৭. কুম্ভৱগ্গো

১. কুম্ভঙ্গপঞ্হো

১. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘কুম্ভস্স একং অঙ্গং গহেতব্ব’ন্তি যং ৱদেসি, কতমং তং একং অঙ্গং গহেতব্ব’’ন্তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, কুম্ভো সম্পুণ্ণো ন সণতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন আগমে অধিগমে পৰিযত্তিযং সামঞ্ঞে পাৰমিং পত্ৱা ন সণিতব্বং, ন তেন মানো কৰণীযো, ন দব্বো [দপ্পো (সী.)] দস্সেতব্বো, নিহতমানেন নিহতদব্বেন ভৱিতব্বং, উজুকেন অমুখৰেন অৱিকত্থিনা. ইদং, মহাৰাজ, কুম্ভস্স একং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা দেৱাতিদেৱেন সুত্তনিপাতে –

‘‘‘যদূনকং তং সণতি, যং পূৰং সন্তমেৱ তং;

অড্ঢকুম্ভূপমো [ৰিত্তকুম্ভূপমো (সী.)] বালো, ৰহদো পূৰোৱ পণ্ডিতো’’’তি.

কুম্ভঙ্গপঞ্হো পঠমো.

২. কাড়াযসঙ্গপঞ্হো

২. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘কাড়াযসস্স [কাড়হংসস্স (ক.)] দ্ৱে অঙ্গানি গহেতব্বানী’তি যং ৱদেসি, কতমানি তানি দ্ৱে অঙ্গানি গহেতব্বানী’’তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, কাড়াযসো সুপীতো [সুথিতো (ক.)] ৱমতি [ৱহতি (স্যা. ক.)], এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনো যোগাৱচৰস্স মানসং যোনিসো মনসিকাৰেন [যোনিসো মনসিকাৰে (সী. স্যা. ক.)] অপীতং ৱমতি. ইদং, মহাৰাজ, কাড়াযসস্স পঠমং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, কাড়াযসো সকিং পীতং উদকং ন ৱমতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন যো সকিং উপ্পন্নো পসাদো, ন পুন সো ৱমিতব্বো ‘উড়াৰো সো ভগৱা সম্মাসম্বুদ্ধো, স্ৱাক্খাতো ধম্মো, সুপ্পটিপন্নো সঙ্ঘো’তি. ‘ৰূপং অনিচ্চং, ৱেদনা অনিচ্চা, সঞ্ঞা অনিচ্চা, সঙ্খাৰা অনিচ্চা, ৱিঞ্ঞাণং অনিচ্চন্তি যং সকিং উপ্পন্নং ঞাণং, ন পুন তং ৱমিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, কাড়াযসস্স দুতিযং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা দেৱাতিদেৱেন –

‘‘‘দস্সনম্হি পৰিসোধিতো [পৰিসোধিকে (সী. ক.)] নৰো, অৰিযধম্মে নিযতো ৱিসেসগূ;

নপ্পৱেধতি অনেকভাগসো, সব্বসো চ মুখভাৱমেৱ সো’’’তি.

কাড়াযসঙ্গপঞ্হো দুতিযো.

৩. ছত্তঙ্গপঞ্হো

৩. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘ছত্তস্স তীণি অঙ্গানি গহেতব্বানী’তি যং ৱদেসি, কতমানি তানি তীণি অঙ্গানি গহেতব্বানী’’তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, ছত্তং উপৰি মুদ্ধনি চৰতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন কিলেসানং উপৰি মুদ্ধনি চৰেন ভৱিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, ছত্তস্স পঠমং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, ছত্তং মুদ্ধনুপত্থম্ভং হোতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন যোনিসো মনসিকাৰুপত্থম্ভেন ভৱিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, ছত্তস্স দুতিযং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, ছত্তং ৱাতাতপমেঘৱুট্ঠিযো পটিহনতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন নানাৱিধদিট্ঠিপুথুসমণব্ৰাহ্মণানং [মহাৱাত (ক.)] মতৱাততিৱিধগ্গিসন্তাপকিলেসৱুট্ঠিযো পটিহন্তব্বা. ইদং, মহাৰাজ, ছত্তস্স ততিযং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, থেৰেন সাৰিপুত্তেন ধম্মসেনাপতিনা –

‘‘‘যথাপি ছত্তং ৱিপুলং, অচ্ছিদ্দং থিৰসংহিতং;

ৱাতাতপং নিৱাৰেতি, মহতী মেঘৱুট্ঠিযো.

‘‘‘তথেৱ বুদ্ধপুত্তোপি, সীলছত্তধৰো সুচি;

কিলেসৱুট্ঠিং ৱাৰেতি, সন্তাপতিৱিধগ্গযো’’’তি.

ছত্তঙ্গপঞ্হো ততিযো.

৪. খেত্তঙ্গপঞ্হো

৪. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘খেত্তস্স তীণি অঙ্গানি গহেতব্বানী’তি যং ৱদেসি, কতমানি তানি তীণি অঙ্গানি গহেতব্বানী’’তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, খেত্তং মাতিকাসম্পন্নং হোতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন সুচৰিতৱত্তপ্পটিৱত্তমাতিকাসম্পন্নেন ভৱিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, খেত্তস্স পঠমং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, খেত্তং মৰিযাদাসম্পন্নং হোতি, তায চ মৰিযাদায উদকং ৰক্খিত্ৱা ধঞ্ঞং পৰিপাচেতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন সীলহিৰিমৰিযাদাসম্পন্নেন ভৱিতব্বং, তায চ সীলহিৰিমৰিযাদায সামঞ্ঞং ৰক্খিত্ৱা চত্তাৰি সামঞ্ঞফলানি গহেতব্বানি. ইদং, মহাৰাজ, খেত্তস্স দুতিযং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, খেত্তং উট্ঠানসম্পন্নং হোতি, কস্সকস্স হাসজনকং অপ্পম্পি বীজং ৱুত্তং বহু হোতি, বহু ৱুত্তং বহুতৰং হোতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন উট্ঠানসম্পন্নেন ৱিপুলফলদাযিনা ভৱিতব্বং, দাযকানং হাসজনকেন ভৱিতব্বং, যথা অপ্পং দিন্নং বহু হোতি, বহু দিন্নং বহুতৰং হোতি. ইদং, মহাৰাজ, খেত্তস্স ততিযং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, থেৰেন উপালিনা ৱিনযধৰেন –

‘‘‘খেত্তূপমেন ভৱিতব্বং, উট্ঠানৱিপুলদাযিনা;

এস খেত্তৱৰো নাম, যো দদাতি ৱিপুলং ফল’’’ন্তি.

খেত্তঙ্গপঞ্হো চতুত্থো.

৫. অগদঙ্গপঞ্হো

৫. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘অগদস্স দ্ৱে অঙ্গানি গহেতব্বানী’তি যং ৱদেসি, কতমানি তানি দ্ৱে অঙ্গানি গহেতব্বানী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, অগদে কিমী ন সণ্ঠহন্তি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন মানসে কিলেসা ন সণ্ঠপেতব্বা. ইদং, মহাৰাজ, অগদস্স পঠমং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, অগদো দট্ঠফুট্ঠদিট্ঠঅসিতপীতখাযিতসাযিতং সব্বং ৱিসং পটিহনতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন ৰাগদোসমোহমানদিট্ঠিৱিসং সব্বং পটিহনিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, অগদস্স দুতিযং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা দেৱাতিদেৱেন –

‘‘‘সঙ্খাৰানং সভাৱত্থং, দট্ঠুকামেন যোগিনা;

অগদেনেৱ হোতব্বং, কিলেসৱিসনাসনে’’’তি.

অগদঙ্গপঞ্হো পঞ্চমো.

৬. ভোজনঙ্গপঞ্হো

৬. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘ভোজনস্স তীণি অঙ্গানি গহেতব্বানী’তি যং ৱদেসি, কতমানি তানি তীণি অঙ্গানি গহেতব্বানী’’তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, ভোজনং সব্বসত্তানং উপত্থম্ভো, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন সব্বসত্তানং মগ্গুপত্থম্ভেন ভৱিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, ভোজনস্স পঠমং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, ভোজনং সব্বসত্তানং বলং ৱড্ঢেতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন পুঞ্ঞৱড্ঢিযা ৱড্ঢিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, ভোজনস্স দুতিযং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, ভোজনং সব্বসত্তানং অভিপত্থিতং, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন সব্বলোকাভিপত্থিতেন ভৱিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, ভোজনস্স ততিযং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, থেৰেন মহামোগ্গল্লানেন –

‘‘‘সংযমেন নিযমেন, সীলেন পটিপত্তিযা;

পত্থিতেন ভৱিতব্বং, সব্বলোকস্স যোগিনা’’’তি.

ভোজনঙ্গপঞ্হো ছট্ঠো.

৭. ইস্সাসঙ্গপঞ্হো

৭. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘ইস্সাসস্স চত্তাৰি অঙ্গানি গহেতব্বানী’তি যং ৱদেসি, কতমানি তানি চত্তাৰি অঙ্গানি গহেতব্বানী’’তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, ইস্সাসো সৰে পাতযন্তো উভো পাদে পথৱিযং দড়্হং পতিট্ঠাপেতি, জণ্ণুঅৱেকল্লং কৰোতি, সৰকলাপং কটিসন্ধিম্হি ঠপেতি, কাযং উপত্থদ্ধং কৰোতি, দ্ৱে হত্থে সন্ধিট্ঠানং আৰোপেতি, মুট্ঠিং পীড়যতি, অঙ্গুলিযো নিৰন্তৰং কৰোতি, গীৱং পগ্গণ্হাতি, চক্খূনি মুখঞ্চ পিদহতি, নিমিত্তং উজুং কৰোতি, হাসমুপ্পাদেতি ‘ৱিজ্ঝিস্সামী’তি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন সীলপথৱিযং ৱীৰিযপাদে পতিট্ঠাপেতব্বং, খন্তিসোৰচ্চং অৱেকল্লং কাতব্বং, সংৱৰে চিত্তং ঠপেতব্বং, সংযমনিযমে অত্তা উপনেতব্বো, ইচ্ছা মুচ্ছা পীড়যিতব্বা, যোনিসো মনসিকাৰে চিত্তং নিৰন্তৰং কাতব্বং, ৱীৰিযং পগ্গহেতব্বং, ছ দ্ৱাৰা পিদহিতব্বা, সতি উপট্ঠপেতব্বা, হাসমুপ্পাদেতব্বং ‘সব্বকিলেসে ঞাণনাৰাচেন ৱিজ্ঝিস্সামী’তি. ইদং, মহাৰাজ, ইস্সাসস্স পঠমং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, ইস্সাসো আড়কং পৰিহৰতি ৱঙ্কজিম্হকুটিলনাৰাচস্স উজুকৰণায. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন ইমস্মিং কাযে সতিপট্ঠানআড়কং পৰিহৰিতব্বং ৱঙ্কজিম্হকুটিলচিত্তস্স উজুকৰণায. ইদং, মহাৰাজ, ইস্সাসস্স দুতিযং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, ইস্সাসো লক্খে উপাসেতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন ইমস্মিং কাযে উপাসিতব্বং. কথং মহাৰাজ যোগিনা যোগাৱচৰেন ইমস্মিং কাযে উপাসিতব্বং? অনিচ্চতো উপাসিতব্বং, দুক্খতো উপাসিতব্বং, অনত্ততো উপাসিতব্বং, ৰোগতো…পে… গণ্ডতো…পে… সল্লতো…পে… অঘতো…পে… আবাধতো…পে… পৰতো…পে… পলোকতো…পে… ঈতিতো…পে… উপদ্দৱতো…পে… ভযতো…পে… উপসগ্গতো…পে… চলতো…পে… পভঙ্গুতো…পে… অদ্ধুৱতো…পে… অতাণতো…পে… অলেণতো…পে… অসৰণতো…পে… ৰিত্ততো…পে… তুচ্ছতো…পে… সুঞ্ঞতো…পে… আদীনৱতো…পে… ৱিপৰিণামধম্মতো…পে… অসাৰতো …পে… অঘমূলতো…পে… ৱধকতো…পে… ৱিভৱতো…পে… সাসৱতো…পে… সঙ্খততো…পে… মাৰামিসতো…পে… জাতিধম্মতো…পে… জৰাধম্মতো…পে… ব্যাধিধম্মতো…পে… মৰণধম্মতো…পে… সোকধম্মতো…পে… পৰিদেৱধম্মতো…পে… উপাযাসধম্মতো…পে… সংকিলেসধম্মতো…পে… এৱং খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন ইমস্মিং কাযে উপাসিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, ইস্সাসস্স ততিযং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, ইস্সাসো সাযং পাতং উপাসতি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন সাযং পাতং আৰম্মণে উপাসিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, ইস্সাসস্স চতুত্থং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, থেৰেন সাৰিপুত্তেন ধম্মসেনাপতিনা –

‘‘‘যথা ইস্সাসকো নাম, সাযং পাতং উপাসতি;

উপাসনং অৰিঞ্চন্তো [ন ৰিচ্ছন্তো (সী. ক.)], লভতে ভত্তৱেতনং.

‘‘‘তথেৱ বুদ্ধপুত্তোপি, কৰোতি কাযুপাসনং;

কাযুপাসনং অৰিঞ্চন্তো, অৰহত্তমধিগচ্ছতী’’’তি.

ইস্সাসঙ্গপঞ্হো সত্তমো.

কুম্ভৱগ্গো সত্তমো [ইতো পৰং ৰাজঙ্গপঞ্হাদিকা অট্ঠতিংস পঞ্হা ৱিনট্ঠা, যেহি তা দিট্ঠা,§তেহি নো আৰোচেতব্বা পুন মুদ্দাপনকালে পক্খিপনত্থাযাতি (ন, বু, স)].

তস্সুদ্দানং –

কুম্ভো চ কাড়াযসো চ, ছত্তং খেত্তঞ্চ অগদো;

ভোজনেন চ ইস্সাসো, ৱুত্তং দানি ৱিদূহীতি.

ওপম্মকথাপঞ্হো নিট্ঠিতো.