৫. সীহৱগ্গো

১. সীহঙ্গপঞ্হো

১. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘সীহস্স সত্ত অঙ্গানি গহেতব্বানী’তি যং ৱদেসি, কতমানি তানি সত্ত অঙ্গানি গহেতব্বানী’’তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, সীহো নাম সেতৱিমলপৰিসুদ্ধপণ্ডৰো, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন সেতৱিমলপৰিসুদ্ধপণ্ডৰচিত্তেন ব্যপগতকুক্কুচ্চেন ভৱিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, সীহস্স পঠমং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, সীহো চতুচৰণো ৱিক্কন্তচাৰী, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন চতুৰিদ্ধিপাদচৰণেন ভৱিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, সীহস্স দুতিযং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, সীহো অভিৰূপৰুচিৰকেসৰী, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন অভিৰূপৰুচিৰসীলকেসৰিনা ভৱিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, সীহস্স ততিযং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, সীহো জীৱিতপৰিযাদানেপি ন কস্সচি ওনমতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন চীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰপৰিযাদানেপি ন কস্সচি ওনমিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, সীহস্স চতুত্থং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, সীহো সপদানভক্খো যস্মিং ওকাসে নিপততি, তত্থেৱ যাৱদত্থং ভক্খযতি, ন ৱৰমংসং ৱিচিনাতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন সপদানভক্খেন ভৱিতব্বং, ন কুলানি ৱিচিনিতব্বানি, ন পুব্বগেহং হিত্ৱা কুলানি উপসঙ্কমিতব্বানি, ন ভোজনং ৱিচিনিতব্বং, যস্মিং ওকাসে কবড়ং আদীযতি, তস্মিং যেৱ ওকাসে ভুঞ্জিতব্বং সৰীৰযাপনত্থং [সৰীৰযাপনমত্তং (সী. পী.)], ন ৱৰভোজনং ৱিচিনিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, সীহস্স পঞ্চমং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, সীহো অসন্নিধিভক্খো, সকিং গোচৰং ভক্খযিত্ৱা ন পুন তং উপগচ্ছতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন অসন্নিধিকাৰপৰিভোগিনা ভৱিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, সীহস্স ছট্ঠং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, সীহো ভোজনং অলদ্ধা ন পৰিতস্সতি, লদ্ধাপি ভোজনং অগধিতো [অগথিতো (সী.)] অমুচ্ছিতো অনজ্ঝোসন্নো পৰিভুঞ্জতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন ভোজনং অলদ্ধা ন পৰিতস্সিতব্বং, লদ্ধাপি ভোজনং অগধিতেন অমুচ্ছিতেন অনজ্ঝোসন্নেন আদীনৱদস্সাৱিনা নিস্সৰণপঞ্ঞেন পৰিভুঞ্জিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, সীহস্স সত্তমং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা দেৱাতিদেৱেন সংযুত্তনিকাযৱৰে থেৰং মহাকস্সপং পৰিকিত্তযমানেন –

‘সন্তুট্ঠোযং, ভিক্খৱে, কস্সপো ইতৰীতৰেন পিণ্ডপাতেন, ইতৰীতৰপিণ্ডপাতসন্তুট্ঠিযা চ ৱণ্ণৱাদী, ন চ পিণ্ডপাতহেতু অনেসনং অপ্পতিৰূপং আপজ্জতি, অলদ্ধা চ পিণ্ডপাতং ন পৰিতস্সতি, লদ্ধা চ পিণ্ডপাতং অগধিতো অমুচ্ছিতো অনজ্ঝোসন্নো আদীনৱদস্সাৱী নিস্সৰণপঞ্ঞো পৰিভুঞ্জতী’’’তি.

সীহঙ্গপঞ্হো পঠমো.

২. চক্কৱাকঙ্গপঞ্হো

২. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘চক্কৱাকস্স তীণি অঙ্গানি গহেতব্বানী’তি যং ৱদেসি, কতমানি তানি তীণি অঙ্গানি গহেতব্বানীতি’’? ‘‘যথা, মহাৰাজ, চক্কৱাকো যাৱ জীৱিতপৰিযাদানা দুতিযিকং ন ৱিজহতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন যাৱ জীৱিতপৰিযাদানা যোনিসো মনসিকাৰো ন ৱিজহিতব্বো. ইদং, মহাৰাজ, চক্কৱাকস্স পঠমং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, চক্কৱাকো সেৱালপণকভক্খো, তেন চ সন্তুট্ঠিং আপজ্জতি, তায চ সন্তুট্ঠিযা বলেন চ ৱণ্ণেন চ ন পৰিহাযতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন যথালাভসন্তোসো কৰণীযো, যথালাভসন্তুট্ঠো খো, মহাৰাজ, যোগী যোগাৱচৰো ন পৰিহাযতি সীলেন, ন পৰিহাযতি সমাধিনা, ন পৰিহাযতি পঞ্ঞায, ন পৰিহাযতি ৱিমুত্তিযা, ন পৰিহাযতি ৱিমুত্তিঞাণদস্সনেন, ন পৰিহাযতি সব্বেহি কুসলেহি ধম্মেহি. ইদং, মহাৰাজ, চক্কৱাকস্স দুতিযং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, চক্কৱাকো পাণে ন ৱিহেঠযতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন নিহিতদণ্ডেন নিহিতসত্থেন লজ্জিনা দযাপন্নেন সব্বপাণভূতহিতানুকম্পিনা ভৱিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, চক্কৱাকস্স ততিযং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা দেৱাতিদেৱেন চক্কৱাকজাতকে –

‘‘‘যো ন হন্তি ন ঘাতেতি, ন জিনাতি ন জাপযে;

মেত্তংসো [অহিংসা (সী. পী.)] সব্বভূতেসু, ৱেৰং তস্স ন কেনচী’’’তি.

চক্কৱাকঙ্গপঞ্হো দুতিযো.

৩. পেণাহিকঙ্গপঞ্হো

৩. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘পেণাহিকায দ্ৱে অঙ্গানি গহেতব্বানী’তি যং ৱদেসি, কতমানি তানি দ্ৱে অঙ্গানি গহেতব্বানী’’তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, পেণাহিকা সকপতিম্হি উসূযায ছাপকে ন পোসযতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন সকমনে [সকমনো (ক.)] কিলেসে উপ্পন্নে উসূযাযিতব্বং, সতিপট্ঠানেন সম্মাসংৱৰসুসিৰে পক্খিপিত্ৱা মনোদ্ৱাৰে কাযগতাসতি ভাৱেতব্বা. ইদং, মহাৰাজ, পেণাহিকায পঠমং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, পেণাহিকা পৱনে দিৱসং গোচৰং চৰিত্ৱা সাযং পক্খিগণং উপেতি অত্তনো গুত্তিযা, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন এককেন পৱিৱেকং সেৱিতব্বং সংযোজনপৰিমুত্তিযা, তত্ৰ ৰতিং অলভমানেন উপৱাদভযপৰিৰক্খণায সঙ্ঘং ওসৰিত্ৱা সঙ্ঘৰক্খিতেন ৱসিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, পেণাহিকায দুতিযং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ব্ৰহ্মুনা সহম্পতিনা ভগৱতো সন্তিকে –

‘‘‘সেৱেথ পন্তানি সেনাসনানি, চৰেয্য সংযোজনৱিপ্পমোক্খা;

সচে ৰতিং নাধিগচ্ছেয্য তত্থ, সঙ্ঘে ৱসে ৰক্খিতত্তো সতীমা’’’তি.

পেণাহিকঙ্গপঞ্হো ততিযো.

৪. ঘৰকপোতঙ্গপঞ্হো

৪. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘ঘৰকপোতস্স একং অঙ্গং গহেতব্ব’ন্তি যং ৱদেসি, কতমং তং একং অঙ্গং গহেতব্ব’’ন্তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, ঘৰকপোতো পৰগেহে ৱসমানো ন তেসং কিঞ্চি ভণ্ডস্স নিমিত্তং গণ্হাতি, মজ্ঝত্তো ৱসতি সঞ্ঞাবহুলো, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন পৰকুলং উপগতেন তস্মিং কুলে ইত্থীনং ৱা পুৰিসানং ৱা মঞ্চে ৱা পীঠে ৱা ৱত্থে ৱা অলঙ্কাৰে ৱা উপভোগে ৱা পৰিভোগে ৱা ভোজনৱিকতীসু ৱা ন নিমিত্তং গহেতব্বং, মজ্ঝত্তেন ভৱিতব্বং, সমণসঞ্ঞা পচ্চুপট্ঠপেতব্বা. ইদং, মহাৰাজ, ঘৰকপোতস্স একং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা দেৱাতিদেৱেন চূড়নাৰদজাতকে –

‘‘‘পৱিসিত্ৱা পৰকুলং, পানত্থং ভোজনায ৱা [পানেসু ভোজনেসু ৱা (সী. পী.)];

মিতং খাদে মিতং ভুঞ্জে, ন চ ৰূপে মনং কৰে’’’তি.

ঘৰকপোতঙ্গপঞ্হো চতুত্থো.

৫. উলূকঙ্গপঞ্হো

৫. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘উলূকস্স দ্ৱে অঙ্গানি গহেতব্বানী’তি যং ৱদেসি, কতমানি তানি দ্ৱে অঙ্গানি গহেতব্বানী’’তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, উলূকো কাকেহি পটিৱিৰুদ্ধো, ৰত্তিং কাকসঙ্ঘং গন্ত্ৱা বহূপি কাকে হনতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন অঞ্ঞাণেন পটিৱিৰুদ্ধো কাতব্বো, একেন ৰহো নিসীদিত্ৱা অঞ্ঞাণং সম্পমদ্দিতব্বং, মূলতো ছিন্দিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, উলূকস্স পঠমং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, উলূকো সুপ্পটিসল্লীনো হোতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন পটিসল্লানাৰামেন ভৱিতব্বং পটিসল্লানৰতেন. ইদং, মহাৰাজ, উলূকস্স দুতিযং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা দেৱাতিদেৱেন সংযুত্তনিকাযৱৰে –

‘‘‘ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু পটিসল্লানাৰামো পটিসল্লানৰতো ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তি যথাভূতং পজানাতি, ‘‘অযং দুক্খসমুদযো’’তি যথা ভূথং পজানাতি, ‘‘অযং দুক্খনিৰোধো’’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’’তি যথাভূতং পজানাতী’’’তি.

উলূকঙ্গপঞ্হো পঞ্চমো.

৬. সতপত্তঙ্গপঞ্হো

৬. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘সতপত্তস্স একং অঙ্গং গহেতব্ব’ন্তি যং ৱদেসি, কতমং তং একং অঙ্গং গহেতব্ব’’ন্তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, সতপত্তো ৰৱিত্ৱা পৰেসং খেমং ৱা ভযং ৱা আচিক্খতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন পৰেসং ধম্মং দেসযমানেন ৱিনিপাতং ভযতো দস্সযিতব্বং, নিব্বানং খেমতো দস্সযিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, সতপত্তস্স একং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, থেৰেন পিণ্ডোলভাৰদ্ৱাজেন –

‘‘‘নিৰযে ভযসন্তাসং, নিব্বানে ৱিপুলং সুখং;

উভযানেতানত্থানি দস্সেতব্বানি যোগিনা’’’তি.

সতপত্তঙ্গপঞ্হো ছট্ঠো.

৭. ৱগ্গুলিঙ্গপঞ্হো

৭. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘ৱগ্গুলিস্স দ্ৱে অঙ্গানি গহেতব্বানী’তি যং ৱদেসি, কতমানি তানি দ্ৱে অঙ্গানি গহেতব্বানী’’তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, ৱগ্গুলি গেহং পৱিসিত্ৱা ৱিচৰিত্ৱা নিক্খমতি, ন তত্থ পলিবুদ্ধতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন গামং পিণ্ডায পৱিসিত্ৱা সপদানং ৱিচৰিত্ৱা পটিলদ্ধলাভেন খিপ্পমেৱ নিক্খমিতব্বং, ন তত্থ পলিবুদ্ধেন ভৱিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, ৱগ্গুলিস্স পঠমং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, ৱগ্গুলি পৰগেহে ৱসমানো ন তেসং পৰিহানিং কৰোতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন কুলানি উপসঙ্কমিত্ৱা অতিযাচনায ৱা ৱিঞ্ঞত্তিবহুলতায ৱা কাযদোসবহুলতায ৱা অতিভাণিতায ৱা সমানসুখদুক্খতায ৱা ন তেসং কোচি ৱিপ্পটিসাৰো কৰণীযো, নপি তেসং মূলকম্মং পৰিহাপেতব্বং, সব্বথা ৱড্ঢি যেৱ ইচ্ছিতব্বা. ইদং, মহাৰাজ, ৱগ্গুলিস্স দুতিযং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা দেৱাতিদেৱেন দীঘনিকাযৱৰে লক্খণসুত্তন্তে –

‘‘‘সদ্ধায সীলেন সুতেন বুদ্ধিযা, চাগেন ধম্মেন বহূহি সাধুহি;

ধনেন ধঞ্ঞেন চ খেত্তৱত্থুনা, পুত্তেহি দাৰেহি চতুপ্পদেহি চ.

‘‘‘ঞাতীহি মিত্তেহি চ বন্ধৱেহি, বলেন ৱণ্ণেন সুখেন চূভযং;

কথং ন হাযেয্যুং পৰেতি ইচ্ছতি, অত্থসমিদ্ধিঞ্চ পনাভিকঙ্খতী’’’তি.

ৱগ্গুলিঙ্গপঞ্হো সত্তমো.

৮. জলূকঙ্গপঞ্হো

৮. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘জলূকায একং অঙ্গং গহেতব্ব’ন্তি যং ৱদেসি, কতমং তং একং অঙ্গং গহেতব্ব’’ন্তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, জলূকা যত্থ অল্লীযতি, তত্থেৱ দড়্হং অল্লীযিত্ৱা ৰুহিৰং পিৱতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন যস্মিং আৰম্মণে চিত্তং অল্লীযতি, তং আৰম্মণং ৱণ্ণতো চ সণ্ঠানতো চ দিসতো চ ওকাসতো চ পৰিচ্ছেদতো চ লিঙ্গতো চ নিমিত্ততো চ দড়্হং পতিট্ঠাপেত্ৱা তেনেৱাৰম্মণেন ৱিমুত্তিৰসমসেচনকং পাতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, জলূকায একং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, থেৰেন অনুৰুদ্ধেন –

‘‘‘পৰিসুদ্ধেন চিত্তেন, আৰম্মণে পতিট্ঠায;

তেন চিত্তেন পাতব্বং, ৱিমুত্তিৰসমসেচন’’’ন্তি.

জলূকঙ্গপঞ্হো অট্ঠমো.

৯. সপ্পঙ্গপঞ্হো

৯. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘সপ্পস্স তীণি অঙ্গানি গহেতব্বানী’তি যং ৱদেসি, কতমানি তানি তীণি অঙ্গানি গহেতব্বানী’’তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, সপ্পো উৰেন গচ্ছতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন পঞ্ঞায চৰিতব্বং, পঞ্ঞায চৰমানস্স খো, মহাৰাজ, যোগিনো চিত্তং ঞাযে চৰতি, ৱিলক্খণং ৱিৱজ্জেতি, সলক্খণং ভাৱেতি. ইদং, মহাৰাজ, সপ্পস্স পঠমং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, সপ্পো চৰমানো ওসধং পৰিৱজ্জেন্তো চৰতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন দুচ্চৰিতং পৰিৱজ্জেন্তেন চৰিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, সপ্পস্স দুতিযং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, সপ্পো মনুস্সে দিস্ৱা তপ্পতি [মনুস্সং দিস্ৱা কম্পতি (ক.)] সোচতি চিন্তযতি, এৱমেৱ খো মহাৰাজ যোগিনা যোগাৱচৰেন কুৱিতক্কে, ৱিতক্কেত্ৱা অৰতিং উপ্পাদযিত্ৱা তপ্পিতব্বং সোচিতব্বং চিন্তযিতব্বং ‘পমাদেন মে দিৱসো ৱীতিনামিতো, ন সো পুন সক্কা লদ্ধু’ন্তি. ইদং, মহাৰাজ, সপ্পস্স ততিযং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা ভল্লাটিযজাতকে দ্ৱিন্নং কিন্নৰানং –

‘‘‘মযেকৰত্তং [যমেকৰত্তিং (সী. পী.)] ৱিপ্পৱসিম্হ লুদ্দ, অকামকা অঞ্ঞমঞ্ঞং সৰন্তা;

তমেকৰত্তং [তমেকৰত্তিং (সী. পী.)] অনুতপ্পমানা, সোচাম ‘সা ৰত্তি পুন নহেস্সতী’’’তি.

সপ্পঙ্গপঞ্হো নৱমো.

১০. অজগৰঙ্গপঞ্হো

১০. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘অজগৰস্স একং অঙ্গং গহেতব্ব’ন্তি যং ৱদেসি, কতমং তং একং অঙ্গং গহেতব্ব’’ন্তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, অজগৰো মহতিমহাকাযো বহূপি দিৱসে ঊনূদৰো দীনতৰো কুচ্ছিপূৰং আহাৰং ন লভতি, অপৰিপুণ্ণো যেৱ যাৱদেৱ সৰীৰযাপনমত্তকেন যাপেতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনো যোগাৱচৰস্স ভিক্খাচৰিযপ্পসুতস্স পৰপিণ্ডমুপগতস্স পৰদিন্নপ্পাটিকঙ্খিস্স সযংগাহপ্পটিৱিৰতস্স দুল্লভং উদৰপৰিপূৰং আহাৰং, অপি চ অত্থৱসিকেন কুলপুত্তেন চত্তাৰো পঞ্চ আলোপে অভুঞ্জিত্ৱা অৱসেসং উদকেন পৰিপূৰেতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, অজগৰস্স একং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, থেৰেন সাৰিপুত্তেন ধম্মসেনাপতিনা –

‘‘‘অল্লং সুক্খং ৱা ভুঞ্জন্তো, ন বাড়্হং সুহিতো সিযা;

ঊনূদৰো মিতাহাৰো, সতো ভিক্খু পৰিব্বজে.

‘‘‘চত্তাৰো পঞ্চ আলোপে, অভুত্ৱা উদকং পিৱে;

অলং ফাসু ৱিহাৰায, পহিতত্তস্স ভিক্খুনো’’’তি.

অজগৰঙ্গপঞ্হো দসমো.

সীহৱগ্গো পঞ্চমো.

তস্সুদ্দানং –

কেসৰী চক্কৱাকো চ, পেণাহি ঘৰকপোতকো;

উলূকো সতপত্তো চ, ৱগ্গুলি চ জলূপিকা;

সপ্পো অজগৰো চেৱ, ৱগ্গো তেন পৱুচ্চতীতি.