৬. মক্কটকৱগ্গো

১. পন্থমক্কটকঙ্গপঞ্হো

১. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘পন্থমক্কটকস্স একং অঙ্গং গহেতব্ব’ন্তি যং ৱদেসি, কতমং তং একং অঙ্গং গহেতব্ব’’ন্তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, পন্থমক্কটকো পন্থে মক্কটজালৱিতানং কত্ৱা যদি তত্থ জালকে লগ্গতি কিমি ৱা মক্খিকা ৱা পটঙ্গো ৱা, তং গহেত্ৱা ভক্খযতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন ছসু দ্ৱাৰেসু সতিপট্ঠানজালৱিতানং কত্ৱা যদি তত্থ কিলেসমক্খিকা বজ্ঝন্তি, তত্থেৱ ঘাতেতব্বা. ইদং, মহাৰাজ, পন্থমক্কটকস্স একং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, থেৰেন অনুৰুদ্ধেন –

‘‘‘চিত্তং নিযমে ছসু দ্ৱাৰেসু, সতিপট্ঠানৱৰুত্তমে;

কিলেসা তত্থ লগ্গা চে, হন্তব্বা তে ৱিপস্সিনা’’’তি.

পন্থমক্কটকঙ্গপঞ্হো পঠমো.

২. থনস্সিতদাৰকঙ্গপঞ্হো

২. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘থনস্সিতদাৰকস্স একং অঙ্গং গহেতব্ব’ন্তি যং ৱদেসি, কতমং তং একং অঙ্গং গহেতব্ব’’ন্তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, থনস্সিতদাৰকো সদত্থে লগ্গতি, খীৰত্থিকো ৰোদতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন সদত্থে লগ্গিতব্বং, সব্বত্থ ধম্মঞাণেন ভৱিতব্বং, উদ্দেসে পৰিপুচ্ছায সম্মপ্পযোগে পৱিৱেকে গৰুসংৱাসে কল্যাণমিত্তসেৱনে. ইদং, মহাৰাজ, থনস্সিতদাৰকস্স একং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা দেৱাতিদেৱেন দীঘনিকাযৱৰে পৰিনিব্বানসুত্তন্তে –

‘‘‘ইঙ্ঘং তুম্হে, আনন্দ, সাৰত্থে [সদত্থে (সী. পী.)] ঘটথ, সাৰত্থে অনুযুঞ্জথ;

সাৰত্থে অপ্পমত্তা আতাপিনো পহিতত্তা ৱিহৰথা’’’তি.

থনস্সিতদাৰকঙ্গপঞ্হো দুতিযো.

৩. চিত্তকধৰকুম্মঙ্গপঞ্হো

৩. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘চিত্তকধৰকুম্মস্স [চিত্তকথলকুম্মস্স (সী. পী.)] একং অঙ্গং গহেতব্ব’ন্তি যং ৱদেসি, কতমং তং একং অঙ্গং গহেতব্ব’’ন্তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, চিত্তকধৰকুম্মো উদকভযা উদকং পৰিৱজ্জেত্ৱা ৱিচৰতি, তায চ পন উদকং পৰিৱজ্জনায আযুনা ন পৰিহাযতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন পমাদে ভযদস্সাৱিনা ভৱিতব্বং, অপ্পমাদে গুণৱিসেসদস্সাৱিনা. তায চ পন ভযদস্সাৱিতায ন পৰিহাযতি সামঞ্ঞা, নিব্বানস্স সন্তিকে উপেতি [ঠপেতি (ক.)]. ইদং, মহাৰাজ, চিত্তকধৰকুম্মস্স একং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা দেৱাতিদেৱেন ধম্মপদে –

‘‘‘অপ্পমাদৰতো ভিক্খু, পমাদে ভযদস্সি ৱা;

অভব্বো পৰিহানায, নিব্বানস্সেৱ সন্তিকে’’’তি.

চিত্তকধৰকুম্মঙ্গপঞ্হো চতুত্থো.

৪. পৱনঙ্গপঞ্হো

৪. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘পৱনস্স পঞ্চ অঙ্গানি গহেতব্বানী’তি যং ৱদেসি, কতমানি তানি পঞ্চ অঙ্গানি গহেতব্বানী’’তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, পৱনং নাম অসুচিজনং পটিচ্ছাদেতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন পৰেসং অপৰদ্ধং খলিতং পটিচ্ছাদেতব্বং ন ৱিৱৰিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, পৱনস্স পঠমং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, পৱনং সুঞ্ঞং পচুৰজনেহি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন ৰাগদোসমোহমানদিট্ঠিজালেহি সব্বেহি চ কিলেসেহি সুঞ্ঞেন ভৱিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, পৱনস্স দুতিযং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, পৱনং ৱিৱিত্তং জনসম্বাধৰহিতং, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন পাপকেহি অকুসলেহি ধম্মেহি অনৰিযেহি পৱিৱিত্তেন ভৱিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, পৱনস্স ততিযং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, পৱনং সন্তং পৰিসুদ্ধং, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন সন্তেন পৰিসুদ্ধেন ভৱিতব্বং, নিব্বুতেন পহীনমানেন পহীনমক্খেন ভৱিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, পৱনস্স চতুত্থং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, পৱনং অৰিযজনসংসেৱিতং, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন অৰিযজনসংসেৱিতেন ভৱিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, পৱনস্স পঞ্চমং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা দেৱাতিদেৱেন সংযুত্তনিকাযৱৰে –

‘‘‘পৱিৱিত্তেহি অৰিযেহি, পহিতত্তেহি ঝাযিভি;

নিচ্চং আৰদ্ধৱীৰিযেহি, পণ্ডিতেহি সহাৱসে’’’তি.

পৱনঙ্গপঞ্হো চতুত্থো.

৫. ৰুক্খঙ্গপঞ্হো

৫. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘ৰুক্খস্স তীণি অঙ্গানি গহেতব্বানী’তি যং ৱদেসি, কতমানি তানি তীণি অঙ্গানি গহেতব্বানী’’তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, ৰুক্খো নাম পুপ্ফফলধৰো, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন ৱিমুত্তিপুপ্ফসামঞ্ঞফলধাৰিনা ভৱিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, ৰুক্খস্স পঠমং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, ৰুক্খো উপগতানমনুপ্পৱিট্ঠানং জনানং ছাযং দেতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন উপগতানমনুপ্পৱিট্ঠানং পুগ্গলানং আমিসপ্পটিসন্ধাৰেন ৱা ধম্মপ্পটিসন্থাৰেন ৱা পটিসন্থৰিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, ৰুক্খস্স দুতিযং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, ৰুক্খো ছাযাৱেমত্তং ন কৰোতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন সব্বসত্তেসু ৱেমত্ততা ন কাতব্বা, চোৰৱধকপচ্চত্থিকেসুপি অত্তনিপি সমসমা মেত্তাভাৱনা কাতব্বা, ‘কিন্তি ইমে সত্তা অৱেৰা অব্যাপজ্জা [অব্যাপজ্ঝা (সী.)] অনীঘা সুখী অত্তানং পৰিহৰেয্যু’ন্তি. ইদং, মহাৰাজ, ৰুক্খস্স ততিযং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, থেৰেন সাৰিপুত্তেন ধম্মসেনাপতিনা –

‘‘‘ৱধকে দেৱদত্তম্হি, চোৰে অঙ্গুলিমালকে;

ধনপালে ৰাহুলে চ, সব্বত্থ সমকো মুনী’’’তি.

ৰুক্খঙ্গপঞ্হো পঞ্চমো.

৬. মেঘঙ্গপঞ্হো

৬. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘মেঘস্স পঞ্চ অঙ্গানি গহেতব্বানী’তি যং ৱদেসি, কতমানি তানি পঞ্চ অঙ্গানি গহেতব্বানী’’তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, মেঘো উপ্পন্নং ৰজোজল্লং ৱূপসমেতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন উপ্পন্নং কিলেসৰজোজল্লং ৱূপসমেতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, মেঘস্স পঠমং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, মেঘো পথৱিযা উণ্হং নিব্বাপেতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন মেত্তাভাৱনায সদেৱকো লোকো নিব্বাপেতব্বো. ইদং, মহাৰাজ, মেঘস্স দুতিযং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, মেঘো সব্ববীজানি ৱিৰুহাপেতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন সব্বসত্তানং সদ্ধং উপ্পাদেত্ৱা তং সদ্ধাবীজং তীসু সম্পত্তীসু ৰোপেতব্বং, দিব্বমানুসিকাসু সুখসম্পত্তীসু যাৱপৰমত্থনিব্বানসুখসম্পত্তি. ইদং, মহাৰাজ, মেঘস্স ততিযং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, মেঘো উতুতো সমুট্ঠহিত্ৱা ধৰণিতলৰুহে তিণৰুক্খলতাগুম্বওসধিৱনপ্পতযো পৰিৰক্খতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন যোনিসো মনসিকাৰং নিব্বত্তেত্ৱা তেন যোনিসো মনসিকাৰেন সমণধম্মো পৰিৰক্খিতব্বো, যোনিসো মনসিকাৰমূলকা সব্বে কুসলা ধম্মা. ইদং, মহাৰাজ, মেঘস্স চতুত্থং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, মেঘো ৱস্সমানো নদিতড়াকপোক্খৰণিযো কন্দৰপদৰসৰসোব্ভউদপানানি চ পৰিপূৰেতি উদকধাৰাহি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন আগমপৰিযত্তিযা ধম্মমেঘমভিৱস্সযিত্ৱা অধিগমকামানং মানসং পৰিপূৰযিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, মেঘস্স পঞ্চমং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, থেৰেন সাৰিপুত্তেন ধম্মসেনাপতিনা –

‘‘‘বোধনেয্যং জনং দিস্ৱা, সতসহস্সেপি যোজনে;

খণেন উপগন্ত্ৱান, বোধেতি তং মহামুনী’’’তি.

মেঘঙ্গপঞ্হো ছট্ঠো.

৭. মণিৰতনঙ্গপঞ্হো

৭. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘মণিৰতনস্স তীণি অঙ্গানি গহেতব্বানী’তি যং ৱদেসি, কতমানি তানি তীণি অঙ্গানি গহেতব্বানী’’তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, মণিৰতনং একন্তপৰিসুদ্ধং, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন একন্তপৰিসুদ্ধাজীৱেন ভৱিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, মণিৰতনস্স পঠমং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, মণিৰতনং ন কেনচি সদ্ধিং মিস্সীযতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন পাপেহি পাপসহাযেহি সদ্ধিং ন মিস্সিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, মণিৰতনস্স দুতিযং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, মণিৰতনং জাতিৰতনেহি যোজীযতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন উত্তমৱৰজাতিমন্তেহি সদ্ধিং সংৱসিতব্বং, পটিপন্নকফলট্ঠসেক্খফলসমঙ্গীহি সোতাপন্নসকদাগামিঅনাগামিঅৰহন্ততেৱিজ্জছড়ভিঞ্ঞসমণমণিৰতনেহি সদ্ধিং সংৱসিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, মণিৰতনস্স ততিযং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা দেৱাতিদেৱেন সুত্তনিপাতে –

‘‘‘সুদ্ধা সুদ্ধেহি সংৱাসং, কপ্পযৱ্হো পতিস্সতা;

ততো সমগ্গা নিপকা, দুক্খস্সন্তং কৰিস্সথা’’’তি.

মণিৰতনপঞ্হো সত্তমো.

৮. মাগৱিকঙ্গপঞ্হো

৮. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘মাগৱিকস্স চত্তাৰি অঙ্গানি গহেতব্বানী’তি যং ৱদেসি, কতমানি তানি চত্তাৰি অঙ্গানি গহেতব্বানী’’তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, মাগৱিকো অপ্পমিদ্ধো হোতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন অপ্পমিদ্ধেন ভৱিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, মাগৱিকস্স পঠমং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, মাগৱিকো মিগেসু যেৱ চিত্তং উপনিবন্ধতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন আৰম্মণেসু যেৱ চিত্তং উপনিবন্ধিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, মাগৱিকস্স দুতিযং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, মাগৱিকো কালং কম্মস্স জানাতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন পটিসল্লানস্স কালো জানিতব্বো ‘অযং কালো পটিসল্লানস্স, অযং কালো নিক্খমনাযা’তি. ইদং, মহাৰাজ, মাগৱিকস্স ততিযং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, মাগৱিকো মিগং দিস্ৱা হাসমভিজনেতি ‘ইমং লচ্ছামী’তি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন আৰম্মণে অভিৰমিতব্বং, হাসমভিজনেতব্বং ‘উত্তৰিং ৱিসেসমধিগচ্ছিস্সামী’তি. ইদং, মহাৰাজ, মাগৱিকস্স চতুত্থং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং মহাৰাজ থেৰেন মোঘৰাজেন –

‘‘‘আৰম্মণে লভিত্ৱান, পহিতত্তেন ভিক্খুনা;

ভিয্যো হাসো জনেতব্বো, অধিগচ্ছিস্সামি উত্তৰি’’’ন্তি.

মাগৱিকঙ্গপঞ্হো অট্ঠমো.

৯. বাড়িসিকঙ্গপঞ্হো

৯. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘বাড়িসিকস্স দ্ৱে অঙ্গানি গহেতব্বানী’তি যং ৱদেসি, কতমানি তানি দ্ৱে অঙ্গানি গহেতব্বানী’’তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, বাড়িসিকো বড়িসেন মচ্ছে উদ্ধৰতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন ঞাণেন উত্তৰিং সামঞ্ঞফলানি উদ্ধৰিতব্বানি. ইদং, মহাৰাজ, বাড়িসিকস্স পঠমং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, বাড়িসিকো পৰিত্তকং ৱধিত্ৱা ৱিপুলং লাভমধিগচ্ছতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন পৰিত্তলোকামিসমত্তং পৰিচ্চজিতব্বং. লোকামিসমত্তং, মহাৰাজ, পৰিচ্চজিত্ৱা যোগী যোগাৱচৰো ৱিপুলং সামঞ্ঞফলং অধিগচ্ছতি. ইদং, মহাৰাজ, বাড়িসিকস্স দুতিযং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, থেৰেন ৰাহুলেন –

‘‘‘সুঞ্ঞতঞ্চানিমিত্তঞ্চ, ৱিমোক্খঞ্চাপ্পণিহিতং;

চতুৰো ফলে ছড়ভিঞ্ঞা, চজিত্ৱা লোকামিসং লভে’’’তি.

বাড়িসিকঙ্গপঞ্হো নৱমো.

১০. তচ্ছকঙ্গপঞ্হো

১০. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘তচ্ছকস্স দ্ৱে অঙ্গানি গহেতব্বানী’তি যং ৱদেসি, কতমানি তানি দ্ৱে অঙ্গানি গহেতব্বানী’’তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, তচ্ছকো কাড়সুত্তং অনুলোমেত্ৱা ৰুক্খং তচ্ছতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন জিনসাসনমনুলোমযিত্ৱা সীলপথৱিযং পতিট্ঠহিত্ৱা সদ্ধাহত্থেন পঞ্ঞাৱাসিং গহেত্ৱা কিলেসা তচ্ছেতব্বা. ইদং, মহাৰাজ, তচ্ছকস্স পঠমং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, তচ্ছকো ফেগ্গুং অপহৰিত্ৱা সাৰমাদিযতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন সস্সতং উচ্ছেদং তং জীৱং তং সৰীৰং অঞ্ঞং জীৱং অঞ্ঞং সৰীৰং তদুত্তমং অঞ্ঞদুত্তমং অকতমভব্বং অপুৰিসকাৰং অব্ৰহ্মচৰিযৱাসং সত্তৱিনাসং নৱসত্তপাতুভাৱং সঙ্খাৰসস্সতভাৱং যো কৰোতি, সো পটিসংৱেদেতি, অঞ্ঞো কৰোতি, অঞ্ঞো পটিসংৱেদেতি, কম্মফলদস্সনা চ কিৰিযফলদিট্ঠি চ ইতি এৱৰূপানি চেৱ অঞ্ঞানি চ ৱিৱাদপথানি অপনেত্ৱা সঙ্খাৰানং সভাৱং পৰমসুঞ্ঞতং নিৰীহনিজ্জীৱতং [নিসত্তনিজীৱতং (ক.)] অচ্চন্তং সুঞ্ঞতং আদিযিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, তচ্ছকস্স দুতিযং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা দেৱাতিদেৱেন সুত্তনিপাতে –

‘‘‘কাৰণ্ডৱং নিদ্ধমথ, কসম্বুং অপকস্সথ;

ততো পলাপে ৱাহেথ, অস্সমণে সমণমানিনে.

‘‘‘নিদ্ধমিত্ৱান পাপিচ্ছে, পাপআচাৰগোচৰে;

সুদ্ধা সুদ্ধেহি সংৱাসং, কপ্পযৱ্হো পতিস্সতা;

ততো সমগ্গা নিপকা, দুক্খস্সন্তং কৰিস্সথা’’’তি.

তচ্ছকঙ্গপঞ্হো দসমো.

মক্কটকৱগ্গো ছট্ঠো.

তস্সুদ্দানং –

মক্কটো দাৰকো কুম্মো, ৱনং ৰুক্খো চ পঞ্চমো;

মেঘো মণি মাগৱিকো, বাড়িসী তচ্ছকেন চাতি.