীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰান’’ন্তি? তস্স এৱং হোতি – ‘‘অযং খো আযস্মা আৰঞ্ঞিকো… পিণ্ডপাতিকো… পংসুকূলিকো… তেচীৱৰিকো… সপদানচাৰিকো… খলুপচ্ছাভত্তিকো… নেসজ্জিকো… যথাসন্থতিকো, তেনাযমাযস্মা লাভী চীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰান’’ন্তি. সো লাভহেতু লাভপচ্চযা লাভকাৰণা লাভাভিনিব্বত্তিযা লাভং পৰিপাচেন্তো আৰঞ্ঞিকো হোতি…পে… যথাসন্থতিকো হোতি. এৱম্পি লাভকম্যা সিক্খতি.
কথং ন লাভকম্যা সিক্খতি? ইধ ভিক্খু ন লাভহেতু, ন লাভপচ্চযা, ন লাভকাৰণা, ন লাভাভিনিব্বত্তিযা, ন লাভং পৰিপাচেন্তো, যাৱদেৱ অত্তদমত্থায অত্তসমত্থায অত্তপৰিনিব্বাপনত্থায সুত্তন্তং পৰিযাপুণাতি, ৱিনযং পৰিযাপুণাতি, অভিধম্মং পৰিযাপুণাতি. এৱম্পি ন লাভকম্যা সিক্খতি.
অথ ৱা ভিক্খু ন লাভহেতু, ন লাভপচ্চযা, ন লাভকাৰণা, ন লাভাভিনিব্বত্তিযা, ন লাভং পৰিপাচেন্তো, যাৱদেৱ অপ্পিচ্ছঞ্ঞেৱ [অপ্পিচ্ছংযেৱ (সী.)] নিস্সায সন্তুট্ঠিঞ্ঞেৱ নিস্সায সল্লেখঞ্ঞেৱ নিস্সায পৱিৱেকঞ্ঞেৱ নিস্সায ইদমত্থিতঞ্ঞেৱ [ইদমত্থিকতঞ্ঞেৱ (সী.)] নিস্সায আৰঞ্ঞিকো হোতি, পিণ্ডপাতিকো হোতি, পংসুকূলিকো হোতি, তেচীৱৰিকো হোতি, সপদানচাৰিকো হোতি, খলুপচ্ছাভত্তিকো হোতি, নেসজ্জিকো হোতি, যথাসন্থতিকো হোতি. এৱম্পি ন লাভকম্যা সিক্খতীতি – লাভকম্যা ন সিক্খতি.
অলাভে চ ন কুপ্পতীতি. কথং অলাভে কুপ্পতি? ইধেকচ্চো ‘‘কুলং ৱা ন লভামি, গণং ৱা ন লভামি, আৱাসং ৱা ন লভামি, লাভং ৱা ন লভামি, যসং ৱা ন লভামি, পসংসং ৱা ন লভামি, সুখং ৱা ন লভামি, চীৱৰং ৱা ন লভামি, পিণ্ডপাতং ৱা ন লভামি, সেনাসনং ৱা ন লভামি, গিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰং ৱা ন লভামি, গিলানুপট্ঠাকং ৱা ন লভামি, অপ্পঞ্ঞাতোম্হী’’তি কুপ্পতি ব্যাপজ্জতি পতিট্ঠীযতি, কোপঞ্চ দোসঞ্চ অপ্পচ্চযঞ্চ পাতুকৰোতি. এৱং অলাভে কুপ্পতি.
কথং অলাভে ন কুপ্পতি? ইধ ভিক্খু ‘‘কুলং ৱা ন লভামি গণং ৱা ন লভামি…পে… অপ্পঞ্ঞাতোম্হী’’তি ন কুপ্পতি ন ব্যাপজ্জতি ন পতিট্ঠীযতি, ন কোপঞ্চ দোসঞ্চ অপ্পচ্চযঞ্চ পাতুকৰোতি. এৱং অলাভে ন কুপ্পতীতি – লাভকম্যা ন সিক্খতি অলাভে চ ন কুপ্পতি.
অৱিৰুদ্ধো চ তণ্হায, ৰসেসু নানুগিজ্ঝতীতি. ৱিৰুদ্ধোতি যো চিত্তস্স আঘাতো পটিঘাতো, পটিঘং পটিৱিৰোধো, কোপো পকোপো সম্পকোপো, দোসো পদোসো সম্পদোসো, চিত্তস্স ব্যাপত্তি মনোপদোসো, কোধো কুজ্ঝনা কুজ্ঝিতত্তং, দোসো দুস্সনা দুস্সিতত্তং, ব্যাপত্তি ব্যাপজ্জনা ব্যাপজ্জিতত্তং ৱিৰোধো পটিৱিৰোধো, চণ্ডিক্কং, অসুৰোপো, অনত্তমনতা চিত্তস্স – অযং ৱুচ্চতি ৱিৰোধো. যস্সেসো ৱিৰোধো পহীনো সমুচ্ছিন্নো ৱূপসন্তো পটিপস্সদ্ধো অভব্বুপ্পত্তিকো ঞাণগ্গিনা দড্ঢো, সো ৱুচ্চতি অৱিৰুদ্ধো. তণ্হাতি ৰূপতণ্হা সদ্দতণ্হা গন্ধতণ্হা ৰসতণ্হা ফোট্ঠব্বতণ্হা ধম্মতণ্হা. ৰসোতি মূলৰসো খন্ধৰসো তচৰসো পত্তৰসো পুপ্ফৰসো ফলৰসো, অম্বিলং মধুৰং তিত্তকং কটুকং লোণিকং খাৰিকং লম্বিকং [লপিলং (সী.), লম্বিলং (স্যা.), লবিলং (ক.), আযতনৱিভঙ্গে] কসাৱো সাদু অসাদু সীতং উণ্হং. সন্তেকে সমণব্ৰাহ্মণা ৰসগিদ্ধা. তে জিৱ্হগ্গেন ৰসগ্গানি পৰিযেসন্তা আহিণ্ডন্তি, তে অম্বিলং লভিত্ৱা অনম্বিলং পৰিযেসন্তি, অনম্বিলং লভিত্ৱা অম্বিলং পৰিযেসন্তি; মধুৰং লভিত্ৱা অমধুৰং পৰিযেসন্তি, অমধুৰং লভিত্ৱা মধুৰং পৰিযেসন্তি; তিত্তকং লভিত্ৱা অতিত্তকং পৰিযেসন্তি, অতিত্তকং লভিত্ৱা তিত্তকং পৰিযেসন্তি; কটুকং লভিত্ৱা অকটুকং পৰিযেসন্তি, অকটুকং লভিত্ৱা কটুকং পৰিযেসন্তি; লোণিকং লভিত্ৱা অলোণিকং পৰিযেসন্তি, অলোণিকং লভিত্ৱা লোণিকং পৰিযেসন্তি; খাৰিকং লভিত্ৱা অখাৰিকং পৰিযেসন্তি, অখাৰিকং লভিত্ৱা খাৰিকং পৰিযেসন্তি; লম্বিকং লভিত্ৱা কসাৱং পৰিযেসন্তি, কসাৱং লভিত্ৱা লম্বিকং পৰিযেসন্তি; সাদুং লভিত্ৱা অসাদুং পৰিযেসন্তি, অসাদুং লভিত্ৱা সাদুং পৰিযেসন্তি; সীতং লভিত্ৱা উণ্হং পৰিযেসন্তি, উণ্হং লভিত্ৱা সীতং পৰিযেসন্তি. তে যং যং লভিত্ৱা তেন তেন ন সন্তুস্সন্তি অপৰাপৰং পৰিযেসন্তি, মনাপিকেসু ৰসেসু ৰত্তা গিদ্ধা গধিতা মুচ্ছিতা অজ্ঝোসন্না লগ্গা লগ্গিতা পলিবুদ্ধা. যস্সেসা ৰসতণ্হা পহীনা সমুচ্ছিন্না ৱূপসন্তা পটিপস্সদ্ধা অভব্বুপ্পত্তিকা ঞাণগ্গিনা দড্ঢা, সো পটিসঙ্খা যোনিসো আহাৰং আহাৰেতি – ‘‘নেৱ দৱায ন মদায ন মণ্ডনায ন ৱিভূসনায, যাৱদেৱ ইমস্স কাযস্স ঠিতিযা যাপনায ৱিহিংসূপৰতিযা ব্ৰহ্মচৰিযানুগ্গহায. ইতি পুৰাণঞ্চ ৱেদনং পটিহঙ্খামি, নৱঞ্চ ৱেদনং ন উপ্পাদেস্সামি, যাত্ৰা চ মে ভৱিস্সতি অনৱজ্জতা চ ফাসুৱিহাৰো চা’’তি.
যথা ৱনং আলিম্পেয্য যাৱদেৱ ৰোপনত্থায, যথা ৱা পন অক্খং অব্ভঞ্জেয্য যাৱদেৱ ভাৰস্স নিত্থৰণত্থায, যথা ৱা পন পুত্তমংসং আহাৰং আহৰেয্য যাৱদেৱ কন্তাৰস্স নিত্থৰণত্থায; এৱমেৱ ভিক্খু পটিসঙ্খা যোনিসো আহাৰং আহাৰেতি – ‘‘নেৱ দৱায…পে… ফাসুৱিহাৰো চা’’তি. ৰসতণ্হং পজহতি ৱিনোদেতি ব্যন্তিং কৰোতি অনভাৱং গমেতি, ৰসতণ্হায আৰতো অস্স ৱিৰতো পটিৱিৰতো নিক্খন্তো নিস্সটো ৱিপ্পমুত্তো ৱিসঞ্ঞুত্তো ৱিমৰিযাদিকতেন চেতসা ৱিহৰতীতি – অৱিৰুদ্ধো চ তণ্হায ৰসেসু নানুগিজ্ঝতি.
তেনাহ ভগৱা –
‘‘লাভকম্যা ন সিক্খতি, অলাভে চ ন কুপ্পতি;
অৱিৰুদ্ধো চ তণ্হায, ৰসেসু নানুগিজ্ঝতী’’তি.
৯০. উপেক্খকো সদা সতো, ন লোকে মঞ্ঞতে সমং;
ন ৱিসেসী ন নীচেয্যো, তস্স নো সন্তি উস্সদা.
উপেক্খকো সদা সতোতি. উপেক্খকোতি ছড়ঙ্গুপেক্খায সমন্নাগতো. চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা নেৱ সুমনো হোতি ন দুম্মনো, উপেক্খকো ৱিহৰতি সতো সম্পজানো. সোতেন সদ্দং সুত্ৱা…পে… মনসা ধম্মং ৱিঞ্ঞায নেৱ সুমনো হোতি ন দুম্মনো, উপেক্খকো ৱিহৰতি সতো সম্পজানো. চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা মনাপং নাভিগিজ্ঝতি নাভিহংসতি [নাভিহসতি (সী. স্যা.)] ন ৰাগং জনেতি, তস্স ঠিতোৱ কাযো হোতি, ঠিতং চিত্তং অজ্ঝত্তং সুসণ্ঠিতং সুৱিমুত্তং. চক্খুনা খো পনেৱ ৰূপং দিস্ৱা অমনাপং ন মঙ্কু হোতি অপ্পতিট্ঠিতচিত্তো [অপ্পতিট্ঠীন চিত্তো (স্যা.), অপ্পতিট্ঠনচিত্তো (ক.)] অলীনমনসো [আদিনমনসো (স্যা.)] অব্যাপন্নচেতসো, তস্স ঠিতোৱ কাযো হোতি, ঠিতং চিত্তং অজ্ঝত্তং সুসণ্ঠিতং সুৱিমুত্তং. সোতেন সদ্দং সুত্ৱা… ঘানেন গন্ধং ঘাযিত্ৱা… জিৱ্হায ৰসং সাযিত্ৱা… কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৱা… মনসা ধম্মং ৱিঞ্ঞায মনাপং নাভিগিজ্ঝতি নাভিহংসতি ন ৰাগং জনেতি, তস্স ঠিতোৱ কাযো হোতি, ঠিতং চিত্তং অজ্ঝত্তং সুসণ্ঠিতং সুৱিমুত্তং. মনসা খো পনেৱ ধম্মং ৱিঞ্ঞায অমনাপং ন মঙ্কু হোতি অপ্পতিট্ঠিতচিত্তো অলীনমনসো অব্যাপন্নচেতসো, তস্স ঠিতোৱ কাযো হোতি, ঠিতং চিত্তং অজ্ঝত্তং সুসণ্ঠিতং সুৱিমুত্তং.
চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা মনাপামনাপেসু ৰূপেসু তস্স ঠিতোৱ কাযো হোতি, ঠিতং চিত্তং অজ্ঝত্তং সুসণ্ঠিতং সুৱিমুত্তং. সোতেন সদ্দং সুত্ৱা…পে… মনসা ধম্মং ৱিঞ্ঞায মনাপামনাপেসু ধম্মেসু তস্স ঠিতোৱ কাযো হোতি, ঠিতং চিত্তং অজ্ঝত্তং সুসণ্ঠিতং সুৱিমুত্তং.
চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা ৰজনীযে ন ৰজ্জতি, দুস্সনীযে [দোসনীযে (বহূসু)] ন দুস্সতি, মোহনীযে ন মুয্হতি, কোপনীযে ন কুপ্পতি, মদনীযে ন মজ্জতি, কিলেসনীযে ন কিলিস্সতি. সোতেন সদ্দং সুত্ৱা…পে… মনসা ধম্মং ৱিঞ্ঞায ৰজনীযে ন ৰজ্জতি দুস্সনীযে ন দুস্সতি, মোহনীযে ন মুয্হতি, কোপনীযে ন কুপ্পতি, মদনীযে ন মজ্জতি, কিলেসনীযে ন কিলিস্সতি. দিট্ঠে দিট্ঠমত্তো, সুতে সুতমত্তো, মুতে মুতমত্তো, ৱিঞ্ঞাতে ৱিঞ্ঞাতমত্তো. দিট্ঠে ন লিম্পতি, সুতে ন লিম্পতি, মুতে ন লিম্পতি, ৱিঞ্ঞাতে ন লিম্পতি. দিট্ঠে অনূপযো অনপাযো অনিস্সিতো অপ্পটিবদ্ধো ৱিপ্পমুত্তো ৱিসঞ্ঞুত্তো ৱিমৰিযাদিকতেন চেতসা ৱিহৰতি. সুতে… মুতে… ৱিঞ্ঞাতে অনূপযো অনপাযো অনিস্সিতো অপ্পটিবদ্ধো ৱিপ্পমুত্তো ৱিসঞ্ঞুত্তো ৱিমৰিযাদিকতেন চেতসা ৱিহৰতি.
সংৱিজ্জতি অৰহতো চক্খু, পস্সতি অৰহা চক্খুনা ৰূপং. ছন্দৰাগো অৰহতো নত্থি, সুৱিমুত্তচিত্তো অৰহা. সংৱিজ্জতি অৰহতো সোতং, সুণাতি অৰহা সোতেন সদ্দং. ছন্দৰাগো অৰহতো নত্থি, সুৱিমুত্তচিত্তো অৰহা. সংৱিজ্জতি অৰহতো ঘানং, ঘাযতি অৰহা ঘানেন গন্ধং. ছন্দৰাগো অৰহতো নত্থি, সুৱিমুত্তচিত্তো অৰহা. সংৱিজ্জতি অৰহতো জিৱ্হা, সাযতি অৰহা জিৱ্হায ৰসং…পে… সংৱিজ্জতি অৰহতো কাযো, ফুসতি অৰহা কাযেন ফোট্ঠব্বং…পে… সংৱিজ্জতি অৰহতো মনো, ৱিজানাতি অৰহা মনসা ধম্মং. ছন্দৰাগো অৰহতো নত্থি সুৱিমুত্তচিত্তো অৰহা.
চক্খু ৰূপাৰামং ৰূপৰতং ৰূপসম্মুদিতং, তং অৰহতো দন্তং গুত্তং ৰক্খিতং সংৱুতং, তস্স চ সংৱৰায ধম্মং দেসেতি. সোতং সদ্দাৰামং…পে… ঘানং গন্ধাৰামং… জিৱ্হা ৰসাৰামা ৰসৰতা ৰসসম্মুদিতা, সা অৰহতো দন্তা গুত্তা ৰক্খিতা সংৱুতা, তস্সা চ সংৱৰায ধম্মং দেসেতি. কাযো ফোট্ঠব্বাৰামো…পে… মনো ধম্মাৰামো ধম্মৰতো ধম্মসম্মুদিতো, সো অৰহতো দন্তো গুত্তো ৰক্খিতো সংৱুতো, তস্স চ সংৱৰায ধম্মং দেসেতি.
‘‘দন্তং নযন্তি সমিতিং, দন্তং ৰাজাভিৰূহতি;
দন্তো সেট্ঠো মনুস্সেসু, যোতিৱাক্যং তিতিক্খতি.
‘‘ৱৰমস্সতৰা দন্তা, আজানীযা চ [আজানিযাৱ (স্যা.)] সিন্ধৱা;
কুঞ্জৰা চ মহানাগা, অত্তদন্তো ততো ৱৰং.
‘‘ন হি এতেহি যানেহি, গচ্ছেয্য অগতং দিসং;
যথাত্তনা সুদন্তেন, দন্তো দন্তেন গচ্ছতি.
‘‘ৱিধাসু ন ৱিকম্পন্তি, ৱিপ্পমুত্তা পুনব্ভৱা;
দন্তভূমিমনুপ্পত্তা, তে লোকে ৱিজিতাৱিনো.
‘‘যস্সিন্দ্ৰিযানি ভাৱিতানি [ৱিভাৱিতানি (সী.)], অজ্ঝত্তং বহিদ্ধা চ [অজ্ঝত্তবহিদ্ধা চ (সী.), অজ্ঝত্তঞ্চ বহিদ্ধা চ (স্যা. ক.) সু. নি. ৫২১] সব্বলোকে;
নিব্বিজ্ঝ ইমং [নিব্বিজ্ঝিমং (স্যা.), নিব্বিজ্জ ইমং (ক.)] পৰঞ্চ লোকং, কালং কঙ্খতি ভাৱিতো স দন্তো’’তি.
উপেক্খকো সদাতি. সদা সব্বদা সব্বকালং নিচ্চকালং ধুৱকালং…পে… পচ্ছিমে ৱযোখন্ধে. সতোতি চতূহি কাৰণেহি সতো – কাযে কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানং ভাৱেন্তো সতো, ৱেদনাসু… চিত্তে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সনাসতিপট্ঠানং ভাৱেন্তো সতো…পে… সো ৱুচ্চতি সতোতি – উপেক্খকো সদা সতো.
ন লোকে মঞ্ঞতে সমন্তি. ‘‘সদিসোহমস্মী’’তি মানং ন জনেতি জাতিযা ৱা গোত্তেন ৱা…পে… অঞ্ঞতৰঞ্ঞতৰেন ৱা ৱত্থুনাতি – ন লোকে মঞ্ঞতে সমং.
ন ৱিসেসী ন নীচেয্যোতি. ‘‘সেয্যোহমস্মী’’তি অতিমানং ন জনেতি জাতিযা ৱা গোত্তেন ৱা…পে… অঞ্ঞতৰঞ্ঞতৰেন ৱা ৱত্থুনা. ‘‘হীনোহমস্মী’’তি ওমানং ন জনেতি জাতিযা ৱা গোত্তেন ৱা…পে… অঞ্ঞতৰঞ্ঞতৰেন ৱা ৱত্থুনাতি – ন ৱিসেসী ন নীচেয্যো.
তস্স নো সন্তি উস্সদাতি. তস্সাতি অৰহতো খীণাসৱস্স. উস্সদাতি সত্তুস্সদা – ৰাগুস্সদো দোসুস্সদো মোহুস্সদো মানুস্সদো দিট্ঠুস্সদো কিলেসুস্সদো কম্মুস্সদো. তস্সিমে উস্সদা নত্থি ন সন্তি ন সংৱিজ্জন্তি নুপলব্ভন্তি, পহীনা সমুচ্ছিন্না ৱূপসন্তা পটিপস্সদ্ধা অভব্বুপ্পত্তিকা ঞাণগ্গিনা দড্ঢাতি – তস্স নো সন্তি উস্সদা.
তেনাহ ভগৱা –
‘‘উপেক্খকো সদা সতো, ন লোকে মঞ্ঞতে সমং;
ন ৱিসেসী ন নীচেয্যো, তস্স নো সন্তি উস্সদা’’তি.
৯১. যস্স নিস্সযতা [নিস্সযনা (ক.)] নত্থি, ঞত্ৱা ধম্মং অনিস্সিতো;
ভৱায ৱিভৱায ৱা, তণ্হা যস্স ন ৱিজ্জতি.
যস্স নিস্সযতা নত্থীতি. যস্সাতি অৰহতো খীণাসৱস্স. নিস্সযাতি দ্ৱে নিস্সযা – তণ্হানিস্সযো চ দিট্ঠিনিস্সযো চ…পে… অযং তণ্হানিস্সযো…পে… অযং দিট্ঠিনিস্সযো. তস্স তণ্হানিস্সযো পহীনো, দিট্ঠিনিস্সযো পটিনিস্সট্ঠো; তণ্হানিস্সযস্স পহীনত্তা দিট্ঠিনিস্সযস্স পটিনিস্সট্ঠত্তা নিস্সযতা যস্স নত্থি ন সন্তি ন সংৱিজ্জতি নুপলব্ভতি, পহীনা সমুচ্ছিন্না ৱূপসন্তা পটিপস্সদ্ধা অভব্বুপ্পত্তিকা ঞাণগ্গিনা দড্ঢাতি – যস্স নিস্সযতা নত্থি.
ঞত্ৱা ধম্মং অনিস্সিতোতি. ঞত্ৱাতি ঞত্ৱা জানিত্ৱা তুলযিত্ৱা তীৰযিত্ৱা ৱিভাৱযিত্ৱা ৱিভূতং কত্ৱা, ‘‘সব্বে সঙ্খাৰা অনিচ্চা’’তি ঞত্ৱা জানিত্ৱা তুলযিত্ৱা তীৰযিত্ৱা ৱিভাৱযিত্ৱা ৱিভূতং কত্ৱা, ‘‘সব্বে সঙ্খাৰা দুক্খা’’তি… ‘‘সব্বে ধম্মা অনত্তা’’তি…পে… ‘‘যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং সব্বং তং নিৰোধধম্ম’’ন্তি ঞত্ৱা জানিত্ৱা তুলযিত্ৱা তীৰযিত্ৱা ৱিভাৱযিত্ৱা ৱিভূতং কত্ৱা. অনিস্সিতোতি দ্ৱে নিস্সযা – তণ্হানিস্সযো চ দিট্ঠিনিস্সযো চ…পে… অযং তণ্হানিস্সযো…পে… অযং দিট্ঠিনিস্সযো. তণ্হানিস্সযং পহায দিট্ঠিনিস্সযং পটিনিস্সজ্জিত্ৱা চক্খুং অনিস্সিতো, সোতং অনিস্সিতো, ঘানং অনিস্সিতো, জিৱ্হং অনিস্সিতো, কাযং অনিস্সিতো, মনং অনিস্সিতো, ৰূপে… সদ্দে… গন্ধে… ৰসে… ফোট্ঠব্বে… কুলং… গণং… আৱাসং…পে… দিট্ঠসুতমুতৱিঞ্ঞাতব্বে ধম্মে অনিস্সিতো অনল্লীনো অনুপগতো অনজ্ঝোসিতো অনধিমুত্তো নিক্খন্তো নিস্সটো ৱিপ্পমুত্তো ৱিসঞ্ঞুত্তো ৱিমৰিযাদিকতেন চেতসা ৱিহৰতীতি – ঞত্ৱা ধম্মং অনিস্সিতো.
ভৱায ৱিভৱায ৱা, তণ্হা যস্স ন ৱিজ্জতীতি. তণ্হাতি ৰূপতণ্হা সদ্দতণ্হা গন্ধতণ্হা ৰসতণ্হা ফোট্ঠব্বতণ্হা ধম্মতণ্হা. যস্সাতি অৰহতো খীণাসৱস্স. ভৱাযাতি ভৱদিট্ঠিযা, ৱিভৱাযাতি ৱিভৱদিট্ঠিযা; ভৱাযাতি সস্সতদিট্ঠিযা, ৱিভৱাযাতি উচ্ছেদদিট্ঠিযা; ভৱাযাতি পুনপ্পুনভৱায পুনপ্পুনগতিযা পুনপ্পুনউপপত্তিযা পুনপ্পুনপটিসন্ধিযা পুনপ্পুনঅত্তভাৱাভিনিব্বত্তিযা. তণ্হা যস্স নত্থি ন সন্তি ন সংৱিজ্জতি নুপলব্ভতি, পহীনা সমুচ্ছিন্না ৱূপসন্তা পটিপস্সদ্ধা অভব্বুপ্পত্তিকা ঞাণগ্গিনা দড্ঢাতি – ভৱায ৱিভৱায ৱা তণ্হা যস্স ন ৱিজ্জতি.
তেনাহ ভগৱা –
‘‘যস্স নিস্সযতা নত্থি, ঞত্ৱা ধম্মং অনিস্সিতো;
ভৱায ৱিভৱায ৱা, তণ্হা যস্স ন ৱিজ্জতী’’তি.
৯২. তং ব্ৰূমি উপসন্তোতি, কামেসু অনপেক্খিনং;
গন্থা তস্স ন ৱিজ্জন্তি, অতৰী সো ৱিসত্তিকং.
তং ব্ৰূমি উপসন্তোতি. উপসন্তো ৱূপসন্তো নিব্বুতো পটিপস্সদ্ধোতি. তং ব্ৰূমি তং কথেমি তং ভণামি তং দীপযামি তং ৱোহৰামীতি – তং ব্ৰূমি উপসন্তোতি.
কামেসু অনপেক্খিনন্তি. কামাতি উদ্দানতো দ্ৱে কামা – ৱত্থুকামা চ কিলেসকামা চ…পে… ইমে ৱুচ্চন্তি ৱত্থুকামা…পে… ইমে ৱুচ্চন্তি কিলেসকামা. ৱত্থুকামে পৰিজানিত্ৱা, কিলেসকামে পহায পজহিত্ৱা ৱিনোদেত্ৱা ব্যন্তিং কৰিত্ৱা অনভাৱং গমেত্ৱা কামেসু অনপেক্খিনো ৱীতকামো চত্তকামো ৱন্তকামো মুত্তকামো পহীনকামো পটিনিস্সট্ঠকামো, কামেসু ৱীতৰাগো ৱিগতৰাগো চত্তৰাগো ৱন্তৰাগো মুত্তৰাগো পহীনৰাগো পটিনিস্সট্ঠৰাগো নিচ্ছাতো নিব্বুতো সীতিভূতো সুখপ্পটিসংৱেদী ব্ৰহ্মভূতেন অত্তনা ৱিহৰতীতি – কামেসু অনপেক্খিনং.
গন্থা তস্স ন ৱিজ্জন্তীতি. গন্থাতি চত্তাৰো গন্থা – অভিজ্ঝা কাযগন্থো, ব্যাপাদো কাযগন্থো, সীলব্বতপৰামাসো কাযগন্থো, ইদংসচ্চাভিনিৱেসো কাযগন্থো. অত্তনো দিট্ঠিযা ৰাগো অভিজ্ঝা কাযগন্থো, পৰৱাদেসু আঘাতো অপ্পচ্চযো ব্যাপাদো কাযগন্থো, অত্তনো সীলং ৱা ৱতং ৱা সীলব্বতং ৱা পৰামাসো সীলব্বতপৰামাসো কাযগন্থো, অত্তনো দিট্ঠি ইদংসচ্চাভিনিৱেসো কাযগন্থো. তস্সাতি অৰহতো খীণাসৱস্স. গন্থা তস্স ন ৱিজ্জন্তীতি. গন্থা তস্স নত্থি ন সন্তি ন সংৱিজ্জন্তি নুপলব্ভন্তি, পহীনা সমুচ্ছিন্না ৱূপসন্তা পটিপস্সদ্ধা অভব্বুপ্পত্তিকা ঞাণগ্গিনা দড্ঢাতি – গন্থা তস্স ন ৱিজ্জন্তি.
অতৰী সো ৱিসত্তিকন্তি. ৱিসত্তিকা ৱুচ্চতি তণ্হা. যো ৰাগো সাৰাগো…পে… অভিজ্ঝা লোভো অকুসলমূলং. ৱিসত্তিকাতি কেনট্ঠেন ৱিসত্তিকা? ৱিসতাতি ৱিসত্তিকা, ৱিসালাতি ৱিসত্তিকা, ৱিসটাতি ৱিসত্তিকা, ৱিসমাতি ৱিসত্তিকা, ৱিসক্কতীতি ৱিসত্তিকা, ৱিসংহৰতীতি ৱিসত্তিকা, ৱিসংৱাদিকাতি ৱিসত্তিকা, ৱিসমূলাতি ৱিসত্তিকা, ৱিসফলাতি ৱিসত্তিকা, ৱিসপৰিভোগাতি ৱিসত্তিকা, ৱিসালা ৱা পন সা তণ্হা ৰূপে… সদ্দে… গন্ধে… ৰসে… ফোট্ঠব্বে… কুলে… গণে… আৱাসে…পে… দিট্ঠসুতমুতৱিঞ্ঞাতব্বেসু ধম্মেসু ৱিসতং ৱিত্থতাতি ৱিসত্তিকা. অতৰী সো ৱিসত্তিকন্তি. সো ইমং ৱিসত্তিকং তণ্হং অতৰি উত্তৰি পতৰি সমতিক্কমি ৱীতিৱত্তীতি – অতৰী সো ৱিসত্তিকং.
তেনাহ ভগৱা –
‘‘তং ব্ৰূমি উপসন্তোতি, কামেসু অনপেক্খিনং;