৪. সব্বঞ্ঞুতঞাণৱগ্গো

১. ইদ্ধিকম্মৱিপাকপঞ্হো

১. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং ভগৱতা ‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, মম সাৱকানং ভিক্খূনং ইদ্ধিমন্তানং যদিদং মহামোগ্গল্লানো’তি. পুন চ কিৰ সো লগুড়েহি পৰিপোথিতো ভিন্নসীসো সঞ্চুণ্ণিতট্ঠিমংসধমনিছিন্নপৰিগত্তো পৰিনিব্বুতো [ধমনিমজ্জপৰিকত্তো (সী. পী.), ধম্মনিমিঞ্জপৰিগত্তো (স্যা.)]. যদি, ভন্তে নাগসেন, থেৰো মহামোগ্গল্লানো ইদ্ধিযা কোটিং গতো, তেন হি লগুড়েহি পোথিতো পৰিনিব্বুতোতি যং ৱচনং, তং মিচ্ছা. যদি লগুড়েহি পৰিপোথিতো পৰিনিব্বুতো, তেন হি ইদ্ধিযা কোটিং গতোতি তম্পি ৱচনং মিচ্ছা. কিং ন সমত্থো ইদ্ধিযা অত্তনো উপঘাতং অপনযিতুং, সদেৱকস্সপি লোকস্স পটিসৰণং ভৱিতুং অৰহোতি? অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো তৱানুপ্পত্তো, সো তযা নিব্বাহিতব্বো’’তি.

‘‘ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা ‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, মম সাৱকানং ভিক্খূনং ইদ্ধিমন্তানং যদিদং মহামোগ্গল্লানো’তি. আযস্মা চ মহামোগ্গল্লানো লগুড়হতো পৰিনিব্বুতো, তঞ্চ পন কম্মাধিগ্গহিতেনা’’তি.

‘‘ননু, ভন্তে নাগসেন, ইদ্ধিমতো ইদ্ধিৱিসযোপি কম্মৱিপাকোপি দ্ৱে অচিন্তিযা, অচিন্তিযেন অচিন্তিযং অপনযিতব্বং. যথা নাম, ভন্তে, কেচি ফলকামা কপিত্থেন কপিত্থং পোথেন্তি, অম্বেন অম্বং পোথেন্তি, এৱমেৱ খো, ভন্তে নাগসেন, অচিন্তিযেন অচিন্তিযং পোথযিত্ৱা অপনেতব্ব’’ন্তি? ‘‘অচিন্তিযানম্পি, মহাৰাজ, একং অধিমত্তং বলৱতৰং, যথা, মহাৰাজ, মহিযা ৰাজানো হোন্তি সমজচ্চা, সমজচ্চানম্পি তেসং একো সব্বে অভিভৱিত্ৱা আণং পৱত্তেতি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, তেসং অচিন্তিযানং কম্মৱিপাকং যেৱ অধিমত্তং বলৱতৰং, কম্মৱিপাকং যেৱ সব্বে অভিভৱিয আণং পৱত্তেতি, কম্মাধিগ্গহিতস্স অৱসেসা কিৰিযা ওকাসং ন লভন্তি.

‘‘ইধ পন, মহাৰাজ, কোচি পুৰিসো কিস্মিঞ্চিদেৱ পকৰণে অপৰজ্ঝতি, ন তস্স মাতা ৱা পিতা ৱা ভগিনী ৱা ভাতৰো ৱা সখী ৱা সহাযকা ৱা [ভগিনিভাতৰো ৱা সখিসহাযকা ৱা (সী. পী. ক.)] তাযন্তি, অথ খো ৰাজা যেৱ তত্থ অভিভৱিয আণং পৱত্তেতি. কিং তত্থ কাৰণং? অপৰাধিকতা. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, তেসং অচিন্তিযানং কম্মৱিপাকং যেৱ অধিমত্তং বলৱতৰং, কম্মৱিপাকং যেৱ সব্বে অভিভৱিয আণং পৱত্তেতি, কম্মাধিগ্গহিতস্স অৱসেসা কিৰিযা ওকাসং ন লভন্তি.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, মহিযা দৱডাহে সমুট্ঠিতে ঘটসহস্সম্পি উদকং ন সক্কোতি নিব্বাপেতুং, অথ খো অগ্গি যেৱ তত্থ অভিভৱিয আণং পৱত্তেতি. কিং তত্থ কাৰণং? বলৱতা তেজস্স. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, তেসং অচিন্তিযানং কম্মৱিপাকং যেৱ অধিমত্তং বলৱতৰং, কম্মৱিপাকং যেৱ সব্বে অভিভৱিয আণং পৱত্তেতি, কম্মাধিগ্গহিতস্স অৱসেসা কিৰিযা ওকাসং ন লভন্তি, তস্মা, মহাৰাজ, আযস্মতো মহামোগ্গল্লানস্স কম্মাধিগ্গহিতস্স লগুড়েহি পোথিযমানস্স ইদ্ধিযা সমন্নাহাৰো নাহোসী’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৱমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.

ইদ্ধিকম্মৱিপাকপঞ্হো পঠমো.

২. ধম্মৱিনযপটিচ্ছন্নাপটিচ্ছন্নপঞ্হো

২. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং ভগৱতা ‘তথাগতপ্পৱেদিতো, ভিক্খৱে, ধম্মৱিনযো ৱিৱটো ৱিৰোচতি নো পটিচ্ছন্নো’তি. পুন চ পাতিমোক্খুদ্দেসো কেৱলঞ্চ ৱিনযপিটকং পিহিতং পটিচ্ছন্নং. যদি, ভন্তে নাগসেন, জিনসাসনে যুত্তং ৱা পত্তং ৱা সমযং লভেথ, ৱিনযপণ্ণত্তি ৱিৱটা সোভেয্য. কেন কাৰণেন? কেৱলং তত্থ সিক্খা সংযমো নিযমো সীলগুণআচাৰপণ্ণত্তি অত্থৰসো ধম্মৰসো ৱিমুত্তিৰসো. যদি, ভন্তে নাগসেন, ভগৱতা ভণিতং ‘তথাগতপ্পৱেদিতো, ভিক্খৱে, ধম্মৱিনযো ৱিৱটো ৱিৰোচতি নো পটিচ্ছন্নো’তি, তেন হি ‘পাতিমোক্খুদ্দেসো কেৱলঞ্চ ৱিনযপিটকং পিহিতং পটিচ্ছন্ন’ন্তি যং ৱচনং, তং মিচ্ছা. যদি পাতিমোক্খুদ্দেসো কেৱলঞ্চ ৱিনযপিটকং পিহিতং পটিচ্ছন্নং, তেন হি ‘তথাগতপ্পৱেদিতো, ভিক্খৱে, ধম্মৱিনযো ৱিৱটো ৱিৰোচতি নো পটিচ্ছন্নো’তি তম্পি ৱচনং মিচ্ছা. অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো তৱানুপ্পত্তো, সো তযা নিব্বাহিতব্বো’’তি.

‘‘ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা ‘তথাগতপ্পৱেদিতো, ভিক্খৱে, ধম্মৱিনযো ৱিৱটো ৱিৰোচতি নো পটিচ্ছন্নো’তি. পুন চ পাতিমোক্খুদ্দেসো কেৱলঞ্চ ৱিনযপিটকং পিহিতং পটিচ্ছন্নং, তঞ্চ পন ন সব্বেসং, সীমং কত্ৱা পিহিতং.

‘‘তিৱিধেন, মহাৰাজ, ভগৱতা পাতিমোক্খুদ্দেসো সীমং কত্ৱা পিহিতো, পুব্বকানং তথাগতানং ৱংসৱসেন পাতিমোক্খুদ্দেসো সীমং কত্ৱা পিহিতো, ধম্মস্স গৰুকত্তা পিহিতো, ভিক্খুভূমিযা গৰুকত্তা পিহিতো.

‘‘কথং পুব্বকানং তথাগতানং ৱংসৱসেন পাতিমোক্খুদ্দেসো সীমং কত্ৱা পিহিতো, এসো ৱংসো, মহাৰাজ, সব্বেসং পুব্বকানং তথাগতানং যদিদং ভিক্খুমজ্ঝে পাতিমোক্খুদ্দেসো অৱসেসানং পিহিতো. যথা, মহাৰাজ, খত্তিযানং খত্তিযমাযা খত্তিযেসু যেৱ চৰতি, এৱমেতং খত্তিযানং লোকস্স পৱেণী অৱসেসানং পিহিতা. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, এসো ৱংসো সব্বেসং পুব্বকানং তথাগতানং যদিদং ভিক্খুমজ্ঝে পাতিমোক্খুদ্দেসো অৱসেসানং পিহিতো.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, মহিযা গণা ৱত্তন্তি, সেয্যথিদং, মল্লা অতোণা পব্বতা ধম্মগিৰিযা ব্ৰহ্মগিৰিযা নটকা নচ্চকা লঙ্ঘকা পিসাচা মণিভদ্দা পুণ্ণবদ্ধা চন্দিমসূৰিযা সিৰিদেৱতা কালিদেৱতা, সিৱা ৱসুদেৱা ঘনিকা অসিপাসা ভদ্দিপুত্তাতি, তেসং তেসং ৰহস্সং তেসু তেসু গণেসু যেৱ চৰতি, অৱসেসানং পিহিতং. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, এসো ৱংসো সব্বেসং পুব্বকানং তথাগতানং যদিদং ভিক্খুমজ্ঝে পাতিমোক্খুদ্দেসো অৱসেসানং পিহিতো. এৱং পুব্বকানং তথাগতানং ৱংসৱসেন পাতিমোক্খুদ্দেসো সীমং কত্ৱা পিহিতো.

‘‘কথং ধম্মস্স গৰুকত্তা পাতিমোক্খুদ্দেসো সীমং কত্ৱা পিহিতো? ধম্মো, মহাৰাজ, গৰুকো ভাৰিযো, তত্থ সম্মত্তকাৰী অঞ্ঞং আৰাধেতি, তং তত্থ পৰম্পৰাসম্মত্তকাৰিতায পাপুণাতি, ন তং তত্থ পৰম্পৰাসম্মত্তকাৰিতায পাপুণাতি, মা চাযং সাৰধম্মো ৱৰধম্মো অসম্মত্তকাৰীনং হত্থগতো ওঞ্ঞাতো অৱঞ্ঞাতো হীড়িতো খীড়িতো গৰহিতো ভৱতু, মা চাযং সাৰধম্মো ৱৰধম্মো দুজ্জনগতো ওঞ্ঞাতো অৱঞ্ঞাতো হীড়িতো খীড়িতো গৰহিতো ভৱতূতি. এৱং ধম্মস্স গৰুকত্তা পাতিমোক্খুদ্দেসো সীমং কত্ৱা পিহিতো.

‘‘যথা, মহাৰাজ, সাৰৱৰপৱৰঅভিজাতজাতিমন্তৰত্তলোহিতচন্দনং নাম সৱৰপুৰমনুগতং ওঞ্ঞাতং অৱঞ্ঞাতং হীড়িতং খীড়িতং গৰহিতং ভৱতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, মা চাযং সাৰধম্মো ৱৰধম্মো পৰম্পৰাঅসম্মত্তকাৰীনং হত্থগতো ওঞ্ঞাতো অৱঞ্ঞাতো হীড়িতো খীড়িতো গৰহিতো ভৱতু, মা চাযং সাৰধম্মো ৱৰধম্মো দুজ্জনগতো ওঞ্ঞাতো অৱঞ্ঞাতো হীড়িতো খীড়িতো গৰহিতো ভৱতূতি. এৱং ধম্মস্স গৰুকত্তা পাতিমোক্খুদ্দেসো সীমং কত্ৱা পিহিতো.

‘‘কথং ভিক্খুভূমিযা গৰুকত্তা পাতিমোক্খুদ্দেসো সীমং কত্ৱা পিহিতো, ভিক্খুভাৱো খো, মহাৰাজ, লোকে অতুলিযো অপ্পমাণো অনগ্ঘিযো, ন সক্কা কেনচি অগ্ঘাপেতুং তুলেতুং পৰিমেতুং, মাযং এৱৰূপে ভিক্খুভাৱে ঠিতো লোকেন সমসমো ভৱতূতি ভিক্খূনং যেৱ অন্তৰে পাতিমোক্খুদ্দেসো চৰতি. যথা, মহাৰাজ, লোকে ৱৰপৱৰভণ্ডং ৱত্থং ৱা অত্থৰণং ৱা গজতুৰঙ্গৰথসুৱণ্ণৰজতমণিমুত্তাইত্থিৰতনাদীনি ৱা ৱিজিতকম্মসূৰা ৱা [নিজ্জিতকম্মসূৰা ৱা (সী. পী.)] সব্বে তে ৰাজানমুপগচ্ছন্তি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যাৱতা লোকে [লোকে সিক্খা (সী. পী.)] সুগতাগমপৰিযত্তিআচাৰসংযমসীলসংৱৰগুণা, সব্বে তে ভিক্খুসঙ্ঘমুপগতা ভৱন্তি. এৱং ভিক্খুভূমিযা গৰুকত্তা পাতিমোক্খুদ্দেসো সীমং কত্ৱা পিহিতো’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৱমেতং তথা সম্পিটিচ্ছামী’’তি.

ধম্মৱিনযপটিচ্ছন্নাপটিচ্ছন্নপঞ্হো দুতিযো.

৩. মুসাৱাদগৰুলহুভাৱপঞ্হো

৩. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং ভগৱতা ‘সম্পজানমুসাৱাদে পাৰাজিকো হোতী’তি. পুন চ ভণিতং ‘সম্পজানমুসাৱাদে লহুকং আপত্তিং আপজ্জতি একস্স সন্তিকে দেসনাৱত্থুক’ন্তি. ভন্তে নাগসেন, কো পনেত্থ ৱিসেসো, কিং কাৰণং, যঞ্চেকেন মুসাৱাদেন উচ্ছিজ্জতি, যঞ্চেকেন মুসাৱাদেন সতেকিচ্ছো হোতি? যদি, ভন্তে নাগসেন, ভগৱতা ভণিতং ‘সম্পজানমুসাৱাদে পাৰাজিকো হোতী’তি, তেন হি ‘সম্পজানমুসাৱাদে লহুকং আপত্তিং আপজ্জতি একস্স সন্তিকে দেসনাৱত্থুক’ন্তি যং ৱচনং, তং মিচ্ছা. যদি তথাগতেন ভণিতং ‘সম্পজানমুসাৱাদে লহুকং আপত্তিং আপজ্জতি একস্স সন্তিকে দেসনাৱত্থুক’ন্তি, তেন হি ‘সম্পজানমুসাৱাদে পাৰাজিকো হোতী’তি তম্পি ৱচনং মিচ্ছা. অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো তৱানুপ্পত্তো, সো তযা নিব্বাহিতব্বো’’তি.

‘‘ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা ‘সম্পজানমুসাৱাদে পাৰাজিকো হোতী’তি. ভণিতঞ্চ ‘সম্পজানমুসাৱাদে লহুকং আপত্তিং আপজ্জতি একস্স সন্তিকে দেসনাৱত্থুক’ন্তি, তঞ্চ পন ৱত্থুৱসেন গৰুকলহুকং হোতি. তং কিং মঞ্ঞসি, মহাৰাজ, ইধ কোচি পুৰিসো পৰস্স পাণিনা পহাৰং দদেয্য, তস্স তুম্হে কিং দণ্ডং ধাৰেথা’’তি? ‘‘যদি সো, ভন্তে, আহ ‘নক্খমামী’তি, তস্স মযং অক্খমমানে কহাপণং হৰাপেমা’’তি ‘‘ইধ পন, মহাৰাজ, সো যেৱ পুৰিসো তৱ পাণিনা পহাৰং দদেয্য, তস্স পন কো দণ্ডো’’তি? ‘‘হত্থম্পিস্স, ভন্তে, ছেদাপেয্যাম, পাদম্পি ছেদাপেয্যাম, যাৱ সীসং কড়ীৰচ্ছেজ্জং ছেদাপেয্যাম, সব্বম্পি তং গেহং ৱিলুম্পাপেয্যাম, উভতোপক্খে [উভতোপস্সে (সী. পী. ক.)] যাৱ সত্তমং কুলং সমুগ্ঘাতাপেয্যামা’’তি. ‘‘কো পনেত্থ, মহাৰাজ, ৱিসেসো, কিং কাৰণং, যং একস্স পাণিপ্পহাৰে সুখুমো কহাপণো দণ্ডো, যং তৱ পাণিপ্পহাৰে হত্থচ্ছেজ্জং পাদচ্ছেজ্জং যাৱ কড়ীৰচ্ছেজ্জং সব্বগেহাদানং উভতোপক্খে যাৱ সত্তমকুলা সমুগ্ঘাতো’’তি? ‘‘মনুস্সন্তৰেন, ভন্তে’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, সম্পজানমুসাৱাদো ৱত্থুৱসেন গৰুকলহুকো হোতী’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৱমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.

মুসাৱাদগৰুলহুভাৱপঞ্হো ততিযো.

৪. বোধিসত্তধম্মতাপঞ্হো

৪. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং ভগৱতা ধম্মতাধম্মপৰিযাযে ‘পুব্বেৱ বোধিসত্তানং মাতাপিতৰো নিযতা হোন্তি, বোধি নিযতা হোতি, অগ্গসাৱকা নিযতা হোন্তি, পুত্তো নিযতো হোতি, উপট্ঠাকো নিযতো হোতী’তি. পুন চ তুম্হে ভণথ ‘তুসিতে কাযে ঠিতো বোধিসত্তো অট্ঠ মহাৱিলোকনানি ৱিলোকেতি, কালং ৱিলোকেতি, দীপং ৱিলোকেতি, দেসং ৱিলোকেতি, কুলং ৱিলোকেতি, জনেত্তিং ৱিলোকেতি, আযুং ৱিলোকেতি, মাসং ৱিলোকেতি, নেক্খম্মং ৱিলোকেতী’তি. ভন্তে নাগসেন, অপৰিপক্কে ঞাণে বুজ্ঝনং নত্থি, পৰিপক্কে ঞাণে ন সক্কা নিমেসন্তৰম্পি আগমেতুং, অনতিক্কমনীযং পৰিপক্কমানসং. কস্মা বোধিসত্তো কালং ৱিলোকেহি ‘কম্হি কালে উপ্পজ্জামী’তি. অপৰিপক্কে ঞাণে বুজ্ঝনং নত্থি, পৰিপক্কে ঞাণে ন সক্কা নিমেসন্তৰম্পি আগমেতুং, কস্মা বোধিসত্তো কুলং ৱিলোকেতি ‘কুম্হি কুলে উপ্পজ্জামী’তি. যদি, ভন্তে নাগসেন, পুব্বেৱ বোধিসত্তস্স মাতাপিতৰো নিযতা, তেন হি ‘কুলং ৱিলোকেতী’তি যং ৱচনং, তং মিচ্ছা. যদি কুলং ৱিলোকেতি, তেন হি ‘পুব্বেৱ বোধিসত্তস্স মাতাপিতৰো নিযতা’তি তম্পি ৱচনং মিচ্ছা. অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো তৱানুপ্পত্তো, সো তযা নিব্বাহিতব্বো’’তি.

‘‘নিযতা, মহাৰাজ, পুব্বেৱ বোধিসত্তস্স মাতাপিতৰো, কুলঞ্চ বোধিসত্তো ৱিলোকেতি. কিন্তি পন কুলং ৱিলোকেতি ‘যে মে মাতাপিতৰো, তে খত্তিযা উদাহু ব্ৰাহ্মণা’তি. এৱং কুলং ৱিলোকেতি.

‘‘অট্ঠন্নং, মহাৰাজ, পুব্বেৱ অনাগতং ওলোকেতব্বং হোতি. কতমেসং অট্ঠন্নং? ৱাণিজস্স, মহাৰাজ, পুব্বেৱ ৱিক্কযভণ্ডং ওলোকেতব্বং হোতি, হত্থিনাগস্স পুব্বেৱ সোণ্ডায অনাগতো মগ্গো ওলোকেতব্বো হোতি, সাকটিকস্স পুব্বেৱ অনাগতং তিত্থং ওলোকেতব্বং হোতি, নিযামকস্স পুব্বেৱ অনাগতং তীৰং ওলোকেত্ৱা নাৱা পেসেতব্বা হোতি, ভিসক্কস্স পুব্বেৱ আযুং ওলোকেত্ৱা আতুৰো উপসঙ্কমিতব্বো হোতি, উত্তৰসেতুস্স পুব্বেৱ থিৰাথিৰভাৱং জানিত্ৱা অভিৰুহিতব্বং হোতি, ভিক্খুস্স পুব্বেৱ অনাগতং কালং পচ্চৱেক্খিত্ৱা ভোজনং ভুঞ্জিতব্বং হোতি, বোধিসত্তানং পুব্বেৱ কুলং ওলোকেতব্বং হোতি ‘খত্তিযকুলং ৱা ব্ৰাহ্মণকুলং ৱা’তি. ইমেসং খো, মহাৰাজ, অট্ঠন্নং পুব্বেৱ অনাগতং ওলোকেতব্বং হোতী’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৱমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.

বোধিসত্তধম্মতাপঞ্হো চতুত্থো.

৫. অত্তনিপাতনপঞ্হো

৫. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং ভগৱতা ‘ন, ভিক্খৱে, অত্তানং পাতেতব্বং, যো পাতেয্য, যথাধম্মো কাৰেতব্বো’তি. পুন চ তুম্হে ভণথ ‘যত্থ কত্থচি ভগৱা সাৱকানং ধম্মং দেসযমানো অনেকপৰিযাযেন জাতিযা জৰায ব্যাধিনো মৰণস্স সমুচ্ছেদায ধম্মং দেসেতি, যো হি কোচি জাতিজৰাব্যাধিমৰণং সমতিক্কমতি, তং পৰমায পসংসায পসংসতী’তি. যদি, ভন্তে নাগসেন, ভগৱতা ভণিতং ‘ন, ভিক্খৱে, অত্তানং পাতেতব্বং, যো পাতেয্য, যথাধম্মো কাৰেতব্বো’তি, তেন হি ‘জাতিযা জৰায ব্যাধিনো মৰণস্স সমুচ্ছেদায ধম্মং দেসেতী’তি যং ৱচনং, তং মিচ্ছা. যদি জাতিযা জৰায ব্যাধিনো মৰণস্স সমুচ্ছেদায ধম্মং দেসেতি, তেন হি ‘ন, ভিক্খৱে, অত্তানং পাতেতব্বং, যো পাতেয্য, যথাধম্মো কাৰেতব্বো’’তি তম্পি ৱচনং মিচ্ছা. অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো তৱানুপ্পত্তো, সো তযা নিব্বাহিতব্বো’’তি.

‘‘ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা ‘ন, ভিক্খৱে, অত্তানং পাতেতব্বং, যো পাতেয্য, যথাধম্মো কাৰেতব্বো’তি. যত্থ কত্থচি ভগৱতা সাৱকানং ধম্মং দেসযামানেন চ অনেকপৰিযাযেন জাতিযা জৰায ব্যাধিনো মৰণস্স সমুচ্ছেদায ধম্মো দেসিতো, তত্থ পন কাৰণং অত্থি, যেন ভগৱা কাৰণেন পটিক্খিপি সমাদপেসি চা’’তি.

‘‘কিং পনেত্থ, ভন্তে নাগসেন, কাৰণং, যেন ভগৱা কাৰণেন পটিক্খিপি সমাদপেসি চা’’তি? ‘‘সীলৱা, মহাৰাজ, সীলসম্পন্নো অগদসমো সত্তানং কিলেসৱিসৱিনাসনে, ওসধসমো সত্তানং কিলেসব্যাধিৱূপসমে, উদকসমো সত্তানং কিলেসৰজোজল্লাপহৰণে, মণিৰতনসমো সত্তানং সব্বসম্পত্তিদানে, নাৱাসমো সত্তানং চতুৰোঘপাৰগমনে, সত্থৱাহসমো সত্তানং জাতিকন্তাৰতাৰণে, ৱাতসমো সত্তানং তিৱিধগ্গিসন্তাপনিব্বাপনে, মহামেঘসমো সত্তানং মানসপৰিপূৰণে, আচৰিযসমো সত্তানং কুসলসিক্খাপনে, সুদেসকসমো সত্তানং খেমপথমাচিক্খণে. এৱৰূপো, মহাৰাজ, বহুগুণো অনেকগুণো অপ্পমাণগুণো গুণৰাসি গুণপুঞ্জো সত্তানং ৱড্ঢিকৰো সীলৱা ‘মা ৱিনস্সী’তি সত্তানং অনুকম্পায ভগৱা সিক্খাপদং পঞ্ঞপেসি ‘ন, ভিক্খৱে, অত্তানং পাতেতব্বং, যো পাতেয্য, যথাধম্মো কাৰেতব্বো’তি. ইদমেত্থ, মহাৰাজ, কাৰণং, যেন কাৰণেন ভগৱা পটিক্খিপি. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, থেৰেন কুমাৰকস্সপেন ৱিচিত্ৰকথিকেন পাযাসিৰাজঞ্ঞস্স পৰলোকং দীপযমানেন ‘যথা যথা খো ৰাজঞ্ঞ সমণব্ৰাহ্মণা সীলৱন্তো কল্যাণধম্মা চিৰং দীঘমদ্ধানং তিট্ঠন্তি, তথা তথা বহুং পুঞ্ঞং পসৱন্তি, বহুজনহিতায চ পটিপজ্জন্তি বহুজনসুখায লোকানুকম্পায অত্থায হিতায সুখায দেৱমনুস্সান’ন্তি.

‘‘কেন পন কাৰণেন ভগৱা সমাদপেসি? জাতিপি, মহাৰাজ, দুক্খা, জৰাপি দুক্খা, ব্যাধিপি দুক্খো, মৰণম্পি দুক্খং, সোকোপি দুক্খো, পৰিদেৱোপি দুক্খো, দুক্খম্পি দুক্খং, দোমনস্সম্পি দুক্খং, উপাযাসোপি দুক্খো, অপ্পিযেহি সম্পযোগোপি দুক্খো, পিযেহি ৱিপ্পযোগোপি দুক্খো, মাতুমৰণম্পি দুক্খং, পিতুমৰণম্পি দুক্খং, ভাতুমৰণম্পি দুক্খং, ভগিনিমৰণম্পি দুক্খং, পুত্তমৰণম্পি দুক্খং, দাৰমৰণম্পি দুক্খং, দাসমৰণম্পি দুক্খং [ইদং ৱাক্যং সী. পী. পোত্থকেসু নত্থি], ঞাতিমৰণম্পি দুক্খং, ঞাতিব্যসনম্পি দুক্খং, ৰোগব্যসনম্পি দুক্খং, ভোগব্যসনম্পি দুক্খং, সীলব্যসনম্পি দুক্খং, দিট্ঠিব্যসনম্পি দুক্খং, ৰাজভযম্পি দুক্খং, চোৰভযম্পি দুক্খং, ৱেৰিভযম্পি দুক্খং, দুব্ভিক্খভযম্পি দুক্খং, অগ্গিভযম্পি দুক্খং, উদকভযম্পি দুক্খং, ঊমিভযম্পি দুক্খং, আৱট্টভযম্পি দুক্খং, কুম্ভীলভযম্পি দুক্খং, সুসুকাভযম্পি দুক্খং, অত্তানুৱাদভযম্পি দুক্খং, পৰানুৱাদভযম্পি দুক্খং, দণ্ডভযম্পি দুক্খং, দুগ্গতিভযম্পি দুক্খং, পৰিসাসাৰজ্জভযম্পি দুক্খং, আজীৱকভযম্পি দুক্খং, মৰণভযম্পি দুক্খং, ৱেত্তেহি তাড়নম্পি দুক্খং, কসাহি তাড়নম্পি দুক্খং, অদ্ধদণ্ডকেহি তাড়নম্পি দুক্খং, হত্থচ্ছেদনম্পি দুক্খং, পাদচ্ছেদনম্পি দুক্খং, হত্থপাদচ্ছেদনম্পি দুক্খং, কণ্ণচ্ছেদনম্পি দুক্খং, নাসচ্ছেদনম্পি দুক্খং, কণ্ণনাসচ্ছেদনম্পি দুক্খং, বিলঙ্গথালিকম্পি দুক্খং, সঙ্খমুণ্ডিকম্পি দুক্খং, ৰাহুমুখম্পি দুক্খং, জোতিমালিকম্পি দুক্খং, হত্থপজ্জোতিকম্পি দুক্খং, এৰকৱত্তিকম্পি দুক্খং, চীৰকৱাসিকম্পি দুক্খং, এণেয্যকম্পি দুক্খং, বড়িসমংসিকম্পি দুক্খং, কহাপণিকম্পি দুক্খং, খাৰাপতচ্ছিকম্পি দুক্খং, পলিঘপৰিৱত্তিকম্পি দুক্খং, পলালপীঠকম্পি দুক্খং, তত্তেন তেলেন ওসিঞ্চনম্পি দুক্খং, সুনখেহি খাদাপনম্পি দুক্খং, জীৱসূলাৰোপনম্পি দুক্খং, অসিনা সীসচ্ছেদনম্পি দুক্খং, এৱৰূপানি, মহাৰাজ, বহুৱিধানি অনেকৱিধানি দুক্খানি সংসাৰগতো অনুভৱতি.

‘‘যথা, মহাৰাজ, হিমৱন্তপব্বতে অভিৱুট্ঠং উদকং গঙ্গায নদিযা পাসাণ সক্খৰ খৰ মৰুম্ব আৱট্ট গগ্গলক ঊমিকৱঙ্কচদিক আৱৰণনীৱৰণমূলকসাখাসু পৰিযোত্থৰতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, এৱৰূপানি বহুৱিধানি অনেকৱিধানি দুক্খানি সংসাৰগতো অনুভৱতি. পৱত্তং, মহাৰাজ, দুক্খং, অপ্পৱত্তং সুখং. অপ্পৱত্তস্স গুণং পৱত্তস্স [পৱত্তে (সী. পী. ক.)] চ ভযং দীপযমানো, মহাৰাজ, ভগৱা অপ্পৱত্তস্স সচ্ছিকিৰিযায জাতিজৰাব্যাধিমৰণসমতিক্কমায সমাদপেসি, ইদমেত্থ, মহাৰাজ, কাৰণং, যেন কাৰণেন ভগৱা সমাদপেসী’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, সুনিব্বেঠিতো পঞ্হো, সুকথিতং কাৰণং, এৱমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.

অত্তনিপাতনপঞ্হো পঞ্চমো.

৬. মেত্তাভাৱনানিসংসপঞ্হো

৬. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং ভগৱতা ‘মেত্তায, ভিক্খৱে, চেতোৱিমুত্তিযা আসেৱিতায ভাৱিতায বহুলীকতায যানীকতায ৱত্থুকতায অনুট্ঠিতায পৰিচিতায সুসমাৰদ্ধায একাদসানিসংসা পাটিকঙ্খা. কতমে একাদস? সুখং সুপতি, সুখং পটিবুজ্ঝতি, ন পাপকং সুপিনং পস্সতি, মনুস্সানং পিযো হোতি, অমনুস্সানং পিযো হোতি, দেৱতা ৰক্খন্তি, নাস্স অগ্গি ৱা ৱিসং ৱা সত্থং ৱা কমতি [সত্থং কমতি (স্যা.) অ. নি. ১১.১৫ পস্সিতব্বং], তুৱটং চিত্তং সমাধিযতি, মুখৱণ্ণো ৱিপ্পসীদতি, অসম্মূড়্হো কালং কৰোতি, উত্তৰিং অপ্পটিৱিজ্ঝন্তো ব্ৰহ্মলোকূপগো হোতী’তি. পুন চ তুম্হে ভণথ ‘সামো কুমাৰো মেত্তাৱিহাৰী মিগসঙ্ঘেন পৰিৱুতো পৱনে ৱিচৰন্তো পীড়িযক্খেন ৰঞ্ঞা ৱিদ্ধো ৱিসপীতেন সল্লেন তত্থেৱ মুচ্ছিতো পতিতো’তি.

‘‘যদি, ভন্তে নাগসেন, ভগৱতা ভণিতং ‘মেত্তায ভিক্খৱে…পে… ব্ৰহ্মলোকূপগো হোতী’তি, তেন হি ‘‘সামো কুমাৰো মেত্তাৱিহাৰী মিগসঙ্ঘেন পৰিৱুতো পৱনে ৱিচৰন্তো পীড়িযক্খেন ৰঞ্ঞা ৱিদ্ধো ৱিসপীতেন সল্লেন তত্থেৱ মুচ্ছিতো পতিতো’তি যং ৱচনং, তং মিচ্ছা. যদি সামো কুমাৰো মেত্তাৱিহাৰী মিগসঙ্ঘেন পৰিৱুতো পৱনে ৱিচৰন্তো পীড়িযক্খেন ৰঞ্ঞা ৱিদ্ধো ৱিসপীতেন সল্লেন তত্থেৱ মুচ্ছিতো পতিতো, তেন হি ‘মেত্তায, ভিক্খৱে…পে… সত্থং ৱা কমতী’তি তম্পি ৱচনং মিচ্ছা. অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো সুনিপুণো পৰিসণ্হো সুখুমো গম্ভীৰো, অপি সুনিপুণানং মনুজানং গত্তে সেদং মোচেয্য, সো তৱানুপ্পত্তো, ৱিজটেহি তং মহাজটাজটিতং, অনাগতানং জিনপুত্তানং চক্খুং দেহি নিব্বাহনাযা’’তি.

‘‘ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা ‘মেত্তায ভিক্খৱে…পে... সত্থং ৱা কমতী’তি. সামো চ কুমাৰো মেত্তাৱিহাৰী মিগসঙ্ঘেন পৰিৱুতো পৱনে ৱিচৰন্তো পীড়িযক্খেন ৰঞ্ঞা ৱিদ্ধো ৱিসপীতেন সল্লেন তত্থেৱ মুচ্ছিতো পতিতো, তত্থ পন, মহাৰাজ, কাৰণং অত্থি. কতমং তত্থ কাৰণং? নেতে, মহাৰাজ, গুণা পুগ্গলস্স, মেত্তাভাৱনাযেতে গুণা, সামো, মহাৰাজ, কুমাৰো ঘটং উক্খিপন্তো তস্মিং খণে মেত্তাভাৱনায পমত্তো অহোসি.

‘‘যস্মিং, মহাৰাজ, খণে পুগ্গলো মেত্তং সমাপন্নো হোতি, ন তস্স পুগ্গলস্স তস্মিং খণে অগ্গি ৱা ৱিসং ৱা সত্থং ৱা কমতি. তস্স যে কেচি অহিতকামা উপগন্ত্ৱা তং ন পস্সন্তি, ন তস্মিং ওকাসং লভন্তি. নেতে, মহাৰাজ, গুণা পুগ্গলস্স, মেত্তাভাৱনাযেতে গুণা. ইধ, মহাৰাজ, পুৰিসো সঙ্গামসূৰো অভেজ্জকৱচজালিকং সন্নয্হিত্ৱা সঙ্গামং ওতৰেয্য, তস্স সৰা খিত্তা উপগন্ত্ৱা পতন্তি ৱিকিৰন্তি, ন তস্মিং ওকাসং লভন্তি, নেসো, মহাৰাজ, গুণো সঙ্গামসূৰস্স, অভেজ্জকৱচজালিকাযেসো গুণো, যস্স সৰা খিত্তা উপগন্ত্ৱা পতন্তি ৱিকিৰন্তি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, নেতে গুণা পুগ্গলস্স, মেত্তাভাৱনাযেতে গুণা.

‘‘যস্মিং, মহাৰাজ, খণে পুগ্গলো মেত্তং সমাপন্নো হোতি, ন তস্স পুগ্গলস্স তস্মিং খণে অগ্গি ৱা ৱিসং ৱা সত্থং ৱা কমতি. তস্স যে কেচি অহিতকামা উপগন্ত্ৱা তং ন পস্সন্তি, তস্মিং ওকাসং ন লভন্তি, নেতে, মহাৰাজ, গুণা পুগ্গলস্স, মেত্তাভাৱনাযেতে গুণা. ইধ পন, মহাৰাজ, পুৰিসো দিব্বং অন্তৰধানং মূলং হত্থে কৰেয্য, যাৱ তং মূলং তস্স হত্থগতং হোতি, তাৱ ন অঞ্ঞো কোচি পকতিমনুস্সো তং পুৰিসং পস্সতি. নেসো, মহাৰাজ, গুণো পুৰিসস্স, মূলস্সেসো গুণো অন্তৰধানস্স, যং সো পকতিমনুস্সানং চক্খুপথে ন দিস্সতি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, নেতে গুণা পুগ্গলস্স, মেত্তাভাৱনাযেতে গুণা.

‘‘যস্মিং, মহাৰাজ, খণে পুগ্গলো মেত্তং সমাপন্নো হোতি, ন তস্স পুগ্গলস্স তস্মিং খণে অগ্গি ৱা ৱিসং ৱা সত্থং ৱা কমতি. তস্স যে কেচি অহিতকামা উপগন্ত্ৱা তং ন পস্সন্তি, ন তস্মিং ওকাসং লভন্তি. নেতে, মহাৰাজ, গুণা পুগ্গলস্স, মেত্তাভাৱনাযেতে গুণা. যথা ৱা পন, মহাৰাজ, পুৰিসং সুকতং মহালেণমনুপ্পৱিট্ঠং মহতিমহামেঘো অভিৱস্সন্তো ন সক্কোতি তেমযিতুং, নেসো, মহাৰাজ, গুণো পুৰিসস্স, মহালেণস্সেসো গুণো, যং মহামেঘো অভিৱস্সমানো ন তং তেমেতি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, নেতে গুণা পুগ্গলস্স, মেত্তাভাৱনাযেতে গুণা.

‘‘যস্মিং, মহাৰাজ, খণে পুগ্গলো মেত্তং সমাপন্নো হোতি, ন তস্স পুগ্গলস্স তস্মিং খণে অগ্গি ৱা ৱিসং ৱা সত্থং ৱা কমতি. তস্স যে কেচি অহিতকামা উপগন্ত্ৱা তং ন পস্সন্তি, ন তস্স সক্কোন্তি অহিতং কাতুং নেতে, মহাৰাজ, গুণা পুগ্গলস্স, মেত্তাভাৱনাযেতে গুণা’’তি. ‘‘অচ্ছৰিযং, ভন্তে নাগসেন, অব্ভুতং ভন্তে নাগসেন, সব্বপাপনিৱাৰণা মেত্তাভাৱনা’’তি. ‘‘সব্বকুসলগুণাৱহা, মহাৰাজ, মেত্তাভাৱনা হিতানম্পি অহিতানম্পি, যে তে সত্তা ৱিঞ্ঞাণবদ্ধা, সব্বেসং মহানিসংসা মেত্তাভাৱনা সংৱিভজিতব্বা’’তি.

মেত্তাভাৱনানিসংসপঞ্হো ছট্ঠো.

৭. কুসলাকুসলসমৱিসমপঞ্হো

৭. ‘‘ভন্তে নাগসেন ‘কুসলকাৰিস্সপি অকুসলকাৰিস্সপি ৱিপাকো সমসমো, উদাহু কোচি ৱিসেসো অত্থী’তি? ‘‘অত্থি, মহাৰাজ, কুসলস্স চ অকুসলস্স চ ৱিসেসো, কুসলং, মহাৰাজ, সুখৱিপাকং সগ্গসংৱত্তনিকং, অকুসলং দুক্খৱিপাকং নিৰযসংৱত্তনিক’’ন্তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, তুম্হে ভণথ ‘দেৱদত্তো একন্তকণ্হো, একন্তকণ্হেহি ধম্মেহি সমন্নাগতো, বোধিসত্তো একন্তসুক্কো, একন্তসুক্কেহি ধম্মেহি সমন্নাগতো’তি. পুন চ দেৱদত্তো ভৱে ভৱে যসেন চ পক্খেন চ বোধিসত্তেন সমসমো হোতি, কদাচি অধিকতৰো ৱা. যদা দেৱদত্তো নগৰে বাৰাণসিযং ব্ৰহ্মদত্তস্স ৰঞ্ঞো পুৰোহিতপুত্তো অহোসি, তদা বোধিসত্তো ছৱকচণ্ডালো অহোসি ৱিজ্জাধৰো, ৱিজ্জং পৰিজপ্পিত্ৱা অকালে অম্বফলানি নিব্বত্তেসি, এত্থ তাৱ বোধিসত্তো দেৱদত্ততো জাতিযা নিহীনো যসেন চ নিহীনো.

‘‘পুন চপৰং যদা দেৱদত্তো ৰাজা অহোসি মহা মহীপতি সব্বকামসমঙ্গী, তদা বোধিসত্তো তস্সূপভোগো অহোসি হত্থিনাগো সব্বলক্খণসম্পন্নো, তস্স চাৰুগতিৱিলাসং অসহমানো ৰাজা ৱধমিচ্ছন্তো হত্থাচৰিযং এৱমৱোচ ‘অসিক্খিতো তে, আচৰিয, হত্থিনাগো, তস্স আকাসগমনং নাম কাৰণং কৰোহী’তি, তত্থপি তাৱ বোধিসত্তো দেৱদত্ততো জাতিযা নিহীনো লামকো তিৰচ্ছানগতো.

‘‘পুন চপৰং যদা দেৱদত্তো মনুস্সো অহোসি পৱনে নট্ঠাযিকো, তদা বোধিসত্তো মহাপথৱী নাম মক্কটো অহোসি, এত্থপি তাৱ দিস্সতি ৱিসেসো মনুস্সস্স চ তিৰচ্ছানগতস্স চ, তত্থপি তাৱ বোধিসত্তো দেৱদত্ততো জাতিযা নিহীনো.

‘‘পুন চপৰং যদা দেৱদত্তো মনুস্সো অহোসি সোণুত্তৰো নাম নেসাদো বলৱা বলৱতৰো নাগবলো, তদা বোধিসত্তো ছদ্দন্তো নাম নাগৰাজা অহোসি. তদা সো লুদ্দকো তং হত্থিনাগং ঘাতেসি, তত্থপি তাৱ দেৱদত্তোৱ অধিকতৰো.

‘‘পুন চপৰং যদা দেৱদত্তো মনুস্সো অহোসি ৱনচৰকো অনিকেতৱাসী, তদা বোধিসত্তো সকুণো অহোসি তিত্তিৰো মন্তজ্ঝাযী, তদাপি সো ৱনচৰকো তং সকুণং ঘাতেসি, তত্থপি তাৱ দেৱদত্তোৱ জাতিযা অধিকতৰো.

‘‘পুন চপৰং যদা দেৱদত্তো কলাবু নাম কাসিৰাজা [কাসিকৰাজা (ক.)] অহোসি, তদা বোধিসত্তো তাপসো অহোসি খন্তিৱাদী. তদা সো ৰাজা তস্স তাপসস্স কুদ্ধো হত্থপাদে ৱংসকড়ীৰে ৱিয ছেদাপেসি, তত্থপি তাৱ দেৱদত্তো যেৱ অধিকতৰো জাতিযা চ যসেন চ.

‘‘পুন চপৰং যদা দেৱদত্তো মনুস্সো অহোসি ৱনচৰো, তদা বোধিসত্তো নন্দিযো নাম ৱানৰিন্দো অহোসি, তদাপি সো ৱনচৰো তং ৱানৰিন্দং ঘাতেসি সদ্ধিং মাতৰা কনিট্ঠভাতিকেন চ, তত্থপি তাৱ দেৱদত্তো যেৱ অধিকতৰো জাতিযা.

‘‘পুন চপৰং যদা দেৱদত্তো মনুস্সো অহোসি অচেলকো কাৰম্ভিযো নাম, তদা বোধিসত্তো পণ্ডৰকো নাম নাগৰাজা অহোসি, তত্থপি তাৱ দেৱদত্তো যেৱ অধিকতৰো জাতিযা.

‘‘পুন চপৰং যদা দেৱদত্তো মনুস্সো অহোসি পৱনে জটিলকো, তদা বোধিসত্তো তচ্ছকো নাম মহাসূকৰো অহোসি, তত্থপি তাৱ দেৱদত্তো যেৱ জাতিযা অধিকতৰো.

‘‘পুন চপৰং যদা দেৱদত্তো চেতীসু সূৰপৰিচৰো নাম ৰাজা অহোসি উপৰি পুৰিসমত্তে গগনে ৱেহাসঙ্গমো, তদা বোধিসত্তো কপিলো নাম ব্ৰাহ্মণো অহোসি, তত্থপি তাৱ দেৱদত্তো যেৱ অধিকতৰো জাতিযা চ যসেন চ.

‘‘পুন চপৰং যদা দেৱদত্তো মনুস্সো অহোসি সামো নাম, তদা বোধিসত্তো ৰুৰু নাম মিগৰাজা অহোসি, তত্থপি তাৱ দেৱদত্তো যেৱ জাতিযা অধিকতৰো.

‘‘পুন চপৰং যদা দেৱদত্তো মনুস্সো অহোসি লুদ্দকো পৱনচৰো, তদা বোধিসত্তো হত্থিনাগো অহোসি, সো লুদ্দকো তস্স হত্থিনাগস্স সত্তক্খত্তুং দন্তে ছিন্দিত্ৱা হৰি, তত্থপি তাৱ দেৱদত্তো যেৱ যোনিযা অধিকতৰো.

‘‘পুন চপৰং যদা দেৱদত্তো সিঙ্গালো অহোসি খত্তিযধম্মো, সো যাৱতা জম্বুদীপে পদেসৰাজানো তে সব্বে অনুযুত্তে অকাসি, তদা বোধিসত্তো ৱিধুৰো নাম পণ্ডিতো অহোসি, তত্থপি তাৱ দেৱদত্তো যেৱ যসেন অধিকতৰো.

‘‘পুন চপৰং যদা দেৱদত্তো হত্থিনাগো হুত্ৱা লটুকিকায সকুণিকায পুত্তকে ঘাতেসি, তদা বোধিসত্তোপি হত্থিনাগো অহোসি যূথপতি, তত্থ তাৱ উভোপি তে সমসমা অহেসুং.

‘‘পুন চপৰং যদা দেৱদত্তো যক্খো অহোসি অধম্মো নাম, তদা বোধিসত্তোপি যক্খো অহোসি ধম্মো নাম, তত্থপি তাৱ উভোপি সমসমা অহেসুং.

‘‘পুন চপৰং যদা দেৱদত্তো নাৱিকো অহোসি পঞ্চন্নং কুলসতানং ইস্সৰো, তদা বোধিসত্তোপি নাৱিকো অহোসি পঞ্চন্নং কুলসতানং ইস্সৰো, তত্থপি তাৱ উভোপি সমসমা অহেসুং.

‘‘পুন চপৰং যদা দেৱদত্তো সত্থৱাহো অহোসি পঞ্চন্নং সকটসতানং ইস্সৰো, তদা বোধিসত্তোপি সত্থৱাহো অহোসি পঞ্চন্নং সকটসতানং ইস্সৰো, তত্থপি তাৱ উভোপি সমসমা অহেসুং.

‘‘পুন চপৰং যদা দেৱদত্তো সাখো নাম মিগৰাজা অহোসি, তদা বোধিসত্তোপি নিগ্ৰোধো নাম মিগৰাজা অহোসি, তত্থপি তাৱ উভোপি সমসমা অহেসুং.

‘‘পুন চপৰং যদা দেৱদত্তো সাখো নাম সেনাপতি অহোসি, তদা বোধিসত্তোপি নিগ্ৰোধো নাম ৰাজা অহোসি, তত্থপি তাৱ উভোপি সমসমা অহেসুং.

‘‘পুন চপৰং যদা দেৱদত্তো খণ্ডহালো নাম ব্ৰাহ্মণো অহোসি, তদা বোধিসত্তো চন্দো নাম ৰাজকুমাৰো অহোসি, তদা সো খণ্ডহালো যেৱ অধিকতৰো.

‘‘পুন চপৰং যদা দেৱদত্তো ব্ৰহ্মদত্তো নাম ৰাজা অহোসি, তদা বোধিসত্তো তস্স পুত্তো মহাপদুমো নাম কুমাৰো অহোসি, তদা সো ৰাজা সকপুত্তং চোৰপপাতে খিপাপেসি, যতো কুতোচি পিতাৱ পুত্তানং অধিকতৰো হোতি ৱিসিট্ঠোতি, তত্থপি তাৱ দেৱদত্তো যেৱ অধিকতৰো.

‘‘পুন চপৰং যদা দেৱদত্তো মহাপতাপো নাম ৰাজা অহোসি, তদা বোধিসত্তো তস্স পুত্তো ধম্মপালো নাম কুমাৰো অহোসি, তদা সো ৰাজা সকপুত্তস্স হত্থপাদে সীসঞ্চ ছেদাপেসি, তত্থপি তাৱ দেৱদত্তো যেৱ উত্তৰো অধিকতৰো.

অজ্জেতৰহি উভোপি সক্যকুলে জাযিংসু. বোধিসত্তো বুদ্ধো অহোসি সব্বঞ্ঞূ লোকনাযকো, দেৱদত্তো তস্স দেৱাতিদেৱস্স সাসনে পব্বজিত্ৱা ইদ্ধিং নিব্বত্তেত্ৱা বুদ্ধালযং অকাসি. কিং নু খো, ভন্তে নাগসেন, যং মযা ভণিতং, তং সব্বং তথং উদাহু ৱিতথ’’ন্তি?

‘‘যং ত্ৱং, মহাৰাজ, বহুৱিধং কাৰণং ওসাৰেসি, সব্বং তং তথেৱ, নো অঞ্ঞথা’’তি. ‘‘যদি, ভন্তে নাগসেন, কণ্হোপি সুক্কোপি সমসমগতিকা হোন্তি, তেন হি কুসলম্পি অকুসলম্পি সমসমৱিপাকং হোতী’’তি? ‘‘ন হি, মহাৰাজ, কুসলম্পি অকুসলম্পি সমসমৱিপাকং হোতি, ন হি, মহাৰাজ, দেৱদত্তো সব্বজনেহি পটিৱিৰুদ্ধো, বোধিসত্তেনেৱ পটিৱিৰুদ্ধো. যো তস্স বোধিসত্তেন পটিৱিৰুদ্ধো, সো তস্মিং তস্মিং যেৱ ভৱে পচ্চতি ফলং দেতি. দেৱদত্তোপি, মহাৰাজ, ইস্সৰিযে ঠিতো জনপদেসু আৰক্খং দেতি, সেতুং সভং পুঞ্ঞসালং কাৰেতি, সমণব্ৰাহ্মণানং কপণদ্ধিকৱণিব্বকানং নাথানাথানং যথাপণিহিতং দানং দেতি. তস্স সো ৱিপাকেন ভৱে ভৱে সম্পত্তিযো পটিলভতি. কস্সেতং, মহাৰাজ, সক্কা ৱত্তুং ৱিনা দানেন দমেন সংযমেন উপোসথকম্মেন সম্পত্তিং অনুভৱিস্সতীতি?

‘‘যং পন ত্ৱং, মহাৰাজ, এৱং ৱদেসি ‘দেৱদত্তো চ বোধিসত্তো চ একতো অনুপৰিৱত্তন্তী’তি, সো ন জাতিসতস্স অচ্চযেন সমাগমো অহোসি, ন জাতিসহস্সস্স অচ্চযেন, ন জাতিসতসহস্সস্স অচ্চযেন, কদাচি কৰহচি বহূনং অহোৰত্তানং অচ্চযেন সমাগমো অহোসি. যং পনেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা কাণকচ্ছপোপমং উপদস্সিতং মনুস্সত্তপ্পটিলাভায, তথূপমং, মহাৰাজ, ইমেসং সমাগমং ধাৰেহি.

‘‘ন, মহাৰাজ, বোধিসত্তস্স দেৱদত্তেনেৱ সদ্ধিং সমাগমো অহোসি, থেৰোপি, মহাৰাজ, সাৰিপুত্তো অনেকেসু জাতিসতসহস্সেসু বোধিসত্তস্স পিতা অহোসি, মহাপিতা অহোসি, চূড়পিতা অহোসি, ভাতা অহোসি, পুত্তো অহোসি, ভাগিনেয্যো অহোসি, মিত্তো অহোসি.

‘‘বোধিসত্তোপি, মহাৰাজ, অনেকেসু জাতিসতসহস্সেসু থেৰস্স সাৰিপুত্তস্স পিতা অহোসি, মহাপিতা অহোসি, চূড়পিতা অহোসি, ভাতা অহোসি, পুত্তো অহোসি, ভাগিনেয্যো অহোসি, মিত্তো অহোসি, সব্বেপি, মহাৰাজ, সত্তনিকাযপৰিযাপন্না সংসাৰসোতমনুগতা সংসাৰসোতেন ৱুয্হন্তা অপ্পিযেহিপি পিযেহিপি সমাগচ্ছন্তি. যথা, মহাৰাজ, উদকং সোতেন ৱুয্হমানং সুচিঅসুচিকল্যাণপাপকেন সমাগচ্ছতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, সব্বেপি সত্তনিকাযপৰিযাপন্না সংসাৰসোতমনুগতা সংসাৰসোতেন ৱুয্হন্তা অপ্পিযেহিপি পিযেহিপি সমাগচ্ছন্তি. দেৱদত্তো, মহাৰাজ, যক্খো সমানো অত্তনা অধম্মো পৰে অধম্মে নিযোজেত্ৱা সত্তপঞ্ঞাসৱস্সকোটিযো সট্ঠি চ ৱস্সসতসহস্সানি মহানিৰযে পচ্চি, বোধিসত্তোপি, মহাৰাজ, যক্খো সমানো অত্তনা ধম্মো পৰে ধম্মে নিযোজেত্ৱা সত্তপঞ্ঞাসৱস্সকোটিযো সট্ঠি চ ৱস্সসতসহস্সানি সগ্গে মোদি সব্বকামসমঙ্গী, অপি চ, মহাৰাজ, দেৱদত্তো ইমস্মিং ভৱে বুদ্ধং অনাসাদনীযমাসাদযিত্ৱা সমগ্গঞ্চ সঙ্ঘং ভিন্দিত্ৱা পথৱিং পাৱিসি, তথাগতো বুজ্ঝিত্ৱা সব্বধম্মে পৰিনিব্বুতো উপধিসঙ্খযে’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৱমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.

কুসলাকুসলসমৱিসমপঞ্হো সত্তমো.

৮. অমৰাদেৱীপঞ্হো

৮. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং ভগৱতা –

‘‘‘সচে লভেথ খণং ৱা ৰহো ৱা, নিমন্তকং [নিৱাতকং (কুণালজাতকে)] ৱাপি লভেথ তাদিসং;

সব্বাৱ [সব্বাপি (সী. পী.)] ইত্থী কযিৰুং [কৰেয্যুং (সী. পী. ক.)] নু পাপং, অঞ্ঞং অলদ্ধা পীঠসপ্পিনা সদ্ধি’ন্তি.

‘‘পুন চ কথীযতি ‘মহোসধস্স ভৰিযা অমৰা নাম ইত্থী গামকে ঠপিতা পৱুত্থপতিকা ৰহো নিসিন্না ৱিৱিত্তা ৰাজপ্পটিসমং সামিকং কৰিত্ৱা সহস্সেন নিমন্তীযমানা পাপং নাকাসী’তি. যদি, ভন্তে নাগসেন, ভগৱতা ভণিতং ‘সচে…পে… সদ্ধি’ন্তি তেন হি ‘মহোসধস্স ভৰিযা…পে… নাকাসী’তি যং ৱচনং, তং মিচ্ছা. যদি মহোসধস্স ভৰিযা…পে… নাকাসি, তেন হি ‘সচে…পে… সদ্ধি’ন্তি তম্পি ৱচনং মিচ্ছা. অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো তৱানুপ্পত্তো, সো তযা নিব্বাহিতব্বো’’তি.

‘‘ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা ‘সচে…পে… সদ্ধি’ন্তি. কথীযতি চ ‘মহোসধস্স ভৰিযা …পে… নাকাসী’তি. কৰেয্য সা, মহাৰাজ, ইত্থী সহস্সং লভমানা তাদিসেন পুৰিসেন সদ্ধিং পাপকম্মং, ন সা কৰেয্য সচে খণং ৱা ৰহো ৱা নিমন্তকং ৱাপি তাদিসং লভেয্য, ৱিচিনন্তী সা, মহাৰাজ, অমৰা ইত্থী ন অদ্দস খণং ৱা ৰহো ৱা নিমন্তকং ৱাপি তাদিসং.

‘‘ইধ লোকে গৰহভযা খণং ন পস্সি, পৰলোকে নিৰযভযা খণং ন পস্সি, কটুকৱিপাকং পাপন্তি খণং ন পস্সি, পিযং অমুঞ্চিতুকামা খণং ন পস্সি, সামিকস্স গৰুকতায খণং ন পস্সি, ধম্মং অপচাযন্তী খণং ন পস্সি, অনৰিযং গৰহন্তী খণং ন পস্সি, কিৰিযং অভিন্দিতুকামা খণং ন পস্সি. এৱৰূপেহি বহূহি কাৰণেহি খণং ন পস্সি.

‘‘ৰহোপি সা লোকে ৱিচিনিত্ৱা অপস্সন্তী পাপং নাকাসি. সচে সা মনুস্সেহি ৰহো লভেয্য, অথ অমনুস্সেহি ৰহো ন লভেয্য. সচে অমনুস্সেহি ৰহো লভেয্য, অথ পৰচিত্তৱিদূহি পব্বজিতেহি ৰহো ন লভেয্য. সচে পৰচিত্তৱিদূহি পব্বজিতেহি ৰহো লভেয্য, অথ পৰচিত্তৱিদূনীহি দেৱতাহি ৰহো ন লভেয্য. সচে পৰচিত্তৱিদূনীহি দেৱতাহি ৰহো লভেয্য, অত্তনাৱ পাপেহি ৰহো ন লভেয্য. সচে অত্তনাৱ পাপেহি ৰহো লভেয্য, অথ অধম্মেন ৰহো ন লভেয্য. এৱৰূপেহি বহুৱিধেহি কাৰণেহি ৰহো অলভিত্ৱা পাপং নাকাসি.

‘‘নিমন্তকম্পি সা লোকে ৱিচিনিত্ৱা তাদিসং অলভন্তী পাপং নাকাসি. মহোসধো, মহাৰাজ, পণ্ডিতো অট্ঠৱীসতিযা অঙ্গেহি সমন্নাগতো. কতমেহি অট্ঠৱীসতিযা অঙ্গেহি সমন্নাগতো? মহোসধো, মহাৰাজ, সূৰো হিৰিমা ওত্তপ্পী সপক্খো মিত্তসম্পন্নো খমো সীলৱা সচ্চৱাদী সোচেয্যসম্পন্নো অক্কোধনো অনতিমানী অনুসূযকো ৱীৰিযৱা আযূহকো সঙ্গাহকো সংৱিভাগী সখিলো নিৱাতৱুত্তি সণ্হো অসঠো অমাযাৱী অতিবুদ্ধিসম্পন্নো কিত্তিমা ৱিজ্জাসম্পন্নো হিতেসী উপনিস্সিতানং পত্থিতো সব্বজনস্স ধনৱা যসৱা. মহোসধো, মহাৰাজ, পণ্ডিতো ইমেহি অট্ঠৱীসতিযা অঙ্গেহি সমন্নাগতো. সা অঞ্ঞং তাদিসং নিমন্তকং অলভিত্ৱা পাপং নাকাসী’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৱমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.

অমৰাদেৱীপঞ্হো অট্ঠমো.

৯. অৰহন্তঅভাযনপঞ্হো

৯. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং ভগৱতা ‘ৱিগতভযসন্তাসা অৰহন্তো’তি. পুন চ নগৰে ৰাজগহে ধনপালকং হত্থিং ভগৱতি ওপতন্তং দিস্ৱা পঞ্চ খীণাসৱসতানি পৰিচ্চজিত্ৱা জিনৱৰং পক্কন্তানি দিসাৱিদিসং একং ঠপেত্ৱা থেৰং আনন্দং. কিং নু খো, ভন্তে নাগসেন, তে অৰহন্তো ভযা পক্কন্তা, পঞ্ঞাযিস্সতি সকেন কম্মেনাতি দসবলং পাতেতুকামা পক্কন্তা, উদাহু তথাগতস্স অতুলং ৱিপুলমসমং পাটিহাৰিযং দট্ঠুকামা পক্কন্তা? যদি, ভন্তে নাগসেন, ভগৱতা ভণিতং ‘ৱিগতভযসন্তাসা অৰহন্তো’তি, তেন হি ‘নগৰে…পে… আনন্দ’ন্তি যং ৱচনং তং মিচ্ছা. যদি নগৰে ৰাজগহে ধনপালকং হত্থিং ভগৱতি ওপতন্তং দিস্ৱা পঞ্চ খীণাসৱসতানি পৰিচ্চজিত্ৱা জিনৱৰং পক্কন্তানি দিসাৱিদিসং একং ঠপেত্ৱা থেৰং আনন্দং, তেন হি ‘ৱিগতভযসন্তাসা অৰহন্তো’তি তম্পি ৱচনং মিচ্ছা. অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো তৱানুপ্পত্তো, সো তযা নিব্বাহিতব্বো’’তি.

‘‘ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা ‘ৱিগতভযসন্তাসা অৰহন্তো’তি, নগৰে ৰাজগহে ধনপালকং হত্থিং ভগৱতি ওপতন্তং দিস্ৱা পঞ্চ খীণাসৱসতানি পৰিচ্চজিত্ৱা জিনৱৰং পক্কন্তানি দিসাৱিদিসং একং ঠপেত্ৱা থেৰং আনন্দং, তঞ্চ পন ন ভযা, নাপি ভগৱন্তং পাতেতুকামতায.

‘‘যেন পন, মহাৰাজ, হেতুনা অৰহন্তো ভাযেয্যুং ৱা তাসেয্যুং ৱা, সো হেতু অৰহন্তানং সমুচ্ছিন্নো, তস্মা ৱিগতভযসন্তাসা অৰহন্তো, ভাযতি নু, মহাৰাজ, মহাপথৱী খণন্তেপি ভিন্দন্তেপি ধাৰেন্তেপি সমুদ্দপব্বতগিৰিসিখৰেতি? ‘‘ন হি, ভন্তে’’তি. ‘‘কেন কাৰণেন মহাৰাজা’’তি? ‘‘নত্থি, ভন্তে, মহাপথৱিযা সো হেতু, যেন হেতুনা মহাপথৱী ভাযেয্য ৱা তাসেয্য ৱা’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, নত্থি অৰহন্তানং সো হেতু, যেন হেতুনা অৰহন্তো ভাযেয্যুং ৱা তাসেয্যুং ৱা.

‘‘ভাযতি নু, মহাৰাজ, গিৰিসিখৰং ছিন্দন্তে ৱা ভিন্দন্তে ৱা পতন্তে ৱা অগ্গিনা দহন্তে ৱা’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে’’তি. ‘‘কেন কাৰণেন মহাৰাজা’’তি? ‘‘নত্থি, ভন্তে, গিৰিসিখৰস্স সো হেতু, যেন হেতুনা গিৰিসিখৰং ভাযেয্য ৱা তাসেয্য ৱা’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, নত্থি অৰহন্তানং সো হেতু, যেন হেতুনা অৰহন্তো ভাযেয্যুং ৱা তাসেয্যুং ৱা.

‘‘যদিপি, মহাৰাজ, লোকধাতুসতসহস্সেসু যে কেচি সত্তনিকাযপৰিযাপন্না সব্বেপি তে সত্তিহত্থা একং অৰহন্তং উপধাৱিত্ৱা তাসেয্যুং, ন ভৱেয্য অৰহতো চিত্তস্স কিঞ্চি অঞ্ঞথত্তং. কিং কাৰণং? অট্ঠানমনৱকাসতায.

‘‘অপি চ, মহাৰাজ, তেসং খীণাসৱানং এৱং চেতোপৰিৱিতক্কো অহোসি ‘অজ্জ নৰৱৰপৱৰে জিনৱৰৱসভে নগৰৱৰমনুপ্পৱিট্ঠে ৱীথিযা ধনপালকো হত্থী আপতিস্সতি, অসংসযমতিদেৱদেৱং উপট্ঠাকো ন পৰিচ্চজিস্সতি, যদি মযং সব্বেপি ভগৱন্তং ন পৰিচ্চজিস্সাম, আনন্দস্স গুণো পাকটো ন ভৱিস্সতি, ন হেৱ চ তথাগতং সমুপগমিস্সতি হত্থিনাগো, হন্দ মযং অপগচ্ছাম, এৱমিদং মহতো জনকাযস্স কিলেসবন্ধনমোক্খো ভৱিস্সতি, আনন্দস্স চ গুণো পাকটো ভৱিস্সতী’তি. এৱং তে অৰহন্তো আনিসংসং দিস্ৱা দিসাৱিদিসং পক্কন্তা’’তি. ‘‘সুৱিভত্তো, ভন্তে নাগসেন, পঞ্হো, এৱমেতং নত্থি অৰহন্তানং ভযং ৱা সন্তাসো ৱা, আনিসংসং দিস্ৱা অৰহন্তো পক্কন্তা দিসাৱিদিস’’ন্তি.

অৰহন্তঅভাযনপঞ্হো নৱমো.

১০. বুদ্ধসব্বঞ্ঞুভাৱপঞ্হো

১০. ‘‘ভন্তে নাগসেন, তুম্হে ভণথ ‘তথাগতো সব্বঞ্ঞূ’তি. পুন চ ভণথ ‘তথাগতেন সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানপ্পমুখে ভিক্খুসঙ্ঘে পণামিতে চাতুমেয্যকা চ সক্যা ব্ৰহ্মা চ সহম্পতি বীজূপমঞ্চ ৱচ্ছতৰুণূপমঞ্চ উপদস্সেত্ৱা ভগৱন্তং পসাদেসুং খমাপেসুং নিজ্ঝত্তং অকংসূ’তি. কিং নু খো, ভন্তে নাগসেন, অঞ্ঞাতা তা উপমা তথাগতস্স, যাহি তথাগতো উপমাহি ওৰতো খমিতো উপসন্তো নিজ্ঝত্তং গতো? যদি, ভন্তে নাগসেন, তথাগতস্স তা উপমা অঞ্ঞাতা, তেন হি বুদ্ধো অসব্বঞ্ঞূ, যদি ঞাতা, তেন হি ওকস্স পসয্হ ৱীমংসাপেক্খো পণামেসি, তেন হি তস্স অকাৰুঞ্ঞতা সম্ভৱতি. অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো তৱানুপ্পত্তো, সো তযা নিব্বাহিতব্বো’’তি.

‘‘সব্বঞ্ঞূ, মহাৰাজ, তথাগতো, তাহি চ উপমাহি ভগৱা পসন্নো ওৰতো খমিতো উপসন্তো নিজ্ঝত্তং গতো. ধম্মস্সামী, মহাৰাজ, তথাগতো, তথাগতপ্পৱেদিতেহেৱ তে ওপম্মেহি তথাগতং আৰাধেসুং তোসেসুং পসাদেসুং, তেসঞ্চ তথাগতো পসন্নো ‘সাধূ’তি অব্ভানুমোদি.

‘‘যথা, মহাৰাজ, ইত্থী সামিকস্স সন্তকেনেৱ ধনেন সামিকং আৰাধেতি তোসেতি পসাদেতি, তঞ্চ সামিকো ‘সাধূ’তি অব্ভানুমোদতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, চাতুমেয্যকা চ সক্যা ব্ৰহ্মা চ সহম্পতি তথাগতপ্পৱেদিতেহেৱ ওপম্মেহি তথাগতং আৰাধেসুং তোসেসুং পসাদেসুং, তেসঞ্চ তথাগতো পসন্নো ‘সাধূ’তি অব্ভানুমোদি.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, কপ্পকো ৰঞ্ঞো সন্তকেনেৱ সুৱণ্ণফণকেন ৰঞ্ঞো উত্তমঙ্গং পসাধযমানো ৰাজানং আৰাধেতি তোসেতি পসাদেতি, তস্স চ ৰাজা পসন্নো ‘সাধূ’তি অব্ভানুমোদতি, যথিচ্ছিতমনুপ্পদেতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, চাতুমেয্যকা চ সক্যা ব্ৰহ্মা চ সহম্পতি তথাগতপ্পৱেদিতেহেৱ ওপম্মেহি তথাগতং আৰাধেসুং তোসেসুং পসাদেসুং, তেসঞ্চ তথাগতো পসন্নো ‘সাধূ’তি অব্ভানুমোদি.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, সদ্ধিৱিহাৰিকো উপজ্ঝাযাভতং পিণ্ডপাতং গহেত্ৱা উপজ্ঝাযস্স উপনামেন্তো উপজ্ঝাযং আৰাধেতি তোসেতি পসাদেতি, তঞ্চ উপজ্ঝাযো পসন্নো ‘সাধূ’তি অব্ভানুমোদতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, চাতুমেয্যকা চ সক্যা ব্ৰহ্মা চ সহম্পতি তথাগতপ্পৱেদিতেহেৱ ওপম্মেহি তথাগতং আৰাধেসুং তোসেসুং পসাদেসুং, তেসঞ্চ তথাগতো পসন্নো ‘সাধূ’তি অব্ভানুমোদিত্ৱা সব্বদুক্খপৰিমুত্তিযা ধম্মং দেসেসী’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৱমেতং তথা সম্পটিচ্ছামীতি.

বুদ্ধসব্বঞ্ঞুভাৱপঞ্হো দসমো.

সব্বঞ্ঞুতঞাণৱগ্গো চতুত্থো.

ইমস্মিং ৱগ্গে দস পঞ্হা.