৫. সন্থৱৱগ্গো
১. সন্থৱপঞ্হো
১. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং ভগৱতা –
‘‘‘সন্থৱতো ভযং জাতং, নিকেতা জাযতে ৰজো;
অনিকেতমসন্থৱং, এতং ৱে মুনিদস্সন’ন্তি.
‘‘পুন চ ভগৱতা ভণিতং ‘ৱিহাৰে কাৰযে ৰম্মে, ৱাসযেত্থ বহুস্সুতে’তি. যদি, ভন্তে নাগসেন, তথাগতেন ভণিতং ‘সন্থৱতো ভযং জাতং, নিকেতা জাযতে ৰজো. অনিকেতমসন্থৱং, এতং ৱে মুনিদস্সন’ন্তি, তেন হি ‘ৱিহাৰে কাৰযে ৰম্মে, ৱাসযেত্থ বহুস্সুতে’তি যং ৱচনং, তং মিচ্ছা. যদি তথাগতেন ভণিতং ‘ৱিহাৰে কাৰযে ৰম্মে, ৱাসযেত্থ বহুস্সুতে’তি, তেন হি ‘সন্থৱতো ভযং জাতং, নিকেতা জাযতে ৰজো. অনিকেতমসন্থৱং, এতং ৱে মুনিদস্সন’ন্তি তম্পি ৱচনং মিচ্ছা. অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো তৱানুপ্পত্তো, সো তযা নিব্বাহিতব্বো’’তি.
‘‘ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা ‘সন্থৱতো ভযং জাতং, নিকেতা জাযতে ৰজো. অনিকেতমসন্থৱং, এতং ৱে মুনিদস্সন’ন্তি. ভণিতঞ্চ ‘ৱিহাৰে কাৰযে ৰম্মে, ৱাসযেত্থ বহুস্সুতে’তি. যং, মহাৰাজ, ভগৱতা ভণিতং ‘সন্থৱতো ভযং জাতং, নিকেতা জাযতে ৰজো. অনিকেতমসন্থৱং, এতং ৱে মুনিদস্সন’ন্তি, তং সভাৱৱচনং অসেসৱচনং নিস্সেসৱচনং নিপ্পৰিযাযৱচনং সমণানুচ্ছৱং সমণসাৰুপ্পং সমণপ্পতিৰূপং সমণাৰহং সমণগোচৰং সমণপ্পটিপদা সমণপ্পটিপত্তি. যথা, মহাৰাজ, আৰঞ্ঞকো মিগো অৰঞ্ঞে পৱনে চৰমানো নিৰালযো অনিকেতো যথিচ্ছকং সযতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ভিক্খুনা ‘সন্থৱতো ভযং জাতং, নিকেতা জাযতে ৰজো. অনিকেতমসন্থৱং, এতং ৱে মুনিদস্সন’ন্তি চিন্তেতব্বং.
‘‘যং পন, মহাৰাজ, ভগৱতা ভণিতং ‘ৱিহাৰে কাৰযে ৰম্মে, ৱাসযেত্থ বহুস্সুতে’তি, তং দ্ৱে অত্থৱসে সম্পস্সমানেন ভগৱতা ভণিতং. কতমে দ্ৱে? ৱিহাৰদানং নাম সব্ববুদ্ধেহি ৱণ্ণিতং অনুমতং থোমিতং পসত্থং, তং তে ৱিহাৰদানং দত্ৱা জাতিজৰামৰণা পৰিমুচ্চিস্সন্তীতি. অযং তাৱ পঠমো আনিসংসো ৱিহাৰদানে.
‘‘পুন চপৰং ৱিহাৰে ৱিজ্জমানে ভিক্খুনিযো ব্যত্তসঙ্কেতা ভৱিস্সন্তি, সুলভং দস্সনং দস্সনকামানং, অনিকেতে দুদ্দস্সনা ভৱিস্সন্তীতি. অযং দুতিযো আনিসংসো ৱিহাৰদানে. ইমে দ্ৱে অত্থৱসে সম্পস্সমানেন ভগৱতা ভণিতং ‘ৱিহাৰে কাৰযে ৰম্মে, ৱাসযেত্থ বহুস্সুতে’তি, ন তত্থ বুদ্ধপুত্তেন আলযো কৰণীযো নিকেতে’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৱমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.
সন্থৱপঞ্হো পঠমো.
২. উদৰসংযতপঞ্হো
২. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং ভগৱতা –
‘‘‘উত্তিট্ঠে নপ্পমজ্জেয্য, উদৰে সংযতো সিযা’তি.
‘‘পুন চ ভগৱতা ভণিতং ‘অহং খো পনুদাযি, অপ্পেকদা ইমিনা পত্তেন সমতিত্তিকম্পি ভুঞ্জামি, ভিয্যোপি ভুঞ্জামী’তি. যদি, ভন্তে নাগসেন, ভগৱতা ভণিতং ‘উত্তিট্ঠে নপ্পমজ্জেয্য, উদৰে সংযতো সিযা’তি, তেন হি ‘অহং খো পনুদাযি, অপ্পেকদা ইমিনা পত্তেন সমতিত্থিকম্পি ভুঞ্জামি, ভিয্যোপি ভুঞ্জামী’তি যং ৱচনং, তং মিচ্ছা. যদি তথাগতেন ভণিতং ‘অহং খো পনুদাযি, অপ্পেকদা ইমিনা পত্তেন সমতিত্থিকম্পি ভুঞ্জামি, ভিয্যোপি ভুঞ্জামী’তি, তেন হি ‘উত্তিট্ঠে নপ্পমজ্জেয্য, উদৰে সংযতো সিযা’তি তম্পি ৱচনং মিচ্ছা. অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো তৱানুপ্পত্তো, সো তযা নিব্বাহিতব্বো’’তি.
‘‘ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা ‘উত্তিট্ঠে নপ্পমজ্জেয্য, উদৰে সংযতো সিযা’তি, ভণিতঞ্চ ‘অহং খো পনুদাযি, অপ্পেকদা ইমিনা পত্তেন সমতিত্তিকম্পি ভুঞ্জামি, ভিয্যোপি ভুঞ্জামী’তি. যং, মহাৰাজ, ভগৱতা ভণিতং ‘উত্তিট্ঠে নপ্পমজ্জেয্য, উদৰে সংযতো সিযা’তি, তং সভাৱৱচনং অসেসৱচনং নিস্সেসৱচনং নিপ্পৰিযাযৱচনং ভূতৱচনং তচ্ছৱচনং যাথাৱৱচনং অৱিপৰীতৱচনং ইসিৱচনং মুনিৱচনং ভগৱন্তৱচনং অৰহন্তৱচনং পচ্চেকবুদ্ধৱচনং জিনৱচনং সব্বঞ্ঞুৱচনং তথাগতস্স অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স ৱচনং.
‘‘উদৰে অসংযতো, মহাৰাজ, পাণম্পি হনতি, অদিন্নম্পি আদিযতি, পৰদাৰম্পি গচ্ছতি, মুসাপি ভণতি, মজ্জম্পি পিৱতি, মাতৰম্পি জীৱিতা ৱোৰোপেতি, পিতৰম্পি জীৱিতা ৱোৰোপেতি, অৰহন্তম্পি জীৱিতা ৱোৰোপেতি, সঙ্ঘম্পি ভিন্দতি, দুট্ঠেন চিত্তেন তথাগতস্স লোহিতম্পি উপ্পাদেতি. ননু, মহাৰাজ, দেৱদত্তো উদৰে অসংযতো সঙ্ঘং ভিন্দিত্ৱা কপ্পট্ঠিযং কম্মং আযূহি [আযূহতি (ক.)]. এৱৰূপানি, মহাৰাজ, অঞ্ঞানিপি বহুৱিধানি কাৰণানি দিস্ৱা ভগৱতা ভণিতং ‘উত্তিট্ঠে নপ্পমজ্জেয্য, উদৰে সংযতো সিযা’তি.
‘‘উদৰে সংযতো, মহাৰাজ, চতুসচ্চাভিসমযং অভিসমেতি, চত্তাৰি সামঞ্ঞফলানি সচ্ছিকৰোতি, চতূসু পটিসম্ভিদাসু অট্ঠসু সমাপত্তীসু ছসু অভিঞ্ঞাসু ৱসীভাৱং পাপুণাতি, কেৱলঞ্চ সমণধম্মং পূৰেতি. ননু, মহাৰাজ, সুকপোতকো উদৰে সংযতো হুত্ৱা যাৱ তাৱতিংসভৱনং কম্পেত্ৱা সক্কং দেৱানমিন্দং উপট্ঠানমুপনেসি, এৱৰূপানি, মহাৰাজ, অঞ্ঞানিপি বহুৱিধানি কাৰণানি দিস্ৱা ভগৱতা ভণিতং ‘উত্তিট্ঠে নপ্পমজ্জেয্য, উদৰে সংযতো সিযা’তি.
‘‘যং পন, মহাৰাজ, ভগৱতা ভণিতং ‘অহং খো পনুদাযি অপ্পেকদা ইমিনা পত্তেন সমতিত্তিকম্পি ভুঞ্জামি, ভিয্যোপি ভুঞ্জামী’তি, তং কতকিচ্চেন নিট্ঠিতকিৰিযেন সিদ্ধত্থেন ৱুসিতৱোসানেন নিৰাৱৰণেন সব্বঞ্ঞুনা সযম্ভুনা তথাগতেন অত্তানং উপাদায ভণিতং.
‘‘যথা, মহাৰাজ, ৱন্তস্স ৱিৰিত্তস্স অনুৱাসিতস্স আতুৰস্স সপ্পাযকিৰিযা ইচ্ছিতব্বা হোতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, সকিলেসস্স অদিট্ঠসচ্চস্স উদৰে সংযমো কৰণীযো হোতি. যথা, মহাৰাজ, মণিৰতনস্স সপ্পভাসস্স জাতিমন্তস্স অভিজাতিপৰিসুদ্ধস্স মজ্জননিঘংসনপৰিসোধনেন কৰণীযং ন হোতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, তথাগতস্স বুদ্ধৱিসযে পাৰমিং গতস্স কিৰিযাকৰণেসু আৱৰণং ন হোতী’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৱমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.
উদৰসংযতপঞ্হো দুতিযো.
৩. বুদ্ধঅপ্পাবাধপঞ্হো
৩. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং ভগৱতা ‘অহমস্মি, ভিক্খৱে, ব্ৰাহ্মণো যাচযোগো সদা পযতপাণি অন্তিমদেহধৰো অনুত্তৰো ভিসক্কো সল্লকত্তো’তি. পুন চ ভণিতং ভগৱতা ‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, মম সাৱকানং ভিক্খূনং অপ্পাবাধানং যদিদং বাকুলো’তি. ভগৱতো চ সৰীৰে বহুক্খত্তুং আবাধো উপ্পন্নো দিস্সতি. যদি, ভন্তে নাগসেন, তথাগতো অনুত্তৰো, তেন হি ‘এতদগ্গং…পে… বাকুলো’তি যং ৱচনং, তং মিচ্ছা. যদি থেৰো বাকুলো অপ্পাবাধানং অগ্গো, তেন হি ‘অহমস্মি…পে… সল্লকত্তো’তি তম্পি ৱচনং মিচ্ছা. অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো তৱানুপ্পত্তো, সো তযা নিব্বাহিতব্বো’’তি.
‘‘ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা ‘অহমস্মি…পে… সল্লকত্তো’তি, ভণিতঞ্চ ‘এতদগ্গং…পে… বাকুলো’তি, তঞ্চ পন বাহিৰানং আগমানং অধিগমানং পৰিযত্তীনং অত্তনি ৱিজ্জমানতং সন্ধায ভাসিতং.
‘‘সন্তি খো পন, মহাৰাজ, ভগৱতো সাৱকা ঠানচঙ্কমিকা, তে ঠানেন চঙ্কমেন দিৱাৰত্তিং ৱীতিনামেন্তি, ভগৱা পন, মহাৰাজ, ঠানেন চঙ্কমেন নিসজ্জায সযনেন দিৱাৰত্তিং ৱীতিনামেতি, যে তে, মহাৰাজ, ভিক্খূ ঠানচঙ্কমিকা, তে তেন অঙ্গেন অতিৰেকা.
‘‘সন্তি খো পন, মহাৰাজ, ভগৱতো সাৱকা একাসনিকা, তে জীৱিতহেতুপি দুতিযং ভোজনং ন ভুঞ্জন্তি, ভগৱা পন, মহাৰাজ, দুতিযম্পি যাৱ ততিযম্পি ভোজনং ভুঞ্জতি, যে তে, মহাৰাজ, ভিক্খূ একাসনিকা, তে তেন অঙ্গেন অতিৰেকা, অনেকৱিধানি, মহাৰাজ, তানি কাৰণানি তেসং তেসং তং তং সন্ধায ভণিতানি. ভগৱা পন, মহাৰাজ, অনুত্তৰো সীলেন সমাধিনা পঞ্ঞায ৱিমুত্তিযা ৱিমুত্তিঞাণদস্সনেন দসহি চ বলেহি চতূহি ৱেসাৰজ্জেহি অট্ঠাৰসহি বুদ্ধধম্মেহি ছহি অসাধাৰণেহি ঞাণেহি, কেৱলে চ বুদ্ধৱিসযে তং সন্ধায ভণিতং ‘অহমস্মি…পে… সল্লকত্তো’তি.
‘‘ইধ, মহাৰাজ, মনুস্সেসু একো জাতিমা হোতি, একো ধনৱা, একো ৱিজ্জৱা, একো সিপ্পৱা, একো সূৰো, একো ৱিচক্খণো, সব্বেপেতে অভিভৱিয ৰাজা যেৱ তেসং উত্তমো হোতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ভগৱা সব্বসত্তানং অগ্গো জেট্ঠো সেট্ঠো.
‘‘যং পন আযস্মা বাকুলো অপ্পাবাধো অহোসি, তং অভিনীহাৰৱসেন, সো হি, মহাৰাজ, অনোমদস্সিস্স ভগৱতো উদৰৱাতাবাধে উপ্পন্নে ৱিপস্সিস্স চ ভগৱতো অট্ঠসট্ঠিযা চ ভিক্খুসতসহস্সানং তিণপুপ্ফকৰোগে উপ্পন্নে সযং তাপসো সমানো নানাভেসজ্জেহি তং ব্যাধিং অপনেত্ৱা অপ্পাবাধতং পত্তো, ভণিতো চ ‘এতদগ্গং…পে… বাকুলো’তি.
‘‘ভগৱতো, মহাৰাজ, ব্যাধিম্হি উপ্পজ্জন্তেপি অনুপ্পজ্জন্তেপি ধুতঙ্গং আদিযন্তেপি অনাদিযন্তেপি নত্থি ভগৱতা সদিসো কোচি সত্তো. ভাসিতম্পেতং মহাৰাজ ভগৱতা দেৱাতিদেৱেন সংযুত্তনিকাযৱৰলঞ্ছকে –
‘‘‘যাৱতা, ভিক্খৱে, সত্তা অপদা ৱা দ্ৱিপদা ৱা চতুপ্পদা ৱা বহুপ্পদা ৱা ৰূপিনো ৱা অৰূপিনো ৱা সঞ্ঞিনো ৱা অসঞ্ঞিনো ৱা নেৱসঞ্ঞীনাসঞ্ঞিনো ৱা, তথাগতো তেসং অগ্গমক্খাযতি অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো’তি. ‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৱমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’’তি.
বুদ্ধঅপ্পাবাধপঞ্হো ততিযো.
৪. মগ্গুপ্পাদনপঞ্হো
৪. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং ভগৱতা ‘তথাগতো ভিক্খৱে, অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো অনুপ্পন্নস্স মগ্গস্স উপ্পাদেতা’তি. পুন চ ভণিতং ‘অদ্দসং খ্ৱাহং, ভিক্খৱে, পুৰাণং মগ্গং পুৰাণং অঞ্জসং পুব্বকেহি সম্মাসম্বুদ্ধেহি অনুযাত’ন্তি. যদি, ভন্তে নাগসেন, তথাগতো অনুপ্পন্নস্স মগ্গস্স উপ্পাদেতা, তেন হি ‘অদ্দসং খ্ৱাহং, ভিক্খৱে, পুৰাণং মগ্গং পুৰাণং অঞ্জসং পুব্বকেহি সম্মাসম্বুদ্ধেহি অনুযাত’ন্তি যং ৱচনং, তং মিচ্ছা. যদি তথাগতেন ভণিতং ‘অদ্দসং খ্ৱাহং, ভিক্খৱে, পুৰাণং মগ্গং পুৰাণং অঞ্জসং পুব্বকেহি সম্মাসম্বুদ্ধেহি অনুযাত’ন্তি, তেন হি ‘তথাগতো, ভিক্খৱে, অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো অনুপ্পন্নস্স মগ্গস্স উপ্পাদেতা’তি তম্পি ৱচনং মিচ্ছা. অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো তৱানুপ্পত্তো, সো তযা নিব্বাহিতব্বো’’তি.
‘‘ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা ‘তথাগতো, ভিক্খৱে, অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো অনুপ্পন্নস্স মগ্গস্স উপ্পাদেতা’তি. ভণিতঞ্চ ‘অদ্দসং খ্ৱাহং, ভিক্খৱে, পুৰাণং মগ্গং পুৰাণং অঞ্জসং পুব্বকেহি সম্মাসম্বুদ্ধেহি অনুযাত’ন্তি, তং দ্ৱযম্পি সভাৱৱচনমেৱ, পুব্বকানং, মহাৰাজ, তথাগতানং অন্তৰধানেন অসতি অনুসাসকে মগ্গো অন্তৰধাযি, তং [সো তং (সী. পী. ক.)] তথাগতো মগ্গং লুগ্গং পলুগ্গং গূড়্হং পিহিতং পটিচ্ছন্নং অসঞ্চৰণং পঞ্ঞাচক্খুনা সম্পস্সমানো [সম্মসমানো (সী. পী.)] অদ্দস পুব্বকেহি সম্মাসম্বুদ্ধেহি অনুযাতং, তংকাৰণা আহ ‘অদ্দসং খ্ৱাহং, ভিক্খৱে, পুৰাণং মগ্গং পুৰাণং অঞ্জসং পুব্বকেহি সম্মাসম্বুদ্ধেহি অনুযাত’ন্তি.
‘‘পুব্বকানং, মহাৰাজ, তথাগতানং অন্তৰধানেন অসতি অনুসাসকে লুগ্গং পলুগ্গং গূড়্হং পিহিতং পটিচ্ছন্নং অসঞ্চৰণং মগ্গং যং দানি তথাগতো সঞ্চৰণং অকাসি, তংকাৰণা আহ ‘তথাগতো, ভিক্খৱে, অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো অনুপ্পন্নস্স মগ্গস্স উপ্পাদেতা’তি.
‘‘ইধ, মহাৰাজ, ৰঞ্ঞো চক্কৱত্তিস্স অন্তৰধানেন মণিৰতনং গিৰিসিখন্তৰে নিলীযতি, অপৰস্স চক্কৱত্তিস্স সম্মাপটিপত্তিযা উপগচ্ছতি, অপি নু খো তং, মহাৰাজ, মণিৰতনং তস্স পকত’’ন্তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, পাকতিকং যেৱ তং মণিৰতনং, তেন পন নিব্বত্তিত’’ন্তি [নিব্বত্তন্তি (সী. পী.)]. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, পাকতিকং পুব্বকেহি তথাগতেহি অনুচিণ্ণং অট্ঠঙ্গিকং সিৱং মগ্গং অসতি অনুসাসকে লুগ্গং পলুগ্গং গূড়্হং পিহিতং পটিচ্ছন্নং অসঞ্চৰণং ভগৱা পঞ্ঞাচক্খুনা সম্পস্সমানো উপ্পাদেসি, সঞ্চৰণং অকাসি, তংকাৰণা আহ ‘তথাগতো, ভিক্খৱে, অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো অনুপ্পন্নস্স মগ্গস্স উপ্পাদেতা’তি.
‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, সন্তং যেৱ পুত্তং যোনিযা জনযিত্ৱা মাতা ‘জনিকা’তি ৱুচ্চতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, তথাগতো সন্তং যেৱ মগ্গং লুগ্গং পলুগ্গং গূড়্হং পিহিতং পটিচ্ছন্নং অসঞ্চৰণং পঞ্ঞাচক্খুনা সম্পস্সমানো উপ্পাদেসি, সঞ্চৰণং অকাসি, তংকাৰণা আহ ‘তথাগতো, ভিক্খৱে, অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো অনুপ্পন্নস্স মগ্গস্স উপ্পাদেতা’তি.
‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, কোচি পুৰিসো যং কিঞ্চি নট্ঠং পস্সতি, ‘তেন তং ভণ্ডং নিব্বত্তিত’ন্তি জনো ৱোহৰতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, তথাগতো সন্তং যেৱ মগ্গং লুগ্গং পলুগ্গং গূড়্হং পিহিতং পটিচ্ছন্নং অসঞ্চৰণং পঞ্ঞাচক্খুনা সম্পস্সমানো উপ্পাদেসি, সঞ্চৰণং অকাসি, তংকাৰণা আহ ‘তথাগতো, ভিক্খৱে, অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো অনুপ্পন্নস্স মগ্গস্স উপ্পাদেতা’তি.
‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, কোচি পুৰিসো ৱনং সোধেত্ৱা ভূমিং নীহৰতি, ‘তস্স সা ভূমী’তি জনো ৱোহৰতি, ন চেসা ভূমি তেন পৱত্তিতা, তং ভূমিং কাৰণং কত্ৱা ভূমিসামিকো নাম হোতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, তথাগতো সন্তং যেৱ মগ্গং লুগ্গং পলুগ্গং গূড়্হং পিহিতং পটিচ্ছন্নং অসঞ্চৰণং পঞ্ঞায সম্পস্সমানো উপ্পাদেসি, সঞ্চৰণং অকাসি, তংকাৰণা আহ ‘তথাগতো, ভিক্খৱে, অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো অনুপ্পন্নস্স মগ্গস্স উপ্পাদেতা’’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৱমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.
মগ্গুপ্পাদনপঞ্হো চতুত্থো.
৫. বুদ্ধঅৱিহেঠকপঞ্হো
৫. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং ভগৱতা ‘পুব্বে ৱাহং মনুস্সভূতো সমানো সত্তানং অৱিহেঠকজাতিকো অহোসি’ন্তি. পুন চ ভণিতং ‘লোমসকস্সপো নাম ইসি সমানো অনেকসতে পাণে ঘাতযিত্ৱা ৱাজপেয্যং মহাযঞ্ঞং যজী’তি. যদি, ভন্তে নাগসেন, ভগৱতা ভণিতং ‘পুব্বে ৱাহং মনুস্সভূতো সমানো সত্তানং অৱিহেঠকজাতিকো অহোসি’ন্তি, তেন হি ‘লোমসকস্সপেন ইসিনা অনেকসতে পাণে ঘাতযিত্ৱা ৱাজপেয্যং মহাযঞ্ঞং যজিত’ন্তি যং ৱচনং, তং মিচ্ছা. যদি ‘লোমসকস্সপেন ইসিনা অনেকসতে পাণে ঘাতযিত্ৱা ৱাজপেয্যং মহাযঞ্ঞং যজিতং’, তেন হি ‘পুব্বে ৱাহং মনুস্সভূতো সমানো সত্তানং অৱিহেঠকজাতিকো অহোসি’ন্তি তম্পি ৱচনং মিচ্ছা. অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো তৱানুপ্পত্তো, সো তযা নিব্বাহিতব্বো’’তি.
‘‘ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা ‘পুব্বে ৱাহং মনুস্সভূতো সমানো সত্তানং অৱিহেঠকজাতিকো অহোসি’ন্তি, ‘লোমসকস্সপেন ইসিনা অনেকসতে পাণে ঘাতযিত্ৱা ৱাজপেয্যং মহাযঞ্ঞং যজিতং’, তঞ্চ পন ৰাগৱসেন ৱিসঞ্ঞিনা, নো সচেতনেনা’’তি.
‘‘অট্ঠিমে, ভন্তে নাগসেন, পুগ্গলা পাণং হনন্তি. কতমে অট্ঠ? ৰত্তো ৰাগৱসেন পাণং হনতি, দুট্ঠো দোসৱসেন পাণং হনতি, মূড়্হো মোহৱসেন পাণং হনতি, মানী মানৱসেন পাণং হনতি, লুদ্ধো লোভৱসেন পাণং হনতি, অকিঞ্চনো জীৱিকত্থায পাণং হনতি, বালো হস্সৱসেন [অঞ্ঞাণৱসেন (ক. সী.)] পাণং হনতি, ৰাজা ৱিনযনৱসেন পাণং হনতি. ইমে খো, ভন্তে নাগসেন, অট্ঠ পুগ্গলা পাণং হনন্তি. পাকতিকং যেৱ, ভন্তে নাগসেন, বোধিসত্তেন কত’’ন্তি. ‘‘ন, মহাৰাজ, পাকতিকং বোধিসত্তেন কতং, যদি, মহাৰাজ, বোধিসত্তো পকতিভাৱেন ওনমেয্য মহাযঞ্ঞং যজিতুং, ন যিমং গাথং ভণেয্য –
‘‘‘সসমুদ্দপৰিযাযং, মহিং সাগৰকুণ্ডলং;
ন ইচ্ছে সহ নিন্দায, এৱং সেয্হ [সয্হ (সী. পী.)] ৱিজানহী’তি.
‘‘এৱংৱাদী, মহাৰাজ, বোধিসত্তো সহ দস্সনেন চন্দৱতিযা ৰাজকঞ্ঞায ৱিসঞ্ঞী অহোসি খিত্তচিত্তো ৰত্তো ৱিসঞ্ঞিভূতো আকুলাকুলো তুৰিততুৰিতো তেন ৱিক্খিত্তভন্তলুড়িতচিত্তেন মহতিমহাপসুঘাতগলৰুহিৰসঞ্চযং ৱাজপেয্যং মহাযঞ্ঞং যজি.
‘‘যথা, মহাৰাজ, উম্মত্তকো খিত্তচিত্তো জলিতম্পি জাতৱেদং অক্কমতি, কুপিতম্পি আসীৱিসং গণ্হাতি, মত্তম্পি হত্থিং উপেতি, সমুদ্দম্পি অতীৰদস্সিং পক্খন্দতি, চন্দনিকম্পি ওড়িগল্লম্পি ওমদ্দতি, কণ্টকাধানম্পি অভিৰুহতি, পপাতেপি পততি, অসুচিম্পি ভক্খেতি, নগ্গোপি ৰথিযা চৰতি, অঞ্ঞম্পি বহুৱিধং অকিৰিযং কৰোতি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, বোধিসত্তো সহ দস্সনেন চন্দৱতিযা ৰাজকঞ্ঞায ৱিসঞ্ঞী অহোসি খিত্তচিত্তো ৰত্তো ৱিসঞ্ঞিভূতো আকুলাকুলো তুৰিততুৰিতো, তেন ৱিক্খিত্তভন্তলুড়িতচিত্তেন মহতিমহাপসুঘাতগলৰুহিৰসঞ্চযং ৱাজপেয্যং মহাযঞ্ঞং যজি.
‘‘খিত্তচিত্তেন, মহাৰাজ, কতং পাপং দিট্ঠধম্মেপি ন মহাসাৱজ্জং হোতি, সম্পৰাযে ৱিপাকেনপি নো তথা. ইধ, মহাৰাজ, কোচি উম্মত্তকো ৱজ্ঝমাপজ্জেয্য, তস্স তুম্হে কিং দণ্ডং ধাৰেথা’’তি? ‘‘কো, ভন্তে, উম্মত্তকস্স দণ্ডো ভৱিস্সতি, তং মযং পোথাপেত্ৱা নীহৰাপেম, এসোৱ তস্স দণ্ডো’’তি. ‘‘ইতি খো, মহাৰাজ, উম্মত্তকস্স অপৰাধে দণ্ডোপি ন ভৱতি, তস্মা উম্মত্তকস্স কতেপি ন দোসো ভৱতি সতেকিচ্ছো. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, লোমসকস্সপো ইসি সহ দস্সনেন চন্দৱতিযা ৰাজকঞ্ঞায ৱিসঞ্ঞী অহোসি খিত্তচিত্তো ৰত্তো ৱিসঞ্ঞিভূতো ৱিসটপযাতো আকুলাকুলো তুৰিততুৰিতো, তেন ৱিক্খিত্তভন্তলুড়িতচিত্তেন মহতিমহাপসুঘাতগলৰুহিৰসঞ্চযং ৱাজপেয্যং মহাযঞ্ঞং যজি. যদা চ পন পকতিচিত্তো অহোসি পটিলদ্ধস্সতি, তদা পুনদেৱ পব্বজিত্ৱা পঞ্চাভিঞ্ঞাযো নিব্বত্তেত্ৱা ব্ৰহ্মলোকূপগো অহোসী’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৱমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.
বুদ্ধঅৱিহেঠকপঞ্হো পঞ্চমো.
৬. ছদ্দন্তজোতিপালাৰব্ভপঞ্হো
৬. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং ভগৱতা ছদ্দন্তো নাগৰাজা –
‘‘‘ৱধিস্সমেতন্তি পৰামসন্তো, কাসাৱমদ্দক্খি ধজং ইসীনং;
দুক্খেন ফুট্ঠস্সুদপাদি সঞ্ঞা, অৰহদ্ধজো সব্ভি অৱজ্ঝৰূপো’তি.
‘‘পুন চ ভণিতং ‘জোতিপালমাণৱো সমানো কস্সপং ভগৱন্তং অৰহন্তং সম্মাসম্বুদ্ধং মুণ্ডকৱাদেন সমণকৱাদেন অসব্ভাহি ফৰুসাহি ৱাচাহি অক্কোসি পৰিভাসী’তি. যদি, ভন্তে নাগসেন, বোধিসত্তো তিৰচ্ছানগতো সমানো কাসাৱং অভিপূজযি, তেন হি ‘জোতিপালেন মাণৱেন কস্সপো ভগৱা অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো মুণ্ডকৱাদেন সমণকৱাদেন অসব্ভাহি ফৰুসাহি ৱাচাহি অক্কুট্ঠো পৰিভাসিতো’তি যং ৱচনং, তং মিচ্ছা. যদি জোতিপালেন মাণৱেন কস্সপো ভগৱা অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো মুণ্ডকৱাদেন সমণকৱাদেন অসব্ভাহি ফৰুসাহি ৱাচাহি অক্কুট্ঠো পৰিভাসিতো, তেন হি ‘ছদ্দন্তেন নাগৰাজেন কাসাৱং পূজিত’ন্তি তম্পি ৱচনং মিচ্ছা. যদি তিৰচ্ছানগতেন বোধিসত্তেন কক্খড়খৰকটুকৱেদনং ৱেদযমানেন লুদ্দকেন নিৱত্থং কাসাৱং পূজিতং, কিং মনুস্সভূতো সমানো পৰিপক্কঞাণো পৰিপক্কায বোধিযা কস্সপং ভগৱন্তং অৰহন্তং সম্মাসম্বুদ্ধং দসবলং লোকনাযকং উদিতোদিতং জলিতব্যামোভাসং পৱৰুত্তমং পৱৰৰুচিৰকাসিককাসাৱমভিপাৰুতং দিস্ৱা ন পূজযি? অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো তৱানুপ্পত্তো, সো তযা নিব্বাহিতব্বোতি.
‘‘ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা ছদ্দন্তো নাগৰাজা ‘ৱধিস্সমেতন্তি…পে… অৱজ্ঝৰূপো’তি. জোতিপালেন চ মাণৱেন কস্সপো ভগৱা অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো মুণ্ডকৱাদেন সমণকৱাদেন অসব্ভাহি ফৰুসাহি ৱাচাহি অক্কুট্ঠো পৰিভাসিতো, তঞ্চ পন জাতিৱসেন কুলৱসেন. জোতিপালো, মহাৰাজ, মাণৱো অস্সদ্ধে অপ্পসন্নে কুলে পচ্চাজাতো, তস্স মাতাপিতৰো ভগিনিভাতৰো দাসিদাসচেটকপৰিৱাৰকমনুস্সা ব্ৰহ্মদেৱতা ব্ৰহ্মগৰুকা, তে ‘ব্ৰাহ্মণা এৱ উত্তমা পৱৰা’তি অৱসেসে পব্বজিতে গৰহন্তি জিগুচ্ছন্তি, তেসং তং ৱচনং সুত্ৱা জোতিপালো মাণৱো ঘটিকাৰেন কুম্ভকাৰেন সত্থাৰং দস্সনায পক্কোসিতো এৱমাহ ‘কিং পন তেন মুণ্ডকেন সমণকেন দিট্ঠেনা’তি.
‘‘যথা, মহাৰাজ, অমতং ৱিসমাসজ্জ তিত্তকং হোতি, যথা চ সীতোদকং অগ্গিমাসজ্জ উণ্হং হোতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, জোতিপালো মাণৱো অস্সদ্ধে অপ্পসন্নে কুলে পচ্চাজাতো, সো কুলৱসেন অন্ধো হুত্ৱা [সো কুলজাতিৱসেন অন্ধো ভৱিত্ৱা (স্যা.)] তথাগতং অক্কোসি পৰিভাসি.
‘‘যথা, মহাৰাজ, জলিতপজ্জলিতো মহাঅগ্গিক্খন্ধো সপ্পভাসো উদকমাসজ্জ উপহতপ্পভাতেজো সীতলো কাড়কো ভৱতি পৰিপক্কনিগ্গুণ্ডিফলসদিসো, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, জোতিপালো মাণৱো পুঞ্ঞৱা সদ্ধো ঞাণৱিপুলসপ্পভাসো অস্সদ্ধে অপ্পসন্নে কুলে পচ্চাজাতো, সো কুলৱসেন অন্ধো হুত্ৱা তথাগতং অক্কোসি পৰিভাসি, উপগন্ত্ৱা চ বুদ্ধগুণমঞ্ঞায চেটকভূতো ৱিয অহোসি, জিনসাসনে পব্বজিত্ৱা অভিঞ্ঞা চ সমাপত্তিযো চ নিব্বত্তেত্ৱা ব্ৰহ্মলোকূপগো অহোসী’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৱমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.
ছদ্দন্তজোতিপালাৰব্ভপঞ্হো ছট্ঠো.
৭. ঘটিকাৰপঞ্হো
৭. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং ভগৱতা ‘ঘটিকাৰস্স কুম্ভকাৰস্স আৱেসনং সব্বং তেমাসং আকাসচ্ছদনং অট্ঠাসি, ন দেৱোতিৱস্সী’তি. পুন চ ভণিতং ‘কস্সপস্স তথাগতস্স [ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স (ম. নি. ২.২৮৯)] কুটি ওৱস্সতী’তি. কিস্স পন, ভন্তে নাগসেন, তথাগতস্স এৱমুস্সন্নকুসলমূলস্স [এৱৰূপস্স উস্সন্নকুসলমূলস্স (ক.)] কুটি ওৱস্সতি, তথাগতস্স নাম সো আনুভাৱো ইচ্ছিতব্বো? যদি, ভন্তে নাগসেন, ঘটিকাৰস্স কুম্ভকাৰস্স আৱেসনং অনোৱস্সং আকাসচ্ছদনং অহোসি, তেন হি ‘তথাগতস্স কুটি ওৱস্সতী’তি যং ৱচনং, তং মিচ্ছা. যদি তথাগতস্স কুটি ওৱস্সতি, তেন হি ‘ঘটিকাৰস্স কুম্ভকাৰস্স আৱেসনং অনোৱস্সকং অহোসি আকাসচ্ছদন’ন্তি তম্পি ৱচনং মিচ্ছা. অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো তৱানুপ্পত্তো, সো তযা নিব্বাহিতব্বো’’তি.
‘‘ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা ‘ঘটিকাৰস্স কুম্ভকাৰস্স আৱেসনং সব্বং তেমাসং আকাসচ্ছদনং অট্ঠাসি, ন দেৱোতিৱস্সী’তি. ভণিতঞ্চ ‘কস্সপস্স তথাগতস্স কুটি ওৱস্সতী’তি. ঘটিকাৰো, মহাৰাজ, কুম্ভকাৰো সীলৱা কল্যাণধম্মো উস্সন্নকুসলমূলো অন্ধে জিণ্ণে মাতাপিতৰো পোসেতি, তস্স অসম্মুখা অনাপুচ্ছাযেৱস্স ঘৰে তিণং হৰিত্ৱা ভগৱতো কুটিং ছাদেসুং, সো তেন তিণহৰণেন অকম্পিতং অসঞ্চলিতং সুসণ্ঠিতং ৱিপুলমসমং পীতিং পটিলভতি, ভিয্যো সোমনস্সঞ্চ অতুলং উপ্পাদেসি ‘অহো ৱত মে ভগৱা লোকুত্তমো সুৱিস্সত্থো’তি, তেন তস্স দিট্ঠধম্মিকো ৱিপাকো নিব্বত্তো. ন হি, মহাৰাজ, তথাগতো তাৱতকেন ৱিকাৰেন চলতি.
‘‘যথা, মহাৰাজ, সিনেৰু গিৰিৰাজা অনেকসতসহস্সৱাতসম্পহাৰেনপি ন কম্পতি ন চলতি, মহোদধি ৱৰপ্পৱৰসাগৰো অনেকসতনহুতমহাগঙ্গাসতসহস্সেহিপি ন পূৰতি ন ৱিকাৰমাপজ্জতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, তথাগতো ন তাৱতকেন ৱিকাৰেন চলতি.
‘‘যং পন, মহাৰাজ, তথাগতস্স কুটি ওৱস্সতি, তং মহতো জনকাযস্স অনুকম্পায. দ্ৱেমে, মহাৰাজ, অত্থৱসে সম্পস্সমানা তথাগতা সযং নিম্মিতং পচ্চযং নপ্পটিসেৱন্তি, ‘অযং অগ্গদক্খিণেয্যো সত্থা’তি ভগৱতো পচ্চযং দত্ৱা দেৱমনুস্সা সব্বদুগ্গতিতো পৰিমুচ্চিস্সন্তীতি, দস্সেত্ৱা ৱুত্তিং পৰিযেসন্তীতি ‘মা অঞ্ঞে উপৱদেয্যু’ন্তি. ইমে দ্ৱে অত্থৱসে সম্পস্সমানা তথাগতা সযং নিম্মিতং পচ্চযং নপ্পটিসেৱন্তি. যদি, মহাৰাজ, সক্কো ৱা তং কুটিং অনোৱস্সং কৰেয্য ব্ৰহ্মা ৱা সযং ৱা, সাৱজ্জং ভৱেয্য তং যেৱ কৰণং [কাৰণং (সী. পী.)] সদোসং সনিগ্গহং, ইমে ৱিভূতং [ৱিভূসং (সী. পী.)] কত্ৱা লোকং সম্মোহেন্তি অধিকতং কৰোন্তীতি, তস্মা তং কৰণং ৱজ্জনীযং. ন, মহাৰাজ, তথাগতা ৱত্থুং যাচন্তি, তায অৱত্থুযাচনায অপৰিভাসিযা ভৱন্তী’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৱমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.
ঘটিকাৰপঞ্হো সত্তমো.
৮. ব্ৰাহ্মণৰাজৱাদপঞ্হো
৮. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং তথাগতেন ‘অহমস্মি, ভিক্খৱে, ব্ৰাহ্মণো যাচযোগো’তি. পুন চ ভণিতং ‘ৰাজাহমস্মি সেলা’তি. যদি, ভন্তে নাগসেন, ভগৱতা ভণিতং ‘অহমস্মি, ভিক্খৱে, ব্ৰাহ্মণো যাচযোগো’তি, তেন হি ‘ৰাজাহমস্মি সেলা’তি যং ৱচনং, তং মিচ্ছা. যদি তথাগতেন ভণিতং ‘ৰাজাহমস্মি সেলা’তি, তেন হি ‘অহমস্মি, ভিক্খৱে, ব্ৰাহ্মণো যাচযোগো’তি তম্পি ৱচনং মিচ্ছা. খত্তিযো ৱা হি ভৱেয্য ব্ৰাহ্মণো ৱা, নত্থি একায জাতিযা দ্ৱে ৱণ্ণা নাম, অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো তৱানুপ্পত্তো, সো তযা নিব্বাহিতব্বো’’তি.
‘‘ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা ‘অহমস্মি, ভিক্খৱে, ব্ৰাহ্মণো যাচযোগো’তি, পুন চ ভণিতং ‘ৰাজাহমস্মি সেলা’তি, তত্থ কাৰণং অত্থি, যেন কাৰণেন তথাগতো ব্ৰাহ্মণো চ ৰাজা চ হোতী’’তি.
‘‘কিং পন তং, ভন্তে নাগসেন, কাৰণং, যেন কাৰণেন তথাগতো ব্ৰাহ্মণো চ ৰাজা চ হোতি’’? ‘‘সব্বে, মহাৰাজ, পাপকা অকুসলা ধম্মা তথাগতস্স বাহিতা পহীনা অপগতা ব্যপগতা উচ্ছিন্না খীণা খযং পত্তা নিব্বুতা উপসন্তা, তস্মা তথাগতো ‘ব্ৰাহ্মণো’তি ৱুচ্চতি.
‘‘ব্ৰাহ্মণো নাম সংসযমনেকংসং ৱিমতিপথং ৱীতিৱত্তো, ভগৱাপি, মহাৰাজ, সংসযমনেকংসং ৱিমতিপথং ৱীতিৱত্তো, তেন কাৰণেন তথাগতো ‘ব্ৰাহ্মণো’তি ৱুচ্চতি.
‘‘ব্ৰাহ্মণো নাম সব্বভৱগতিযোনিনিস্সটো মলৰজগতৱিপ্পমুত্তো অসহাযো, ভগৱাপি, মহাৰাজ, সব্বভৱগতিযোনিনিস্সটো মলৰজগতৱিপ্পমুত্তো অসহাযো, তেন কাৰণেন তথাগতো ‘ব্ৰাহ্মণো’তি ৱুচ্চতি.
‘‘ব্ৰাহ্মণা নাম অগ্গসেট্ঠৱৰপৱৰদিব্বৱিহাৰবহুলো, ভগৱাপি, মহাৰাজ, অগ্গসেট্ঠৱৰপৱৰদিব্বৱিহাৰবহুলো, তেনাপি কপৰণেন তথাগতো ‘‘ব্ৰাহ্মণো’’তি ৱুচ্চতি.
‘‘ব্ৰাহ্মণো নাম অজ্ঝযন অজ্ঝাপন দানপ্পটিগ্গহণ দম সংযমনিযমপুব্বমনুসিট্ঠি পৱেণি ৱংস ধৰণো, ভগৱাপি, মহাৰাজ, অজ্ঝযন অজ্ঝাপন দানপ্পটিগ্গহণ দম সংযম নিযম পুব্বজিনাচিণ্ণ অনুসিট্ঠি পৱেণি ৱংস ধৰণো তেনাপি কাৰণেন তথাগতো ‘ব্ৰাহ্মণো’তি ৱুচ্চতি.
‘‘ব্ৰাহ্মণো নাম ব্ৰহাসুখৱিহাৰজ্ঝানঝাযী; ভগৱাপি, মহাৰাজ, ব্ৰহাসুখৱিহাৰজ্ঝানঝাযী, তেনাপি কাৰণেন তথাগতো ‘ব্ৰাহ্মণো’তি ৱুচ্চতি.
‘‘ব্ৰাহ্মণো নাম সব্বভৱাভৱগতীসু অভিজাতিৱত্তিতমনুচৰিতং জানাতি, ভগৱাপি, মহাৰাজ, সব্বভৱাভৱগতীসু অভিজাতিৱত্তিতমনুচৰিতং জানাতি, তেনাপি কাৰণেন তথাগতো ‘ব্ৰাহ্মণো’তি ৱুচ্চতি.
‘‘ব্ৰাহ্মণোতি, মহাৰাজ, ভগৱতো নেতং নামং মাতৰা কতং, ন পিতৰা কতং, ন ভাতৰা কতং, ন ভগিনিযা কতং, ন মিত্তামচ্চেহি কতং, ন ঞাতিসালোহিতেহি কতং, ন সমণব্ৰাহ্মণেহি কতং, ন দেৱতাহি কতং, ৱিমোক্খন্তিকমেতং বুদ্ধানং ভগৱন্তানং নামং বোধিযা যেৱ মূলে মাৰসেনং ৱিধমিত্ৱা অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নে পাপকে অকুসলে ধম্মে বাহেত্ৱা সহ সব্বঞ্ঞুতঞাণস্স পটিলাভা পটিলদ্ধপাতুভূতসমুপ্পন্নমত্তে সচ্ছিকা পঞ্ঞত্তি যদিদং ব্ৰাহ্মণোতি, তেন কাৰণেন তথাগতো ৱুচ্চতি ‘ব্ৰাহ্মণো’’’তি.
‘‘কেন পন, ভন্তে নাগসেন, কাৰণেন তথাগতো ৱুচ্চতি ‘ৰাজা’’’তি? ‘‘ৰাজা নাম, মহাৰাজ, যো কোচি ৰজ্জং কাৰেতি লোকমনুসাসতি, ভগৱাপি, মহাৰাজ, দসসহস্সিযা লোকধাতুযা ধম্মেন ৰজ্জং কাৰেতি, সদেৱকং লোকং সমাৰকং সব্ৰহ্মকং সস্সমণব্ৰাহ্মণিং পজং সদেৱমনুস্সং অনুসাসতি, তেনাপি কাৰণেন তথাগতো ৱুচ্চতি ‘ৰাজা’তি.
‘‘ৰাজা নাম, মহাৰাজ, সব্বজনমনুস্সে অভিভৱিত্ৱা নন্দযন্তো ঞাতিসঙ্ঘং, সোচযন্তো অমিত্তসঙ্ঘং, মহতিমহাযসসিৰিহৰং থিৰসাৰদণ্ডং অনূনসতসলাকালঙ্কতং উস্সাপেতি পণ্ডৰৱিমলসেতচ্ছত্তং, ভগৱাপি, মহাৰাজ, সোচযন্তো মাৰসেনং মিচ্ছাপটিপন্নং, নন্দযন্তো দেৱমনুস্সে সম্মাপটিপন্নে দসসহস্সিযা লোকধাতুযা মহতিমহাযসসিৰিহৰং খন্তিথিৰসাৰদণ্ডং ঞাণৱৰসতসলাকালঙ্কতং উস্সাপেতি অগ্গৱৰৱিমুত্তিপণ্ডৰৱিমলসেতচ্ছত্তং, তেনাপি কাৰণেন তথাগতো ৱুচ্চতি ‘ৰাজা’তি.
‘‘ৰাজা নাম উপগতসম্পত্তজনানং বহূনমভিৱন্দনীযো ভৱতি, ভগৱাপি, মহাৰাজ, উপগতসম্পত্তদেৱমনুস্সানং বহূনমভিৱন্দনীযো, তেনাপি কাৰণেন তথাগতো ৱুচ্চতি ‘ৰাজা’তি.
‘‘ৰাজা নাম যস্স কস্সচি আৰাধকস্স পসীদিত্ৱা ৱৰিতং ৱৰং দত্ৱা কামেন তপ্পযতি, ভগৱাপি, মহাৰাজ, যস্স কস্সচি কাযেন ৱাচায মনসা আৰাধকস্স পসীদিত্ৱা ৱৰিতং ৱৰমনুত্তৰং সব্বদুক্খপৰিমুত্তিং দত্ৱা অসেসকামৱৰেন চ তপ্পযতি, তেনাপি কাৰণেন তথাগতো ৱুচ্চতি ‘ৰাজা’তি.
‘‘ৰাজা নাম আণং ৱীতিক্কমন্তং ৱিগৰহতি ঝাপেতি [জাপেতি (সী. পী.)] ধংসেতি, ভগৱতোপি, মহাৰাজ, সাসনৱৰে আণং অতিক্কমন্তো অলজ্জী মঙ্কুভাৱেন ওঞ্ঞাতো হীড়িতো গৰহিতো ভৱিত্ৱা ৱজ্জতি জিনসাসনৱৰম্হা, তেনাপি কাৰণেন তথাগতো ৱুচ্চতি ‘ৰাজা’তি.
‘‘ৰাজা নাম পুব্বকানং ধম্মিকানং ৰাজূনং পৱেণিমনুসিট্ঠিযা ধম্মাধম্মমনুদীপযিত্ৱা ধম্মেন ৰজ্জং কাৰযমানো পিহযিতো পিযো পত্থিতো ভৱতি জনমনুস্সানং, চিৰং ৰাজকুলৱংসং ঠপযতি ধম্মগুণবলেন, ভগৱাপি, মহাৰাজ, পুব্বকানং সযম্ভূনং পৱেণিমনুসিট্ঠিযা ধম্মাধম্মমনুদীপযিত্ৱা ধম্মেন লোকমনুসাসমানো পিহযিতো পিযো পত্থিতো দেৱমনুস্সানং চিৰং সাসনং পৱত্তেতি ধম্মগুণবলেন, তেনাপি কাৰণেন তথাগতো ৱুচ্চতি ‘ৰাজা’তি. এৱমনেকৱিধং, মহাৰাজ, কাৰণং, যেন কাৰণেন তথাগতো ব্ৰাহ্মণোপি ভৱেয্য ৰাজাপি ভৱেয্য, সুনিপুণো ভিক্খু কপ্পম্পি নো নং সম্পাদেয্য, কিং অতিবহুং ভণিতেন, সংখিত্তং সম্পটিচ্ছিতব্ব’’ন্তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৱমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.
ব্ৰাহ্মণৰাজৱাদপঞ্হো অট্ঠমো.
৯. গাথাভিগীতভোজনকথাপঞ্হো
৯. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং ভগৱতা –
‘‘‘গাথাভিগীতং মে অভোজনেয্যং [অভোজনীযং (ক.) সু. নি. ৮১ পস্সিতব্বং], সম্পস্সতং ব্ৰাহ্মণ নেস ধম্মা;
গাথাভিগীতং পনুদন্তি বুদ্ধা, ধম্মে সতী ব্ৰাহ্মণ ৱুত্তিৰেসা’তি.
‘‘পুন চ ভগৱা পৰিসায ধম্মং দেসেন্তো কথেন্তো অনুপুব্বিকথং পঠমং তাৱ দানকথং কথেতি, পচ্ছা সীলকথং, তস্স ভগৱতো সব্বলোকিস্সৰস্স ভাসিতং সুত্ৱা দেৱমনুস্সা অভিসঙ্খৰিত্ৱা দানং দেন্তি, তস্স তং উয্যোজিতং দানং সাৱকা পৰিভুঞ্জন্তি. যদি, ভন্তে নাগসেন, ভগৱতা ভণিতং ‘গাথাভিগীতং মে অভোজনেয্য’ন্তি, তেন হি ‘ভগৱা দানকথং পঠমং কথেতী’তি যং ৱচনং, তং মিচ্ছা. যদি দানকথং পঠমং কথেতি, তেন হি ‘গাথাভিগীতং মে অভোজনেয্য’ন্তি তম্পি ৱচনং মিচ্ছা. কিং কাৰণং? যো সো, ভন্তে, দক্খিণেয্যো গিহীনং পিণ্ডপাতদানস্স ৱিপাকং কথেতি, তস্স তে ধম্মকথং সুত্ৱা পসন্নচিত্তা অপৰাপৰং দানং দেন্তি, যে তং দানং পৰিভুঞ্জন্তি, সব্বে তে গাথাভিগীতং পৰিভুঞ্জন্তি. অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো নিপুণো গম্ভীৰো তপানুপ্পত্তো, সো তযা নিব্বাহিতব্বো’’তি.
‘‘ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা ‘গাথাভিগীতং মে অভোজনেয্যং, সম্পস্সতং ব্ৰাহ্মণ নেস ধম্মো. গাথাভিগীতং পনুদন্তি বুদ্ধা, ধম্মে সতী ব্ৰাহ্মণ ৱুত্তিৰেসা’তি, কথেতি চ ভগৱা পঠমং দানকথং, তঞ্চ পন কিৰিযং সব্বেসং তথাগতানং পঠমং দানকথায, তত্থ চিত্তং অভিৰমাপেত্ৱা পচ্ছা সীলে নিযোজেন্তি. যথা, মহাৰাজ, মনুস্সা তৰুণদাৰকানং পঠমং তাৱ কীড়াভণ্ডকানি দেন্তি. সেয্যথিদং, ৱঙ্ককং ঘটিকং চিঙ্গুলকং পত্তাড়্হকং ৰথকং ধনুকং, পচ্ছা তে সকে সকে কম্মে নিযোজেন্তি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, তথাগতো পঠমং দানকথায চিত্তং অভিৰমাপেত্ৱা পচ্ছা সীলে নিযোজেতি.
‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, ভিসক্কো নাম আতুৰানং পঠমং তাৱ চতূহপঞ্চাহং তেলং পাযেতি বলকৰণায সিনেহনায, পচ্ছা ৱিৰেচেতি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, তথাগতো পঠমং তাৱ দানকথায চিত্তং অভিৰমাপেত্ৱা পচ্ছা সীলে নিযোজেতি. দাযকানং, মহাৰাজ, দানপতীনং চিত্তং মুদুকং হোতি মদ্দৱং সিনিদ্ধং, তেন তে দানসেতুসঙ্কমেন দাননাৱায সংসাৰসাগৰপাৰমনুগচ্ছন্তি, তস্মা তেসং পঠমং কম্মভূমিমনুসাসতি, ন চ কেনচি [তেন (সী. পী.)] ৱিঞ্ঞত্তিমাপজ্জতী’’তি.
‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘ৱিঞ্ঞত্তি’ন্তি যং ৱদেসি, কতি পন তা ৱিঞ্ঞত্তিযো’’তি? ‘‘দ্ৱেমা, মহাৰাজ, ৱিঞ্ঞত্তিযো কাযৱিঞ্ঞত্তি ৱচীৱিঞ্ঞত্তি চাতি. তত্থ অত্থি কাযৱিঞ্ঞত্তি সাৱজ্জা, অত্থি অনৱজ্জা. অত্থি ৱচীৱিঞ্ঞত্তি সাৱজ্জা, অত্থি অনৱজ্জা.
‘‘কতমা কাযৱিঞ্ঞত্তি সাৱজ্জা? ইধেকচ্চো ভিক্খু কুলানি উপগন্ত্ৱা অনোকাসে ঠিতো ঠানং ভঞ্জতি, অযং কাযৱিঞ্ঞত্তি সাৱজ্জা. তায চ ৱিঞ্ঞাপিতং অৰিযা ন পৰিভুঞ্জন্তি, সো চ পুগ্গলো অৰিযানং সমযে ওঞ্ঞাতো হোতি হীড়িতো খীড়িতো গৰহিতো পৰিভূতো অচিত্তীকতো, ভিন্নাজীৱোত্ৱেৱ সঙ্খং গচ্ছতি.
‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, ইধেকচ্চো ভিক্খু কুলানি উপগন্ত্ৱা অনোকাসে ঠিতো গলং পণামেত্ৱা মোৰপেক্খিতং পেক্খতি ‘এৱং ইমে পস্সন্তী’তি, তেন চ তে পস্সন্তি. অযম্পি কাযৱিঞ্ঞত্তি সাৱজ্জা. তায চ ৱিঞ্ঞাপিতং অৰিযা ন পৰিভুঞ্জন্তি, সো চ পুগ্গলো অৰিযানং সমযে ওঞ্ঞাতো হোতি হীড়িতো খীড়িতো গৰহিতো পৰিভূতো অচিত্তীকতো, ভিন্নাজীৱোত্ৱেৱ সঙ্খং গচ্ছতি.
‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, ইধেকচ্চো ভিক্খু হনুকায ৱা ভমুকায ৱা অঙ্গুট্ঠেন ৱা ৱিঞ্ঞাপেতি, অযম্পি কাযৱিঞ্ঞত্তি সাৱজ্জা, তায চ ৱিঞ্ঞাপিতং অৰিযা ন পৰিভুঞ্জন্তি, সো চ পুগ্গলো অৰিযানং সমযে ওঞ্ঞাতো হোতি হীড়িতো খীড়িতো গৰহিতো পৰিভূতো অচিত্তীকতো, ভিন্নাজীৱোত্ৱেৱ সঙ্খং গচ্ছতি.
‘‘কতমা কাযৱিঞ্ঞত্তি অনৱজ্জা? ইধ ভিক্খু কুলানি উপগন্ত্ৱা সতো সমাহিতো সম্পজানো ঠানেপি অট্ঠানেপি যথানুসিট্ঠিং গন্ত্ৱা ঠানে তিট্ঠতি, দাতুকামেসু তিট্ঠতি, অদাতুকামেসু পক্কমতি. অযং কাযৱিঞ্ঞত্তি অনৱজ্জা, তায চ ৱিঞ্ঞাপিতং অৰিযা পৰিভুঞ্জন্তি, সো চ পুগ্গলো অৰিযানং সমযে ৱণ্ণিতো হোতি থুতো পসত্থো সল্লেখিতাচাৰো, পৰিসুদ্ধাজীৱোত্ৱেৱ সঙ্খং গচ্ছতি. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা দেৱাতিদেৱেন –
‘ন ৱে যাচন্তি সপ্পঞ্ঞা, ধীৰো চ ৱেদিতুমৰহতি [অৰিযা গৰহন্তি যাচনং (সী. পী.)];
উদ্দিস্স অৰিযা তিট্ঠন্তি, এসা অৰিযান যাচনা’তি.
‘‘কতমা ৱচীৱিঞ্ঞত্তি সাৱজ্জা? ইধ, মহাৰাজ, ভিক্খু ৱাচায বহুৱিধং ৱিঞ্ঞাপেতি চীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপ্পচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰং, অযং ৱচীৱিঞ্ঞত্তি সাৱজ্জা, তায চ ৱিঞ্ঞাপিতং অৰিযা ন পৰিভুঞ্জন্তি, সো চ পুগ্গলো অৰিযানং সমযে ওঞ্ঞাতো হোতি হীড়িতো খীড়িতো গৰহিতো পৰিভূতো অচিত্তীকতো, ভিন্নাজীৱোত্ৱেৱ সঙ্খং গচ্ছতি.
‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, ইধেকচ্চো ভিক্খু পৰেসং সাৱেন্তো এৱং ভণতি ‘ইমিনা মে অত্থো’তি, তায চ ৱাচায পৰেসং সাৱিতায তস্স লাভো উপ্পজ্জতি, অযম্পি ৱচীৱিঞ্ঞত্তি সাৱজ্জা, তায চ ৱিঞ্ঞাপিতং অৰিযা ন পৰিভুঞ্জন্তি, সো চ পুগ্গলো অৰিযানং সমযে ওঞ্ঞাতো হোতি হীড়িতো খীড়িতো গৰহিতো পৰিভূতো অচিত্তীকতো, ভিন্নাজীৱোত্ৱেৱ সঙ্খং গচ্ছতি.
‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, ইধেকচ্চো ভিক্খু ৱচীৱিপ্ফাৰেন পৰিসায সাৱেতি ‘এৱঞ্চ এৱঞ্চ ভিক্খূনং দাতব্ব’ন্তি, তঞ্চ তে ৱচনং সুত্ৱা পৰিকিত্তিতং অভিহৰন্তি, অযম্পি ৱচীৱিঞ্ঞত্তি সাৱজ্জা, তায চ ৱিঞ্ঞাপিতং অৰিযা ন পৰিভুঞ্জন্তি, সো চ পুগ্গলো অৰিযানং সমযে ওঞ্ঞাতো হোতি হীড়িতো খীড়িতো গৰহিতো পৰিভূতো অচিত্তীকতো, ভিন্নাজীৱোত্ৱেৱ সঙ্খং গচ্ছতি.
‘‘ননু, মহাৰাজ, থেৰোপি সাৰিপুত্তো অত্থঙ্গতে সূৰিযে ৰত্তিভাগে গিলানো সমানো থেৰেন মহামোগ্গল্লানেন ভেসজ্জং পুচ্ছীযমানো ৱাচং ভিন্দি, তস্স তেন ৱচীভেদেন ভেসজ্জং উপ্পজ্জি. অথ থেৰো সাৰিপুত্তো ‘ৱচীভেদেন মে ইমং ভেসজ্জং উপ্পন্নং, মা মে আজীৱো ভিজ্জী’তি আজীৱভেদভযা তং ভেসজ্জং পজহি ন উপজীৱি. এৱম্পি ৱচীৱিঞ্ঞত্তি সাৱজ্জা, তায চ ৱিঞ্ঞাপিতং অৰিযা ন পৰিভুঞ্জন্তি. সো চ পুগ্গলো অৰিযানং সমযে ওঞ্ঞাতো হোতি হীড়িতো খীড়িতো গৰহিতো পৰিভূতো অচিত্তীকতো, ভিন্নাজীৱোত্ৱেৱ সঙ্খং গচ্ছতি.
‘‘কতমা ৱচীৱিঞ্ঞত্তি অনৱজ্জা? ইধ, মহাৰাজ, ভিক্খু সতি পচ্চযে ভেসজ্জং ৱিঞ্ঞাপেতি ঞাতিপৱাৰিতেসু কুলেসু, অযং ৱচীৱিঞ্ঞত্তি অনৱজ্জা, তায চ ৱিঞ্ঞাপিতং অৰিযা পৰিভুঞ্জন্তি, সো চ পুগ্গলো অৰিযানং সমযে ৱণ্ণিতো হোতি থোমিতো পসত্থো, পৰিসুদ্ধাজীৱোত্ৱেৱ সঙ্খং গচ্ছতি, অনুমতো তথাগতেহি অৰহন্তেহি সম্মাসম্বুদ্ধেহি.
‘‘যং পন, মহাৰাজ, তথাগতো কসিভাৰদ্ৱাজস্স ব্ৰাহ্মণস্স ভোজনং পজহি [পজহতি (ক.)], তং আৱেঠনৱিনিৱেঠনকড্ঢননিগ্গহপ্পটিকম্মেন নিব্বত্তি, তস্মা তথাগতো তং পিণ্ডপাতং পটিক্খিপি ন উপজীৱী’’তি.
‘‘সব্বকালং, ভন্তে নাগসেন, তথাগতে ভুঞ্জমানে দেৱতা দিব্বং ওজং পত্তে আকিৰন্তি, উদাহু ‘সূকৰমদ্দৱে চ মধুপাযাসে চা’তি দ্ৱীসু যেৱ পিণ্ডপাতেসু আকিৰিংসূ’’তি? ‘‘সব্বকালং, মহাৰাজ, তথাগতে ভুঞ্জমানে দেৱতা দিব্বং ওজং গহেত্ৱা উপতিট্ঠিত্ৱা উদ্ধটুদ্ধটে আলোপে আকিৰন্তি.
‘‘যথা, মহাৰাজ, ৰঞ্ঞো সূদো ৰঞ্ঞো ভুঞ্জন্তস্স সূপং গহেত্ৱা উপতিট্ঠিত্ৱা কবড়ে কবড়ে সূপং আকিৰতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, সব্বকালং তথাগতে ভুঞ্জমানে দেৱতা দিব্বং ওজং গহেত্ৱা উপতিট্ঠিত্ৱা উদ্ধটুদ্ধটে আলোপে দিব্বং ওজং আকিৰন্তি. ৱেৰঞ্জাযম্পি, মহাৰাজ, তথাগতস্স সুক্খযৱপুলকে [সুক্খযৱমূলকে (ক.)] ভুঞ্জমানস্স দেৱতা দিব্বেন ওজেন তেমযিত্ৱা তেমযিত্ৱা উপসংহৰিংসু, তেন তথাগতস্স কাযো উপচিতো অহোসী’’তি. ‘‘লাভা ৱত, ভন্তে নাগসেন, তাসং দেৱতানং, যা তথাগতস্স সৰীৰপ্পটিজগ্গনে সততং সমিতং উস্সুক্কমাপন্না. সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৱমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.
গাথাভিগীতভোজনকথাপঞ্হো নৱমো.
১০. ধম্মদেসনায অপ্পোস্সুক্কপঞ্হো
১০. ‘‘ভন্তে নাগসেন, তুম্হে ভণথ ‘তথাগতেন চতূহি চ অসঙ্খ্যেয্যেহি কপ্পানং সতসহস্সেন চ এত্থন্তৰে সব্বঞ্ঞুতঞাণং পৰিপাচিতং মহতো জনকাযস্স সমুদ্ধৰণাযা’তি. পুন চ ‘সব্বঞ্ঞুতং পত্তস্স অপ্পোস্সুক্কতায চিত্তং নমি, নো ধম্মদেসনাযা’তি.
‘‘যথা নাম, ভন্তে নাগসেন, ইস্সাসো ৱা ইস্সাসন্তেৱাসী ৱা বহুকে দিৱসে সঙ্গামত্থায উপাসনং সিক্খিত্ৱা সম্পত্তে মহাযুদ্ধে ওসক্কেয্য, এৱমেৱ খো, ভন্তে নাগসেন, তথাগতেন চতূহি চ অসঙ্খ্যেয্যেহি কপ্পানং সতসহস্সেন চ এত্থন্তৰে সব্বঞ্ঞুতঞাণং পৰিপাচেত্ৱা মহতো জনকাযস্স সমুদ্ধৰণায সব্বঞ্ঞুতং পত্তেন ধম্মদেসনায ওসক্কিতং.
‘‘যথা ৱা পন, ভন্তে নাগসেন, মল্লো ৱা মল্লন্তেৱাসী ৱা বহুকে দিৱসে নিব্বুদ্ধং সিক্খিত্ৱা সম্পত্তে মল্লযুদ্ধে ওসক্কেয্য, এৱমেৱ খো, ভন্তে নাগসেন, তথাগতেন চতূহি চ অসঙ্খ্যেয্যেহি কপ্পানং সতসহস্সেন চ এত্থন্তৰে সব্বঞ্ঞুতঞাণং পৰিপাচেত্ৱা মহতো জনকাযস্স সমুদ্ধৰণায সব্বঞ্ঞুতং পত্তেন ধম্মদেসনায ওসক্কিতং.
‘‘কিং নু খো, ভন্তে নাগসেন, তথাগতেন ভযা ওসক্কিতং, উদাহু অপাকটতায ওসক্কিতং, উদাহু দুব্বলতায ওসক্কিতং, উদাহু অসব্বঞ্ঞুতায ওসক্কিতং, কিং তত্থ কাৰণং, ইঙ্ঘ মে ত্ৱং কাৰণং ব্ৰূহি কঙ্খাৱিতৰণায. যদি, ভন্তে নাগসেন, তথাগতেন চতূহি চ অসঙ্খ্যেয্যেহি কপ্পানং সতসহস্সেন চ এত্থন্তৰে সব্বঞ্ঞুতঞাণং পৰিপাচিতং মহতো জনকাযস্স সমুদ্ধৰণায, তেন হি ‘সব্বঞ্ঞুতং পত্তস্স অপ্পোস্সুক্কতায চিত্তং নমি, নো ধম্মদেসনাযা’তি যং ৱচনং, তং মিচ্ছা. যদি সব্বঞ্ঞুতং পত্তস্স অপ্পোস্সুক্কতায চিত্তং নমি নো ধম্মদেসনায, তেন হি ‘তথাগতেন চতূহি চ অসঙ্খ্যেয্যেতি কপ্পানং সতসহস্সেন চ এত্থন্তৰে সব্বঞ্ঞুতঞাণং পৰিপাচিতং মহতো জনকাযস্স সমুদ্ধৰণাযা’তি তম্পি ৱচনং মিচ্ছা. অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো গম্ভীৰো দুন্নিব্বেঠো তৱানুপ্পত্তো, সো তযা নিব্বাহিতব্বো’’তি.
‘‘পৰিপাচিতঞ্চ, মহাৰাজ, তথাগতেন চতূহি চ অসঙ্খ্যেয্যেহি কপ্পানং সতসহস্সেন চ এত্থন্তৰে সব্বঞ্ঞুতঞাণং মহতো জনকাযস্স সমুদ্ধৰণায, পত্তসব্বঞ্ঞুতস্স চ অপ্পোস্সুক্কতায চিত্তং নমি, নো ধম্মদেসনায. তঞ্চ পন ধম্মস্স গম্ভীৰনিপুণদুদ্দসদুৰনুবোধসুখুমদুপ্পটিৱেধতং সত্তানঞ্চ আলযাৰামতং সক্কাযদিট্ঠিযা দড়্হসুগ্গহিততঞ্চ দিস্ৱা ‘কিং নু খো, কথং নু খো’তি অপ্পোস্সুক্কতায চিত্তং নমি, নো ধম্মদেসনায, সত্তানং পটিৱেধচিন্তনমানসং যেৱেতং.
‘‘যথা, মহাৰাজ, ভিসক্কো সল্লকত্তো অনেকব্যাধিপৰিপীড়িতং নৰং উপসঙ্কমিত্ৱা এৱং চিন্তযতি ‘কেন নু খো উপক্কমেন কতমেন ৱা ভেসজ্জেন ইমস্স ব্যাধি ৱূপসমেয্যা’তি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, তথাগতস্স সব্বকিলেসব্যাধিপৰিপীড়িতং জনং ধম্মস্স চ গম্ভীৰনিপুণদুদ্দসদুৰনুবোধসুখুমদুপ্পটিৱেধতং দিস্ৱা ‘কিং নু খো, কথং নু খো’তি অপ্পোস্সুক্কতায চিত্তং নমি, নো ধম্মদেসনায, সত্তানং পটিৱেধচিন্তনমানসং যেৱেতং.
‘‘যথা, মহাৰাজ, ৰঞ্ঞো খত্তিযস্স মুদ্ধাৱসিত্তস্স দোৱাৰিকঅনীকট্ঠপাৰিসজ্জনেগমভটবল [বলত্থ (সী. পী.)] অমচ্চৰাজঞ্ঞৰাজূপজীৱিনে জনে দিস্ৱা এৱং চিত্তমুপ্পজ্জেয্য ‘কিং নু খো, কথং নু খো ইমে সঙ্গণ্হিস্সামী’তি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, তথাগতস্স ধম্মস্স গম্ভীৰনিপুণদুদ্দসদুৰনুবোধসুখুমদুপ্পটিৱেধতং সত্তানঞ্চ আলযাৰামতং সক্কাযদিট্ঠিযা দড়্হসুগ্গহিততঞ্চ দিস্ৱা ‘কিং নু খো, কথং নু খো’তি অপ্পোস্সুক্কতায চিত্তং নমি, নো ধম্মদেসনায, সত্তানং পটিৱেধচিন্তনমানসং যেৱেতং.
‘‘অপি চ, মহাৰাজ, সব্বেসং তথাগতানং ধম্মতা এসা, যং ব্ৰহ্মুনা আযাচিতা ধম্মং দেসেন্তি. তত্থ পন কিং কাৰণং? যে তেন সমযেন মনুস্সা তাপসপৰিব্বাজকা সমণব্ৰাহ্মণা, সব্বেতে ব্ৰহ্মদেৱতা হোন্তি ব্ৰহ্মগৰুকা ব্ৰহ্মপৰাযণা, তস্মা তস্স বলৱতো যসৱতো ঞাতস্স পঞ্ঞাতস্স উত্তৰস্স অচ্চুগ্গতস্স ওনমনেন সদেৱকো লোকো ওনমিস্সতি ওকপ্পেস্সতি অধিমুচ্চিস্সতীতি ইমিনা চ, মহাৰাজ, কাৰণেন তথাগতা ব্ৰহ্মুনা আযাচিতা ধম্মং দেসেন্তি.
‘‘যথা, মহাৰাজ, কোচি ৰাজা ৱা ৰাজমহামত্তো ৱা যস্স ওনমতি অপচিতিং কৰোতি, বলৱতৰস্স তস্স ওনমনেন অৱসেসা জনতা ওনমতি অপচিতিং কৰোতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ব্ৰহ্মে ওনমিতে তথাগতানং সদেৱকো লোকো ওনমিস্সতি, পূজিতপূজকো মহাৰাজ, লোকো, তস্মা সো ব্ৰহ্মা সব্বেসং তথাগতানং আযাচতি ধম্মদেসনায, তেন চ কাৰণেন তথাগতা ব্ৰহ্মুনা আযাচিতা ধম্মং দেসেন্তী’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, সুনিব্বেঠিতো পঞ্হো, অতিভদ্ৰকং ৱেয্যাকৰণং, এৱমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.
ধম্মদেসনায অপ্পোস্সুক্কপঞ্হো দসমো.
১১. আচৰিযানাচৰিযপঞ্হো
১১. ‘‘ভন্তে, নাগসেন, ভাসিতম্পেতং ভগৱতা –
‘‘‘ন মে আচৰিযো অত্থি, সদিসো মে ন ৱিজ্জতি;
সদেৱকস্মিং লোকস্মিং, নত্থি মে পটিপুগ্গলো’তি [মহাৱ. ১১].
‘‘পুন চ ভণিতং ‘ইতি খো, ভিক্খৱে, আড়াৰো কালামো আচৰিযো মে সমানো অন্তেৱাসিং মং সমানং অত্তনা সমসমং ঠপেসি, উড়াৰায চ মং পূজায পূজেসী’তি. যদি, ভন্তে নাগসেন, তথাগতেন ভণিতং ‘ন মে আচৰিযো অত্থি, সদিসো মে ন ৱিজ্জতি. সদেৱকস্মিং লোকস্মিং, নত্থি মে পটিপুগ্গলো’তি, তেন হি ‘ইতি খো, ভিক্খৱে, আড়াৰো কালামো আচৰিযো মে সমানো অন্তেৱাসিং মং সমানং অত্তনা সমসমং ঠপেসী’তি যং ৱচনং, তং মিচ্ছা. যদি তথাগতেন ভণিতং ‘ইতি খো, ভিক্খৱে, আড়াৰো কালামো আচৰিযো মে সমানো অন্তেৱাসিং মং সমানং অত্তনা সমসমং ঠপেসী’তি, তেন হি ‘ন মে আচৰিযো অত্থি, সদিসো মে ন ৱিজ্জতি. সদেৱকস্মিং লোকস্মিং, নত্থি মে পটিপুগ্গলো’তি তম্পি ৱচনং মিচ্ছা. অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো তৱানুপ্পত্তো, সো তযা নিব্বাহিতব্বো’’তি.
‘‘ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, তথাগতেন ‘ন মে আচৰিযো অত্থি, সদিসো মে ন ৱিজ্জতি. সদেৱকস্মিং লোকস্মিং, নত্থি মে পটিপুগ্গলো’তি, ভণিতঞ্চ ‘ইতি খো, ভিক্খৱে, আড়াৰো কালামো আচৰিযো মে সমানো অন্তেৱাসিং মং সমানং অত্তনা সমসমং ঠপেসি, উড়াৰায চ মং পূজায পূজেসী’তি.
‘‘তঞ্চ পন ৱচনং পুব্বেৱ সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধস্স বোধিসত্তস্সেৱ সতো আচৰিযভাৱং সন্ধায ভাসিতং.
‘পঞ্চিমে, মহাৰাজ, পুব্বেৱ সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধস্স বোধিসত্তস্স সতো আচৰিযা, যেহি অনুসিট্ঠো বোধিসত্তো তত্থ তত্থ দিৱসং ৱীতিনামেসি. কতমে পঞ্চ? যে তে, মহাৰাজ, অট্ঠ ব্ৰাহ্মণা জাতমত্তে বোধিসত্তে লক্খণানি পৰিগ্গণ্হিংসু, সেয্যথীদং, ৰামো ধজো লক্খণো মন্তী যঞ্ঞো সুযামো সুভোজো সুদত্তোতি. তে তস্স সোত্থিং পৱেদযিত্ৱা ৰক্খাকম্মং অকংসু, তে চ পঠমং আচৰিযা.
‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, বোধিসত্তস্স পিতা সুদ্ধোদনো ৰাজা যং তেন সমযেন অভিজাতং উদিচ্চজাতিমন্তং পদকং ৱেয্যাকৰণং ছড়ঙ্গৱন্তং সব্বমিত্তং নাম ব্ৰাহ্মণং উপনেত্ৱা সোৱণ্ণেন ভিঙ্গাৰেন [ভিঙ্কাৰেন (সী. পী.)] উদকং ওণোজেত্ৱা ‘ইমং কুমাৰং সিক্খাপেহী’তি অদাসি, অযং দুতিযো আচৰিযো.
‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, যা সা দেৱতা বোধিসত্তং সংৱেজেসী, যস্সা ৱচনং সুত্ৱা বোধিসত্তো সংৱিগ্গো উব্বিগ্গো তস্মিং যেৱ খণে নেক্খম্মং নিক্খমিত্ৱা পব্বজি, অযং ততিযো আচৰিযো.
‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, আড়াৰো কালামো আকিঞ্চঞ্ঞাযতনস্স পৰিকম্মং আচিক্খি, অযং চতুত্থো আচৰিযো.
‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, উদকো ৰামপুত্তো নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনস্স পৰিকম্মং আচিক্খি [আচিক্খতি (ক.)], অযং পঞ্চমো আচৰিযো. ইমে খো, মহাৰাজ, পুব্বেৱ সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধস্স বোধিসত্তস্স সতো পঞ্চ আচৰিযা. তে চ পন আচৰিযা লোকিযে ধম্মে. ইমস্মিঞ্চ পন, মহাৰাজ, লোকুত্তৰে ধম্মে সব্বঞ্ঞুতঞাণপ্পটিৱেধায নত্থি তথাগতস্স অনুত্তৰো অনুসাসকো, সযম্ভূ, মহাৰাজ, তথাগতো অনাচৰিযকো, তস্মা কাৰণা তথাগতেন ভণিতং ‘ন মে আচৰিযো অত্থি, সদিসো মে ন ৱিজ্জতি. সদেৱকস্মিং লোকস্মিং, নত্থি মে পটিপুগ্গলো’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৱমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.
আচৰিযানাচৰিযপঞ্হো একাদসমো.
সন্থৱৱগ্গো পঞ্চমো.
ইমস্মিং ৱগ্গে একাদস পঞ্হো.
মেণ্ডকপঞ্হো নিট্ঠিতো.