১. দ্ৱিন্নং বুদ্ধানং অনুপ্পজ্জমানপঞ্হো
১. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং ভগৱতা ‘অট্ঠানমেতং, ভিক্খৱে, অনৱকাসো, যং একিস্সা লোকধাতুযা দ্ৱে অৰহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধো অপুব্বং অচৰিমং উপ্পজ্জেয্যুং, নেতং ঠানং ৱিজ্জতী’তি. দেসেন্তা চ, ভন্তে নাগসেন, সব্বেপি তথাগতা সত্ততিংস বোধিপক্খিযধম্মে দেসেন্তি, কথযমানা চ চত্তাৰি অৰিযসচ্চানি কথেন্তি, সিক্খাপেন্তা চ তীসু সিক্খাসু সিক্খাপেন্তি, অনুসাসমানা চ অপ্পমাদপ্পটিপত্তিযং অনুসাসন্তি. যদি, ভন্তে নাগসেন, সব্বেসম্পি তথাগতানং একা দেসনা একা কথা একা সিক্খা একা অনুসিট্ঠি, কেন কাৰণেন দ্ৱে তথাগতা একক্খণে নুপ্পজ্জন্তি? একেনপি তাৱ বুদ্ধুপ্পাদেন অযং লোকো ওভাসজাতো, যদি দুতিযো বুদ্ধো ভৱেয্য, দ্ৱিন্নং পভায অযং লোকো ভিয্যোসোমত্তায ওভাসজাতো ভৱেয্য, ওৱদমানা চ দ্ৱে তথাগতা সুখং ওৱদেয্যুং, অনুসাসমানা চ সুখং অনুসাসেয্যুং, তত্থ মে কাৰণং ব্ৰূহি, যথাহং নিস্সংসযো ভৱেয্য’’ন্তি.
‘‘অযং, মহাৰাজ, দসসহস্সী লোকধাতু একবুদ্ধধাৰণী, একস্সেৱ তথাগতস্স গুণং ধাৰেতি, যদি দুতিযো বুদ্ধো উপ্পজ্জেয্য, নাযং দসসহস্সী লোকধাতু ধাৰেয্য, চলেয্য কম্পেয্য নমেয্য ওনমেয্য ৱিনমেয্য ৱিকিৰেয্য ৱিধমেয্য ৱিদ্ধংসেয্য, ন ঠানমুপগচ্ছেয্য.
‘‘যথা, মহাৰাজ, নাৱা একপুৰিসসন্ধাৰণী [একপুৰিসসন্তাৰণী (সী. পী.)] ভৱেয্য, একস্মিং পুৰিসে অভিৰূড়্হে সা নাৱা সমুপাদিকা [সমুদকা (ক.)] ভৱেয্য. অথ দুতিযো পুৰিসো আগচ্ছেয্য তাদিসো আযুনা ৱণ্ণেন ৱযেন পমাণেন কিসথূলেন সব্বঙ্গপচ্চঙ্গেন, সো তং নাৱং অভিৰূহেয্য, অপি নু সা, মহাৰাজ, নাৱা দ্ৱিন্নম্পি ধাৰেয্যা’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, চলেয্য কম্পেয্য নমেয্য ওনমেয্য ৱিনমেয্য ৱিকিৰেয্য ৱিধমেয্য ৱিদ্ধংসেয্য, ন ঠানমুপগচ্ছেয্য, ওসীদেয্য উদকে’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, অযং দসসহস্সী লোকধাতু একবুদ্ধধাৰণী, একস্সেৱ তথাগতস্স গুণং ধাৰেতি, যদি দুতিযো বুদ্ধো উপ্পজ্জেয্য, নাযং দসসহস্সী লোকধাতু ধাৰেয্য, চলেয্য কম্পেয্য নমেয্য ওনমেয্য ৱিনমেয্য ৱিকিৰেয্য ৱিধমেয্য ৱিদ্ধংসেয্য, ন ঠানমুপগচ্ছেয্য.
‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, পুৰিসো যাৱদত্থং ভোজনং ভুঞ্জেয্য ছাদেন্তং যাৱ কণ্ঠমভিপূৰযিত্ৱা, সো ধাতো পীণিতো পৰিপুণ্ণো নিৰন্তৰো তন্দিকতো অনোনমিতদণ্ডজাতো পুনদেৱ তত্তকং ভোজনং ভুঞ্জেয্য, অপি নু খো সো, মহাৰাজ, পুৰিসো সুখিতো ভৱেয্যা’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, সকিং ভুত্তোৱ মৰেয্যা’’তি [ভুত্তো ৱমেয্যাতি (ক.)]. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, অযং দসসহস্সী লোকধাতু একবুদ্ধধাৰণী, একস্সেৱ তথাগতস্স গুণং ধাৰেতি, যদি দুতিযো বুদ্ধো উপ্পজ্জেয্য, নাযং দসসহস্সী লোকধাতু ধাৰেয্য, চলেয্য কম্পেয্য নমেয্য ওনমেয্য ৱিনমেয্য ৱিকিৰেয্য ৱিধমেয্য ৱিদ্ধংসেয্য, ন ঠানমুপগচ্ছেয্যা’’তি.
‘‘কিং নু খো, ভন্তে নাগসেন, অতিধম্মভাৰেন পথৱী চলতী’’তি? ‘‘ইধ, মহাৰাজ, দ্ৱে সকটা ৰতনপৰিপূৰিতা ভৱেয্যুং যাৱ মুখসমা, একস্মা সকটতো ৰতনং গহেত্ৱা একস্মিং সকটে আকিৰেয্যুং, অপি নু খো তং, মহাৰাজ, সকটং দ্ৱিন্নম্পি সকটানং ৰতনং ধাৰেয্যা’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, নাভিপি তস্স ফলেয্য, অৰাপি তস্স ভিজ্জেয্যুং, নেমিপি তস্স ওপতেয্য, অক্খোপি তস্স ভিজ্জেয্যা’’তি. ‘‘কিং নু খো, মহাৰাজ, অতিৰতনভাৰেন সকটং ভিজ্জতী’’তি? ‘‘আম, ভন্তে’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, অতিধম্মভাৰেন পথৱী চলতি.
‘‘অপি চ, মহাৰাজ, ইমং কাৰণং বুদ্ধবলপৰিদীপনায ওসাৰিতং. অঞ্ঞম্পি তত্থ অভিৰূপং কাৰণং সুণোহি, যেন কাৰণেন দ্ৱে সম্মাসম্বুদ্ধো একক্খণে নুপ্পজ্জন্তি. যদি, মহাৰাজ, দ্ৱে সম্মাসম্বুদ্ধা একক্খণে উপ্পজ্জেয্যুং, তেসং পৰিসায ৱিৱাদো উপ্পজ্জেয্য ‘তুম্হাকং বুদ্ধো, অম্হাকং বুদ্ধো’তি, উভতো পক্খজাতা ভৱেয্যুং, যথা, মহাৰাজ, দ্ৱিন্নং বলৱামচ্চানং পৰিসায ৱিৱাদো উপ্পজ্জেয্য ‘তুম্হাকং অমচ্চো, অম্হাকং অমচ্চো’তি, উভতো পক্খজাতা হোন্তি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যদি দ্ৱে সম্মাসম্বুদ্ধা একক্খণে উপ্পজ্জেয্যুং, তেসং পৰিসায ৱিৱাদো উপ্পজ্জেয্য ‘তুম্হাকং বুদ্ধো, অম্হাকং বুদ্ধো’তি, উভতো পক্খজাতা ভৱেয্যুং. ইদং তাৱ, মহাৰাজ, একং কাৰণং, যেন কাৰণেন দ্ৱে সম্মাসম্বুদ্ধা একক্খণে নুপ্পজ্জন্তি.
‘‘অপৰম্পি, মহাৰাজ, উত্তৰিং কাৰণং সুণোহি, যেন কাৰণেন দ্ৱে সম্মাসম্বুদ্ধা একক্খণে নুপ্পজ্জন্তি. যদি, মহাৰাজ, দ্ৱে সম্মাসম্বুদ্ধা একক্খণে উপ্পজ্জেয্যুং, ‘অগ্গো বুদ্ধো’তি যং ৱচনং, তং মিচ্ছা ভৱেয্য, ‘জেট্ঠো বুদ্ধো’তি যং ৱচনং, তং মিচ্ছা ভৱেয্য, ‘সেট্ঠো বুদ্ধো’তি, ‘ৱিসিট্ঠো বুদ্ধো’তি, ‘উত্তমো বুদ্ধো’তি, ‘পৱৰো বুদ্ধো’তি, ‘অসমো বুদ্ধো’তি, ‘অসমসমো বুদ্ধো’তি, ‘অপ্পটিমো বুদ্ধো’তি, ‘অপ্পটিভাগো বুদ্ধো’তি, ‘অপ্পটিপুগ্গলো বুদ্ধো’তি যং ৱচনং, তং মিচ্ছা ভৱেয্য. ইদম্পি খো ত্ৱং, মহাৰাজ, কাৰণং অত্থতো সম্পটিচ্ছ, যেন কাৰণেন দ্ৱে সম্মাসম্বুদ্ধা একক্খণে নুপ্পজ্জন্তি.
‘‘অপি চ খো, মহাৰাজ, বুদ্ধানং ভগৱন্তানং সভাৱপকতি এসাযং, একো যেৱ বুদ্ধো লোকে উপ্পজ্জতি. কস্মা কাৰণা? মহন্ততায সব্বঞ্ঞুবুদ্ধগুণানং. অঞ্ঞম্পি, মহাৰাজ, যং লোকে মহন্তং, তং একং যেৱ হোতি. পথৱী, মহাৰাজ, মহন্তী, সা একা যেৱ. সাগৰো মহন্তো, সো একো যেৱ. সিনেৰু গিৰিৰাজা মহন্তো, সো একো যেৱ. আকাসো মহন্তো, সো একো যেৱ. সক্কো মহন্তো, সো একো যেৱ. মাৰো মহন্তো, সো একো যেৱ. মহাব্ৰহ্মা মহন্তো, সো একো যেৱ. তথাগতো অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো মহন্তো, সো একো যেৱ লোকস্মিং. যত্থ তে উপ্পজ্জন্তি, তত্থ অঞ্ঞস্স ওকাসো ন হোতি, তস্মা, মহাৰাজ, তথাগতো অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো একো যেৱ লোকস্মিং উপ্পজ্জতী’’তি.
‘‘সুকথিতো, ভন্তে নাগসেন, পঞ্হো ওপম্মেহি কাৰণেহি. অনিপুণোপেতং সুত্ৱা অত্তমনো ভৱেয্য, কিং পন মাদিসো মহাপঞ্ঞো. সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৱমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.
দ্ৱিন্নং বুদ্ধানং অনুপ্পজ্জমানপঞ্হো পঠমো.