২. অভেজ্জৱগ্গো

১. খুদ্দানুখুদ্দকপঞ্হো

১. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং ভগৱতা ‘অভিঞ্ঞাযাহং, ভিক্খৱে, ধম্মং দেসেমি নো অনভিঞ্ঞাযা’তি. পুন চ ৱিনযপঞ্ঞত্তিযা এৱং ভণিতং ‘আকঙ্খমানো, আনন্দ, সঙ্ঘো মমচ্চযেন খুদ্দানুখুদ্দকানি সিক্খাপদানি সমূহনতূ’তি. কিং নু খো, ভন্তে নাগসেন, খুদ্দানুখুদ্দকানি সিক্খাপদানি দুপ্পঞ্ঞত্তানি, উদাহু অৱত্থুস্মিং অজানিত্ৱা পঞ্ঞত্তানি, যং ভগৱা অত্তনো অচ্চযেন খুদ্দানুখুদ্দকানি সিক্খাপদানি সমূহনাপেতি? যদি, ভন্তে নাগসেন, ভগৱতা ভণিতং ‘অভিঞ্ঞাযাহং, ভিক্খৱে, ধম্মং দেসেমি নো অনভিঞ্ঞাযা’তি, তেন হি ‘আকঙ্খমানো, আনন্দ, সঙ্ঘো মমচ্চযেন খুদ্দানুখুদ্দকানি সিক্খাপদানি সমূহনতূ’তি যং ৱচনং, তং মিচ্ছা. যদি তথাগতে ৱিনযপঞ্ঞত্তিযা এৱং ভণিতং ‘আকঙ্খমানো, আনন্দ, সঙ্ঘো মমচ্চযেন খুদ্দানুখুদ্দকানি সিক্খাপদানি সমূহনতূ’তি তেন হি ‘অভিঞ্ঞাযাহং, ভিক্খৱে, ধম্মং দেসেমি নো অনভিঞ্ঞাযা’তি তম্পি ৱচনং মিচ্ছা. অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো সুখুমো নিপুণো গম্ভীৰো সুগম্ভীৰো দুন্নিজ্ঝাপযো, সো তৱানুপ্পত্তো, তত্থ তে ঞাণবলৱিপ্ফাৰং দস্সেহী’’তি.

‘‘ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা ‘অভিঞ্ঞাযাহং, ভিক্খৱে, ধম্মং দেসেমি নো অনভিঞ্ঞাযা’তি, ৱিনযপঞ্ঞত্তিযাপি এৱং ভণিতং ‘আকঙ্খমানো, আনন্দ, সঙ্ঘো মমচ্চযেন খুদ্দানুখুদ্দকানি সিক্খাপদানি সমূহনতূ’তি, তং পন, মহাৰাজ, তথাগতো ভিক্খূ ৱীমংসমানো আহ ‘উক্কলেস্সন্তি [উক্কড্ঢিস্সন্তি (সী.), উস্সক্কিস্সন্তি (স্যা.)] নু খো মম সাৱকা মযা ৱিস্সজ্জাপীযমানা মমচ্চযেন খুদ্দানুখুদ্দকানি সিক্খাপদানি, উদাহু আদিযিস্সন্তী’তি.

‘‘যথা, মহাৰাজ, চক্কৱত্তী ৰাজা পুত্তে এৱং ৱদেয্য ‘অযং খো, তাতা, মহাজনপদো সব্বদিসাসু সাগৰপৰিযন্তো, দুক্কৰো, তাতা, তাৱতকেন বলেন ধাৰেতুং, এথ তুম্হে, তাতা, মমচ্চযেন পচ্চন্তে পচ্চন্তে দেসে পজহথা’তি. অপি নু খো তে, মহাৰাজ, কুমাৰা পিতুঅচ্চযেন হত্থগতে জনপদে সব্বে তে পচ্চন্তে পচ্চন্তে দেসে মুঞ্চেয্যু’’ন্তি? ‘‘ন হি ভন্তে, ৰাজতো [ৰাজানো (সী. পী.)], ভন্তে, লুদ্ধতৰা [লদ্ধতৰা (ক.)] কুমাৰা ৰজ্জলোভেন তদুত্তৰিং দিগুণতিগুণং জনপদং পৰিগ্গণ্হেয্যুং [পৰিকড্ঢেয্যুং (সী. পী.)], কিং পন তে হত্থগতং জনপদং মুঞ্চেয্যু’’ন্তি? ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, তথাগতো ভিক্খূ ৱীমংসমানো এৱমাহ ‘আকঙ্খমানো, আনন্দ, সঙ্ঘো মমচ্চযেন খুদ্দানুখুদ্দকানি সিক্খাপদানি সমূহনতূ’তি. দুক্খপৰিমুত্তিযা, মহাৰাজ, বুদ্ধপুত্তা ধম্মলোভেন অঞ্ঞম্পি উত্তৰিং দিযড্ঢসিক্খাপদসতং গোপেয্যুং, কিং পন পকতিপঞ্ঞত্তং সিক্খাপদং মুঞ্চেয্যু’’ন্তি?

‘‘ভন্তে নাগসেন, যং ভগৱা আহ ‘খুদ্দানুখুদ্দকানি সিক্খাপদানী’তি, এত্থাযং জনো সম্মূড়্হো ৱিমতিজাতো অধিকতো সংসযপক্খন্দো. কতমানি তানি খুদ্দকানি সিক্খাপদানি, কতমানি অনুখুদ্দকানি সিক্খাপদানীতি? দুক্কটং, মহাৰাজ, খুদ্দকং সিক্খাপদং, দুব্ভাসিতং অনুখুদ্দকং সিক্খাপদং, ইমানি দ্ৱে খুদ্দানুখুদ্দকানি সিক্খাপদানি, পুব্বকেহিপি, মহাৰাজ, মহাথেৰেহি এত্থ ৱিমতি উপ্পাদিতা, তেহিপি একজ্ঝং ন কতো ধম্মসণ্ঠিতিপৰিযাযে ভগৱতা এসো পঞ্হো উপদিট্ঠোতি. চিৰনিক্খিত্তং, ভন্তে নাগসেন, জিনৰহস্সং অজ্জেতৰহি লোকে ৱিৱটং পাকটং কত’’ন্তি.

খুদ্দানুখুদ্দকপঞ্হো পঠমো.

২. অব্যাকৰণীযপঞ্হো

২. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং ভগৱতা ‘নত্থানন্দ তথাগতস্স ধম্মেসু আচৰিযমুট্ঠী’তি, পুন চ থেৰেন মালুক্যপুত্তেন [মালুঙ্ক্যপুত্তেন (সী. স্যা. পী.) সং. নি. ৪.৯৫; অ. নি. ১.৪.২৫৭ পস্সিতব্বং] পঞ্হং পুট্ঠো ন ব্যাকাসি. এসো খো, ভন্তে নাগসেন, পঞ্হো দ্ৱযন্তো [দ্ৱযতো (সী.)] একন্তনিস্সিতো ভৱিস্সতি অজাননেন ৱা গুয্হকৰণেন ৱা. যদি, ভন্তে নাগসেন, ভগৱতা ভণিতং ‘নত্থানন্দ তথাগতস্স ধম্মেসু আচৰিযমুট্ঠী’তি, তেন হি থেৰস্স মালুক্যপুত্তস্স অজানন্তেন ন ব্যাকতং. যদি জানন্তেন ন ব্যাকতং, তেন হি অত্থি তথাগতস্স ধম্মেসু আচৰিযমুট্ঠি. অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো তৱানুপ্পত্তো, সো তযা নিব্বাহিতব্বো’’তি.

‘‘ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা ‘নত্থানন্দ তথাগতস্স ধম্মেসু আচৰিযমুট্ঠী’তি, অব্যাকতো চ থেৰেন মালুক্যপুত্তেন পুচ্ছিতো পঞ্হো, তঞ্চ পন ন অজানন্তেন ন গুয্হকৰণেন. চত্তাৰিমানি, মহাৰাজ, পঞ্হব্যাকৰণানি. কতমানি চত্তাৰি? একংসব্যাকৰণীযো পঞ্হো ৱিভজ্জব্যাকৰণীযো পঞ্হো পটিপুচ্ছাব্যাকৰণীযো পঞ্হো ঠপনীযো পঞ্হোতি.

‘‘কতমো চ, মহাৰাজ, একংসব্যাকৰণীযো পঞ্হো? ‘ৰূপং অনিচ্চ’ন্তি একংসব্যাকৰণীযো পঞ্হো, ‘ৱেদনা অনিচ্চা’তি…পে… ‘সঞ্ঞা অনিচ্চা’তি…পে… ‘সঙ্খাৰা অনিচ্চা’তি…পে… ‘ৱিঞ্ঞাণং অনিচ্চ’’ন্তি একংসব্যাকৰণীযো পঞ্হো, অযং একংসব্যাকৰণীযো পঞ্হো.

‘‘কতমো ৱিভজ্জব্যাকৰণীযো পঞ্হো? ‘অনিচ্চং পন ৰূপ’ন্তি ৱিভজ্জব্যাকৰণীযো পঞ্হো, ‘অনিচ্চা পন ৱেদনা’তি…পে… ‘অনিচ্চা পন সঞ্ঞা’তি…পে… ‘অনিচ্চা পন সঙ্খাৰা’তি…পে… ‘অনিচ্চং পন ৱিঞ্ঞাণ’ন্তি ৱিভজ্জব্যাকৰণীযো পঞ্হো, অযং ৱিভজ্জব্যাকৰণীযো পঞ্হো.

‘‘কতমো পটিপুচ্ছাব্যাকৰণীযো পঞ্হো? ‘কিং নু খো চক্খুনা সব্বং ৱিজানাতী’তি অযং পটিপুচ্ছাব্যাকৰণীযো পঞ্হো.

‘‘কতমো ঠপনীযো পঞ্হো? ‘সস্সতো লোকো’তি ঠপনীযো পঞ্হো, ‘অসস্সতো লোকো’তি. ‘অন্তৱা লোকো’তি. ‘অনন্তৱা লোকো’তি. ‘অন্তৱা চ অনন্তৱা চ লোকো’তি. ‘নেৱন্তৱা নানন্তৱা লোকো’তি. ‘তং জীৱং তং সৰীৰ’ন্তি. ‘অঞ্ঞং জীৱং অঞ্ঞং সৰীৰ’ন্তি. ‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি. ‘ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি. ‘হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি. ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ঠপনীযো পঞ্হো, অযং ঠপনীযো পঞ্হো.

‘‘ভগৱা, মহাৰাজ, থেৰস্স মালুক্যপুত্তস্স তং ঠপনীযং পঞ্হং ন ব্যাকাসি. সো পন পঞ্হো কিং কাৰণা ঠপনীযো? ন তস্স দীপনায হেতু ৱা কাৰণং ৱা অত্থি, তস্মা সো পঞ্হো ঠপনীযো. নত্থি বুদ্ধানং ভগৱন্তানং অকাৰণমহেতুকং গিৰমুদীৰণ’’ন্তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৱমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.

অব্যাকৰণীযপঞ্হো দুতিযো.

৩. মচ্চুভাযনাভাযনপঞ্হো

৩. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং ভগৱতা ‘সব্বে তসন্তি দণ্ডস্স, সব্বে ভাযন্তি মচ্চুনো’তি, পুন ভণিতং ‘অৰহা সব্বভযমতিক্কন্তো’তি. কিং নু খো, ভন্তে নাগসেন, অৰহা দণ্ডভযা তসতি, নিৰযে ৱা নেৰযিকা সত্তা জলিতা কুথিতা তত্তা সন্তত্তা তম্হা জলিতগ্গিজালকা মহানিৰযা চৱমানা মচ্চুনো ভাযন্তি. যদি, ভন্তে নাগসেন, ভগৱতা ভণিতং ‘সব্বে তসন্তি দণ্ডস্স, সব্বে ভাযন্তি মচ্চুনো’তি, তেন হি ‘অৰহা সব্বভযমতিক্কন্তো’তি যং ৱচনং, তং মিচ্ছা. যদি ভগৱতা ভণিতং ‘অৰহা সব্বভযমতিক্কন্তো’তি, তেন হি ‘সব্বে তসন্তি দণ্ডস্স, সব্বে ভাযন্তি মচ্চুনো’তি তম্পি ৱচনং মিচ্ছা. অযং উভতো কোটিকো পঞ্হো তৱানুপ্পত্তো, সো তযা নিব্বাহিতব্বো’’তি.

‘‘নেতং, মহাৰাজ, ৱচনং ভগৱতা অৰহন্তে উপাদায ভণিতং ‘সব্বে তসন্তি দণ্ডস্স, সব্বে ভাযন্তি মচ্চুনো’তি. ঠপিতো অৰহা তস্মিং ৱত্থুস্মিং, সমূহতো ভযহেতু অৰহতো. যে তে, মহাৰাজ, সত্তা সকিলেসা, যেসঞ্চ অধিমত্তা অত্তানুদিট্ঠি, যে চ সুখদুক্খেসু উন্নতাৱনতা, তে উপাদায ভগৱতা ভণিতং ‘সব্বে তসন্তি দণ্ডস্স, সব্বে ভাযন্তি মচ্চুনো’তি. অৰহতো, মহাৰাজ, সব্বগতি উপচ্ছিন্না, যোনি ৱিদ্ধংসিতা, পটিসন্ধি উপহতা, ভগ্গা ফাসুকা, সমূহতা সব্বভৱালযা, সমুচ্ছিন্না সব্বসঙ্খাৰা, হতং কুসলাকুসলং, ৱিহতা অৱিজ্জা, অবীজং ৱিঞ্ঞাণং কতং, দড্ঢা সব্বকিলেসা, অতিৱত্তা লোকধম্মা, তস্মা অৰহা ন তসতি সব্বভযেহি.

‘‘ইধ, মহাৰাজ, ৰঞ্ঞো চত্তাৰো মহামত্তা ভৱেয্যুং অনুৰক্খা লদ্ধযসা ৱিস্সাসিকা ঠপিতা মহতি ইস্সৰিযে ঠানে. অথ ৰাজা কিস্মিঞ্চি দেৱ কৰণীযে সমুপ্পন্নে যাৱতা সকৱিজিতে সব্বজনস্স আণাপেয্য ‘সব্বেৱ মে বলিং কৰোন্তু, সাধেথ তুম্হে চত্তাৰো মহামত্তা তং কৰণীয’ন্তি. অপি নু খো, মহাৰাজ, তেসং চতুন্নং মহামত্তানং বলিভযা সন্তাসো উপ্পজ্জেয্যা’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘কেন কাৰণেন মহাৰাজা’’তি. ‘‘ঠপিতা তে, ভন্তে, ৰঞ্ঞা উত্তমট্ঠানে, নত্থি তেসং বলি, সমতিক্কন্তবলিনো তে, অৱসেসে উপাদায ৰঞ্ঞা আণাপিতং ‘সব্বেৱ মে বলিং কৰোন্তূ’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, নেতং ৱচনং ভগৱতা অৰহন্তে উপাদায ভণিতং, ঠপিতো অৰহা তস্মিং ৱত্থুস্মিং, সমূহতো ভযহেতু অৰহতো, যে তে, মহাৰাজ, সত্তা সকিলেসা, যেসঞ্চ অধিমত্তা অত্তানুদিট্ঠি, যে চ সুখদুক্খেসু উন্নতাৱনতা, তে উপাদায ভগৱতা ভণিতং ‘সব্বে তসন্তি দণ্ডস্স, সব্বে ভাযন্তি মচ্চুনো’তি. তস্মা অৰহা ন তসতি সব্বভযেহী’’তি.

‘‘নেতং, ভন্তে নাগসেন, ৱচনং সাৱসেসং, নিৰৱসেসৱচনমেতং ‘সব্বে’তি. তত্থ মে উত্তৰিং কাৰণং ব্ৰূহি তং ৱচনং পতিট্ঠাপেতু’’ন্তি.

‘‘ইধ, মহাৰাজ, গামে গামস্সামিকো আণাপকং আণাপেয্য ‘এহি, ভো আণাপক, যাৱতা গামে গামিকা, তে সব্বে সীঘং মম সন্তিকে সন্নিপাতেহী’তি. সো ‘সাধু সামী’তি সম্পটিচ্ছিত্ৱা গামমজ্ঝে ঠত্ৱা তিক্খত্তুং সদ্দমনুস্সাৱেয্য ‘যাৱতা গামে গামিকা, তে সব্বে সীঘসীঘং সামিনো সন্তিকে সন্নিপতন্তূ’তি. ততো তে গামিকা আণাপকস্স ৱচনেন তুৰিততুৰিতা সন্নিপতিত্ৱা গামস্সামিকস্স আৰোচেন্তি ‘সন্নিপতিতা, সামি, সব্বে গামিকা, যং তে কৰণীযং তং কৰোহী’তি. ইতি সো, মহাৰাজ, গামস্সামিকো কুটিপুৰিসে সন্নিপাতেন্তো সব্বে গামিকে আণাপেতি, তে চ আণত্তা ন সব্বে সন্নিপতন্তি, কুটিপুৰিসা যেৱ সন্নিপতন্তি, ‘এত্তকা যেৱ মে গামিকা’তি গামস্সামিকো চ তথা সম্পটিচ্ছতি, অঞ্ঞে বহুতৰা অনাগতা ইত্থিপুৰিসা দাসিদাসা ভতকা কম্মকৰা গামিকা গিলানা গোমহিংসা অজেড়কা সুৱানা, যে অনাগতা, সব্বে তে অগণিতা, কুটিপুৰিসে যেৱ উপাদায আণাপিতত্তা ‘সব্বে সন্নিপতন্তূ’তি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, নেতং ৱচনং ভগৱতা অৰহন্তে উপাদায ভণিতং, ঠপিতো অৰহা তস্মিং ৱত্থুস্মিং, সমূহতো ভযহেতু অৰহতো, যে তে, মহাৰাজ, সত্তা সকিলেসা, যেসঞ্চ অধিমত্তা অত্তানুদিট্ঠি, যে চ সুখদুক্খেসু উন্নতাৱনতা, তে উপাদায ভগৱতা ভণিতং ‘সব্বে তসন্তি দণ্ডস্স, সব্বে ভাযন্তি মচ্চুনো’তি. তস্মা অৰহা ন তসতি সব্বভযেহি.

‘‘অত্থি, মহাৰাজ, সাৱসেসং ৱচনং সাৱসেসো অত্থো, অত্থি সাৱসেসং ৱচনং নিৰৱসেসো অত্থো, অত্থি নিৰৱসেসং ৱচনং সাৱসেসো অত্থো, অত্থি নিৰৱসেসং ৱচনং নিৰৱসেসো অত্থো. তেন তেন অত্থো সম্পটিচ্ছিতব্বো.

‘‘পঞ্চৱিধেহি, মহাৰাজ, কাৰণেহি অত্থো সম্পটিচ্ছিতব্বো আহচ্চপদেন ৰসেন আচৰিযৱংসেন [আচৰিযৱংসতায (পী. ক.)] অধিপ্পাযা কাৰণুত্তৰিযতায. এত্থ হি আহচ্চপদন্তি সুত্তং অধিপ্পেতং. ৰসোতি সুত্তানুলোমং. আচৰিযৱংসোতি আচৰিযৱাদো. অধিপ্পাযোতি অত্তনো মতি. কাৰণুত্তৰিযতাতি ইমেহি চতূহি সমেন্তং [সমেতং (সী.)] কাৰণং. ইমেহি খো, মহাৰাজ, পঞ্চহি কাৰণেহি অত্থো সম্পটিচ্ছিতব্বো. এৱমেসো পঞ্হো সুৱিনিচ্ছিতো হোতী’’তি.

‘‘হোতু, ভন্তে নাগসেন, তথা তং সম্পটিচ্ছামি. ঠপিতো হোতু অৰহা তস্মিং ৱত্থুস্মিং, তসন্তু অৱসেসা সত্তা, নিৰযে পন নেৰযিকা সত্তা দুক্খা তিব্বা কটুকা ৱেদনা ৱেদযমানা জলিতপজ্জলিতসব্বঙ্গপচ্চঙ্গা ৰুণ্ণকাৰুঞ্ঞকন্দিতপৰিদেৱিতলালপ্পিতমুখা অসয্হতিব্বদুক্খাভিভূতা অতাণা অসৰণা অসৰণীভূতা অনপ্পসোকাতুৰা অন্তিমপচ্ছিমগতিকা একন্তসোকপৰাযণা উণ্হতিখিণচণ্ডখৰতপনতেজৱন্তো ভীমভযজনকনিনাদমহাসদ্দা সংসিব্বিতছব্বিধজালামালাকুলা সমন্তা সতযোজনানুফৰণচ্চিৱেগা কদৰিযা তপনা মহানিৰযা চৱমানা মচ্চুনো ভাযন্তী’’তি? ‘‘আম, মহাৰাজা’’তি.

‘‘ননু, ভন্তে নাগসেন, নিৰযো একন্তদুক্খৱেদনীযো, কিস্স পন তে নেৰযিকা সত্তা একন্তদুক্খৱেদনীযা নিৰযা চৱমানা মচ্চুনো ভাযন্তি, কিস্স নিৰযে ৰমন্তী’’তি? ‘‘ন তে, মহাৰাজ, নেৰযিকা সত্তা নিৰযে ৰমন্তি, মুঞ্চিতুকামাৱ তে নিৰযা. মৰণস্সেৱ সো [মৰণস্সেসো (সী. পী.)], মহাৰাজ, আনুভাৱো, যেন তেসং সন্তাসো উপ্পজ্জতী’’তি. ‘‘এতং খো, ভন্তে নাগসেন, ন সদ্দহামি, যং মুচ্চিতুকামানং চুতিযা সন্তাসো উপ্পজ্জতীতি, হাসনীযং, ভন্তে নাগসেন, তং ঠানং, যং তে পত্থিতং লভন্তি, কাৰণেন মং সঞ্ঞাপেহী’’তি.

‘‘মৰণন্তি খো, মহাৰাজ, এতং অদিট্ঠসচ্চানং তাসনীযট্ঠানং, এত্থাযং জনো তসতি চ উব্বিজ্জতি চ. যো চ, মহাৰাজ, কণ্হসপ্পস্স ভাযতি, সো মৰণস্স ভাযন্তো কণ্হসপ্পস্স ভাযতি. যো চ হত্থিস্স ভাযতি…পে… সীহস্স…পে… ব্যগ্ঘস্স…পে… দীপিস্স…পে… অচ্ছস্স…পে… তৰচ্ছস্স…পে… মহিংসস্স…পে… গৱযস্স…পে… অগ্গিস্স…পে… উদকস্স…পে… খাণুকস্স…পে… কণ্টকস্স ভাযতি. যো চ সত্তিযা ভাযতি, সো মৰণস্স ভাযন্তো সত্তিযা ভাযতি. মৰণস্সেৱ সো [মৰণস্সেসো (সী. পী.)], মহাৰাজ, সৰসসভাৱতেজো [সৰসভাৱতেজো (সী. পী.)], তস্স সৰসসভাৱতেজেন সকিলেসা সত্তা মৰণস্স তসন্তি ভাযন্তি, মুচ্চিতুকামাপি, মহাৰাজ, নেৰযিকা সত্তা মৰণস্স তসন্তি ভাযন্তি.

‘‘ইধ, মহাৰাজ, পুৰিসস্স কাযে মেদো গণ্ঠি উপ্পজ্জেয্য. সো তেন ৰোগেন দুক্খিতো উপদ্দৱা পৰিমুচ্চিতুকামো ভিসক্কং সল্লকত্তং আমন্তাপেয্য. তস্স ৱচনং সো ভিসক্কো সল্লকত্তো সম্পটিচ্ছিত্ৱা তস্স ৰোগস্স উদ্ধৰণায উপকৰণং উপট্ঠাপেয্য, সত্থকং তিখিণং কৰেয্য, যমকসলাকা [দহনসলাকং (ক.)] অগ্গিম্হি পক্খিপেয্য, খাৰলৱণং নিসদায পিসাপেয্য, অপি নু খো, মহাৰাজ, তস্স আতুৰস্স তিখিণসত্থকচ্ছেদনেন যমকসলাকাদহনেন খাৰলোণপ্পৱেসনেন তাসো উপ্পজ্জেয্যা’’তি? ‘‘আম ভন্তে’’তি. ‘‘ইতি, মহাৰাজ, তস্স আতুৰস্স ৰোগা মুচ্চিতুকামস্সাপি ৱেদনাভযা সন্তাসো উপ্পজ্জতি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, নিৰযা মুচ্চিতুকামানম্পি নেৰযিকানং সত্তানং মৰণভযা সন্তাসো উপ্পজ্জতি.

‘‘ইধ, মহাৰাজ, পুৰিসো ইস্সৰাপৰাধিকো বদ্ধো সঙ্খলিকবন্ধনেন গব্ভে পক্খিত্তো পৰিমুচ্চিতুকামো অস্স, তমেনং সো ইস্সৰো মোচেতুকামো পক্কোসাপেয্য. অপি নু খো, মহাৰাজ, তস্স ইস্সৰাপৰাধিকস্স পুৰিসস্স ‘কতদোসো অহ’ন্তি জানন্তস্স ইস্সৰদস্সনেন সন্তাসো উপ্পজ্জেয্যা’’তি? ‘‘আম ভন্তে’’তি. ‘‘ইতি, মহাৰাজ, তস্স ইস্সৰাপৰাধিকস্স পুৰিসস্স পৰিমুচ্চিতুকামাস্সাপি ইস্সৰভযা সন্তাসো উপ্পজ্জতি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, নিৰযা মুচ্চিতুকামানম্পি নেৰযিকানং সত্তানং মৰণভযা সন্তাসো উপ্পজ্জতী’’তি.

‘‘অপৰম্পি, ভন্তে, উত্তৰিং কাৰণং ব্ৰূহি, যেনাহং কাৰণেন ওকপ্পেয্য’’ন্তি. ‘‘ইধ, মহাৰাজ, পুৰিসো দট্ঠৱিসেন আসীৱিসেন দট্ঠো ভৱেয্য, সো তেন ৱিসৱিকাৰেন পতেয্য উপ্পতেয্য ৱট্টেয্য পৱট্টেয্য, অথঞ্ঞতৰো পুৰিসো বলৱন্তেন মন্তপদেন তং দট্ঠৱিসং আসীৱিসং আনেত্ৱা তং দট্ঠৱিসং পচ্চাচমাপেয্য, অপি নু খো, মহাৰাজ, তস্স ৱিসগতস্স পুৰিসস্স তস্মিং দট্ঠৱিসে সপ্পে সোত্থিহেতু উপগচ্ছন্তে সন্তাসো উপ্পজ্জেয্যা’’তি? ‘‘আম ভন্তে’’তি. ইতি, মহাৰাজ, তথাৰূপে অহিম্হি সোত্থিহেতুপি উপগচ্ছন্তে তস্স সন্তাসো উপ্পজ্জতি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, নিৰযা মুচ্চিতুকামানম্পি নেৰযিকানং সন্তানং মৰণভযা সন্তাসো উপ্পজ্জতি. অনিট্ঠং, মহাৰাজ, সব্বসত্তানং মৰণং, তস্মা নেৰযিকা সত্তা নিৰযা পৰিমুচ্চিতুকামাপি মচ্চুনো ভাযন্তী’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৱমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.

মচ্চুভাযনাভাযনপঞ্হো ততিযো.

৪. মচ্চুপাসমুত্তিপঞ্হো

৪. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং ভগৱতা –

‘‘‘ন অন্তলিক্খে ন সমুদ্দমজ্ঝে, ন পব্বতানং ৱিৱৰং পৱিস্স;

ন ৱিজ্জতী সো জগতিপ্পদেসো, যত্থট্ঠিতো মুচ্চেয্য মচ্চুপাসা’তি.

‘‘পুন ভগৱতা পৰিত্তা চ উদ্দিট্ঠা. সেয্যথিদং, ৰতনসুত্তং মেত্তসুত্তং খন্ধপৰিত্তং মোৰপৰিত্তং ধজগ্গপৰিত্তং আটানাটিযপৰিত্তং অঙ্গুলিমালপৰিত্তং. যদি, ভন্তে নাগসেন, আকাসগতোপি সমুদ্দমজ্ঝগতোপি পাসাদকুটিলেণগুহাপব্ভাৰদৰিবিলগিৰি ৱিৱৰপব্বতন্তৰগতোপি ন মুচ্চতি মচ্চুপাসা, তেন হি পৰিত্তকম্মং মিচ্ছা. যদি পৰিত্তকৰণেন মচ্চুপাসা পৰিমুত্তি ভৱতি, তেন হি ‘ন অন্তলিক্খে…পে… মচ্চুপাসা’তি তম্পি ৱচনং মিচ্ছা. অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো গণ্ঠিতোপি গণ্ঠিতৰো তৱানুপ্পত্তো, সো তযা নিব্বাহিতব্বো’’তি.

‘‘ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা ‘ন অন্তলিক্খে…পে… মচ্চুপাসা’তি, পৰিত্তা চ ভগৱতা উদ্দিট্ঠা, তঞ্চ পন সাৱসেসাযুকস্স ৱযসম্পন্নস্স অপেতকম্মাৱৰণস্স, নত্থি, মহাৰাজ, খীণাযুকস্স ঠিতিযা কিৰিযা ৱা উপক্কমো ৱা.

‘‘যথা মহাৰাজ মতস্স ৰুক্খস্স সুক্খস্স কোড়াপস্স নিস্নেহস্স উপৰুদ্ধজীৱিতস্স গতাযুসঙ্খাৰস্স কুম্ভসহস্সেনপি উদকে আকিৰন্তে অল্লত্তং ৱা পল্লৱিতহৰিতভাৱো ৱা ন ভৱেয্য. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ভেসজ্জপৰিত্তকম্মেন নত্থি খীণাযুকস্স ঠিতিযা কিৰিযা ৱা উপক্কমো ৱা, যানি তানি, মহাৰাজ, মহিযা ওসধানি ভেসজ্জানি, তানিপি খীণাযুকস্স অকিচ্চকৰানি ভৱন্তি. সাৱসেসাযুকং, মহাৰাজ, ৱযসম্পন্নং অপেতকম্মাৱৰণং পৰিত্তং ৰক্খতি গোপেতি, তস্সত্থায ভগৱতা পৰিত্তা উদ্দিট্ঠা.

‘‘যথা, মহাৰাজ, কস্সকো পৰিপক্কে ধঞ্ঞে মতে সস্সনাড়ে উদকপ্পৱেসনং ৱাৰেয্য, যং পন সস্সং তৰুণং মেঘসন্নিভং ৱযসম্পন্নং, তং উদকৱড্ঢিযা ৱড্ঢতি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, খীণাযুকস্স ভেসজ্জপৰিত্তকিৰিযা ঠপিতা পটিক্খিত্তা, যে পন তে মনুস্সা সাৱসেসাযুকা ৱযসম্পন্না, তেসং অত্থায পৰিত্তভেসজ্জানি ভণিতানি, তে পৰিত্তভেসজ্জেহি ৱড্ঢন্তী’’তি.

‘‘যদি, ভন্তে নাগসেন, খীণাযুকো মৰতি, সাৱসেসাযুকো জীৱতি, তেন হি পৰিত্তভেসজ্জানি নিৰত্থকানি হোন্তী’’তি? ‘‘দিট্ঠপুব্বো পন তযা, মহাৰাজ, কোচি ৰোগো ভেসজ্জেহি পটিনিৱত্তিতো’’তি? ‘‘আম, ভন্তে, অনেকসতানি দিট্ঠানী’’তি. ‘‘তেন হি, মহাৰাজ, ‘পৰিত্তভেসজ্জকিৰিযা নিৰত্থকা’তি যং ৱচনং, তং মিচ্ছা ভৱতী’’তি.

‘‘দিস্সন্তি, ভন্তে নাগসেন, ৱেজ্জানং উপক্কমা ভেসজ্জপানানুলেপা, তেন তেসং উপক্কমেন ৰোগো পটিনিৱত্ততী’’তি. ‘‘পৰিত্তানম্পি, মহাৰাজ, পৱত্তীযমানানং সদ্দো সুয্যতি, জিৱ্হা সুক্খতি, হদযং ব্যাৱট্টতি, কণ্ঠো আতুৰতি. তেন তেসং পৱত্তেন সব্বে ব্যাধযো ৱূপসমন্তি, সব্বা ঈতিযো অপগচ্ছন্তীতি.

‘‘দিট্ঠপুব্বো পন তযা, মহাৰাজ, কোচি অহিনা দট্ঠো মন্তপদেন ৱিসং পাতীযমানো ৱিসং চিক্খস্সন্তো উদ্ধমধো আচমযমানো’’তি? ‘‘আম, ভন্তে, অজ্জেতৰহিপি তং লোকে ৱত্ততী’’তি. ‘‘তেন হি, মহাৰাজ, ‘পৰিত্তভেসজ্জকিৰিযা নিৰত্থকা’তি যং ৱচনং, তং মিচ্ছা ভৱতি. কতপৰিত্তঞ্হি, মহাৰাজ, পুৰিসং ডংসিতুকামো অহি ন ডংসতি, ৱিৱটং মুখং পিদহতি, চোৰানং উক্খিত্তলগুড়ম্পি ন সম্ভৱতি, তে লগুড়ং মুঞ্চিত্ৱা পেমং কৰোন্তি, কুপিতোপি হত্থিনাগো সমাগন্ত্ৱা উপৰমতি, পজ্জলিতমহাঅগ্গিক্খন্ধোপি উপগন্ত্ৱা নিব্বাযতি, ৱিসং হলাহলম্পি খাযিতং অগদং সম্পজ্জতি, আহাৰত্থং ৱা ফৰতি, ৱধকা হন্তুকামা উপগন্ত্ৱা দাসভূতা সম্পজ্জন্তি, অক্কন্তোপি পাসো ন সংৱৰতি [ন সংচৰতি (সী.)].

‘‘সুতপুব্বং পন তযা, মহাৰাজ, ‘মোৰস্স কতপৰিত্তস্স সত্তৱস্সসতানি লুদ্দকো নাসক্খি পাসং উপনেতুং, অকতপৰিত্তস্স তং যেৱ দিৱসং পাসং উপনেসী’’তি? ‘‘আম, ভন্তে, সুয্যতি, অব্ভুগ্গতো সো সদ্দো সদেৱকে লোকে’’তি. ‘‘তেন হি, মহাৰাজ ‘পৰিত্তভেসজ্জকিৰিযা নিৰত্থকা’তি যং ৱচনং, তং মিচ্ছা ভৱতি.

‘‘সুতপুব্বং পন তযা, মহাৰাজ, ‘দানৱো ভৰিযং পৰিৰক্খন্তো সমুগ্গে পক্খিপিত্ৱা গিলিত্ৱা কুচ্ছিনা পৰিহৰতি, অথেকো ৱিজ্জাধৰো তস্স দানৱস্স মুখেন পৱিসিত্ৱা তায সদ্ধিং অভিৰমতি, যদা সো দানৱো অঞ্ঞাসি, অথ সমুগ্গং ৱমিত্ৱা ৱিৱৰি, সহ সমুগ্গে ৱিৱটে ৱিজ্জাধৰো যথাকামং [যেন কামং (ক.)] পক্কামী’’তি? ‘‘আম, ভন্তে, সুয্যতি, অব্ভুগ্গতো সোপি সদ্দো সদেৱকে লোকে’’তি. ‘‘ননু সো, মহাৰাজ, ৱিজ্জাধৰো পৰিত্তবলেন [মন্তবলেন (?)] গহণা মুত্তো’’তি. ‘‘আম ভন্তে’’তি. ‘‘তেন হি, মহাৰাজ, অত্থি পৰিত্তবলং.

‘‘সুতপুব্বং পন তযা, মহাৰাজ, ‘অপৰোপি ৱিজ্জাধৰো বাৰাণসিৰঞ্ঞো অন্তেপুৰে মহেসিযা সদ্ধিং সম্পদুট্ঠো [সংসট্ঠো (সী.)] গহণপ্পত্তো সমানো খণেন অদস্সনং গতো মন্তবলেনা’’তি. ‘‘আম, ভন্তে, সুয্যতী’’তি. ‘‘ননু সো, মহাৰাজ, ৱিজ্জাধৰো পৰিত্তবলেন গহণা মুত্তো’’তি? ‘‘আম ভন্তে’’তি. ‘‘তেন হি, মহাৰাজ, অত্থি পৰিত্তবল’’ন্তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘কিং সব্বে যেৱ পৰিত্তং ৰক্খতী’তি? ‘‘একচ্চে, মহাৰাজ, ৰক্খতি, একচ্চে ন ৰক্খতী’’তি. ‘‘তেন হি, ভন্তে নাগসেন, পৰিত্তং ন সব্বত্থিক’’ন্তি? ‘‘অপি নু খো, মহাৰাজ, ভোজনং সব্বেসং জীৱিতং ৰক্খতী’’তি? ‘‘একচ্চে, ভন্তে, ৰক্খতি, একচ্চে ন ৰক্খতী’’তি. ‘‘কিং কাৰণা’’তি. ‘‘যতো, ভন্তে, একচ্চে তং যেৱ ভোজনং অতিভুঞ্জিত্ৱা ৱিসূচিকায মৰন্তী’’তি. ‘‘তেন হি, মহাৰাজ, ভোজনং ন সব্বেসং জীৱিতং ৰক্খতী’’তি? ‘‘দ্ৱীহি, ভন্তে নাগসেন, কাৰণেহি ভোজনং জীৱিতং হৰতি অতিভুত্তেন ৱা উস্মাদুব্বলতায ৱা, আযুদদং, ভন্তে নাগসেন, ভোজনং দুৰুপচাৰেন জীৱিতং হৰতী’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, পৰিত্তং একচ্চে ৰক্খতি, একচ্চে ন ৰক্খতি.

‘‘তীহি, মহাৰাজ, কাৰণেহি পৰিত্তং ন ৰক্খতি কম্মাৱৰণেন, কিলেসাৱৰণেন, অসদ্দহনতায. সত্তানুৰক্খণং, মহাৰাজ, পৰিত্তং অত্তনা কতেন আৰক্খং জহতি, যথা, মহাৰাজ, মাতা পুত্তং কুচ্ছিগতং পোসেতি, হিতেন উপচাৰেন জনেতি, জনযিত্ৱা অসুচিমলসিঙ্ঘাণিকমপনেত্ৱা উত্তমৱৰসুগন্ধং উপলিম্পতি, সো অপৰেন সমযেন পৰেসং পুত্তে অক্কোসন্তে ৱা পহৰন্তে ৱা পহাৰং দেতি. তে তস্স কুজ্ঝিত্ৱা পৰিসায আকড্ঢিত্ৱা তং গহেত্ৱা সামিনো উপনেন্তি, যদি পন তস্সা পুত্তো অপৰদ্ধো হোতি ৱেলাতিৱত্তো. অথ নং সামিনো মনুস্সা আকড্ঢযমানা দণ্ডমুগ্গৰজাণুমুট্ঠীহি তাড়েন্তি পোথেন্তি, অপি নু খো, মহাৰাজ, তস্স মাতা লভতি আকড্ঢনপৰিকড্ঢনং গাহং সামিনো উপনযনং কাতু’’ন্তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘কেন কাৰণেন, মহাৰাজা’’তি. ‘‘অত্তনো, ভন্তে, অপৰাধেনা’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, সত্তানং আৰক্খং পৰিত্তং অত্তনো অপৰাধেন ৱঞ্ঝং কৰোতী’’তি [কাৰেতীতি (সী.)]. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, সুৱিনিচ্ছিতো পঞ্হো, গহনং অগহনং কতং, অন্ধকাৰো আলোকো কতো, ৱিনিৱেঠিতং দিট্ঠিজালং, ত্ৱং গণিৱৰপৱৰমাসজ্জা’’তি.

মচ্চুপাসমুত্তিপঞ্হো চতুত্থো.

৫. বুদ্ধলাভন্তৰাযপঞ্হো

৫. ‘‘ভন্তে নাগসেন, তুম্হে ভণথ ‘লাভী তথাগতো চীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপ্পচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰান’ন্তি. পুন চ তথাগতো পঞ্চসালং ব্ৰাহ্মণগামং পিণ্ডায পৱিসিত্ৱা কিঞ্চিদেৱ অলভিত্ৱা যথাধোতেন পত্তেন নিক্খন্তোতি. যদি, ভন্তে নাগসেন, তথাগতো লাভী চীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপ্পচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰানং, তেন হি পঞ্চসালং ব্ৰাহ্মণগামং পিণ্ডায পৱিসিত্ৱা কিঞ্চিদেৱ অলভিত্ৱা যথাধোতেন পত্তেন নিক্খন্তোতি যং ৱচনং, তং মিচ্ছা. যদি পঞ্চসালং ব্ৰাহ্মণগামং পিণ্ডায পৱিসিত্ৱা কিঞ্চিদেৱ অলভিত্ৱা যথাধোতেন পত্তেন নিক্খন্তো, তেন হি লাভী তথাগতো চীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপ্পচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰানন্তি তম্পি ৱচনং মিচ্ছা. অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো সুমহন্তো দুন্নিব্বেঠো তৱানুপ্পত্তো, সো তযা নিব্বাহিতব্বো’’তি.

‘‘লাভী, মহাৰাজ, তথাগতো চীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপ্পচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰানং, পঞ্চসালঞ্চ ব্ৰাহ্মণগামং পিণ্ডায পৱিসিত্ৱা কিঞ্চিদেৱ অলভিত্ৱা যথাধোতেন পত্তেন নিক্খন্তো, তঞ্চ পন মাৰস্স পাপিমতো কাৰণা’’তি. ‘‘তেন হি, ভন্তে নাগসেন, ভগৱতো গণনপথং ৱীতিৱত্তকপ্পে [গণনপথৱীতিৱত্তে কপ্পে (সী.)] অভিসঙ্খতং কুসলং কিন্তি নিট্ঠিতং, অধুনুট্ঠিতেন মাৰেন পাপিমতা তস্স কুসলস্স বলৱেগং [তং কুসলবলৱেগৱিপ্ফাৰং (সী.)] কিন্তি পিহিতং, তেন হি, ভন্তে নাগসেন, তস্মিং ৱত্থুস্মিং দ্ৱীসু ঠানেসু উপৱাদো আগচ্ছতি, কুসলতোপি অকুসলং বলৱতৰং হোতি, বুদ্ধবলতোপি মাৰবলং বলৱতৰং হোতীতি, তেন হি ৰুক্খস্স মূলতোপি অগ্গং ভাৰতৰং হোতি, গুণসম্পৰিকিণ্ণতোপি পাপিযং বলৱতৰং হোতী’’তি. ‘‘ন, মহাৰাজ, তাৱতকেন কুসলতোপি অকুসলং বলৱতৰং নাম হোতি, ন বুদ্ধবলতোপি মাৰবলং বলৱতৰং নাম হোতি. অপি চেত্থ কাৰণং ইচ্ছিতব্বং.

‘‘যথা, মহাৰাজ, পুৰিসো ৰঞ্ঞো চক্কৱত্তিস্স মধুং ৱা মধুপিণ্ডিকং ৱা অঞ্ঞং ৱা উপাযনং অভিহৰেয্য, তমেনং ৰঞ্ঞো দ্ৱাৰপালো এৱং ৱদেয্য ‘অকালো, ভো, অযং ৰঞ্ঞো দস্সনায, তেন হি, ভো, তৱ উপাযনং গহেত্ৱা সীঘসীঘং পটিনিৱত্ত, পুৰে তৱ ৰাজা দণ্ডং ধাৰেস্সতী’তি [মা তে ৰাজা দণ্ডং পাপেয্যাতি (সী.)]. ততো সো পুৰিসো দণ্ডভযা তসিতো উব্বিগ্গো তং উপাযনং আদায সীঘসীঘং পটিনিৱত্তেয্য, অপি নু খো সো, মহাৰাজ, ৰাজা চক্কৱত্তী তাৱতকেন উপাযনৱিকলমত্তকেন দ্ৱাৰপালতো দুব্বলতৰো নাম হোতি, অঞ্ঞং ৱা পন কিঞ্চি উপাযনং ন লভেয্যা’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, ইস্সাপকতো সো, ভন্তে, দ্ৱাৰপালো উপাযনং নিৱাৰেসি, অঞ্ঞেন পন দ্ৱাৰেন সতসহস্সগুণম্পি ৰঞ্ঞো উপাযনং উপেতী’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ইস্সাপকতো মাৰো পাপিমা পঞ্চসালকে ব্ৰাহ্মণগহপতিকে অন্ৱাৱিসি, অঞ্ঞানি পন অনেকানি দেৱতাসতসহস্সানি অমতং দিব্বং ওজং গহেত্ৱা উপগতানি ‘ভগৱতো কাযে ওজং ওদহিস্সামা’তি ভগৱন্তং নমস্সমানানি পঞ্জলিকানি ঠিতানী’’তি.

‘‘হোতু, ভন্তে নাগসেন, সুলভা ভগৱতো চত্তাৰো পচ্চযা লোকে উত্তমপুৰিসস্স, যাচিতোৱ ভগৱা দেৱমনুস্সোহি চত্তাৰো পচ্চযে পৰিভুঞ্জতি, অপি চ খো পন মাৰস্স যো অধিপ্পাযো, সো তাৱতকেন সিদ্ধো, যং সো ভগৱতো ভোজনস্স অন্তৰাযমকাসি. এত্থ মে, ভন্তে, কঙ্খা ন ছিজ্জতি, ৱিমতিজাতোহং তত্থ সংসযপক্খন্দো. ন মে তত্থ মানসং পক্খন্দতি, যং তথাগতস্স অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স সদেৱকে লোকে অগ্গপুগ্গলৱৰস্স কুসলৱৰপুঞ্ঞসম্ভৱস্স অসমসমস্স অনুপমস্স অপ্পটিসমস্স ছৱকং লামকং পৰিত্তং পাপং অনৰিযং ৱিপন্নং মাৰো লাভন্তৰাযমকাসী’’তি.

‘‘চত্তাৰো খো, মহাৰাজ, অন্তৰাযা অদিট্ঠন্তৰাযো উদ্দিস্স কতন্তৰাযো উপক্খটন্তৰাযো পৰিভোগন্তৰাযোতি. তত্থ কতমো অদিট্ঠন্তৰাযো? অনোদিস্স অদস্সনেন অনভিসঙ্খতং কোচি অন্তৰাযং কৰোতি ‘কিং পৰস্স দিন্নেনা’তি, অযং অদিট্ঠন্তৰাযো নাম.

‘‘কতমো উদ্দিস্স কতন্তৰাযো? ইধেকচ্চং পুগ্গলং উপদিসিত্ৱা উদ্দিস্স ভোজনং পটিযত্তং হোতি, তং কোচি অন্তৰাযং কৰোতি, অযং উদ্দিস্স কতন্তৰাযো নাম.

‘‘কতমো উপক্খটন্তৰাযো? ইধ যং কিঞ্চি উপক্খটং হোতি অপ্পটিগ্গহিতং, তত্থ কোচি অন্তৰাযং কৰোতি, অযং উপক্খটন্তৰাযো নাম.

‘‘কতমো পৰিভোগন্তৰাযো? ইধ যং কিঞ্চি পৰিভোগং, তত্থ কোচি অন্তৰাযং কৰোতি, অযং পৰিভোগন্তৰাযো নাম. ইমে খো, মহাৰাজ, চত্তাৰো অন্তৰাযা.

‘‘যং পন মাৰো পাপিমা পঞ্চসালকে ব্ৰাহ্মণগহপতিকে অন্ৱাৱিসি, তং নেৱ ভগৱতো পৰিভোগং ন উপক্খটং ন উদ্দিস্সকতং, অনাগতং অসম্পত্তং অদস্সনেন অন্তৰাযং কতং, তং পন নেকস্স ভগৱতো যেৱ, অথ খো যে তে তেন সমযেন নিক্খন্তা অব্ভাগতা, সব্বেপি তে তং দিৱসং ভোজনং ন লভিংসু, নাহং তং, মহাৰাজ, পস্সামি সদেৱকে লোকে সমাৰকে সব্ৰহ্মকে সস্সমণব্ৰাহ্মণিযা পজায সদেৱমনুস্সায, যো তস্স ভগৱতো উদ্দিস্স কতং উপক্খটং পৰিভোগং অন্তৰাযং কৰেয্য. সচে কোচি ইস্সায উদ্দিস্স কতং উপক্খটং পৰিভোগং অন্তৰাযং কৰেয্য, ফলেয্য তস্স মুদ্ধা সতধা ৱা সহস্সধা ৱা.

‘‘চত্তাৰোমে, মহাৰাজ, তথাগতস্স কেনচি অনাৱৰণীযা গুণা. কতমে চত্তাৰো? লাভো, মহাৰাজ, ভগৱতো উদ্দিস্স কতো উপক্খটো ন সক্কা কেনচি অন্তৰাযং কাতুং; সৰীৰানুগতা, মহাৰাজ, ভগৱতো ব্যামপ্পভা ন সক্কা কেনচি অন্তৰাযং কাতুং; সব্বঞ্ঞুতং, মহাৰাজ, ভগৱতো ঞাণৰতনং ন সক্কা কেনচি অন্তৰাযং কাতুং; জীৱিতং, মহাৰাজ, ভগৱতো ন সক্কা কেনচি অন্তৰাযং কাতুং. ইমে খো, মহাৰাজ, চত্তাৰো তথাগতস্স কেনচি অনাৱৰণীযা গুণা, সব্বেপেতে, মহাৰাজ, গুণা একৰসা অৰোগা অকুপ্পা অপৰূপক্কমা অফুসানি কিৰিযানি. অদস্সনেন, মহাৰাজ, মাৰো পাপিমা নিলীযিত্ৱা পঞ্চসালকে ব্ৰাহ্মণগহপতিকে অন্ৱাৱিসি.

‘‘যথা, মহাৰাজ, ৰঞ্ঞো পচ্চন্তে দেসে ৱিসমে অদস্সনেন নিলীযিত্ৱা চোৰা পন্থং দূসেন্তি. যদি পন ৰাজা তে চোৰে পস্সেয্য, অপি নু খো তে চোৰা সোত্থিং লভেয্যু’’ন্তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, ফৰসুনা ফালাপেয্য সতধা ৱা সহস্সধা ৱা’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, অদস্সনেন মাৰো পাপিমা নিলীযিত্ৱা পঞ্চসালকে ব্ৰাহ্মণগহপতিকে অন্ৱাৱিসি.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, ইত্থী সপতিকা অদস্সনেন নিলীযিত্ৱা পৰপুৰিসং সেৱতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, অদস্সনেন মাৰো পাপিমা নিলীযিত্ৱা পঞ্চসালকে ব্ৰাহ্মণগহপতিকে অন্ৱাৱিসি. যদি, মহাৰাজ, ইত্থী সামিকস্স সম্মুখা পৰপুৰিসং সেৱতি, অপি নু খো সা ইত্থী সোত্থিং লভেয্যা’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, হনেয্যাপি তং, ভন্তে, সামিকো ৱধেয্যাপি বন্ধেয্যাপি দাসিত্তং ৱা উপনেয্যা’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, অদস্সনেন মাৰো পাপিমা নিলীযিত্ৱা পঞ্চসালকে ব্ৰাহ্মণগহপতিকে অন্ৱাৱিসি. যদি, মহাৰাজ, মাৰো পাপিমা ভগৱতো উদ্দিস্স কতং উপক্খটং পৰিভোগং অন্তৰাযং কৰেয্য, ফলেয্য তস্স মুদ্ধা সতধা ৱা সহস্সধা ৱা’’তি. ‘‘এৱমেতং, ভন্তে নাগসেন, চোৰিকায কতং মাৰেন পাপিমতা, নিলীযিত্ৱা মাৰো পাপিমা পঞ্চসালকে ব্ৰাহ্মণগহপতিকে অন্ৱাৱিসি. সচে সো, ভন্তে, মাৰো পাপিমা ভগৱতো উদ্দিস্স কতং উপক্খটং পৰিভোগং অন্তৰাযং কৰেয্য, মুদ্ধা ৱাস্স ফলেয্য সতধা ৱা সহস্সধা ৱা, কাযো ৱাস্স ভুসমুট্ঠি ৱিয ৱিকিৰেয্য, সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৱমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.

বুদ্ধলাভন্তৰাযপঞ্হো পঞ্চমো.

৬. অপুঞ্ঞপঞ্হো

৬. ‘‘ভন্তে নাগসেন, তুম্হে ভণথ ‘যো অজানন্তো পাণাতিপাতং কৰোতি, সো বলৱতৰং অপুঞ্ঞং পসৱতী’তি. পুন চ ভগৱতা ৱিনযপঞ্ঞত্তিযা ভণিতং ‘অনাপত্তি অজানন্তস্সা’তি. যদি, ভন্তে নাগসেন, অজানিত্ৱা পাণাতিপাতং কৰোন্তো বলৱতৰং অপুঞ্ঞং পসৱতি, তেন হি ‘অনাপত্তি অজানন্তস্সা’তি যং ৱচনং, তং মিচ্ছা. যদি অনাপত্তি অজানন্তস্স, তেন হি ‘অজানিত্ৱা পাণাতিপাতং কৰোন্তো বলৱতৰং অপুঞ্ঞং পসৱতী’তি তম্পি ৱচনং মিচ্ছা. অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো দুৰুত্তৰো দুৰতিক্কমো তৱানুপ্পত্তো, সো তযা নিব্বাহিতব্বো’’তি.

‘‘ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা ‘যো অজানন্তো পাণাতিপাতং কৰোতি, সো বলৱতৰং অপুঞ্ঞং পসৱতী’তি. পুন চ ৱিনযপঞ্ঞত্তিযা ভগৱতা ভণিতং ‘অনাপত্তি অজানন্তস্সা’তি. তত্থ অত্থন্তৰং অত্থি. কতমং অত্থন্তৰং? অত্থি, মহাৰাজ, আপত্তি সঞ্ঞাৱিমোক্খা, অত্থি আপত্তি নোসঞ্ঞাৱিমোক্খা. যাযং, মহাৰাজ, আপত্তি সঞ্ঞাৱিমোক্খা, তং আপত্তিং আৰব্ভ ভগৱতা ভণিতং ‘অনাপত্তি অজানন্তস্সা’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৱমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.

অপুঞ্ঞপঞ্হো ছট্ঠো.

৭. ভিক্খুসঙ্ঘপৰিহৰণপঞ্হো

৭. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং ভগৱতা ‘তথাগতস্স খো, আনন্দ, ন এৱং হোতি ‘‘অহং ভিক্খুসঙ্ঘং পৰিহৰিস্সামী’’’তি ৱা, ‘‘মমুদ্দেসিকো ভিক্খুসঙ্ঘো’’তি ৱা’তি. পুন চ মেত্তেয্যস্স ভগৱতো সভাৱগুণং পৰিদীপযমানেন ভগৱতা এৱং ভণিতং ‘‘সো অনেকসহস্সং ভিক্খুসঙ্ঘং পৰিহৰিস্সতি, সেয্যথাপি অহং এতৰহি অনেকসতং ভিক্খুসঙ্ঘং পৰিহৰামী’’তি. যদি, ভন্তে নাগসেন, ভগৱতা ভণিতং ‘তথাগতস্স খো, আনন্দ, ন এৱং হোতি ‘‘অহং ভিক্খুসঙ্ঘং পৰিহৰিস্সামী’’তি ৱা, ‘‘মমুদ্দেসিকো ভিক্খুসঙ্ঘো’’তি ৱা’তি, তেন হি অনেকসতং ভিক্খুসঙ্ঘং পৰিহৰামীতি যং ৱচনং, তং মিচ্ছা. যদি তথাগতেন ভণিতং ‘সো অনেকসহস্সং ভিক্খুসঙ্ঘং পৰিহৰিস্সতি, সেয্যথাপি অহং এতৰহি অনেকসতং ভিক্খুসঙ্ঘং পৰিহৰামী’তি, তেন হি তথাগতস্স খো, আনন্দ, ন এৱং হোতি ‘অহং ভিক্খুসঙ্ঘং পৰিহৰিস্সামী’তি ৱা, ‘মমুদ্দেসিকো ভিক্খুসঙ্ঘো’তি ৱাতি তম্পি ৱচনং মিচ্ছা, অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো তৱানুপ্পত্তো, সো তযা নিব্বাহিতব্বো’’তি.

‘‘ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা ‘তথাগতস্স খো, আনন্দ, ন এৱং হোতি ‘‘অহং ভিক্খুসঙ্ঘং পৰিহৰিস্সামী’’তি ৱা, ‘‘মমুদ্দেসিকো ভিক্খুসঙ্ঘো’’তি ৱা’তি. পুন চ মেত্তেয্যস্সাপি ভগৱতো সভাৱগুণং পৰিদীপযমানেন ভগৱতা ভণিতং ‘সো অনেকসহস্সং ভিক্খুসঙ্ঘং পৰিহৰিস্সতি, সেয্যথাপি অহং এতৰহি অনেকসতং ভিক্খুসঙ্ঘং পৰিহৰামী’তি. এতস্মিঞ্চ, মহাৰাজ, পঞ্হে একো অত্থো সাৱসেসো, একো অত্থো নিৰৱসেসো. ন, মহাৰাজ, তথাগতো পৰিসায অনুগামিকো, পৰিসা পন তথাগতস্স অনুগামিকা. সম্মুতি, মহাৰাজ, এসা ‘অহ’ন্তি ‘মমা’তি, ন পৰমত্থো এসো, ৱিগতং, মহাৰাজ, তথাগতস্স পেমং, ৱিগতো সিনেহো, ‘ময্হ’ন্তিপি তথাগতস্স গহণং নত্থি, উপাদায পন অৱস্সযো হোতি.

‘‘যথা, মহাৰাজ, পথৱী ভূমট্ঠানং সত্তানং পতিট্ঠা হোতি উপস্সযং, পথৱিট্ঠা চেতে সত্তা, ন চ মহাপথৱিযা ‘ময্হেতে’তি অপেক্খা হোতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, তথাগতো সব্বসত্তানং পতিট্ঠা হোতি উপস্সযং, তথাগতট্ঠা [তথাগতপতিট্ঠা এৱ (সী.)] চেতে সত্তা, ন চ তথাগতস্স ‘ময্হেতে’তি অপেক্খা হোতি. যথা ৱা পন, মহাৰাজ, মহতিমহামেঘো অভিৱস্সন্তো তিণৰুক্খপসুমনুস্সানং ৱুড্ঢিং দেতি সন্ততিং অনুপালেতি. ৱুট্ঠূপজীৱিনো চেতে সত্তা সব্বে, ন চ মহামেঘস্স ‘ময্হেতে’তি অপেক্খা হোতি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, তথাগতো সব্বসত্তানং কুসলধম্মে জনেতি অনুপালেতি, সত্থূপজীৱিনো চেতে সত্তা সব্বে, ন চ তথাগতস্স ‘ময্হেতে’তি অপেক্খা হোতি. তং কিস্স হেতু? অত্তানুদিট্ঠিযা পহীনত্তা’’তি.

‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, সুনিব্বেঠিতো পঞ্হো বহুৱিধেহি কাৰণেহি, গম্ভীৰো উত্তানীকতো, গণ্ঠি ভিন্নো, গহনং অগহনং কতং, অন্ধকাৰো আলোকো কতো, ভগ্গা পৰৱাদা, জিনপুত্তানং চক্খুং উপ্পাদিত’’ন্তি.

ভিক্খুসঙ্ঘপৰিহৰণপঞ্হো সত্তমো.

৮. অভেজ্জপৰিসপঞ্হো

৮. ‘‘ভন্তে নাগসেন, তুম্হে ভণথ ‘তথাগতো অভেজ্জপৰিসো’তি, পুন চ ভণথ ‘দেৱদত্তেন একপ্পহাৰং পঞ্চ ভিক্খুসতানি ভিন্নানী’তি. যদি, ভন্তে নাগসেন, তথাগতো অভেজ্জপৰিসো, তেন হি দেৱদত্তেন একপ্পহাৰং পঞ্চ ভিক্খুসতানি ভিন্নানীতি যং ৱচনং, তং মিচ্ছা. যদি দেৱদত্তেন একপ্পহাৰং পঞ্চ ভিক্খুসতানি ভিন্নানি, তেন হি ‘তথাগতো অভেজ্জপৰিসো’তি তম্পি ৱচনং মিচ্ছা. অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো তৱানুপ্পত্তো, গম্ভীৰো দুন্নিৱেঠিযো, গণ্ঠিতোপি গণ্ঠিতৰো, এত্থাযং জনো আৱটো নিৱুতো ওৱুতো পিহিতো পৰিযোনদ্ধো, এত্থ তৱ ঞাণবলং দস্সেহি পৰৱাদেসূ’’তি.

‘‘অভেজ্জপৰিসো, মহাৰাজ, তথাগতো, দেৱদত্তেন চ একপ্পহাৰং পঞ্চ ভিক্খুসতানি ভিন্নানি, তঞ্চ পন ভেদকস্স বলেন, ভেদকে ৱিজ্জমানে নত্থি, মহাৰাজ, অভেজ্জং নাম. ভেদকে সতি মাতাপি পুত্তেন ভিজ্জতি, পুত্তোপি মাতৰা ভিজ্জতি, পিতাপি পুত্তেন ভিজ্জতি, পুত্তোপি পিতৰা ভিজ্জতি, ভাতাপি ভগিনিযা ভিজ্জতি, ভগিনীপি ভাতৰা ভিজ্জতি, সহাযোপি সহাযেন ভিজ্জতি, নাৱাপি নানাদাৰুসঙ্ঘটিতা ঊমিৱেগসম্পহাৰেন ভিজ্জতি, ৰুক্খোপি মধুকপ্পসম্পন্নফলো অনিলবলৱেগাভিহতো ভিজ্জতি, সুৱণ্ণম্পি জাতিমন্তং [জাতৰূপম্পি (সী.)] লোহেন ভিজ্জতি. অপি চ, মহাৰাজ, নেসো অধিপ্পাযো ৱিঞ্ঞূনং, নেসা বুদ্ধানং অধিমুত্তি, নেসো পণ্ডিতানং ছন্দো ‘তথাগতো ভেজ্জপৰিসো’তি. অপি চেত্থ কাৰণং অত্থি, যেন কাৰণেন তথাগতো ৱুচ্চতি ‘অভেজ্জপৰিসো’তি. কতমং এত্থ কাৰণং? তথাগতস্স, মহাৰাজ, কতেন অদানেন ৱা অপ্পিযৱচনেন ৱা অনত্থচৰিযায ৱা অসমানত্ততায ৱা যতো কুতোচি চৰিযং চৰন্তস্সপি পৰিসা ভিন্নাতি ন সুতপুব্বং, তেন কাৰণেন তথাগতো ৱুচ্চতি ‘অভেজ্জপৰিসো’তি. তযাপেতং, মহাৰাজ, ঞাতব্বং ‘অত্থি কিঞ্চি নৱঙ্গে বুদ্ধৱচনে সুত্তাগতং, ইমিনা নাম কাৰণেন বোধিসত্তস্স কতেন তথাগতস্স পৰিসা ভিন্না’তি? ‘‘নত্থি ভন্তে, নো চেতং লোকে দিস্সতি নোপি সুয্যতি. সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৱমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.

অভেজ্জপৰিসপঞ্হো অট্ঠমো.

অভেজ্জৱগ্গো দুতিযো.

ইমস্মিং ৱগ্গে অট্ঠ পঞ্হা.