৩. পথৱীৱগ্গো

১. পথৱীঅঙ্গপঞ্হো

১. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘পথৱিযা পঞ্চ অঙ্গানি গহেতব্বানী’তি যং ৱদেসি, কতমানি তানি পঞ্চ অঙ্গানি গহেতব্বানী’’তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, পথৱী ইট্ঠানিট্ঠানি কপ্পূৰাগৰুতগৰচন্দনকুঙ্কুমাদীনি আকিৰন্তেপি পিত্তসেম্হপুব্বৰুহিৰসেদমেদখেড়সিঙ্ঘাণিকলসিক- মুত্তকৰীসাদীনি আকিৰন্তেপি তাদিসা যেৱ, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন ইট্ঠানিট্ঠে লাভালাভে যসাযসে নিন্দাপসংসায সুখদুক্খে সব্বত্থ তাদিনা যেৱ ভৱিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, পথৱিযা পঠমং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, পথৱী মণ্ডনৱিভূসনাপগতা সকগন্ধপৰিভাৱিতা, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন ৱিভূসনাপগতেন সকসীলগন্ধপৰিভাৱিতেন ভৱিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, পথৱিযা দুতিযং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, পথৱী নিৰন্তৰা অখণ্ডচ্ছিদ্দা অসুসিৰা বহলা ঘনা ৱিত্থিণ্ণা, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন নিৰন্তৰমখণ্ডচ্ছিদ্দমসুসিৰবহলঘনৱিত্থিণ্ণসীলেন ভৱিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, পথৱিযা ততিযং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, পথৱী গামনিগমনগৰজনপদৰুক্খপব্বতনদীতড়াকপোক্খৰণীমিগপক্খিমনুজনৰনাৰিগণং ধাৰেন্তীপি অকিলাসু হোতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন ওৱদন্তেনপি অনুসাসন্তেনপি ৱিঞ্ঞাপেন্তেনপি সন্দস্সেন্তেনপি সমাদপেন্তেনপি সমুত্তেজেন্তেনপি সম্পহংসেন্তেনপি ধম্মদেসনাসু অকিলাসুনা ভৱিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, পথৱিযা চতুত্থং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, পথৱী অনুনযপ্পটিঘৱিপ্পমুত্তা, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন অনুনযপ্পটিঘৱিপ্পমুত্তেন পথৱিসমেন চেতসা ৱিহৰিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, পথৱিযা পঞ্চমং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, উপাসিকায চূড়সুভদ্দায সকসমণে পৰিকিত্তযমানায –

‘‘‘একঞ্চে বাহং ৱাসিযা, তচ্ছে কুপিতমানসা [কুপিতমানসো (ক.)];

একঞ্চেবাহং গন্ধেন, আলিম্পেয্য পমোদিতা [পমোদিতো (ক.)].

‘‘‘অমুস্মিং পটিঘো নত্থি, ৰাগো অস্মিং ন ৱিজ্জতি;

পথৱীসমচিত্তা তে, তাদিসা সমণা মমা’’’তি.

পথৱীঅঙ্গপঞ্হো পঠমো.

২. আপঙ্গপঞ্হো

২. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘আপস্স পঞ্চ অঙ্গানি গহেতব্বানী’তি যং ৱদেসি, কতমানি তানি পঞ্চ অঙ্গানি গহেতব্বানী’’তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, আপো সুসণ্ঠিতমকম্পিতমলুড়িতসভাৱপৰিসুদ্ধো, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন কুহনলপননেমিত্তকনিপ্পেসিকতং অপনেত্ৱা সুসণ্ঠিতমকম্পিতমলুড়িতসভাৱপৰিসুদ্ধাচাৰেন ভৱিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, আপস্স পঠমং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, আপো সীতলসভাৱসণ্ঠিতো, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন সব্বসত্তেসু খন্তিমেত্তানুদ্দযসম্পন্নেন হিতেসিনা অনুকম্পকেন ভৱিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, আপস্স দুতিযং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, আপো অসুচিং সুচিং কৰোতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন গামে ৱা অৰঞ্ঞে ৱা উপজ্ঝাযে উপজ্ঝাযমত্তেসু আচৰিযে আচৰিযমত্তেসু সব্বত্থ অনধিকৰণেন ভৱিতব্বং অনৱসেসকাৰিনা. ইদং, মহাৰাজ, আপস্স ততিযং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, আপো বহুজনপত্থিতো, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন অপ্পিচ্ছসন্তুট্ঠপৱিৱিত্তপটিসল্লানেন সততং সব্বলোকমভিপত্থিতেন ভৱিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, আপস্স চতুত্থং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, আপো ন কস্সচি অহিতমুপদহতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন পৰভণ্ডনকলহৱিগ্গহৱিৱাদৰিত্তজ্ঝানঅৰতিজননং কাযৱচীচিত্তেহি পাপকং ন কৰণীযং. ইদং, মহাৰাজ, আপস্স পঞ্চমং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং মহাৰাজ, ভগৱতা, দেৱাতিদেৱেন কণ্হজাতকে –

‘‘‘ৱৰঞ্চে মে অদো সক্ক, সব্বভূতানমিস্সৰ;

ন মনো ৱা সৰীৰং ৱা, মং-কতে সক্ক কস্সচি;

কদাচি উপহঞ্ঞেথ, এতং সক্ক ৱৰং ৱৰে’’’তি.

আপঙ্গপঞ্হো দুতিযো.

৩. তেজঙ্গপঞ্হো

৩. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘তেজস্স পঞ্চ অঙ্গানি গহেতব্বানী’তি যং ৱদেসি, কতমানি তানি পঞ্চ অঙ্গানি গহেতব্বানী’’তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, তেজো তিণকট্ঠসাখাপলাসং ডহতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন যে তে অব্ভন্তৰা ৱা বাহিৰা ৱা কিলেসা ইট্ঠানিট্ঠাৰম্মণানুভৱনা, সব্বে তে ঞাণগ্গিনা ডহিতব্বা. ইদং, মহাৰাজ, তেজস্স পঠমং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, তেজো নিদ্দযো অকাৰুণিকো, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন সব্বকিলেসেসু কাৰুঞ্ঞানুদ্দযা ন কাতব্বা. ইদং, মহাৰাজ, তেজস্স দুতিযং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, তেজো সীতং পটিহনতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন ৱীৰিযসন্তাপতেজং অভিজনেত্ৱা কিলেসা পটিহন্তব্বা. ইদং, মহাৰাজ, তেজস্স ততিযং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, তেজো অনুনযপ্পটিঘৱিপ্পমুত্তো উণ্হমভিজনেতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন অনুনযপ্পটিঘৱিপ্পমুত্তেন তেজোসমেন চেতসা ৱিহৰিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, তেজস্স চতুত্থং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, তেজো অন্ধকাৰং ৱিধমিত্ৱা [ৱিধমতি (সী. পী. ক.)] আলোকং দস্সযতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন অৱিজ্জন্ধকাৰং ৱিধমিত্ৱা ঞাণালোকং দস্সযিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, তেজস্স পঞ্চমং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা দেৱাতিদেৱেন সকং পুত্তং ৰাহুলং ওৱদন্তেন –

‘তেজোসমং [ম. নি. ২.১১৯], ৰাহুল, ভাৱনং ভাৱেহি, তেজোসমং হি তে, ৰাহুল, ভাৱনং ভাৱযতো উপ্পন্না? মনাপামনাপা ফস্সা চিত্তং ন পৰিযাদায ঠস্সন্তী’’’তি.

তেজঙ্গপঞ্হো ততিযো.

৪. ৱাযুঙ্গপঞ্হো

৪. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘ৱাযুস্স পঞ্চ অঙ্গানি গহেতব্বানী’তি যং ৱদেসি, কতমানি তানি পঞ্চ অঙ্গানি গহেতব্বানী’’তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, ৱাযু সুপুপ্ফিতৱনসণ্ডন্তৰং অভিৱাযতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন ৱিমুত্তিৱৰকুসুমপুপ্ফিতাৰম্মণৱনন্তৰে ৰমিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, ৱাযুস্স পঠমং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, ৱাযু ধৰণীৰুহপাদপগণে মথযতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন ৱনন্তৰগতেন সঙ্খাৰে ৱিচিনন্তেন কিলেসা মথযিতব্বা. ইদং, মহাৰাজ, ৱাযুস্স দুতিযং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, ৱাযু আকাসে চৰতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন লোকুত্তৰধম্মেসু মানসং সঞ্চাৰযিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, ৱাযুস্স ততিযং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, ৱাযু গন্ধং অনুভৱতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন অত্তনো সীলৱৰসুৰভিগন্ধো [সীলসুৰভিগন্দো (সী. পী.)] অনুভৱিতব্বো. ইদং, মহাৰাজ, ৱাযুস্স চতুত্থং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, ৱাযু নিৰালযো অনিকেতৱাসী, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন নিৰালযমনিকেতমসন্থৱেন সব্বত্থ ৱিমুত্তেন ভৱিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, ৱাযুস্স পঞ্চমং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা দেৱাতিদেৱেন সুত্তনিপাতে –

‘‘‘সন্থৱাতো ভযং জাতং, নিকেতা জাযতে ৰজো;

অনিকেতমসন্থৱং, এতং ৱে মুনিদস্সন’’’ন্তি.

ৱাযুঙ্গপঞ্হো চতুত্থো.

৫. পব্বতঙ্গপঞ্হো

৫. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘পব্বতস্স পঞ্চ অঙ্গানি গহেতব্বানী’তি যং ৱদেসি, কতমানি তানি পঞ্চ অঙ্গানি গহেতব্বানী’’তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, পব্বতো অচলো অকম্পিতো [অকম্পিযো (সী. পী.)] অসম্পৱেধী, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন সম্মাননে ৱিমাননে সক্কাৰে অসক্কাৰে গৰুকাৰে অগৰুকাৰে যসে অযসে নিন্দায পসংসায সুখে দুক্খে ইট্ঠানিট্ঠেসু সব্বত্থ ৰূপসদ্দগন্ধৰসফোট্ঠব্বধম্মেসু ৰজনীযেসু ন ৰজ্জিতব্বং, দুস্সনীযেসু ন দুস্সিতব্বং, মুয্হনীযেসু ন মুয্হিতব্বং, ন কম্পিতব্বং ন চলিতব্বং, পব্বতেন ৱিয অচলেন ভৱিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, পব্বতস্স পঠমং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা দেৱাতিদেৱেন –

‘‘‘সেলো যথা একঘনো [একগ্ঘনো (ক.) ধ. প. ৮১ ধম্মপদে], ৱাতেন ন সমীৰতি;

এৱং নিন্দাপসংসাসু, ন সমিঞ্জন্তি পণ্ডিতা’তি.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, পব্বতো থদ্ধো ন কেনচি সংসট্ঠো, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন থদ্ধেন অসংসট্ঠেন ভৱিতব্বং, ন কেনচি সংসগ্গো কৰণীযো. ইদং, মহাৰাজ, পব্বতস্স দুতিযং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা দেৱাতিদেৱেন –

‘‘‘অসংসট্ঠং গহট্ঠেহি, অনাগাৰেহি চূভযং;

অনোকসাৰিমপ্পিচ্ছং, তমহং ব্ৰূমি ব্ৰাহ্মণ’ন্তি.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, পব্বতে বীজং ন ৱিৰূহতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন সকমানসে কিলেসা ন ৱিৰূহাপেতব্বা. ইদং, মহাৰাজ, পব্বতস্স ততিযং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, থেৰেন সুভূতিনা –

‘‘‘ৰাগূপসংহিতং চিত্তং, যদা উপ্পজ্জতে মম;

সযংৱ পচ্চৱেক্খামি [পচ্চৱেক্খিত্ৱা (সব্বত্থ)], একগ্গো [এককো (সব্বত্থ)] তং দমেমহং.

‘‘‘ৰজ্জসে [ৰজ্জসি (সী.), ৰঞ্জসি (পী.)] ৰজনীযে চ, দুস্সনীযে চ দুস্সসে;

মুয্হসে [মুয্হসি (সী.)] মোহনীযে চ, নিক্খমস্সু ৱনা তুৱং.

‘‘‘ৱিসুদ্ধানং অযং ৱাসো, নিম্মলানং তপস্সিনং;

মা খো ৱিসুদ্ধং দূসেসি, নিক্খমস্সু ৱনা তুৱ’ন্তি.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, পব্বতো অচ্চুগ্গতো, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন ঞাণচ্চুগ্গতেন ভৱিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, পব্বতস্স চতুত্থং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা দেৱাতিদেৱেন –

‘‘‘পমাদং অপ্পমাদেন, যদা নুদতি পণ্ডিতো;

পঞ্ঞাপাসাদমাৰুয্হ, অসোকো সোকিনিং পজং;

পব্বতট্ঠোৱ ভূমট্ঠে [ভুম্মট্ঠে (সী. পী.)], ধীৰো বালে অৱেক্খতী’তি.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, পব্বতো অনুন্নতো অনোনতো, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন উন্নতাৱনতি ন কৰণীযা. ইদং, মহাৰাজ, পব্বতস্স পঞ্চমং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, উপাসিকায চূড়সুভদ্দায সকসমণে পৰিকিত্তযমানায –

‘‘‘লাভেন উন্নতো লোকো, অলাভেন চ ওনতো;

লাভালাভেন একত্থা [একট্ঠা (সী. পী.)], তাদিসা সমণা মমা’’’তি.

পব্বতঙ্গপঞ্হো পঞ্চমো.

৬. আকাসঙ্গপঞ্হো

৬. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘আকাসস্স পঞ্চ অঙ্গানি গহেতব্বানী’তি যং ৱদেসি, কতমানি তানি পঞ্চ অঙ্গানি গহেতব্বানী’’তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, আকাসো সব্বসো অগয্হো, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন সব্বসো কিলেসেহি অগয্হেন ভৱিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, আকাসস্স পঠমং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, আকাসো ইসিতাপসভূতদিজগণানুসঞ্চৰিতো, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন ‘অনিচ্চং দুক্খং অনত্তা’তি সঙ্খাৰেসু মানসং সঞ্চাৰযিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, আকাসস্স দুতিযং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, আকাসো সন্তাসনীযো, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন সব্বভৱপটিসন্ধীসু মানসং উব্বেজযিতব্বং, অস্সাদো ন কাতব্বো. ইদং, মহাৰাজ, আকাসস্স ততিযং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, আকাসো অনন্তো অপ্পমাণো অপৰিমেয্যো, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন অনন্তসীলেন অপৰিমিতঞাণেন ভৱিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, আকাসস্স চতুত্থং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, আকাসো অলগ্গো অসত্তো অপ্পতিট্ঠিতো অপলিবুদ্ধো, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন কুলে গণে লাভে আৱাসে পলিবোধে পচ্চযে সব্বকিলেসেসু চ সব্বত্থ অলগ্গেন ভৱিতব্বং, অনাসত্তেন অপ্পতিট্ঠিতেন অপলিবুদ্ধেন ভৱিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, আকাসস্স পঞ্চমং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা দেৱাতিদেৱেন সকং পুত্তং ৰাহুলং ওৱদন্তেন – ‘সেয্যথাপি, ৰাহুল [ম. নি. ২.১১৯], আকাসো ন কত্থচি পতিট্ঠিতো, এৱমেৱ খো ত্ৱং, ৰাহুল, আকাসসমং ভাৱনং ভাৱেহি, আকাসসমং হি তে, ৰাহুল, ভাৱনং ভাৱযতো উপ্পন্না মনাপামনাপা ফস্সা চিত্তং পৰিযাদায ঠস্সন্তী’’’তি.

আকাসঙ্গপঞ্হো ছট্ঠো.

৭. চন্দঙ্গপঞ্হো

৭. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘চন্দস্স পঞ্চ অঙ্গানি গহেতব্বানী’তি যং ৱদেসি, কতমানি তানি পঞ্চ অঙ্গানি গহেতব্বানী’’তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, চন্দো সুক্কপক্খে উদযন্তো উত্তৰুত্তৰিং ৱড্ঢতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন আচাৰসীলগুণৱত্তপ্পটিপত্তিযা আগমাধিগমে পটিসল্লানে সতিপট্ঠানে ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰতায ভোজনে মত্তঞ্ঞুতায জাগৰিযানুযোগে উত্তৰুত্তৰিং ৱড্ঢিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, চন্দস্স পঠমং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, চন্দো উড়াৰাধিপতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন উড়াৰেন ছন্দাধিপতিনা ভৱিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, চন্দস্স দুতিযং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, চন্দো নিসায চৰতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন পৱিৱিত্তেন ভৱিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, চন্দস্স ততিযং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, চন্দো ৱিমানকেতু, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন সীলকেতুনা ভৱিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, চন্দস্স চতুত্থং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, চন্দো আযাচিতপত্থিতো উদেতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন আযাচিতপত্থিতেন কুলানি উপসঙ্কমিতব্বানি. ইদং, মহাৰাজ, চন্দস্স পঞ্চমং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা দেৱাতিদেৱেন সংযুত্তনিকাযৱৰে ‘চন্দূপমা, ভিক্খৱে, কুলানি উপসঙ্কমথ, অপকস্সেৱ কাযং অপকস্স চিত্তং নিচ্চনৱকা কুলেসু অপ্পগব্ভা’’’তি [অপ্পগব্বাতি (ক.) সং. নি. ২.১৪৬].

চন্দঙ্গপঞ্হো সত্তমো.

৮. সূৰিযঙ্গপঞ্হো

৮. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘সূৰিযস্স [সুৰিযস্স (সী. স্যা. পী.)] সত্ত অঙ্গানি গহেতব্বানী’তি যং ৱদেসি, কতমানি তানি সত্ত অঙ্গানি গহেতব্বানী’’তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, সূৰিযো সব্বং উদকং পৰিসোসেতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন সব্বকিলেসা অনৱসেসং পৰিসোসেতব্বা. ইদং, মহাৰাজ, সূৰিযস্স পঠমং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, সূৰিযো তমন্ধকাৰং ৱিধমতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন সব্বং ৰাগতমং দোসতমং মোহতমং মানতমং দিট্ঠিতমং কিলেসতমং সব্বং দুচ্চৰিততমং ৱিধমযিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, সূৰিযস্স দুতিযং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, সূৰিযো অভিক্খণং চৰতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন অভিক্খণং যোনিসো মনসিকাৰো কাতব্বো. ইদং, মহাৰাজ, সূৰিযস্স ততিযং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, সূৰিযো ৰংসিমালী, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন আৰম্মণমালিনা ভৱিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, সূৰিযস্স চতুত্থং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, সূৰিযো মহাজনকাযং সন্তাপেন্তো চৰতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন আচাৰসীলগুণৱত্তপ্পটিপত্তিযা ঝানৱিমোক্খসমাধিসমাপত্তিইন্দ্ৰিযবলবোজ্ঝঙ্গসতিপট্ঠানসম্মপ্পধানইদ্ধিপাদেহি সদেৱকো লোকো সন্তাপযিতব্বো. ইদং, মহাৰাজ, সূৰিযস্স পঞ্চমং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, সূৰিযো ৰাহুভযা ভীতো চৰতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন দুচ্চৰিতদুগ্গতিৱিসমকন্তাৰৱিপাকৱিনিপাতকিলেসজালজটিতে দিট্ঠিসঙ্ঘাটপটিমুক্কে কুপথপক্খন্দে কুম্মগ্গপটিপন্নে [কুমগ্গপটিপন্নে (স্যা. ক.)] সত্তে দিস্ৱা মহতা সংৱেগভযেন মানসং সংৱেজেতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, সূৰিযস্স ছট্ঠং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, সূৰিযো কল্যাণপাপকে দস্সেতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন ইন্দ্ৰিযবলবোজ্ঝঙ্গসতিপট্ঠানসম্মপ্পধানইদ্ধিপাদলোকিযলোকুত্তৰধম্মা দস্সেতব্বা. ইদং, মহাৰাজ, সূৰিযস্স সত্তমং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, থেৰেন ৱঙ্গীসেন –

‘‘‘যথাপি সূৰিযো উদযন্তো, ৰূপং দস্সেতি পাণিনং;

সুচিঞ্চ অসুচিঞ্চাপি, কল্যাণঞ্চাপি পাপকং.

‘‘‘তথা ভিক্খু ধম্মধৰো, অৱিজ্জাপিহিতং জনং;

পথং দস্সেতি ৱিৱিধং, আদিচ্চোৱুদযং যথা’’’তি.

সূৰিযঙ্গপঞ্হো অট্ঠমো.

৯. সক্কঙ্গপঞ্হো

৯. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘সক্কস্স তীণি অঙ্গানি গহেতব্বানী’তি যং ৱদেসি, কতমানি তানি তীণি অঙ্গানি গহেতব্বানী’’তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, সক্কো একন্তসুখসমপ্পিতো, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন একন্তপৱিৱেকসুখাভিৰতেন ভৱিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, সক্কস্স পঠমং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, সক্কো দেৱে দিস্ৱা পগ্গণ্হাতি, হাসমভিজনেতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন কুসলেসু ধম্মেসু অলীনমতন্দিতং সন্তং মানসং পগ্গহেতব্বং, হাসমভিজনেতব্বং, উট্ঠহিতব্বং ঘটিতব্বং ৱাযমিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, সক্কস্স দুতিযং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, সক্কস্স অনভিৰতি নুপ্পজ্জতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন সুঞ্ঞাগাৰে অনভিৰতি ন উপ্পাদেতব্বা. ইদং, মহাৰাজ, সক্কস্স ততিযং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, থেৰেন সুভূতিনা –

‘‘‘সাসনে তে মহাৱীৰ, যতো পব্বজিতো অহং;

নাভিজানামি উপ্পন্নং, মানসং কামসংহিত’’’ন্তি.

সক্কঙ্গপঞ্হো নৱমো.

১০. চক্কৱত্তিঙ্গপঞ্হো

১০. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘চক্কৱত্তিস্স চত্তাৰি অঙ্গানি গহেতব্বানী’তি যং ৱদেসি, কতমানি তানি চত্তাৰি অঙ্গানি গহেতব্বানী’’তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, চক্কৱত্তী চতূহি সঙ্গহৱত্থূহি জনং সঙ্গণ্হাতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন চতস্সন্নং পৰিসানং মানসং সঙ্গহেতব্বং অনুগ্গহেতব্বং সম্পহংসেতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, চক্কৱত্তিস্স পঠমং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, চক্কৱত্তিস্স ৱিজিতে চোৰা ন উট্ঠহন্তি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন কামৰাগব্যাপাদৱিহিংসাৱিতক্কা ন উপ্পাদেতব্বা. ইদং, মহাৰাজ, চক্কৱত্তিস্স দুতিযং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা দেৱাতিদেৱেন –

‘‘‘ৱিতক্কূপসমে চ যো ৰতো, অসুভং ভাৱযতে [ভাৱযতী (স্যা.) ধ. প. ৩৫০ ধম্মপদে] সদা সতো;

এস খো ব্যন্তিকাহিতি, এস ছেচ্ছতি মাৰবন্ধন’ন্তি.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, চক্কৱত্তী দিৱসে দিৱসে সমুদ্দপৰিযন্তং মহাপথৱিং অনুযাযতি কল্যাণপাপকানি ৱিচিনমানো, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন কাযকম্মং ৱচীকম্মং মনোকম্মং দিৱসে দিৱসে পচ্চৱেক্খিতব্বং ‘কিং নু খো মে ইমেহি তীহি ঠানেহি অনুপৱজ্জস্স দিৱসো ৱীতিৱত্ততী’তি. ইদং, মহাৰাজ, চক্কৱত্তিস্স ততিযং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা দেৱাতিদেৱেন অঙ্গুত্তৰনিকাযৱৰে –

‘কথম্ভূতস্স মে ৰত্তিন্দিৱা ৱীতিৱত্তন্তীতি [ৱীতিপতন্তীতি (সী. পী.)] পব্বজিতেন অভিণ্হং পচ্চৱেক্খিতব্ব’ন্তি.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, চক্কৱত্তিস্স অব্ভন্তৰবাহিৰাৰক্খা সুসংৱিহিতা হোতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন অব্ভন্তৰানং বাহিৰানং কিলেসানং আৰক্খায সতিদোৱাৰিকো ঠপেতব্বো. ইদং, মহাৰাজ, চক্কৱত্তিস্স চতুত্থং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা দেৱাতিদেৱেন –

‘সতিদোৱাৰিকো, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো অকুসলং পজহতি কুসলং ভাৱেতি, সাৱজ্জং পজহতি, অনৱজ্জং ভাৱেতি, সুদ্ধমত্তানং পৰিহৰতী’’’তি.

চক্কৱত্তিঙ্গপঞ্হো দসমো.

পথৱীৱগ্গো ততিযো.

তস্সুদ্দানং –

পথৱী আপো চ তেজো চ, ৱাযো চ পব্বতেন চ;

আকাসো চন্দসূৰিযো চ, সক্কো চ চক্কৱত্তিনাতি.