৩. পণামিতৱগ্গো

১. সেট্ঠধম্মপঞ্হো

১. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং ভগৱতা ‘ধম্মো হি, ৱাসেট্ঠ, সেট্ঠো জনেতস্মিং দিট্ঠে চেৱ ধম্মে অভিসম্পৰাযে চা’তি. পুন চ ‘উপাসকো গিহী সোতাপন্নো পিহিতাপাযো দিট্ঠিপ্পত্তো ৱিঞ্ঞাতসাসনো ভিক্খুং ৱা সামণেৰং ৱা পুথুজ্জনং অভিৱাদেতি পচ্চুট্ঠেতী’তি. যদি, ভন্তে নাগসেন, ভগৱতা ভণিতং ‘ধম্মো হি, ৱাসেট্ঠ, সেট্ঠো জনেতস্মিং দিট্ঠে চেৱ ধম্মে অভিসম্পৰাযে চা’তি, তেন হি ‘উপাসকো গিহী সোতাপন্নো পিহিতাপাযো দিট্ঠিপ্পত্তো ৱিঞ্ঞাতসাসনো ভিক্খুং ৱা সামণেৰং ৱা পুথুজ্জনং অভিৱাদেতি পচ্চুট্ঠেতী’তি যং ৱচনং, তং মিচ্ছা. যদি ‘উপাসকো গিহী সোতাপন্নো পিহিতাপাযো দিট্ঠিপ্পত্তো ৱিঞ্ঞাতসাসনো ভিক্খুং ৱা সামণেৰং ৱা পুথুজ্জনং অভিৱাদেতি পচ্চুট্ঠেতি’, তেন হি ‘ধম্মো হি, ৱাসেট্ঠ, সেট্ঠো জনেতস্মিং দিট্ঠে চেৱ ধম্মে অভিসম্পৰাযে চাতি তম্পি ৱচনং মিচ্ছা. অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো তৱানুপ্পত্তো, সো তযা নিব্বাহিতব্বো’’তি.

‘‘ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা ‘ধম্মো হি, ৱাসেট্ঠ, সেট্ঠো জনেতস্মিং দিট্ঠে চেৱ ধম্মে অভিসম্পৰাযে চা’তি, ‘উপাসকো চ গিহী সোতাপন্নো পিহিতাপাযো দিট্ঠিপ্পত্তো ৱিঞ্ঞাতসাসনো ভিক্খুং ৱা সামণেৰং ৱা পুথুজ্জনং অভিৱাদেতি পচ্চুট্ঠেতি’. তত্থ পন কাৰণং অত্থি. কতমং তং কাৰণং?

‘‘ৱীসতি খো পনিমে, মহাৰাজ, সমণস্স সমণকৰণা ধম্মা দ্ৱে চ লিঙ্গানি, যেহি সমণো অভিৱাদনপচ্চুট্ঠানসমাননপূজনাৰহো হোতি. কতমে ৱীসতি সমণস্স সমণকৰণা ধম্মা দ্ৱে চ লিঙ্গানি? সেট্ঠো [সেট্ঠভূমিসযো (সী. স্যা.), সেট্ঠো যমো (পী.)] ধম্মাৰামো, অগ্গো নিযমো, চাৰো ৱিহাৰো সংযমো সংৱৰো খন্তি সোৰচ্চং একত্তচৰিযা একত্তাভিৰতি পটিসল্লানং হিৰিওত্তপ্পং ৱীৰিযং অপ্পমাদো সিক্খাসমাদানং [সিক্খাপধানং (সী. স্যা.), সুক্কাৱদানং (ক.)] উদ্দেসো পৰিপুচ্ছা সীলাদিঅভিৰতি নিৰালযতা সিক্খাপদপাৰিপূৰিতা, কাসাৱধাৰণং, ভণ্ডুভাৱো. ইমে খো, মহাৰাজ, ৱীসতি সমণস্স সমণকৰণা ধম্মা দ্ৱে চ লিঙ্গানি. এতে গুণে ভিক্খু সমাদায ৱত্ততি, সো তেসং ধম্মানং অনূনত্তা পৰিপুণ্ণত্তা সম্পন্নত্তা সমন্নাগতত্তা অসেক্খভূমিং অৰহন্তভূমিং ওক্কমতি, সেট্ঠং ভূমন্তৰং ওক্কমতি, অৰহত্তাসন্নগতোতি অৰহতি উপাসকো সোতাপন্নো ভিক্খুং পুথুজ্জনং অভিৱাদেতুং পচ্চুট্ঠাতুং.

‘‘‘খীণাসৱেহি সো সামঞ্ঞং উপগতো, নত্থি মে সো সমযো’তি [তং সামঞ্ঞ’’ন্তি (?)] অৰহতি উপাসকো সোতাপন্নো ভিক্খুং পুথুজ্জনং অভিৱাদেতুং পচ্চুট্ঠাতুং.

‘‘‘অগ্গপৰিসং সো উপগতো, নাহং তং ঠানং উপগতো’তি অৰহতি উপাসকো সোতাপন্নো ভিক্খুং পুথুজ্জনং অভিৱাদেতুং পচ্চুট্ঠাতুং.

‘‘‘লভতি সো পাতিমোক্খুদ্দেসং সোতুং, নাহং তং লভামি সোতু’ন্তি অৰহতি উপাসকো সোতাপন্নো ভিক্খুং পুথুজ্জনং অভিৱাদেতুং পচ্চুট্ঠাতুং.

‘‘‘সো অঞ্ঞে পব্বাজেতি উপসম্পাদেতি জিনসাসনং ৱড্ঢেতি, অহমেতং ন লভামি কাতু’ন্তি অৰহতি উপাসকো সোতাপন্নো ভিক্খুং পুথুজ্জনং অভিৱাদেতুং পচ্চুট্ঠাতুং.

‘‘‘অপ্পমাণেসু সো সিক্খাপদেসু সমত্তকাৰী, নাহং তেসু ৱত্তামী’তি অৰহতি উপাসকো সোতাপন্নো ভিক্খুং পুথুজ্জনং অভিৱাদেতুং পচ্চুট্ঠাতুং.

‘‘‘উপগতো সো সমণলিঙ্গং, বুদ্ধাধিপ্পাযে ঠিতো, তেনাহং লিঙ্গেন দূৰমপগতো’তি অৰহতি উপাসকো সোতাপন্নো ভিক্খুং পুথুজ্জনং অভিৱাদেতুং পচ্চুট্ঠাতুং.

‘‘‘পৰূড়্হকচ্ছলোমো সো অনঞ্জিতঅমণ্ডিতো অনুলিত্তসীলগন্ধো, অহং পন মণ্ডনৱিভূসনাভিৰতো’তি অৰহতি উপাসকো সোতাপন্নো ভিক্খুং পুথুজ্জনং অভিৱাদেতুং পচ্চুট্ঠাতুং.

‘‘অপি চ, মহাৰাজ, ‘যে তে ৱীসতি সমণকৰণা ধম্মা দ্ৱে চ লিঙ্গানি, সব্বেপেতে ধম্মা ভিক্খুস্স সংৱিজ্জন্তি, সো যেৱ তে ধম্মে ধাৰেতি, অঞ্ঞেপি তত্থ সিক্খাপেতি, সো মে আগমো সিক্খাপনঞ্চ নত্থী’তি অৰহতি উপাসকো সোতাপন্নো ভিক্খুং পুথুজ্জনং অভিৱাদেতুং পচ্চুট্ঠাতুং.

‘‘যথা, মহাৰাজ, ৰাজকুমাৰো পুৰোহিতস্স সন্তিকে ৱিজ্জং অধীযতি, খত্তিযধম্মং সিক্খতি, সো অপৰেন সমযেন অভিসিত্তো আচৰিযং অভিৱাদেতি পচ্চুট্ঠেতি ‘সিক্খাপকো মে অয’ন্তি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ‘ভিক্খু সিক্খাপকো ৱংসধৰো’তি অৰহতি উপাসকো সোতাপন্নো ভিক্খুং পুথুজ্জনং অভিৱাদেতুং পচ্চুট্ঠাতুং.

‘‘অপি চ, মহাৰাজ, ইমিনাপেতং পৰিযাযেন জানাহি ভিক্খুভূমিযা মহন্ততং অসমৱিপুলভাৱং. যদি, মহাৰাজ, উপাসকো সোতাপন্নো অৰহত্তং সচ্ছিকৰোতি, দ্ৱেৱ তস্স গতিযো ভৱন্তি অনঞ্ঞা তস্মিং যেৱ দিৱসে পৰিনিব্বাযেয্য ৱা, ভিক্খুভাৱং ৱা উপগচ্ছেয্য. অচলা হি সা, মহাৰাজ, পব্বজ্জা, মহতী অচ্চুগ্গতা, যদিদং ভিক্খুভূমী’’তি. ‘‘ঞাণগতো, ভন্তে নাগসেন, পঞ্হো সুনিব্বেঠিতো বলৱতা অতিবুদ্ধিনা তযা, ন যিমং পঞ্হং সমত্থো অঞ্ঞো এৱং ৱিনিৱেঠেতুং অঞ্ঞত্ৰ তৱাদিসেন বুদ্ধিমতা’’তি.

সেট্ঠধম্মপঞ্হো পঠমো.

২. সব্বসত্তহিতফৰণপঞ্হো

২. ‘‘ভন্তে নাগসেন, তুম্হে ভণথ ‘তথাগতো সব্বসত্তানং অহিতমপনেত্ৱা হিতমুপদহতী’তি. পুন চ ভণথ অগ্গিক্খন্ধূপমে ধম্মপৰিযাযে ভঞ্ঞমানে ‘সট্ঠিমত্তানং ভিক্খূনং উণ্হং লোহিতং মুখতো উগ্গত’ন্তি. অগ্গিক্খন্ধূপমং, ভন্তে, ধম্মপৰিযাযং দেসেন্তেন তথাগতেন সট্ঠিমত্তানং ভিক্খূনং হিতমপনেত্ৱা অহিতমুপদহিতং. যদি, ভন্তে নাগসেন, তথাগতো সব্বসত্তানং অহিতমপনেত্ৱা হিতমুপদহতি, তেন হি অগ্গিক্খন্ধূপমে ধম্মপৰিযাযে ভঞ্ঞমানে সট্ঠিমত্তানং ভিক্খূনং উণ্হং লোহিতং মুখতো উগ্গতন্তি যং ৱচনং, তং মিচ্ছা. যদি অগ্গিক্খন্ধূপমে ধম্মপৰিযাযে ভঞ্ঞমানে সট্ঠিমত্তানং ভিক্খূনং উণ্হং লোহিতং মুখতো উগ্গতং, তেন হি তথাগতো সব্বসত্তানং অহিতমপনেত্ৱা হিতমুপদহতীতি তম্পি ৱচনং মিচ্ছা. অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো তৱানুপ্পত্তো, সো তযা নিব্বাহিতব্বো’’তি.

‘‘তথাগতো, মহাৰাজ, সব্বসত্তানং অহিতমপনেত্ৱা হিতমুপদহতি, অগ্গিক্খন্ধূপমে ধম্মপৰিযাযে ভঞ্ঞমানে সট্ঠিমত্তানং ভিক্খূনং উণ্হং লোহিতং মুখতো উগ্গতং, তঞ্চ পন ন তথাগতস্স কতেন, তেসং যেৱ অত্তনো কতেনা’’তি.

‘‘যদি, ভন্তে নাগসেন, তথাগতো অগ্গিক্খন্ধূপমং ধম্মপৰিযাযং ন ভাসেয্য, অপি নু তেসং উণ্হং লোহিতং মুখতো উগ্গচ্ছেয্যাতি, ন হি, মহাৰাজ, মিচ্ছাপটিপন্নানং তেসং ভগৱতো ধম্মপৰিযাযং সুত্ৱা পৰিড়াহো কাযে উপ্পজ্জি, তেন তেসং পৰিড়াহেন উণ্হং লোহিতং মুখতো উগ্গত’’ন্তি. ‘‘তেন হি, ভন্তে নাগসেন, তথাগতস্সেৱ কতেন তেসং উণ্হং লোহিতং মুখতো উগ্গতং, তথাগতো যেৱ তত্থ অধিকাৰো তেসং নাসনায, যথা নাম, ভন্তে নাগসেন, অহি ৱম্মিকং পৱিসেয্য, অথঞ্ঞতৰো পংসুকামো পুৰিসো ৱম্মিকং ভিন্দিত্ৱা পংসুং হৰেয্য, তস্স পংসুহৰণেন ৱম্মিকস্স সুসিৰং পিদহেয্য, অথ তত্থেৱ সো অস্সাসং অলভমানো মৰেয্য, ননু সো, ভন্তে, অহি তস্স পুৰিসস্স কতেন মৰণপ্পত্তো’’তি. ‘‘আম মহাৰাজা’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, ভন্তে নাগসেন, তথাগতো যেৱ তত্থ অধিকাৰো তেসং নাসনাযা’’তি.

‘‘তথাগতো, মহাৰাজ, ধম্মং দেসযমানো অনুনযপ্পটিঘং ন কৰোতি, অনুনযপ্পটিঘৱিপ্পমুত্তো ধম্মং দেসেতি, এৱং ধম্মে দেসীযমানে যে তত্থ সম্মাপটিপন্না, তে বুজ্ঝন্তি. যে পন মিচ্ছাপটিপন্না, তে পতন্তি. যথা, মহাৰাজ, পুৰিসস্স অম্বং ৱা জম্বুং ৱা মধুকং ৱা চালযমানস্স যানি তত্থ ফলানি সাৰানি দড়্হবন্ধনানি, তানি তত্থেৱ অচ্চুতানি তিট্ঠন্তি, যানি তত্থ ফলানি পূতিৱণ্টমূলানি দুব্বলবন্ধনানি, তানি পতন্তি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, তথাগতো ধম্মং দেসযমানো অনুনযপ্পটিঘং ন কৰোতি, অনুনযপ্পটিঘৱিপ্পমুত্তো ধম্মং দেসেতি, এৱং ধম্মে দেসীযমানে যে তত্থ সম্মাপটিপন্না, তে বুজ্ঝন্তি. যে পন মিচ্ছাপটিপন্না, তে পতন্তি.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, কস্সকো ধঞ্ঞং ৰোপেতুকামো খেত্তং কসতি, তস্স কসন্তস্স অনেকসতসহস্সানি তিণানি মৰন্তি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, তথাগতো পৰিপক্কমানসে সত্তে বোধেন্তো [বোধেতুং (সী.)] অনুনযপ্পটিঘৱিপ্পমুত্তো ধম্মং দেসেতি, এৱং ধম্মে দেসীযমানে যে তত্থ সম্মাপটিপন্না, তে বুজ্ঝন্তি. যে পন মিচ্ছাপটিপন্না, তে তিণানি ৱিয মৰন্তি.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, মনুস্সা ৰসহেতু যন্তেন উচ্ছুং পীড়যন্তি, তেসং উচ্ছুং পীড়যমানানং যে তত্থ যন্তমুখগতা কিমযো, তে পীড়িযন্তি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, তথাগতো পৰিপক্কমানসে সত্তে বোধেন্তো ধম্মযন্তমভিপীড়যতি [ধম্মযন্তমতিপীড়যতি (ক.)], যে তত্থ মিচ্ছাপটিপন্না, তে কিমী ৱিয মৰন্তী’’তি.

‘‘ননু, ভন্তে নাগসেন, তে ভিক্খূ তায ধম্মদেসনায পতিতা’’তি? ‘‘অপি নু খো, মহাৰাজ, তচ্ছকো ৰুক্খং তচ্ছন্তো [ৰক্খন্তো (সী. পী.] উজুকং পৰিসুদ্ধং কৰোতী’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, ৱজ্জনীযং অপনেত্ৱা তচ্ছকো ৰুক্খং উজুকং পৰিসুদ্ধং কৰোতী’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, তথাগতো পৰিসং ৰক্খন্তো ন সক্কোতি বোধনেয্যে [অবোধনীযে (স্যা.)] সত্তে বোধেতুং, মিচ্ছাপটিপন্নে পন সত্তে অপনেত্ৱা বোধনেয্যে সত্তে বোধেতি, অত্তকতেন পন তে, মহাৰাজ, মিচ্ছাপটিপন্না পতন্তি.

‘‘যথা, মহাৰাজ, কদলী ৱেড়ু অস্সতৰী অত্তজেন [অত্তজেন ফলেন (সী.)] হঞ্ঞতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যে তে মিচ্ছাপটিপন্না, তে অত্তকতেন হঞ্ঞন্তি পতন্তি.

‘‘যথা, মহাৰাজ, চোৰা অত্তকতেন চক্খুপ্পাটনং সূলাৰোপনং সীসচ্ছেদনং পাপুণন্তি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যে তে মিচ্ছাপটিপন্না, তে অত্তকতেন হঞ্ঞন্তি পতন্তি [জিনসাসনা পতন্তি (সী. পী.)]. যেসং, মহাৰাজ, সট্ঠিমত্তানং ভিক্খূনং উণ্হং লোহিতং মুখতো উগ্গতং, তেসং তং নেৱ ভগৱতো কতেন, ন পৰেসং কতেন, অথ খো অত্তনো যেৱ কতেন.

‘‘যথা, মহাৰাজ, পুৰিসো সব্বজনস্স অমতং দদেয্য, তে তং অমতং অসিত্ৱা অৰোগা দীঘাযুকা সব্বীতিতো [সব্বীতিযা (সী.)] পৰিমুচ্চেয্যুং, অথঞ্ঞতৰো পুৰিসো দুৰুপচাৰেন তং অসিত্ৱা মৰণং পাপুণেয্য, অপি নু খো সো, মহাৰাজ, অমতদাযকো পুৰিসো ততোনিদানং কিঞ্চি অপুঞ্ঞং আপজ্জেয্যা’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, তথাগতো দসসহস্সিযা লোকধাতুযা দেৱমনুস্সানং অমতং ধম্মদানং দেতি, যে তে সত্তা ভব্বা, তে ধম্মামতেন বুজ্ঝন্তি. যে পন তে সত্তা অভব্বা, তে ধম্মামতেন হঞ্ঞন্তি পতন্তি. ভোজনং, মহাৰাজ, সব্বসত্তানং জীৱিতং ৰক্খতি, তমেকচ্চে ভুঞ্জিত্ৱা ৱিসূচিকায মৰন্তি, অপি নু খো সো, মহাৰাজ, ভোজনদাযকো পুৰিসো ততোনিদানং কিঞ্চি অপুঞ্ঞং আপজ্জেয্যা’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, তথাগতো দসসহস্সিযা লোকধাতুযা দেৱমনুস্সানং অমতং ধম্মদানং দেতি, যে তে সত্তা ভব্বা, তে ধম্মামতেন বুজ্ঝন্তি. যে পন তে সত্তা অভব্বা, তে ধম্মামতেন হঞ্ঞন্তি পতন্তী’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৱমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.

সব্বসত্তহিতফৰণপঞ্হো দুতিযো.

৩. ৱত্থগুয্হনিদস্সনপঞ্হো

৩. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং তথাগতেন –

‘‘‘কাযেন সংৱৰো সাধু [ধ. প. ৩৬১], সাধু ৱাচায সংৱৰো;

মনসা সংৱৰো সাধু, সাধু সব্বত্থ সংৱৰো’তি.

‘‘পুন চ তথাগতো চতুন্নং পৰিসানং মজ্ঝে নিসীদিত্ৱা পুৰতো দেৱমনুস্সানং সেলস্স ব্ৰাহ্মণস্স কোসোহিতং ৱত্থগুয্হং দস্সেসি. যদি, ভন্তে নাগসেন, ভগৱতা ভণিতং ‘কাযেন সংৱৰো সাধূ’তি, তেন হি সেলস্স ব্ৰাহ্মণস্স কোসোহিতং ৱত্থগুয্হং দস্সেসীতি যং ৱচনং, তং মিচ্ছা. যদি সেলস্স ব্ৰাহ্মণস্স কোসোহিতং ৱত্থগুয্হং দস্সেতি, তেন হি ‘কাযেন সংৱৰো সাধূ’তি তম্পি ৱচনং মিচ্ছা. অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো তৱানুপ্পত্তো, সো তযা নিব্বাহিতব্বো’’তি.

‘‘ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা ‘কাযেন সংৱৰো সাধূ’তি, সেলস্স চ ব্ৰাহ্মণস্স কোসোহিতং ৱত্থগুয্হং দস্সিতং. যস্স খো, মহাৰাজ, তথাগতে কঙ্খা উপ্পন্না, তস্স বোধনত্থায ভগৱা ইদ্ধিযা তপ্পটিভাগং কাযং দস্সেতি, সো যেৱ তং পাটিহাৰিযং পস্সতী’’তি.

‘‘কো পনেতং, ভন্তে নাগসেন, সদ্দহিস্সতি, যং পৰিসগতো একো যেৱ তং গুয্হং পস্সতি, অৱসেসা তত্থেৱ ৱসন্তা ন পস্সন্তীতি. ইঙ্ঘ মে ত্ৱং তত্থ কাৰণং উপদিস, কাৰণেন মং সঞ্ঞাপেহী’’তি. ‘‘দিট্ঠপুব্বো পন তযা, মহাৰাজ, কোচি ব্যাধিতো পুৰিসো পৰিকিণ্ণো ঞাতিমিত্তেহী’’তি. ‘‘আম ভন্তে’’তি. ‘‘অপি নু খো সা, মহাৰাজ, পৰিসা পস্সতেতং ৱেদনং, যায সো পুৰিসো ৱেদনায ৱেদযতী’’তি. ‘‘ন হি ভন্তে, অত্তনা যেৱ সো, ভন্তে, পুৰিসো ৱেদযতী’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যস্সেৱ তথাগতে কঙ্খা উপ্পন্না, তস্সেৱ তথাগতো বোধনত্থায ইদ্ধিযা তপ্পটিভাগং কাযং দস্সেতি, সো যেৱ তং পাটিহাৰিযং পস্সতি.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, কঞ্চিদেৱ পুৰিসং ভূতো আৱিসেয্য, অপি নু খো সা, মহাৰাজ, পৰিসা পস্সতি তং ভূতাগমন’’ন্তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, সো যেৱ আতুৰো তস্স ভূতস্স আগমনং পস্সতী’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যস্সেৱ তথাগতে কঙ্খা উপ্পন্না, তস্সেৱ তথাগতো বোধনত্থায ইদ্ধিযা তপ্পটিভাগং কাযং দস্সেতি, সো যেৱ তং পাটিহাৰিযং পস্সতী’’তি.

‘‘দুক্কৰং, ভন্তে নাগসেন, ভগৱতা কতং, যং একস্সপি অদস্সনীযং, তং দস্সেন্তেনা’’তি. ‘‘ন, মহাৰাজ, ভগৱা গুয্হং দস্সেসি, ইদ্ধিযা পন ছাযং দস্সেসী’’তি. ‘‘ছাযাযপি, ভন্তে, দিট্ঠায দিট্ঠং যেৱ হোতি গুয্হং, যং দিস্ৱা নিট্ঠং গতো’’তি. ‘‘দুক্কৰঞ্চাপি, মহাৰাজ, তথাগতো কৰোতি বোধনেয্যে সত্তে বোধেতুং. যদি, মহাৰাজ, তথাগতো কিৰিযং হাপেয্য, বোধনেয্যা সত্তা ন বুজ্ঝেয্যুং. যস্মা চ খো, মহাৰাজ, যোগঞ্ঞূ তথাগতো বোধনেয্যে সত্তে বোধেতুং, তস্মা তথাগতো যেন যেন যোগেন বোধনেয্যা বুজ্ঝন্তি, তেন তেন যোগেন বোধনেয্যে বোধেতি.

‘‘যথা, মহাৰাজ, ভিসক্কো সল্লকত্তো যেন যেন ভেসজ্জেন আতুৰো অৰোগো হোতি, তেন তেন ভেসজ্জেন আতুৰং উপসঙ্কমতি, ৱমনীযং ৱমেতি, ৱিৰেচনীযং ৱিৰেচেতি, অনুলেপনীযং অনুলিম্পেতি, অনুৱাসনীযং অনুৱাসেতি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, তথাগতো যেন যেন যোগেন বোধনেয্যা সত্তা বুজ্ঝন্তি, তেন তেন যোগেন বোধেতি.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, ইত্থী মূড়্হগব্ভা ভিসক্কস্স অদস্সনীযং গুয্হং দস্সেতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, তথাগতো বোধনেয্যে সত্তে বোধেতুং অদস্সনীযং গুয্হং ইদ্ধিযা ছাযং দস্সেসি. নত্থি, মহাৰাজ, অদস্সনীযো নাম ওকাসো পুগ্গলং উপাদায. যদি, মহাৰাজ, কোচি ভগৱতো হদযং দিস্ৱা বুজ্ঝেয্য, তস্সপি ভগৱা যোগেন হদযং দস্সেয্য, যোগঞ্ঞূ, মহাৰাজ, তথাগতো দেসনাকুসলো.

‘‘ননু, মহাৰাজ, তথাগতো থেৰস্স নন্দস্স অধিমুত্তিং জানিত্ৱা তং দেৱভৱনং নেত্ৱা দেৱকঞ্ঞাযো দস্সেসি ‘ইমিনাযং কুলপুত্তো বুজ্ঝিস্সতী’তি, তেন চ সো কুলপুত্তো বুজ্ঝি. ইতি খো, মহাৰাজ, তথাগতো অনেকপৰিযাযেন সুভনিমিত্তং হীড়েন্তো গৰহন্তো জিগুচ্ছন্তো তস্স বোধনহেতু ককুটপাদিনিযো অচ্ছৰাযো দস্সেসি. এৱম্পি তথাগতো যোগঞ্ঞূ দেসনাকুসলো.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, তথাগতো থেৰস্স চূড়পন্থকস্স ভাতৰা নিক্কড্ঢিতস্স দুক্খিতস্স দুম্মনস্স উপগন্ত্ৱা সুখুমং চোড়খণ্ডং অদাসি ‘ইমিনাযং কুলপুত্তো বুজ্ঝিস্সতী’তি, সো চ কুলপুত্তো তেন কাৰণেন জিনসাসনে ৱসীভাৱং পাপুণি. এৱম্পি, মহাৰাজ, তথাগতো যোগঞ্ঞূ দেসনাকুসলো.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, তথাগতো ব্ৰাহ্মণস্স মোঘৰাজস্স যাৱ ততিযং পঞ্হং পুট্ঠো ন ব্যাকাসি ‘এৱমিমস্স কুলপুত্তস্স মানো উপসমিস্সতি, মানূপসমা অভিসমযো ভৱিস্সতী’তি, তেন চ তস্স কুলপুত্তস্স মানো উপসমি, মানূপসমা সো ব্ৰাহ্মণো ছসু অভিঞ্ঞাসু ৱসীভাৱং পাপুণি. এৱম্পি, মহাৰাজ, তথাগতো যোগঞ্ঞূ দেসনাকুসলো’’তি.

‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, সুনিব্বেঠিতো পঞ্হো বহুৱিধেহি কাৰণেহি, গহনং অগহনং কতং, অন্ধকাৰো আলোকো কতো, গণ্ঠি ভিন্নো, ভগ্গা পৰৱাদা, জিনপুত্তানং চক্খুং তযা উপ্পাদিতং, নিপ্পটিভানা তিত্থিযা, ত্ৱং গণিৱৰপৱৰমাসজ্জা’’তি.

ৱত্থগুয্হনিদস্সনপঞ্হো ততিযো.

৪. ফৰুসৱাচাভাৱপঞ্হো

৪. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং থেৰেন সাৰিপুত্তেন ধম্মসেনাপতিনা ‘পৰিসুদ্ধৱচীসমাচাৰো আৱুসো তথাগতো, নত্থি তথাগতস্স ৱচীদুচ্চৰিতং, যং তথাগতো ৰক্খেয্য ‘মা মে ইদং পৰো অঞ্ঞাসী’তি. পুন চ তথাগতো থেৰস্স সুদিন্নস্স কলন্দপুত্তস্স অপৰাধে পাৰাজিকং পঞ্ঞপেন্তো ফৰুসাহি ৱাচাহি মোঘপুৰিসৱাদেন সমুদাচৰি, তেন চ সো থেৰো মোঘপুৰিসৱাদেন মঙ্কুচিত্তৱসেন ৰুন্ধিতত্তা ৱিপ্পটিসাৰী নাসক্খি অৰিযমগ্গং পটিৱিজ্ঝিতুং. যদি, ভন্তে নাগসেন, পৰিসুদ্ধৱচীসমাচাৰো তথাগতো, নত্থি তথাগতস্স ৱচীদুচ্চৰিতং, তেন হি তথাগতেন থেৰস্স সুদিন্নস্স কলন্দপুত্তস্স অপৰাধে মোঘপুৰিসৱাদেন সমুদাচিণ্ণন্তি যং ৱচনং, তং মিচ্ছা. যদি ভগৱতা থেৰস্স সুদিন্নস্স কলন্দপুত্তস্স অপৰাধে মোঘপুৰিসৱাদেন সমুদাচিণ্ণং, তেন হি পৰিসুদ্ধৱচীসমাচাৰো তথাগতো, নত্থি তথাগতস্স ৱচীদুচ্চৰিতন্তি তম্পি ৱচনং মিচ্ছা. অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো তৱানুপ্পত্তো, সো তযা নিব্বাহিতব্বো’’তি.

‘‘ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, থেৰেন সাৰিপুত্তেন ধম্মসেনাপতিনা ‘পৰিসুদ্ধৱচীসমাচাৰো আৱুসো তথাগতো, নত্থি তথাগতস্স ৱচীদুচ্চৰিতং, যং তথাগতো ৰক্খেয্য ‘মা মে ইদং পৰো অঞ্ঞাসী’তি. আযস্মতো চ সুদিন্নস্স কলন্দপুত্তস্স অপৰাধে পাৰাজিকং পঞ্ঞপেন্তেন ভগৱতা মোঘপুৰিসৱাদেন সমুদাচিণ্ণং, তঞ্চ পন অদুট্ঠচিত্তেন অসাৰম্ভেন যাথাৱলক্খণেন. কিঞ্চ তত্থ যাথাৱলক্খণং, যস্স, মহাৰাজ, পুগ্গলস্স ইমস্মিং অত্তভাৱে চতুসচ্চাভিসমযো ন হোতি, তস্স পুৰিসত্তনং মোঘং অঞ্ঞং কযিৰমানং অঞ্ঞেন সম্ভৱতি, তেন ৱুচ্চতি ‘মোঘপুৰিসো’তি. ইতি, মহাৰাজ, ভগৱতা আযস্মতো সুদিন্নস্স কলন্দপুত্তস্স সতাৱৱচনেন সমুদাচিণ্ণং, নো অভূতৱাদেনা’’তি.

‘‘সভাৱম্পি, ভন্তে নাগসেন, যো অক্কোসন্তো ভণতি, তস্স মযং কহাপণং দণ্ডং ধাৰেম, অপৰাধো যেৱ সো ৱত্থুং নিস্সায ৱিসুং ৱোহাৰং আচৰন্তো অক্কোসতী’’তি. ‘‘অত্থি পন, মহাৰাজ, সুতপুব্বং তযা খলিতস্স অভিৱাদনং ৱা পচ্চুট্ঠানং ৱা সক্কাৰং ৱা উপাযনানুপ্পদানং ৱা’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, যতো কুতোচি যত্থ কত্থচি খলিতো, সো পৰিভাসনাৰহো হোতি তজ্জনাৰহো, উত্তমঙ্গম্পিস্স ছিন্দন্তি হনন্তিপি বন্ধন্তিপি ঘাতেন্তিপি ঝাপেন্তিপী’’তি [জাপেন্তিপীতি (সী. পী.)]. ‘‘তেন হি, মহাৰাজ, ভগৱতা কিৰিযা যেৱ কতা, নো অকিৰিযা’’তি.

‘‘কিৰিযম্পি, ভন্তে নাগসেন, কুৰুমানেন পতিৰূপেন কাতব্বং অনুচ্ছৱিকেন, সৱনেনপি, ভন্তে নাগসেন, তথাগতস্স সদেৱকো লোকো ওত্তপ্পতি হিৰিযতি ভিয্যো দস্সনেন ততুত্তৰিং উপসঙ্কমনেন পযিৰুপাসনেনা’’তি. ‘‘অপি নু খো, মহাৰাজ, তিকিচ্ছকো অভিসন্নে কাযে কুপিতে দোসে সিনেহনীযানি ভেসজ্জানি দেতী’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, তিণ্হানি লেখনীযানি ভেসজ্জানি দেতী’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, তথাগতো সব্বকিলেসব্যাধিৱূপসমায অনুসিট্ঠিং দেতি, ফৰুসাপি, মহাৰাজ, তথাগতস্স ৱাচা সত্তে সিনেহযতি, মুদুকে কৰোতি. যথা, মহাৰাজ, উণ্হম্পি উদকং যং কিঞ্চি সিনেহনীযং সিনেহযতি, মুদুকং কৰোতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ফৰুসাপি তথাগতস্স ৱাচা অত্থৱতী হোতি কৰুণাসহগতা. যথা, মহাৰাজ, পিতুৱচনং পুত্তানং অত্থৱন্তং হোতি কৰুণাসহগতং, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ফৰুসাপি তথাগতস্স ৱাচা অত্থৱতী হোতি কৰুণাসহগতা. ফৰুসাপি, মহাৰাজ, তথাগতস্স ৱাচা সত্তানং কিলেসপ্পহানা [কিলেসপ্পহানায (সী.)] হোতি. যথা, মহাৰাজ, দুগ্গন্ধম্পি গোমুত্তং পীতং ৱিৰসম্পি অগদং খাযিতং সত্তানং ব্যাধিং হনতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ফৰুসাপি তথাগতস্স ৱাচা অত্থৱতী কৰুণাসহগতা. যথা, মহাৰাজ, মহন্তোপি তূলপুঞ্জো [তূলপিচু (সী. স্যা.)] পৰস্স কাযে নিপতিত্ৱা ৰুজং ন কৰোতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ফৰুসাপি তথাগতস্স ৱাচা ন কস্সচি দুক্খং উপ্পাদেতী’’তি. ‘‘সুৱিনিচ্ছিতো, ভন্তে নাগসেন, পঞ্হো বহূহি কাৰণেহি, সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৱমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.

ফৰুসৱাচাভাৱপঞ্হো চতুত্থো.

৫. ৰুক্খঅচেতনাভাৱপঞ্হো

৫. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং তথাগতেন –

‘‘‘অচেতনং ব্ৰাহ্মণ অস্সুণন্তং, জানো অজানন্তমিমং পলাসং;

আৰদ্ধৱীৰিযো ধুৱং অপ্পমত্তো, সুখসেয্যং পুচ্ছসি কিস্স হেতূ’তি [জা. ১.৪.২৫].

পুন চ ভণিতং –

‘‘‘ইতি ফন্দনৰুক্খোপি, তাৱদে অজ্ঝভাসথ;

ময্হম্পি ৱচনং অত্থি, ভাৰদ্ৱাজ সুণোহি মে’তি [জা. ১.১৩.২০].

‘‘যদি, ভন্তে নাগসেন, ৰুক্খো অচেতনো, তেন হি ফন্দনেন ৰুক্খেন ভাৰদ্ৱাজেন সহ সল্লপিতন্তি যং ৱচনং, তং মিচ্ছা. যদি ফন্দনেন ৰুক্খেন ভাৰদ্ৱাজেন সদ্ধিং সল্লপিতং, তেন হি ৰুক্খো অচেতনোতি তম্পি ৱচনং মিচ্ছা. অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো তৱানুপ্পতো, সো তযা নিব্বাহিতব্বো’’তি.

‘‘ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা ‘ৰুক্খো অচেতনো’তি, ফন্দনেন চ ৰুক্খেন ভাৰদ্ৱাজেন সদ্ধিং সল্লপিতং, তঞ্চ পন ৱচনং লোকসমঞ্ঞায ভণিতং. নত্থি, মহাৰাজ, অচেতনস্স ৰুক্খস্স সল্লাপো নাম, অপি চ, মহাৰাজ, তস্মিং ৰুক্খে অধিৱত্থায দেৱতাযেতং অধিৱচনং ৰুক্খোতি, ৰুক্খো সল্লপতীতি চেসা লোকপণ্ণত্তি, যথা, মহাৰাজ, সকটং ধঞ্ঞস্স পৰিপূৰিতং ধঞ্ঞসকটন্তি জনো ৱোহৰতি, ন চ তং ধঞ্ঞমযং সকটং, ৰুক্খমযং সকটং, তস্মিং সকটে ধঞ্ঞস্স পন আকিৰিতত্তা ধঞ্ঞসকটন্তি জনো ৱোহৰতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ন ৰুক্খো সল্লপতি, ৰুক্খো অচেতনো, যা পন তস্মিং ৰুক্খে অধিৱত্থা দেৱতা, তস্সা যেৱ তং অধিৱচনং ৰুক্খোতি, ৰুক্খো সল্লপতীতি চেসা লোকপণ্ণত্তি.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, দধিং মন্থযমানো তক্কং মন্থেমীতি ৱোহৰতি, ন তং তক্কং, যং সো মন্থেতি, দধিং যেৱ সো মন্থেন্তো তক্কং মন্থেমীতি ৱোহৰতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ন ৰুক্খো সল্লপতি, ৰুক্খো অচেতনো. যা পন তস্মিং ৰুক্খে অধিৱত্থা দেৱতা, তস্সাযেৱ তং অধিৱচনং ৰুক্খোতি, ৰুক্খো সল্লপতীতি চেসা লোকপণ্ণত্তি.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, অসন্তং সাধেতুকামো সন্তং সাধেমীতি ৱোহৰতি, অসিদ্ধং সিদ্ধন্তি ৱোহৰতি, এৱমেসা লোকসমঞ্ঞা, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ন ৰুক্খো সল্লপতি, ৰুক্খো অচেতনো. যা পন তস্মিং ৰুক্খে অধিৱত্থা দেৱতা, তস্সাযেৱ তং অধিৱচনং ৰুক্খোতি, ৰুক্খো সল্লপতীতি চেসা লোকপণ্ণত্তি, যায, মহাৰাজ, লোকসমঞ্ঞায জনো ৱোহৰতি, তথাগতোপি তাযেৱ লোকসমঞ্ঞায সত্তানং ধম্মং দেসেতী’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৱমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.

ৰুক্খঅচেতনাভাৱপঞ্হো পঞ্চমো.

৬. পিণ্ডপাতমহপ্ফলপঞ্হো

৬. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং ধম্মসঙ্গীতিকাৰকেহি থেৰেহি –

‘‘‘চুন্দস্স ভত্তং ভুঞ্জিত্ৱা, কম্মাৰস্সাতি মে সুতং;

আবাধং সম্ফুসী ধীৰো, পবাড়্হং মাৰণন্তিক’ন্তি [দী. নি. ২.১৯০].

‘‘পুন চ ভগৱতা ভণিতং ‘দ্ৱেমে, আনন্দ, পিণ্ডপাতা সমসমফলা সমৱিপাকা অতিৱিয অঞ্ঞেহি পিণ্ডপাতেহি মহপ্ফলতৰা চ মহানিসংসতৰা চ. কতমে দ্ৱে? যঞ্চ পিণ্ডপাতং পৰিভুঞ্জিত্ৱা তথাগতো অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝি, যঞ্চ পিণ্ডপাতং পৰিভুঞ্জিত্ৱা তথাগতো অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পৰিনিব্বাযতি. ইমে দ্ৱে পিণ্ডপাতা সমসমফলা সমৱিপাকা, অতিৱিয অঞ্ঞেহি পিণ্ডপাতেহি মহপ্ফলতৰা চ মহানিসংসতৰা চা’তি. যদি, ভন্তে নাগসেন, ভগৱতো চুন্দস্স ভত্তং ভুত্তাৱিস্স [ভুঞ্জিত্ৱা (সী.)] খৰো আবাধো উপ্পন্নো, পবাড়্হা চ ৱেদনা পৱত্তা মাৰণন্তিকা, তেন হি ‘দ্ৱেমে, আনন্দ, পিণ্ডপাতা সমসমফলা সমৱিপাকা অতিৱিয অঞ্ঞেহি পিণ্ডপাতেহি মহপ্ফলতৰা চ মহানিসংসতৰা চা’তি যং ৱচনং, তং মিচ্ছা. যদি দ্ৱেমে পিণ্ডপাতা সমসমফলা সমৱিপাকা অতিৱিয অঞ্ঞেহি পিণ্ডপাতেহি মহপ্ফলতৰা চ মহানিসংসতৰা চ, তেন হি ভগৱতো চুন্দস্স ভত্তং ভুত্তাৱিস্স [ভুঞ্জিত্ৱা (সী.)] খৰো আবাধো উপ্পন্নো, পবাড়্হা চ ৱেদনা পৱত্তা মাৰণন্তিকাতি তম্পি ৱচনং মিচ্ছা. কিংনু খো, ভন্তে নাগসেন, সো পিণ্ডপাতো ৱিসগততায মহপ্ফলো, ৰোগুপ্পাদকতায মহপ্ফলো, আযুৱিনাসকতায মহপ্ফলো, ভগৱতো জীৱিতহৰণতায মহপ্ফলো? তত্থ মে কাৰণং ব্ৰূহি পৰৱাদানং নিগ্গহায, এত্থাযং জনো সম্মূড়্হো লোভৱসেন অতিবহুং খাযিতেন লোহিতপক্খন্দিকা উপ্পন্নাতি. অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো তৱানুপ্পত্তো, সো তযা নিব্বাহিতব্বো’’তি.

‘‘ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ধম্মসঙ্গীতিকাৰকেহি থেৰেহি –

‘‘‘চুন্দস্স ভত্তং ভুঞ্জিত্ৱা, কম্মাৰস্সাতি মে সুতং;

আবাধং সম্ফুসী ধীৰো, পবাড়্হং মাৰণন্তিক’ন্তি.

‘‘ভগৱতা চ ভণিতং ‘দ্ৱেমে, আনন্দ, পিণ্ডপাতা সমসমফলা সমৱিপাকা অতিৱিয অঞ্ঞেহি পিণ্ডপাতেহি মহপ্ফলতৰা চ মহানিসংসতৰা চ. কতমে দ্ৱে? যঞ্চ পিণ্ডপাতং পৰিভুঞ্জিত্ৱা তথাগতো অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝি, যঞ্চ পিণ্ডপাতং পৰিভুঞ্জিত্ৱা তথাগতো অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পৰিনিব্বাযতি [পৰিনিব্বাযি (সী.)], ইমে দ্ৱে পিণ্ডপাতা সমসমফলা সমৱিপাকা, অতিৱিয অঞ্ঞেহি পিণ্ডপাতেহি মহপ্ফলতৰা চ মহানিসংসতৰা চা’তি.

‘‘সো পন পিণ্ডপাতো বহুগুণো অনেকানিসংসো. দেৱতা, মহাৰাজ, হট্ঠা পসন্নমানসা ‘অযং ভগৱতো পচ্ছিমো পিণ্ডপাতো’তি দিব্বং ওজং সূকৰমদ্দৱে আকিৰিংসু. তঞ্চ পন সম্মাপাকং লহুপাকং [বহুপাকং (সী.)] মনুঞ্ঞং বহুৰসং জট্ঠৰগ্গিতেজস্স হিতং. ন, মহাৰাজ, ততোনিদানং ভগৱতো কোচি অনুপ্পন্নো ৰোগো উপ্পন্নো, অপি চ, মহাৰাজ, ভগৱতো পকতিদুব্বলে সৰীৰে খীণে আযুসঙ্খাৰে উপ্পন্নো ৰোগো ভিয্যো অভিৱড্ঢি.

‘‘যথা, মহাৰাজ, পকতিযা জলমানো অগ্গি অঞ্ঞস্মিং উপাদানে দিন্নে ভিয্যো পজ্জলতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ভগৱতো পকতিদুব্বলে সৰীৰে খীণে আযুসঙ্খাৰে উপ্পন্নো ৰোগো ভিয্যো অভিৱড্ঢি.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, সোতো পকতিযা সন্দমানো অভিৱুট্ঠে মহামেঘে ভিয্যো মহোঘো উদকৱাহকো হোতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ভগৱতো পকতিদুব্বলে সৰীৰে খীণে আযুসঙ্খাৰে উপ্পন্নো ৰোগো ভিয্যো অভিৱড্ঢি.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, পকতিযা অভিসন্নধাতু কুচ্ছি অঞ্ঞস্মিং অজ্ঝোহৰিতে ভিয্যো আযমেয্য [আমযেয্য (সী.)], এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ভগৱতো পকতিদুব্বলে সৰীৰে খীণে আযুসঙ্খাৰে উপ্পন্নো ৰোগো ভিয্যো অভিৱড্ঢি, নত্থি, মহাৰাজ, তস্মিং পিণ্ডপাতে দোসো, ন চ তস্স সক্কা দোসং আৰোপেতু’’ন্তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, কেন কাৰণেন তে দ্ৱে পিণ্ডপাতা সমসমফলা সমৱিপাকা অতিৱিয অঞ্ঞেহি পিণ্ডপাতেহি মহপ্ফলতৰা চ মহানিসংসতৰা চা’’তি? ‘‘ধম্মানুমজ্জনসমাপত্তিৱসেন, মহাৰাজ, তে দ্ৱে পিণ্ডপাতা সমসমফলা সমৱিপাকা অতিৱিয অঞ্ঞেহি পিণ্ডপাতেহি মহপ্ফলতৰা চ মহানিসংসতৰা চা’’তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, কতমেসং ধম্মানং অনুমজ্জনসমাপত্তিৱসেন তে দ্ৱে পিণ্ডপাতা সমসমফলা সমৱিপাকা অতিৱিয অঞ্ঞেহি পিণ্ডপাতেহি মহপ্ফলতৰা চ মহানিসংসতৰা চা’’তি? ‘‘নৱন্নং, মহাৰাজ, অনুপুব্বৱিহাৰসমাপত্তীনং অনুলোমপ্পটিলোমসমাপজ্জনৱসেন তে দ্ৱে পিণ্ডপাতা সমসমফলা সমৱিপাকা অতিৱিয অঞ্ঞেহি পিণ্ডপাতেহি মহপ্ফলতৰা চ মহানিসংসতৰা চা’’তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, দ্ৱীসু যেৱ দিৱসেসু অধিমত্তং তথাগতো নৱানুপুব্বৱিহাৰসমাপত্তিযো অনুলোমপ্পটিলোমং সমাপজ্জী’’তি? ‘‘আম, মহাৰাজা’’তি. ‘‘অচ্ছৰিযং, ভন্তে নাগসেন, অব্ভুতং ভন্তে নাগসেন. যং ইমস্মিং বুদ্ধক্খেত্তে অসদিসং পৰমদানং, তম্পি ইমেহি দ্ৱীহি পিণ্ডপাতেহি অগণিতং. অচ্ছৰিযং, ভন্তে নাগসেন, অব্ভুতং, ভন্তে নাগসেন. যাৱ মহন্তা নৱানুপুব্বৱিহাৰসমাপত্তিযো, যত্ৰ হি নাম নৱানুপুব্বৱিহাৰসমাপত্তিৱসেন দানং মহপ্ফলতৰং হোতি মহানিসংসতৰঞ্চ. সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৱমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.

পিণ্ডপাতমহপ্ফলপঞ্হো ছট্ঠো.

৭. বুদ্ধপূজনপঞ্হো

৭. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং তথাগতেন ‘অব্যাৱটা তুম্হে, আনন্দ, হোথ তথাগতস্স সৰীৰপূজাযা’তি. পুন চ ভণিতং –

‘‘‘পূজেথ নং পূজনিযস্স ধাতুং;

এৱং কিৰ সগ্গমিতো গমিস্সথা’তি.

‘‘যদি, ভন্তে নাগসেন, তথাগতেন ভণিতং ‘অব্যাৱটা তুম্হে, আনন্দ, হোথ তথাগতস্স সৰীৰপূজাযা’তি, তেন হি ‘পূজেথ নং পূজনিযস্স ধাতুং, এৱং কৰা সগ্গমিতো গমিস্সথা’তি যং ৱচনং, তং মিচ্ছা. যদি তথাগতেন ভণিতং ‘পূজেথ নং পূজনিযস্স ধাতুং, এৱং কৰা সগ্গমিতো গমিস্সথা’তি, তেন হি ‘অব্যাৱটা তুম্হে আনন্দ, হোথ তথাগতস্স সৰীৰপূজাযা’তি তম্পি ৱচনং মিচ্ছা. অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো তৱানুপ্পত্তো, সো তযা নিব্বাহিতব্বো’’তি.

‘‘ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা ‘অব্যাৱটা তুম্হে, আনন্দ, হোথ তথাগতস্স সৰীৰপূজাযা’তি, পুন চ ভণিতং ‘পূজেথ নং পূজনিযস্স ধাতুং, এৱং কৰা সগ্গমিতো গমিস্সথা’তি, তঞ্চ পন ন সব্বেসং জিনপুত্তানং যেৱ আৰব্ভ ভণিতং ‘অব্যাৱটা তুম্হে, আনন্দ, হোথ তথাগতস্স সৰীৰপূজাযা’তি. অকম্মং হেতং, মহাৰাজ, জিনপুত্তানং যদিদং পূজা, সম্মসনং সঙ্খাৰানং, যোনিসো মনসিকাৰো, সতিপট্ঠানানুপস্সনা, আৰম্মণসাৰগ্গাহো, কিলেসযুদ্ধং, সদত্থমনুযুঞ্জনা, এতং জিনপুত্তানং কৰণীযং, অৱসেসানং দেৱমনুস্সানং পূজা কৰণীযা.

‘‘যথা, মহাৰাজ, মহিযা ৰাজপুত্তানং হত্থিঅস্সৰথধনুথৰুলেখমুদ্দাসিক্খাখগ্গমন্তসুতি- সম্মুতিযুদ্ধযুজ্ঝাপনকিৰিযা কৰণীযা, অৱসেসানং পুথুৱেস্সসুদ্দানং কসি ৱণিজ্জা গোৰক্খা কৰণীযা, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, অকম্মং হেতং জিনপুত্তানং যদিদং পূজা, সম্মসনং সঙ্খাৰানং, যোনিসো মনসিকাৰো, সতিপট্ঠানানুপস্সনা, আৰম্মণসাৰগ্গাহো, কিলেসযুদ্ধং, সদত্থমনুযুঞ্জনা, এতং জিনপুত্তানং কৰণীযং, অৱসেসানং দেৱমনুস্সানং পূজা কৰণীযা.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, ব্ৰাহ্মণমাণৱকানং ইৰুৱেদং যজুৱেদং সামৱেদং অথব্বণৱেদং লক্খণং ইতিহাসং পুৰাণং নিঘণ্ডু কেটুভং অক্খৰপ্পভেদং পদং ৱেয্যাকৰণং ভাসমগ্গং উপ্পাতং সুপিনং নিমিত্তং ছড়ঙ্গং চন্দগ্গাহং সূৰিযগ্গাহং সুক্কৰাহুচৰিতং উড়ুগ্গহযুদ্ধং [ওড়ুগ্গহযুদ্ধং (ক.)] দেৱদুন্দুভিস্সৰং ওক্কন্তি উক্কাপাতং ভূমিকম্মং [ভূমিকম্পং (সী. পী.)] দিসাদাহং ভুম্মন্তলিক্খং জোতিসং লোকাযতিকং সাচক্কং মিগচক্কং অন্তৰচক্কং মিস্সকুপ্পাদং সকুণৰুতৰৱিতং [সকুণৰুতং (সী.)] সিক্খা কৰণীযা, অৱসেসানং পুথুৱেস্সসুদ্দানং কসি ৱণিজ্জা গোৰক্খা কৰণীযা, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, অকম্মং হেতং জিনপুত্তানং যদিদং পূজা, সম্মসনং সঙ্খাৰানং, যোনিসো মনসিকাৰো, সতিপট্ঠানানুপস্সনা, আৰম্মণসাৰগ্গাহো, কিলেসযুদ্ধং, সদত্থমনুযুঞ্জনা, এতং জিনপুত্তানং কৰণীযং, অৱসেসানং দেৱমনুস্সানং পূজা কৰণীযা, তস্মা, মহাৰাজ, তথাগতো ‘মা ইমে অকম্মে যুঞ্জন্তু, কম্মে ইমে যুঞ্জন্তূ’তি আহ ‘অব্যাৱটা তুম্হে, আনন্দ, হোথ তথাগতস্স সৰীৰপূজাযা’তি. যদেতং, মহাৰাজ, তথাগতো ন ভণেয্য, পত্তচীৱৰম্পি অত্তনো পৰিযাদাপেত্ৱা ভিক্খূ বুদ্ধপূজং যেৱ কৰেয্যু’’ন্তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৱমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.

বুদ্ধপূজনপঞ্হো সত্তমো.

৮. পাদসকলিকাহতপঞ্হো

৮. ‘‘ভন্তে নাগসেন, তুম্হে ভণথ ‘ভগৱতো গচ্ছন্তস্স অযং অচেতনা মহাপথৱী নিন্নং উন্নমতি, উন্নতং ওনমতী’তি, পুন চ ভণথ ‘ভগৱতো পাদো সকলিকায খতো’তি. যা সা সকলিকা ভগৱতো পাদে পতিতা, কিস্স পন সা সকলিকা ভগৱতো পাদা ন নিৱত্তা. যদি, ভন্তে নাগসেন, ভগৱতো গচ্ছন্তস্স অযং অচেতনা মহাপথৱী নিন্নং উন্নমতি, উন্নতং ওনমতি, তেন হি ‘ভগৱতো পাদো সকলিকায খতো’তি যং ৱচনং, তং মিচ্ছা. যদি ভগৱতো পাদো সকলিকায খতো, তেন হি ‘ভগৱতো গচ্ছন্তস্স অযং অচেতনা মহাপথৱী নিন্নং উন্নমতি উন্নতং ওনমতী’তি তম্পি ৱচনং মিচ্ছা. অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো তৱানুপ্পত্তো, সো তযা নিব্বাহিতব্বো’’তি.

‘‘সচ্চং, মহাৰাজ, অত্থেতং ভগৱতো গচ্ছন্তস্স অযং অচেতনা মহাপথৱী নিন্নং উন্নমতি উন্নতং ওনমতি, ভগৱতো চ পাদো সকলিকায খতো, ন চ পন সা সকলিকা অত্তনো ধম্মতায পতিতা, দেৱদত্তস্স উপক্কমেন পতিতা. দেৱদত্তো, মহাৰাজ, বহূনি জাতিসতসহস্সানি ভগৱতি আঘাতং বন্ধি, সো তেন আঘাতেন ‘মহন্তং কূটাগাৰপ্পমাণং পাসাণং ভগৱতো উপৰি পাতেস্সামী’তি মুঞ্চি. অথ দ্ৱে সেলা পথৱিতো উট্ঠহিত্ৱা তং পাসাণং সম্পটিচ্ছিংসু, অথ নেসং সম্পহাৰেন পাসাণতো পপটিকা ভিজ্জিত্ৱা যেন ৱা তেন ৱা পতন্তী ভগৱতো পাদে পতিতা’’তি.

‘‘যথা চ, ভন্তে নাগসেন, দ্ৱে সেলা পাসাণং সম্পটিচ্ছিংসু, তথেৱ পপটিকাপি সম্পটিচ্ছিতব্বা’’তি? ‘‘সম্পটিচ্ছিতম্পি, মহাৰাজ, ইধেকচ্চং পগ্ঘৰতি পসৱতি ন ঠানমুপগচ্ছতি, যথা, মহাৰাজ, উদকং পাণিনা গহিতং অঙ্গুলন্তৰিকাহি পগ্ঘৰতি পসৱতি ন ঠানমুপগচ্ছতি, খীৰং তক্কং মধুং সপ্পি তেসং মচ্ছৰসং মংসৰসং পাণিনা গহিতং অঙ্গুলন্তৰিকাহি পগ্ঘৰতি পসৱতি ন ঠানমুপগচ্ছতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, সম্পটিচ্ছনত্থং উপগতানং দ্ৱিন্নং সেলানং সম্পহাৰেন পাসাণতো পপটিকা ভিজ্জিত্ৱা যেন ৱা তেন ৱা পতন্তী ভগৱতো পাদে পতিতা.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, সণ্হসুখুমঅণুৰজসমং পুড়িনং মুট্ঠিনা গহিতং অঙ্গুলন্তৰিকাহি পগ্ঘৰতি পসৱতি ন ঠানমুপগচ্ছতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, সম্পটিচ্ছনত্থং উপগতানং দ্ৱিন্নং সেলানং সম্পহাৰেন পাসাণতো পপটিকা ভিজ্জিত্ৱা যেন ৱা তেন ৱা পতন্তী ভগৱতো পাদে পতিতা.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, কবড়ো মুখেন গহিতো ইধেকচ্চস্স মুখতো মুচ্চিত্ৱা পগ্ঘৰতি পসৱতি ন ঠানমুপগচ্ছতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, সম্পটিচ্ছনত্থং উপগতানং দ্ৱিন্নং সেলানং সম্পহাৰেন পাসাণতো পপটিকা ভিজ্জিত্ৱা যেন ৱা তেন ৱা পতন্তী ভগৱতো পাদে পতিতা’’তি.

‘‘হোতু, ভন্তে নাগসেন, সেলেহি পাসাণো সম্পটিচ্ছিতো, অথ পপটিকাযপি অপচিতি কাতব্বা যথেৱ মহাপথৱিযা’’তি? ‘‘দ্ৱাদসিমে, মহাৰাজ, অপচিতিং ন কৰোন্তি. কতমে দ্ৱাদস? ৰত্তো ৰাগৱসেন অপচিতিং ন কৰোতি, দুট্ঠো দোসৱসেন, মূড়্হো মোহৱসেন, উন্নতো মানৱসেন, নিগ্গুণো অৱিসেসতায, অতিথদ্ধো অনিসেধনতায, হীনো হীনসভাৱতায, ৱচনকৰো অনিস্সৰতায, পাপো কদৰিযতায, দুক্খাপিতো পটিদুক্খাপনতায, লুদ্ধো লোভাভিভূততায, আযূহিতো অত্থসাধনতায [অত্থসাধনেন (স্যা. পী. ক.)] অপচিতিং ন কৰোতি. ইমে খো মহাৰাজ দ্ৱাদস অপচিতিং ন কৰোন্তি. সা চ পন পপটিকা পাসাণসম্পহাৰেন ভিজ্জিত্ৱা অনিমিত্তকতদিসা যেন ৱা তেন ৱা পতমানা ভগৱতো পাদে পতিতা.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, সণ্হসুখুমঅণুৰজো অনিলবলসমাহতো অনিমিত্তকতদিসো যেন ৱা তেন ৱা অভিকিৰতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, সা পপটিকা পাসাণসম্পহাৰেন ভিজ্জিত্ৱা অনিমিত্তকতদিসা যেন ৱা তেন ৱা পতমানা ভগৱতো পাদে পতিতা. যদি পন, মহাৰাজ, সা পপটিকা পাসাণতো ৱিসুং ন ভৱেয্য, তম্পি তে সেলা পাসাণপপটিকং উপ্পতিত্ৱা গণ্হেয্যুং. এসা পন, মহাৰাজ, পপটিকা ন ভূমট্ঠা ন আকাসট্ঠা, পাসাণসম্পহাৰৱেগেন ভিজ্জিত্ৱা অনিমিত্তকতদিসা যেন ৱা তেন ৱা পতমানা ভগৱতো পাদে পতিতা.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, ৱাতমণ্ডলিকায উক্খিত্তং পুৰাণপণ্ণং অনিমিত্তকতদিসং যেন ৱা তেন ৱা পততি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, এসা পপটিকা পাসাণসম্পহাৰৱেগেন অনিমিত্তকতদিসা যেন ৱা তেন ৱা পতমানা ভগৱতো পাদে পতিতা. অপি চ, মহাৰাজ, অকতঞ্ঞুস্স কদৰিযস্স দেৱদত্তস্স দুক্খানুভৱনায পপটিকা ভগৱতো পাদে পতিতা’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৱমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.

পাদসকলিকাহতপঞ্হো অট্ঠমো.

৯. অগ্গগ্গসমণপঞ্হো

৯. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং ভগৱতা ‘আসৱানং খযা সমণো হোতী’তি. পুন চ ভণিতং –

‘‘‘চতুব্ভি ধম্মেহি সমঙ্গিভূতং, তং ৱে নৰং সমণং আহু লোকে’তি.

তত্ৰিমে চত্তাৰো ধম্মা খন্তি অপ্পাহাৰতা ৰতিৱিপ্পহানং আকিঞ্চঞ্ঞং. সব্বানি পনেতানি অপৰিক্খীণাসৱস্স সকিলেসস্সেৱ হোন্তি. যদি, ভন্তে নাগসেন, আসৱানং খযা সমণো হোতি, তেন হি ‘চতুব্ভি ধম্মেহি সমঙ্গিভূতং, তং ৱে নৰং সমণং আহু লোকে’তি যং ৱচনং, তং মিচ্ছা. যদি চতুব্ভি ধম্মেহি সমঙ্গিভূতো সমণো হোতি, তেন হি ‘আসৱানং খযা সমণো হোতী’তি তম্পি ৱচনং মিচ্ছা, অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো তৱানুপ্পত্তো, সো তযা নিব্বাহিতব্বো’’তি.

‘‘ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা ‘আসৱানং খযা সমণো হোতী’তি. পুন চ ভণিতং ‘চতুব্ভি ধম্মেহি সমঙ্গিভূতং, তং ৱে নৰং সমণং আহু লোকে’তি. তদিদং, মহাৰাজ, ৱচনং তেসং তেসং পুগ্গলানং গুণৱসেন ভণিতং ‘চতুব্ভি ধম্মেহি সমঙ্গিভূতং, তং ৱে নৰং সমণং আহু লোকে’তি, ইদং পন নিৰৱসেসৱচনং ‘আসৱানং খযা সমণো হোতী’তি.

‘‘অপি চ, মহাৰাজ, যে কেচি কিলেসূপসমায পটিপন্না, তে সব্বে উপাদাযুপাদায সমণো খীণাসৱো অগ্গমক্খাযতি. যথা, মহাৰাজ, যানি কানিচি জলজথলজপুপ্ফানি, ৱস্সিকং তেসং অগ্গমক্খাযতি, অৱসেসানি যানি কানিচি ৱিৱিধানি পুপ্ফজাতানি, সব্বানি তানি পুপ্ফানি যেৱ, উপাদাযুপাদায পন ৱস্সিকং যেৱ পুপ্ফং জনস্স পত্থিতং পিহযিতং. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যে কেচি কিলেসূপসমায পটিপন্না, তে সব্বে উপাদাযুপাদায সমণো খীণাসৱো অগ্গমক্খাযতি.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, সব্বধঞ্ঞানং সালি অগ্গমক্খাযতি, যা কাচি অৱসেসা ৱিৱিধা ধঞ্ঞজাতিযো, তা সব্বা উপাদাযুপাদায ভোজনানি সৰীৰযাপনায, সালি যেৱ তেসং অগ্গমক্খাযতি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যে কেচি কিলেসূপসমায পটিপন্না, তে সব্বে উপাদাযুপাদায সমণো খীণাসৱো অগ্গমক্খাযতী’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৱমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.

অগ্গগ্গসমণপঞ্হো নৱমো.

১০. ৱণ্ণভণনপঞ্হো

১০. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং ভগৱতা ‘মমং ৱা, ভিক্খৱে, পৰে ৱণ্ণং ভাসেয্যুং, ধম্মস্স ৱা, সঙ্ঘস্স ৱা ৱণ্ণং ভাসেয্যুং, তত্ৰ তুম্হেহি ন আনন্দো, ন সোমনস্সং, ন চেতসো উপ্পিলাৱিতত্তং কৰণীয’ন্তি পুন চ তথাগতো সেলস্স ব্ৰাহ্মণস্স যথাভুচ্চে ৱণ্ণে ভঞ্ঞমানে আনন্দিতো সুমনো উপ্পিলাৱিতো ভিয্যো উত্তৰিং সকগুণং পকিত্তেসি –

‘‘‘ৰাজাহমস্মি সেলাতি, ধম্মৰাজা অনুত্তৰো;

ধম্মেন চক্কং ৱত্তেমি, চক্কং অপ্পটিৱত্তিয’ন্তি [ম. নি. ২.৩৯৯].

‘‘যদি, ভন্তে নাগসেন, ভগৱতা ভণিতং ‘মমং ৱা, ভিক্খৱে, পৰে ৱণ্ণং ভাসেয্যুং, ধম্মস্স ৱা সঙ্ঘস্স ৱা ৱণ্ণং ভাসেয্যুং, তত্ৰ তুম্হেহি ন আনন্দো, ন সোমনস্সং, ন চেতসো উপ্পিলাৱিতত্তং কৰণীয’ন্তি, তেন হি সেলস্স ব্ৰাহ্মণস্স যথাভুচ্চে ৱণ্ণে ভঞ্ঞমানে আনন্দিতো সুমনো উপ্পিলাৱিতো ভিয্যো উত্তৰিং সকগুণং পকিত্তেসীতি যং ৱচনং, তং মিচ্ছা. যদি সেলস্স ব্ৰাহ্মণস্স যথাভুচ্চে ৱণ্ণে ভঞ্ঞমানে আনন্দিতো সুমনো উপ্পিলাৱিতো ভিয্যো উত্তৰিং সকগুণং পকিত্তেসি, তেন হি ‘মমং ৱা, ভিক্খৱে, পৰে ৱণ্ণং ভাসেয্যুং, ধম্মস্স ৱা সঙ্ঘস্স ৱা ৱণ্ণং ভাসেয্যুং, তত্ৰ তুম্হেহি ন আনন্দো, ন সোমনস্সং, ন চেতসো উপ্পিলাৱিতত্তং কৰণীয’ন্তি তম্পি ৱচনং মিচ্ছা. অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো তৱানুপ্পত্তো, সো তযা নিব্বাহিতব্বো’’তি.

‘‘ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা ‘মমং ৱা, ভিক্খৱে, পৰে ৱণ্ণং ভাসেয্যুং, ধম্মস্স ৱা সঙ্ঘস্স ৱা ৱণ্ণং ভাসেয্যুং, তত্ৰ তুম্হেহি ন আনন্দো, ন সোমনস্সং, ন চেতসো উপ্পিলাৱিতত্তং কৰণীয’ন্তি. সেলস্স চ ব্ৰাহ্মণস্স যথাভুচ্চে ৱণ্ণে ভঞ্ঞমানে ভিয্যো উত্তৰিং সকগুণং পকিত্তিতং –

‘‘‘ৰাজাহমস্মি সেলাতি, ধম্মৰাজা অনুত্তৰো;

ধম্মেন চক্কং ৱত্তেমি, চক্কং অপ্পটিৱত্তিয’ন্তি.

‘‘পঠমং, মহাৰাজ, ভগৱতা ধম্মস্স সভাৱসৰসলক্খণং সভাৱং অৱিতথং ভূতং তচ্ছং তথত্থং পৰিদীপযমানেন ভণিতং ‘মমং ৱা ভিক্খৱে, পৰে ৱণ্ণং ভাসেয্যুং, ধম্মস্স ৱা সঙ্ঘস্স ৱা ৱণ্ণং ভাসেয্যুং, তত্ৰ তুম্হেহি ন আনন্দো, ন সোমনস্সং, ন চেতসো উপ্পিলাৱিতত্তং কৰণীয’ন্তি. যং পন ভগৱতা সেলস্স ব্ৰাহ্মণস্স যথাভুচ্চে ৱণ্ণে ভঞ্ঞমানে ভিয্যো উত্তৰিং সকগুণং পকিত্তিতং ‘ৰাজাহমস্মি সেলাতি, ধম্মৰাজা অনুত্তৰো’তি তং ন লাভহেতু, ন যসহেতু, ন অত্তহেতু, ন পক্খহেতু, ন অন্তেৱাসিকম্যতায, অথ খো অনুকম্পায কাৰুঞ্ঞেন হিতৱসেন এৱং ইমস্স ধম্মাভিসমযো ভৱিস্সতি তিণ্ণঞ্চ মাণৱকসতানন্তি, এৱং ভিয্যো উত্তৰিং সকগুণং ভণিতং ‘ৰাজাহমস্মি সেলাতি, ধম্মৰাজা অনুত্তৰো’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৱমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.

ৱণ্ণভণনপঞ্হো দসমো.

১১. অহিংসানিগ্গহপঞ্হো

১১. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং ভগৱতা ‘অহিংসযং পৰং লোকে, পিযো হোহিসি মামকো’তি. পুন চ ভণিতং ‘নিগ্গণ্হে নিগ্গহাৰহং, পগ্গণ্হে পগ্গহাৰহ’ন্তি. নিগ্গহো নাম, ভন্তে নাগসেন, হত্থচ্ছেদো পাদচ্ছেদো ৱধো বন্ধনং কাৰণা মাৰণং সন্ততিৱিকোপনং, ন এতং ৱচনং ভগৱতো যুত্তং, ন চ ভগৱা অৰহতি এতং ৱচনং ৱত্তুং. যদি, ভন্তে নাগসেন, ভগৱতা ভণিতং ‘অহিংসযং পৰং লোকে, পিযো হোহিসি মামকো’’তি, তেন হি ‘‘নিগ্গণ্হে নিগ্গহাৰহং, পগ্গণ্হে পগ্গহাৰহ’’ন্তি যং ৱচনং, তং মিচ্ছা. যদি তথাগতেন ভণিতং ‘‘নিগ্গণ্হে নিগ্গহাৰহং, পগ্গণ্হে পগ্গহাৰহ’’ন্তি, তেন হি ‘‘অহিংসযং পৰং লোকে, পিযো হোহিসি মামকো’’তি তম্পি ৱচনং মিচ্ছা. অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো তৱানুপ্পত্তো, সো তযা নিব্বাহিতব্বো’’তি.

‘‘ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা ‘অহিংসযং পৰং লোকে, পিযো হোহিসি মামকো’তি, ভণিতঞ্চ ‘নিগ্গণ্হে নিগ্গহাৰহং, পগ্গণ্হে পগ্গহাৰহ’ন্তি. ‘অহিংসযং পৰং লোকে, পিযো হোহিসি মামকো’তি সব্বেসং, মহাৰাজ, তথাগতানং অনুমতং এতং, এসা অনুসিট্ঠি, এসা ধম্মদেসনা, ধম্মো হি, মহাৰাজ, অহিংসালক্খণো, সভাৱৱচনং এতং. যং পন, মহাৰাজ, তথাগতো আহ ‘নিগ্গণ্হে নিগ্গহাৰহং, পগ্গণ্হে পগ্গহাৰহ’ন্তি, ভাসা এসা, উদ্ধতং, মহাৰাজ, চিত্তং নিগ্গহেতব্বং, লীনং চিত্তং পগ্গহেতব্বং. অকুসলং চিত্তং নিগ্গহেতব্বং, কুসলং চিত্তং পগ্গহেতব্বং. অযোনিসো মনসিকাৰো নিগ্গহেতব্বো, যোনিসো মনসিকাৰো পগ্গহেতব্বো. মিচ্ছাপটিপন্নো নিগ্গহেতব্বো, সম্মাপটিপন্নো পগ্গহেতব্বো. অনৰিযো নিগ্গহেতব্বো অৰিযো পগ্গহেতব্বো. চোৰো নিগ্গহেতব্বো, অচোৰো পগ্গহেতব্বো’’তি.

‘‘হোতু, ভন্তে নাগসেন, ইদানি ত্ৱং পচ্চাগতোসি মম ৱিসযং, যমহং পুচ্ছামি, সো মে অত্থো উপগতো. চোৰো পন, ভন্তে নাগসেন, নিগ্গণ্হন্তেন কথং নিগ্গহেতব্বো’’তি? ‘‘চোৰো, মহাৰাজ, নিগ্গণ্হন্তেন এৱং নিগ্গহেতব্বো, পৰিভাসনীযো পৰিভাসিতব্বো, দণ্ডনীযো দণ্ডেতব্বো, পব্বাজনীযো পব্বাজেতব্বো, বন্ধনীযো বন্ধিতব্বো, ঘাতনীযো ঘাতেতব্বো’’তি. ‘‘যং পন, ভন্তে নাগসেন, চোৰানং ঘাতনং, তং তথাগতানং অনুমত’’ন্তি? ‘‘ন হি, মহাৰাজা’’তি. ‘‘কিস্স পন চোৰো অনুসাসনীযো অনুমতো তথাগতান’’ন্তি? ‘‘যো সো, মহাৰাজ, ঘাতীযতি, ন সো তথাগতানং অনুমতিযা ঘাতীযতি, সযংকতেন সো ঘাতীযতি, অপি চ ধম্মানুসিট্ঠিযা অনুসাসীযতি, সক্কা পন, মহাৰাজ, তযা পুৰিসং অকাৰকং অনপৰাধং ৱীথিযং চৰন্তং গহেত্ৱা ঘাতযিতু’’ন্তি? ‘‘ন সক্কা, ভন্তে’’তি. ‘‘কেন কাৰণেন, মহাৰাজা’’তি? ‘‘অকাৰকত্তা, ভন্তে’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ন চোৰো তথাগতানং অনুমতিযা হঞ্ঞতি, সযংকতেন সো হঞ্ঞতি, কিং পনেত্থ অনুসাসকো কিঞ্চি দোসং আপজ্জতী’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘তেন হি, মহাৰাজ, তথাগতানং অনুসিট্ঠি সম্মানুসিট্ঠি হোতী’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৱমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.

অহিংসানিগ্গহপঞ্হো একাদসমো.

১২. ভিক্খুপণামিতপঞ্হো

১২. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং ভগৱতা ‘অক্কোধনো ৱিগতখিলোহমস্মী’তি, পুন চ তথাগতো থেৰে সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানে সপৰিসে পণামেসি, কিং নু খো, ভন্তে নাগসেন, তথাগতো কুপিতো পৰিসং পণামেসি, উদাহু তুট্ঠো পণামেসি, এতং তাৱ জানাহি ইমং নামাতি? যদি, ভন্তে নাগসেন, কুপিতো পৰিসং পণামেসি, তেন হি তথাগতস্স কোধো অপ্পটিৱত্তিতো, যদি তুট্ঠো পণামেসি, তেন হি অৱত্থুস্মিং অজানন্তেন পণামিতা. অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো তৱানুপ্পত্তো, সো তযা নিব্বাহিতব্বো’’তি.

‘‘ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা ‘অক্কোধনো ৱিগতখিলোহমস্মী’তি, পণামিতা চ থেৰা সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানা সপৰিসা, তঞ্চ পন ন কোপেন, ইধ, মহাৰাজ, কোচিদেৱ পুৰিসো মহাপথৱিযা মূলে ৱা খাণুকে ৱা পাসাণে ৱা কঠলে ৱা ৱিসমে ৱা ভূমিভাগে খলিত্ৱা পততি, অপি নু খো, মহাৰাজ, মহাপথৱী কুপিতা তং পাতেতী’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, নত্থি মহাপথৱিযা কোপো ৱা পসাদো ৱা, অনুনযপ্পটিঘৱিপ্পমুত্তা মহাপথৱী, সযমেৱ সো অলসো খলিত্ৱা পতিতোতি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, নত্থি তথাগতানং কোপো ৱা পসাদো ৱা, অনুনযপ্পটিঘৱিপ্পমুত্তা তথাগতা অৰহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা, অথ খো সযং কতেনেৱ তে অত্তনো অপৰাধেন পণামিতা.

‘‘ইধ পন, মহাৰাজ, মহাসমুদ্দো ন মতেন কুণপেন সংৱসতি, যং হোতি মহাসমুদ্দে মতং কুণপং, তং খিপ্পমেৱ নিচ্ছুভতি থলং উস্সাৰেতি. অপি নু খো, মহাৰাজ, মহাসমুদ্দো কুপিতো তং কুণপং নিচ্ছুভতী’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, নত্থি মহাসমুদ্দস্স কোপো ৱা পসাদো ৱা, অনুনযপ্পটিঘৱিপ্পমুত্তো মহাসমুদ্দো’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, নত্থি তথাগতানং কোপো ৱা পসাদো ৱা, অনুনযপ্পটিঘৱিপ্পমুত্তা তথাগতা অৰহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা, অথ খো সযং কতেনেৱ তে অত্তনো অপৰাধেন পণামিতা.

‘‘যথা, মহাৰাজ, পথৱিযা খলিতো পতীযতি, এৱং জিনসাসনৱৰে খলিতো পণামীযতি. যথা, মহাৰাজ, সমুদ্দে মতং কুণপং নিচ্ছুভীযতি, এৱং জিনসাসনৱৰে খলিতো পণামীযতি. যং পন তে, মহাৰাজ, তথাগতো পণামেসি, তেসং অত্থকামো হিতকামো সুখকামো ৱিসুদ্ধিকামো ‘এৱং ইমে জাতিজৰাব্যাধিমৰণেহি পৰিমুচ্চিস্সন্তী’তি পণামেসী’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৱমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.

ভিক্খুপণামিতপঞ্হো দ্ৱাদসমো.

পণামিতৱগ্গো ততিযো.

ইমস্মিং ৱগ্গে দ্ৱাদস পঞ্হা.