২. সমুদ্দৱগ্গো

১. লাবুলতঙ্গপঞ্হো

১. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘লাবুলতায একং অঙ্গং গহেতব্ব’ন্তি যং ৱদেসি, কতমং তং একং অঙ্গং গহেতব্ব’’ন্তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, লাবুলতা তিণে ৱা কট্ঠে ৱা লতায ৱা সোণ্ডিকাহি আলম্বিত্ৱা তস্সূপৰি ৱড্ঢতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন অৰহত্তে অভিৱড্ঢিতুকামেন মনসা আৰম্মণং আলম্বিত্ৱা অৰহত্তে অভিৱড্ঢিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, লাবুলতায একং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, থেৰেন সাৰিপুত্তেন ধম্মসেনাপতিনা –

‘‘‘যথা লাবুলতা নাম, তিণে কট্ঠে লতায ৱা;

আলম্বিত্ৱা সোণ্ডিকাহি, ততো ৱড্ঢতি উপ্পৰি.

‘‘‘তথেৱ বুদ্ধপুত্তেন, অৰহত্তফলকামিনা;

আৰম্মণং আলম্বিত্ৱা, ৱড্ঢিতব্বং অসেক্খফলে’’’তি.

লাবুলতঙ্গপঞ্হো পঠমো.

২. পদুমঙ্গপঞ্হো

২. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘পদুমস্স তীণি অঙ্গানি গহেতব্বানী’তি যং ৱদেসি, কতমানি তানি তীণি অঙ্গানি গহেতব্বানী’’তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, পদুমং উদকে জাতং উদকে সংৱদ্ধং অনুপলিত্তং উদকেন, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন কুলে গণে লাভে যসে সক্কাৰে সম্মাননায পৰিভোগপচ্চযেসু চ সব্বত্থ অনুপলিত্তেন ভৱিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, পদুমস্স পঠমং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, পদুমং উদকা অচ্চুগ্গম্ম ঠাতি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন সব্বলোকং অভিভৱিত্ৱা অচ্চুগ্গম্ম লোকুত্তৰধম্মে ঠাতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, পদুমস্স দুতিযং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, পদুমং অপ্পমত্তকেনপি অনিলেন এৰিতং চলতি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন অপ্পমত্তকেসুপি কিলেসেসু সংযমো কৰণীযো, ভযদস্সাৱিনা ৱিহৰিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, পদুমস্স ততিযং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা দেৱাতিদেৱেন ‘অণুমত্তেসু ৱজ্জেসু ভযদস্সাৱী সমাদায সিক্খতি সিক্খাপদেসূ’তি.

পদুমঙ্গপঞ্হো দুতিযো.

৩. বীজঙ্গপঞ্হো

৩. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘বীজস্স দ্ৱে অঙ্গানি গহেতব্বানী’তি যং ৱদেসি, কতমানি তানি দ্ৱে অঙ্গানি গহেতব্বানী’’তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, বীজং অপ্পকম্পি সমানং ভদ্দকে খেত্তে ৱুত্তং দেৱে সম্মা ধাৰং পৱেচ্ছন্তে সুবহূনি ফলানি অনুদস্সতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন যথা পটিপাদিতং সীলং কেৱলং সামঞ্ঞফলমনুদস্সতি. এৱং সম্মা পটিপজ্জিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, বীজস্স পঠমং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, বীজং সুপৰিসোধিতে খেত্তে ৰোপিতং খিপ্পমেৱ সংৱিৰূহতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন মানসং সুপৰিগ্গহিতং সুঞ্ঞাগাৰে পৰিসোধিতং সতিপট্ঠানখেত্তৱৰে খিত্তং খিপ্পমেৱ ৱিৰূহতি. ইদং, মহাৰাজ, বীজস্স দুতিযং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, থেৰেন অনুৰুদ্ধেন –

‘‘‘যথাপি খেত্তে [যথা খেত্তে (সী.)] পৰিসুদ্ধে, বীজঞ্চস্স পতিট্ঠিতং;

ৱিপুলং তস্স ফলং হোতি, অপি তোসেতি কস্সকং.

‘‘‘তথেৱ যোগিনো চিত্তং, সুঞ্ঞাগাৰে ৱিসোধিতং;

সতিপট্ঠানখেত্তম্হি, খিপ্পমেৱ ৱিৰূহতী’’’তি.

বীজঙ্গপঞ্হো ততিযো.

৪. সালকল্যাণিকঙ্গপঞ্হো

৪. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘সালকল্যাণিকায একং অঙ্গং গহেতব্ব’ন্তি যং ৱদেসি, কতমং তং একং অঙ্গং গহেতব্ব’’ন্তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, সালকল্যাণিকা নাম অন্তোপথৱিযং যেৱ অভিৱড্ঢতি হত্থসতম্পি ভিয্যোপি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন চত্তাৰি সামঞ্ঞফলানি চতস্সো পটিসম্ভিদা ছড়ভিঞ্ঞাযো কেৱলঞ্চ সমণধম্মং সুঞ্ঞাগাৰে যেৱ পৰিপূৰযিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, সালকল্যাণিকায একং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, থেৰেন ৰাহুলেন –

‘‘‘সালকল্যাণিকা নাম, পাদপো ধৰণীৰুহো;

অন্তোপথৱিযং যেৱ, সতহত্থোপি ৱড্ঢতি.

‘‘‘যথা কালম্হি সম্পত্তে, পৰিপাকেন সো দুমো;

উগ্গঞ্ছিত্ৱান একাহং, সতহত্থোপি ৱড্ঢতি.

‘‘‘এৱমেৱাহং মহাৱীৰ, সালকল্যাণিকা ৱিয;

অব্ভন্তৰে সুঞ্ঞাগাৰে, ধম্মতো অভিৱড্ঢযি’’’ন্তি.

সালকল্যাণিকঙ্গপঞ্হো চতুত্থো.

৫. নাৱঙ্গপঞ্হো

৫. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘নাৱায তীণি অঙ্গানি গহেতব্বানী’তি যং ৱদেসি, কতমানি তানি তীণি অঙ্গানি গহেতব্বানী’’তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, নাৱা বহুৱিধদাৰুসঙ্ঘাটসমৱাযেন বহুম্পি জনং তাৰযতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন আচাৰসীলগুণৱত্তপ্পটিৱত্তবহুৱিধধম্মসঙ্ঘাটসমৱাযেন সদেৱকো লোকো তাৰযিতব্বো. ইদং, মহাৰাজ, নাৱায পঠমং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, নাৱা বহুৱিধঊমিত্থনিতৱেগৱিসটমাৱট্টৱেগং সহতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন বহুৱিধকিলেসঊমিৱেগং লাভসক্কাৰযসসিলোকপূজনৱন্দনা পৰকুলেসু নিন্দাপসংসাসুখদুক্খসম্মাননৱিমাননবহুৱিধদোসঊমিৱেগঞ্চ সহিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, নাৱায দুতিযং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, নাৱা অপৰিমিতমনন্তমপাৰমক্খোভিতগম্ভীৰে মহতিমহাঘোসে তিমিতিমিঙ্গলমকৰমচ্ছগণাকুলে মহতিমহাসমুদ্দে চৰতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন তিপৰিৱট্ট দ্ৱাদসাকাৰ চতুসচ্চাভিসমযপ্পটিৱেধে মানসং সঞ্চাৰযিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, নাৱায ততিযং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা দেৱাতিদেৱেন সংযুত্তনিকাযৱৰে সচ্চসংযুত্তে –

‘‘‘ৱিতক্কেন্তা চ খো তুম্হে, ভিক্খৱে, ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তি ৱিতক্কেয্যাথ, ‘‘অযং দুক্খসমুদযো’’তি ৱিতক্কেয্যাথ, ‘‘অযং দুক্খনিৰোধো’’তি ৱিতক্কেয্যাথ, ‘‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’’তি ৱিতক্কেয্যাথা’’’তি.

নাৱঙ্গপঞ্হো পঞ্চমো.

৬. নাৱালগ্গনকঙ্গপঞ্হো

৬. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘নাৱালগ্গনকস্স দ্ৱে অঙ্গানি গহেতব্বানী’তি যং ৱদেসি, কতমানি তানি দ্ৱে অঙ্গানি গহেতব্বানী’’তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, নাৱালগ্গনকং বহুঊমিজালাকুলৱিক্খোভিতসলিলতলে মহতিমহাসমুদ্দে নাৱং লগ্গেতি ঠপেতি, ন দেতি দিসাৱিদিসং হৰিতুং, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন ৰাগদোসমোহূমিজালে মহতিমহাৱিতক্কসম্পহাৰে চিত্তং লগ্গেতব্বং, ন দাতব্বং দিসাৱিদিসং হৰিতুং. ইদং, মহাৰাজ, নাৱালগ্গনকস্স পঠমং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, নাৱালগ্গনকং ন প্লৱতি [ন পিলৱতি (সী. পী.)] ৱিসীদতি, হত্থসতেপি উদকে নাৱং লগ্গেতি ঠানমুপনেতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন লাভযসসক্কাৰমাননৱন্দনপূজনঅপচিতীসু লাভগ্গযসগ্গেপি ন প্লৱিতব্বং, সৰীৰযাপনমত্তকে যেৱ চিত্তং ঠপেতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, নাৱালগ্গনকস্স দুতিযং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, থেৰেন সাৰিপুত্তেন ধম্মসেনাপতিনা –

‘‘‘যথা সমুদ্দে লগ্গনকং, ন প্লৱতি ৱিসীদতি;

তথেৱ লাভসক্কাৰে, মা প্লৱথ ৱিসীদথা’’’তি.

নাৱালগ্গনকঙ্গপঞ্হো ছট্ঠো.

৭. কূপঙ্গপঞ্হো

৭. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘কূপস্স একং অঙ্গং গহেতব্ব’ন্তি যং ৱদেসি, কতমং তং একং অঙ্গং গহেতব্ব’’ন্তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, কূপো ৰজ্জুঞ্চ ৱৰত্তঞ্চ লঙ্কাৰঞ্চ ধাৰেতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন সতিসম্পজঞ্ঞসমন্নাগতেন ভৱিতব্বং, অভিক্কন্তে পটিক্কন্তে আলোকিতে ৱিলোকিতে সমিঞ্জিতে পসাৰিতে সঙ্ঘাটিপত্তচীৱৰধাৰণে অসিতে পীতে খাযিতে সাযিতে উচ্চাৰপস্সাৱকম্মে গতে ঠিতে নিসিন্নে সুত্তে জাগৰিতে ভাসিতে তুণ্হীভাৱে সম্পজানকাৰিনা ভৱিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, কূপস্স একং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা দেৱাতিদেৱেন ‘সতো, ভিক্খৱে, ভিক্খু ৱিহৰেয্য সম্পজানো, অযং ৱো অম্হাকং অনুসাসনী’’’তি.

কূপঙ্গপঞ্হো সত্তমো.

৮. নিযামকঙ্গপঞ্হো

৮. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘নিযামকস্স তীণি অঙ্গানি গহেতব্বানী’তি যং ৱদেসি, কতমানি তানি তীণি অঙ্গানি গহেতব্বানী’’তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, নিযামকো ৰত্তিন্দিৱং সততং সমিতং অপ্পমত্তো যত্তপ্পযত্তো নাৱং সাৰেতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন চিত্তং নিযামযমানেন ৰত্তিন্দিৱং সততং সমিতং অপ্পমত্তেন যত্তপ্পযত্তেন যোনিসো মনসিকাৰেন চিত্তং নিযামেতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, নিযামকস্স পঠমং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা দেৱাতিদেৱেন ধম্মপদে –

‘‘‘অপ্পমাদৰতা হোথ, সচিত্তমনুৰক্খথ;

দুগ্গা উদ্ধৰথত্তানং, পঙ্কে সন্নোৱ [সত্তোৱ (সী. পী.)] কুঞ্জৰো’তি.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, নিযামকস্স যং কিঞ্চি মহাসমুদ্দে কল্যাণং ৱা পাপকং ৱা, সব্বং তং ৱিদিতং হোতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন কুসলাকুসলং সাৱজ্জানৱজ্জং হীনপ্পণীতং কণ্হসুক্কসপ্পটিভাগং ৱিজানিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, নিযামকস্স দুতিযং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, নিযামকো যন্তে মুদ্দিকং দেতি ‘মা কোচি যন্তং আমসিত্থা’তি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন চিত্তে সংৱৰমুদ্দিকা দাতব্বা ‘মা কিঞ্চি পাপকং অকুসলৱিতক্কং ৱিতক্কেসী’তি, ইদং, মহাৰাজ, নিযামকস্স ততিযং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা দেৱাতিদেৱেন সংযুত্তনিকাযৱৰে ‘মা, ভিক্খৱে, পাপকে অকুসলে ৱিতক্কে ৱিতক্কেয্যাথ, সেয্যথীদং, কামৱিতক্কং ব্যাপাদৱিতক্কং ৱিহিংসাৱিতক্ক’’’ন্তি.

নিযামকঙ্গপঞ্হো অট্ঠমো.

৯. কম্মকাৰঙ্গপঞ্হো

৯. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘কম্মকাৰস্স একং অঙ্গং গহেতব্ব’ন্তি যং ৱদেসি, কতমং তং একং অঙ্গং গহেতব্ব’’ন্তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, কম্মকাৰো এৱং চিন্তযতি ‘ভতকো অহং ইমায নাৱায কম্মং কৰোমি, ইমাযাহং নাৱায ৱাহসা ভত্তৱেতনং লভামি, ন মে পমাদো কৰণীযো, অপ্পমাদেন মে অযং নাৱা ৱাহেতব্বা’তি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন এৱং চিন্তযিতব্বং ‘ইমং খো অহং চাতুমহাভূতিকং কাযং সম্মসন্তো সততং সমিতং অপ্পমত্তো উপট্ঠিতস্সতি সতো সম্পজানো সমাহিতো একগ্গচিত্তো জাতিজৰাব্যাধিমৰণসোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসেহি পৰিমুচ্চিস্সামীতি অপ্পমাদো মে কৰণীযো’তি, ইদং, মহাৰাজ, কম্মকাৰস্স একং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, থেৰেন সাৰিপুত্তেন ধম্মসেনাপতিনা –

‘‘‘কাযং ইমং সম্মসথ, পৰিজানাথ পুনপ্পুনং;

কাযে সভাৱং দিস্ৱান, দুক্খস্সন্তং কৰিস্সথা’তি.

কম্মকাৰঙ্গপঞ্হো নৱমো.

১০. সমুদ্দঙ্গপঞ্হো

১০. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘সমুদ্দস্স পঞ্চ অঙ্গানি গহেতব্বানী’তি যং ৱদেসি, কতমানি তানি পঞ্চ অঙ্গানি গহেতব্বানী’’তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, মহাসমুদ্দো মতেন কুণপেন সদ্ধিং ন সংৱসতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন ৰাগদোসমোহমানদিট্ঠিমক্খপড়াসইস্সামচ্ছৰিযমাযাসাঠেয্যকুটিলৱিসমদুচ্চৰিতকিলেসমলেহি সদ্ধিং ন সংৱসিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, সমুদ্দস্স পঠমং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, মহাসমুদ্দো মুত্তামণিৱেড়ুৰিযসঙ্খসিলাপৱাড়ফলিকমণিৱিৱিধৰতননিচযং ধাৰেন্তো পিদহতি, ন বহি ৱিকিৰতি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন মগ্গফলঝানৱিমোক্খসমাধিসমাপত্তিৱিপস্সনাভিঞ্ঞাৱিৱিধগুণৰতনানি অধিগন্ত্ৱা পিদহিতব্বানি, ন বহি নীহৰিতব্বানি. ইদং, মহাৰাজ, সমুদ্দস্স দুতিযং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, মহাসমুদ্দো মহন্তেহি মহাভূতেহি সদ্ধিং সংৱসতি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন অপ্পিচ্ছং সন্তুট্ঠং ধুতৱাদং সল্লেখৱুত্তিং আচাৰসম্পন্নং লজ্জিং পেসলং গৰুং ভাৱনীযং ৱত্তাৰং ৱচনক্খমং চোদকং পাপগৰহিং ওৱাদকং অনুসাসকং ৱিঞ্ঞাপকং সন্দস্সকং সমাদপকং সমুত্তেজকং সম্পহংসকং কল্যাণমিত্তং সব্ৰহ্মচাৰিং নিস্সায ৱসিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, মহাসমুদ্দস্স ততিযং অঙ্গং গহেতব্বং.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, মহাসমুদ্দো নৱসলিলসম্পুণ্ণাহি গঙ্গাযমুনাঅচিৰৱতীসৰভূমহীআদীহি নদীসতসহস্সেহি অন্তলিক্খে সলিলধাৰাহি চ পূৰিতোপি সকং ৱেলং নাতিৱত্ততি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন লাভসক্কাৰসিলোকৱন্দনমাননপূজনকাৰণা জীৱিতহেতুপি সঞ্চিচ্চ সিক্খাপদৱীতিক্কমো ন কৰণীযো. ইদং, মহাৰাজ, মহাসমুদ্দস্স চতুত্থং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা দেৱাতিদেৱেন –

‘সেয্যথাপি, মহাৰাজ [পহাৰাধ (সী. পী.)], মহাসমুদ্দো ঠিতধম্মো ৱেলং নাতিক্কমতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যং মহা সাৱকানং সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং, তং মম সাৱকা জীৱিতহেতুপি নাতিক্কমন্তী’তি.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, মহাসমুদ্দো সব্বসৱন্তীহি গঙ্গাযমুনাঅচিৰৱতীসৰভূমহীহি অন্তলিক্খে উদকধাৰাহিপি ন পৰিপূৰতি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন উদ্দেসপৰিপুচ্ছাসৱনধাৰণৱিনিচ্ছযঅভিধম্মৱিনযগাড়্হসুত্তন্তৱিগ্গহপদনিক্খেপপদসন্ধি পদৱিভত্তিনৱঙ্গজিনসাসনৱৰং সুণন্তেনাপি ন তপ্পিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, মহাসমুদ্দস্স পঞ্চমং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা দেৱাতিদেৱেন সুতসোমজাতকে –

‘‘‘অগ্গি যথা তিণকট্ঠং দহন্তো, ন তপ্পতি সাগৰো ৱা নদীহি;

এৱম্পি চে [এৱম্পি ৱে (স্যা.), এৱং হি মে (ক.) জা. ১ অসীতিনিপাতে] পণ্ডিতা ৰাজসেট্ঠ, সুত্ৱা ন তপ্পন্তি সুভাসিতেনা’’’তি.

সমুদ্দঙ্গপঞ্হো দসমো.সমুদ্দৱগ্গো দুতিযো.

তস্সুদ্দানং –

লাবুলতা চ পদুমং, বীজং সালকল্যাণিকা;

নাৱা চ নাৱালগ্গনং, কূপো নিযামকো তথা;

কম্মকাৰো সমুদ্দো চ, ৱগ্গো তেন পৱুচ্চতীতি.