৪. উপচিকাৱগ্গো

১. উপচিকঙ্গপঞ্হো

১. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘উপচিকায একং অঙ্গং গহেতব্ব’ন্তি যং ৱদেসি, কতমং তং একং অঙ্গং গহেতব্ব’’ন্তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, উপচিকা উপৰি ছদনং কত্ৱা অত্তানং পিদহিত্ৱা গোচৰায চৰতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন সীলসংৱৰছদনং কত্ৱা মানসং পিদহিত্ৱা পিণ্ডায চৰিতব্বং, সীলসংৱৰছদনেন খো, মহাৰাজ, যোগী যোগাৱচৰো সব্বভযসমতিক্কন্তো হোতি. ইদং, মহাৰাজ, উপচিকায একং অঙ্গং গহেতব্বং, ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, থেৰেন উপসেনেন ৱঙ্গন্তপুত্তেন –

‘‘‘সীলসংৱৰছদনং, যোগী কত্ৱান মানসং;

অনুপলিত্তো লোকেন, ভযা চ পৰিমুচ্চতী’’’তি.

উপচিকঙ্গপঞ্হো পঠমো.

২. বিড়াৰঙ্গপঞ্হো

২. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘বিড়াৰস্স দ্ৱে অঙ্গানি গহেতব্বানী’তি যং ৱদেসি, কতমানি তানি দ্ৱে অঙ্গানি গহেতব্বানী’’তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, বিড়াৰো গুহাগতোপি সুসিৰগতোপি হম্মিযন্তৰগতোপি উন্দূৰং যেৱ পৰিযেসতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন গামগতেনাপি অৰঞ্ঞগতেনাপি ৰুক্খমূলগতেনাপি সুঞ্ঞাগাৰগতেনাপি সততং সমিতং অপ্পমত্তেন কাযগতাসতিভোজনং যেৱ পৰিযেসিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, বিড়াৰস্স পঠমং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, বিড়াৰো আসন্নে যেৱ গোচৰং পৰিযেসতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন ইমেসু যেৱ পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু উদযব্বযানুপস্সিনা ৱিহৰিতব্বং ‘ইতি ৰূপং ইতি ৰূপস্স সমুদযো ইতি ৰূপস্স অত্থঙ্গমো, ইতি ৱেদনা ইতি ৱেদনায সমুদযো ইতি ৱেদনায অত্থঙ্গমো, ইতি সঞ্ঞা ইতি সঞ্ঞায সমুদযো ইতি সঞ্ঞায অত্থঙ্গমো, ইতি সঙ্খাৰা ইতি সঙ্খাৰানং সমুদযো ইতি সঙ্খাৰানং অত্থঙ্গমো, ইতি ৱিঞ্ঞাণং ইতি ৱিঞ্ঞাণস্স সমুদযো ইতি ৱিঞ্ঞাণস্স অত্থঙ্গমো’তি. ইদং, মহাৰাজ, বিড়াৰস্স দুতিযং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা দেৱাতিদেৱেন –

‘‘‘ন ইতো দূৰে ভৱিতব্বং, ভৱগ্গং কিং কৰিস্সতি;

পচ্চুপ্পন্নম্হি ৱোহাৰে, সকে কাযম্হি ৱিন্দথা’’’তি.

বিড়াৰঙ্গপঞ্হো দুতিযো.

৩. উন্দূৰঙ্গপঞ্হো

৩. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘উন্দূৰস্স [উন্দুৰস্স (স্যা. ক.)] একং অঙ্গং গহেতব্ব’ন্তি যং ৱদেসি, কতমং তং একং অঙ্গং গহেতব্ব’’ন্তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, উন্দূৰো ইতোচিতো চ ৱিচৰন্তো আহাৰূপাসীসকো যেৱ চৰতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন ইতোচিতো চ ৱিচৰন্তেন যোনিসো মনসিকাৰূপাসীসকেনেৱ ভৱিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, উন্দূৰস্স একং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, থেৰেন উপসেনেন ৱঙ্গন্তপুত্তেন –

‘‘‘ধম্মাসীসং [ধম্মসীসং (সী. পী.)] কৰিত্ৱান, ৱিহৰন্তো ৱিপস্সকো;

অনোলীনো ৱিহৰতি, উপসন্তো সদা সতো’’’তি.

উন্দূৰঙ্গপঞ্হো ততিযো.

৪. ৱিচ্ছিকঙ্গপঞ্হো

৪. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘ৱিচ্ছিকস্স একং অঙ্গং গহেতব্ব’ন্তি যং ৱদেসি, কতমং তং একং অঙ্গং গহেতব্ব’’ন্তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, ৱিচ্ছিকো নঙ্গুলাৱুধো নঙ্গুলং উস্সাপেত্ৱা চৰতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন ঞাণাৱুধেন ভৱিতব্বং, ঞাণং উস্সাপেত্ৱা ৱিহৰিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, ৱিচ্ছিকস্স একং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, থেৰেন উপসেনেন ৱঙ্গন্তপুত্তেন –

‘‘‘ঞাণখগ্গং গহেত্ৱান, ৱিহৰন্তো ৱিপস্সকো;

পৰিমুচ্চতি সব্বভযা, দুপ্পসহো চ সো ভৱে’’’তি.

ৱিচ্ছিকঙ্গপঞ্হো চতুত্থো.

৫. নকুলঙ্গপঞ্হো

৫. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘নকুলস্স একং অঙ্গং গহেতব্ব’ন্তি যং ৱদেসি, কতমং তং একং অঙ্গং গহেতব্ব’’ন্তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, নকুলো উৰগমুপগচ্ছন্তো ভেসজ্জেন কাযং পৰিভাৱেত্ৱা উৰগমুপগচ্ছতি গহেতুং, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন কোধাঘাতবহুলং কলহৱিগ্গহৱিৱাদৱিৰোধাভিভূতং লোকমুপগচ্ছন্তেন মেত্তাভেসজ্জেন মানসং অনুলিম্পিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, নকুলস্স একং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, থেৰেন সাৰিপুত্তেন ধম্মসেনাপতিনা –

‘‘‘তস্মা সকং পৰেসম্পি, কাতব্বা মেত্তভাৱনা;

মেত্তচিত্তেন ফৰিতব্বং, এতং বুদ্ধান সাসন’’’ন্তি.

নকুলঙ্গপঞ্হো পঞ্চমো.

৬. জৰসিঙ্গালঙ্গপঞ্হো

৬. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘জৰসিঙ্গালস্স দ্ৱে অঙ্গানি গহেতব্বানী’তি যং ৱদেসি, কতমানি তানি দ্ৱে অঙ্গানি গহেতব্বানী’’তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, জৰসিঙ্গালো ভোজনং পটিলভিত্ৱা অজিগুচ্ছমানো যাৱদত্থং আহৰযতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন ভোজনং পটিলভিত্ৱা অজিগুচ্ছমানেন সৰীৰযাপনমত্তমেৱ পৰিভুঞ্জিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, জৰসিঙ্গালস্স পঠমং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, থেৰেন মহাকস্সপেন –

‘‘‘সেনাসনম্হা ওৰুয্হ, গামং পিণ্ডায পাৱিসিং;

ভুঞ্জন্তং পুৰিসং কুট্ঠিং, সক্কচ্চ নং উপট্ঠহিং.

‘‘‘সো মে পক্কেন হত্থেন, আলোপং উপনামযি;

আলোপং পক্খিপন্তস্স, অঙ্গুলিপেত্থ ছিজ্জথ.

‘‘‘কুট্টমূলঞ্চ নিস্সায, আলোপং তং অভুঞ্জিসং;

ভুঞ্জমানে ৱা ভুত্তে ৱা, জেগুচ্ছং মে ন ৱিজ্জতী’তি.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, জৰসিঙ্গালো ভোজনং পটিলভিত্ৱা ন ৱিচিনাতি লূখং ৱা পণীতং ৱাতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন ভোজনং পটিলভিত্ৱা ন ৱিচিনিতব্বং ‘লূখং ৱা পণীতং ৱা সম্পন্নং ৱা অসম্পন্নং ৱা’তি, যথালদ্ধেন সন্তুস্সিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, জৰসিঙ্গালস্স দুতিযং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, থেৰেন উপসেনেন ৱঙ্গন্তপুত্তেন –

‘‘‘লূখেনপি চ সন্তুস্সে, নাঞ্ঞং পত্থে ৰসং বহুং;

ৰসেসু অনুগিদ্ধস্স, ঝানে ন ৰমতে [ৰমতী (সী. পী.)] মনো;

ইতৰীতৰেন সন্তুট্ঠো [সন্তুট্ঠে (সী. পী.)], সামঞ্ঞং পৰিপূৰতী’’’তি.

জৰসিঙ্গালঙ্গপঞ্হো ছট্ঠো.

৭. মিগঙ্গপঞ্হো

৭. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘মিগস্স তীণি অঙ্গানি গহেতব্বানী’তি যং ৱদেসি, কতমানি তানি তীণি অঙ্গানি গহেতব্বানী’’তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, মিগো দিৱা অৰঞ্ঞে চৰতি, ৰত্তিং অব্ভোকাসে, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন দিৱা অৰঞ্ঞে ৱিহৰিতব্বং, ৰত্তিং অব্ভোকাসে. ইদং, মহাৰাজ, মিগস্স পঠমং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা দেৱাতিদেৱেন লোমহংসনপৰিযাযে –

‘সো খো অহং, সাৰিপুত্ত, যা তা ৰত্তিযো সীতা হেমন্তিকা অন্তৰট্ঠকা হিমপাতসমযা [অন্তৰট্ঠকে হিমপাতসমযে (সী. পী. ক.)], তথাৰূপাসু ৰত্তীসু ৰত্তিং অব্ভোকাসে ৱিহৰামি, দিৱা ৱনসণ্ডে. গিম্হানং পচ্ছিমে মাসে দিৱা অব্ভোকাসে ৱিহৰামি, ৰত্তিং ৱনসণ্ডে’তি.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, মিগো সত্তিম্হি ৱা সৰে ৱা ওপতন্তে ৱঞ্চেতি [ৱজ্জেতি (ক.)] পলাযতি, ন কাযমুপনেতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন কিলেসেসু ওপতন্তেসু ৱঞ্চযিতব্বং [ৱজ্জযিতব্বং (ক.)] পলাযিতব্বং, ন চিত্তমুপনেতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, মিগস্স দুতিযং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, মিগো মনুস্সে দিস্ৱা যেন ৱা তেন ৱা পলাযতি ‘মা মং তে অদ্দসংসূ’তি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন ভণ্ডনকলহৱিগ্গহৱিৱাদসীলে দুস্সীলে কুসীতে সঙ্গণিকাৰামে দিস্ৱা যেন ৱা তেন ৱা পলাযিতব্বং ‘মা মং তে অদ্দসংসু, অহঞ্চ তে মা অদ্দস’ন্তি. ইদং, মহাৰাজ, মিগস্স ততিযং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, থেৰেন সাৰিপুত্তেন ধম্মসেনাপতিনা –

‘‘‘মা মে কদাচি পাপিচ্ছো, কুসীতো হীনৱীৰিযো;

অপ্পস্সুতো অনাচাৰো, সম্মতো [সমেতো (সী. পী.)] অহু কত্থচী’’’তি.

মিগঙ্গপঞ্হো সত্তমো.

৮. গোৰূপঙ্গপঞ্হো

৮. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘গোৰূপস্স চত্তাৰি অঙ্গানি গহেতব্বানী’তি যং ৱদেসি, কতমানি তানি চত্তাৰি অঙ্গানি গহেতব্বানী’’তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, গোৰূপো সকং গেহং ন ৱিজহতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন সকো কাযো ন ৱিজহিতব্বো ‘অনিচ্চুচ্ছাদনপৰিমদ্দনভেদনৱিকিৰণৱিদ্ধংসনধম্মো অযং কাযো’তি. ইদং, মহাৰাজ, গোৰূপস্স পঠমং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, গোৰূপো আদিন্নধুৰো সুখদুক্খেন ধুৰং ৱহতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন আদিন্নব্ৰহ্মচৰিযেন সুখদুক্খেন যাৱ জীৱিতপৰিযাদানা আপাণকোটিকং ব্ৰহ্মচৰিযং চৰিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, গোৰূপস্স দুতিযং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, গোৰূপো ছন্দেন ঘাযমানো পানীযং পিৱতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন আচৰিযুপজ্ঝাযানং অনুসিট্ঠি ছন্দেন পেমেন পসাদেন ঘাযমানেন পটিগ্গহেতব্বা. ইদং, মহাৰাজ, গোৰূপস্স ততিযং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, গোৰূপো যেন কেনচি ৱাহিযমানো ৱহতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন থেৰনৱমজ্ঝিমভিক্খূনম্পি গিহিউপাসকস্সাপি ওৱাদানুসাসনী সিৰসা সম্পটিচ্ছিতব্বা. ইদং, মহাৰাজ, গোৰূপস্স চতুত্থং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, থেৰেন সাৰিপুত্তেন ধম্মসেনাপতিনা –

‘‘‘তদহু পব্বজিতো সন্তো, জাতিযা সত্তৱস্সিকো;

সোপি মং অনুসাসেয্য, সম্পটিচ্ছামি মত্থকে [মুদ্ধনা (সী.)].

‘‘‘তিব্বং ছন্দঞ্চ পেমঞ্চ, তস্মিং দিস্ৱা উপট্ঠপে;

ঠপেয্যাচৰিযট্ঠানে, সক্কচ্চ নং পুনপ্পুন’’’ন্তি.

গোৰূপঙ্গপঞ্হো অট্ঠমো.

৯. ৱৰাহঙ্গপঞ্হো

৯. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘ৱৰাহস্স দ্ৱে অঙ্গানি গহেতব্বানী’তি যং ৱদেসি, কতমানি তানি দ্ৱে অঙ্গানি গহেতব্বানী’’তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, ৱৰাহো সন্তত্তকঠিতে [সন্তত্তকঠিনে (সী. পী.)] গিম্হসমযে সম্পত্তে উদকং উপগচ্ছতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন দোসেন চিত্তে আলুড়িতখলিতৱিব্ভন্তসন্তত্তে সীতলামতপণীতমেত্তাভাৱনং উপগন্তব্বং. ইদং, মহাৰাজ, ৱৰাহস্স পঠমং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, ৱৰাহো চিক্খল্লমুদকমুপগন্ত্ৱা নাসিকায পথৱিং খণিত্ৱা দোণিং কত্ৱা দোণিকায সযতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন মানসে কাযং নিক্খিপিত্ৱা আৰম্মণন্তৰগতেন সযিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, ৱৰাহস্স দুতিযং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, থেৰেন পিণ্ডোলভাৰদ্ৱাজেন –

‘‘‘কাযে [কাযেন (ক.)] সভাৱং দিস্ৱান, ৱিচিনিত্ৱা ৱিপস্সকো;

একাকিযো অদুতিযো, সেতি আৰম্মণন্তৰে’’’তি.

ৱৰাহঙ্গপঞ্হো নৱমো.

১০. হত্থিঙ্গপঞ্হো

১০. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘হত্থিস্স পঞ্চ অঙ্গানি গহেতব্বানী’তি যং ৱদেসি, কতমানি তানি পঞ্চ অঙ্গানি গহেতব্বানী’’তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, হত্থী নাম চৰন্তো যেৱ পথৱিং দালেতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন কাযং সম্মসমানেনেৱ সব্বে কিলেসা দালেতব্বা. ইদং, মহাৰাজ, হত্থিস্স পঠমং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, হত্থী সব্বকাযেনেৱ অপলোকেতি, উজুকং যেৱ পেক্খতি, ন দিসাৱিদিসা ৱিলোকেতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন সব্বকাযেন অপলোকিনা ভৱিতব্বং, ন দিসাৱিদিসা ৱিলোকেতব্বা, ন উদ্ধং উল্লোকেতব্বং, ন অধো ওলোকেতব্বং, যুগমত্তপেক্খিনা ভৱিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, হত্থিস্স দুতিযং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, হত্থী অনিবদ্ধসযনো গোচৰাযমনুগন্ত্ৱা ন তমেৱ দেসং ৱাসত্থমুপগচ্ছতি, ন ধুৱপ্পতিট্ঠালযো, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন অনিবদ্ধসযনেন ভৱিতব্বং, নিৰালযেন পিণ্ডায গন্তব্বং, যদি পস্সতি ৱিপস্সকো মনুঞ্ঞং পতিৰূপং ৰুচিৰদেসে ভৱং মণ্ডপং ৱা ৰুক্খমূলং ৱা গুহং ৱা পব্ভাৰং ৱা, তত্থেৱ ৱাসমুপগন্তব্বং, ধুৱপ্পতিট্ঠালযো ন কাতব্বো. ইদং, মহাৰাজ, হত্থিস্স ততিযং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, হত্থী উদকং ওগাহিত্ৱা সুচিৱিমলসীতলসলিলপৰিপুণ্ণং কুমুদুপ্পলপদুমপুণ্ডৰীকসঞ্ছন্নং মহতিমহন্তং পদুমসৰং ওগাহিত্ৱা কীড়তি গজৱৰকীড়ং, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন সুচিৱিমলৱিপ্পসন্নমনাৱিলধম্মৱৰৱাৰিপুণ্ণং ৱিমুত্তিকুসুমসঞ্ছন্নং মহাসতিপট্ঠানপোক্খৰণিং ওগাহিত্ৱা ঞাণেন সঙ্খাৰা ওধুনিতব্বা ৱিধুনিতব্বা, যোগাৱচৰকীড়া কীড়িতব্বা. ইদং, মহাৰাজ, হত্থিস্স চতুত্থং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, হত্থী সতো পাদং উদ্ধৰতি, সতো পাদং নিক্খিপতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন সতেন সম্পজানেন পাদং উদ্ধৰিতব্বং, সতেন সম্পজানেন পাদং নিক্খিপিতব্বং, অভিক্কমপটিক্কমে সমিঞ্জনপসাৰণে সব্বত্থ সতেন সম্পজানেন ভৱিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, হত্থিস্স পঞ্চমং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা দেৱাতিদেৱেন সংযুত্তনিকাযৱৰে –

‘‘‘কাযেন সংৱৰো সাধু, সাধু ৱাচায সংৱৰো;

মনসা সংৱৰো সাধু, সাধু সব্বত্থ সংৱৰো;

সব্বত্থ সংৱুতো লজ্জী, ৰক্খিতোতি পৱুচ্চতী’’’তি.

হত্থিঙ্গপঞ্হো দসমো.উপচিকাৱগ্গো চতুত্থো.

তস্সুদ্দানং –

উপচিকা বিড়াৰো চ, উন্দূৰো ৱিচ্ছিকেন চ;

নকুলো সিঙ্গালো মিগো,

গোৰূপো ৱৰাহো হত্থিনা দসাতি.