৫. সিৱিৰাজচক্খুদানপঞ্হো
৫. ‘‘ভন্তে নাগসেন, তুম্হে এৱং ভণথ ‘সিৱিৰাজেন যাচকস্স চক্খূনি দিন্নানি, অন্ধস্স সতো পুন দিব্বচক্খূনি উপ্পন্নানী’তি, এতম্পি ৱচনং সকসটং সনিগ্গহং সদোসং ‘হেতুসমুগ্ঘাতে অহেতুস্মিং অৱত্থুস্মিং নত্থি দিব্বচক্খুস্স উপ্পাদো’তি সুত্তে ৱুত্তং, যদি, ভন্তে নাগসেন, সিৱিৰাজেন যাচকস্স চক্খূনি দিন্নানি, তেন হি ‘পুন দিব্বচক্খূনি উপ্পন্নানী’তি যং ৱচনং, তং মিচ্ছা; যদি দিব্বচক্খূনি উপ্পন্নানি, তেন হি ‘সিৱিৰাজেন যাচকস্স চক্খূনি দিন্নানী’তি যং ৱচনং, তম্পি মিচ্ছা. অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো গণ্ঠিতোপি গণ্ঠিতৰো ৱেঠতোপি ৱেঠতৰো গহনতোপি গহনতৰো, সো তৱানুপ্পত্তো, তত্থ ছন্দমভিজনেহি নিব্বাহনায পৰৱাদানং নিগ্গহাযা’’তি.
‘‘দিন্নানি, মহাৰাজ, সিৱিৰাজেন যাচকস্স চক্খূনি, তত্থ মা ৱিমতিং উপ্পাদেহি, পুন দিব্বানি চ চক্খূনি উপ্পন্নানি, তত্থাপি মা ৱিমতিং জনেহী’’তি. ‘‘অপি নু খো, ভন্তে নাগসেন, হেতুসমুগ্ঘাতে অহেতুস্মিং অৱত্থুস্মিং দিব্বচক্খু উপ্পজ্জতী’’তি? ‘‘ন হি, মহাৰাজা’’তি. ‘‘কিং পন, ভন্তে, এত্থ কাৰণং, যেন কাৰণেন হেতুসমুগ্ঘাতে অহেতুস্মিং অৱত্থুস্মিং দিব্বচক্খু উপ্পজ্জতি, ইঙ্ঘ তাৱ কাৰণেন মং সঞ্ঞাপেহী’’তি?
‘‘কিং পন, মহাৰাজ, অত্থি লোকে সচ্চং নাম, যেন সচ্চৱাদিনো সচ্চকিৰিযং কৰোন্তী’’তি? ‘‘আম, ভন্তে, অত্থি লোকে সচ্চং নাম, সচ্চেন, ভন্তে নাগসেন, সচ্চৱাদিনো সচ্চকিৰিযং কত্ৱা দেৱং ৱস্সাপেন্তি, অগ্গিং নিব্বাপেন্তি, ৱিসং পটিহনন্তি, অঞ্ঞম্পি ৱিৱিধং কত্তব্বং কৰোন্তী’’তি. ‘‘তেন হি, মহাৰাজ, যুজ্জতি সমেতি সিৱিৰাজস্স সচ্চবলেন দিব্বচক্খূনি উপ্পন্নানীতি, সচ্চবলেন, মহাৰাজ, অৱত্থুস্মিং দিব্বচক্খু উপ্পজ্জতি, সচ্চং যেৱ তত্থ ৱত্থু ভৱতি দিব্বচক্খুস্স উপ্পাদায.
‘‘যথা, মহাৰাজ, যে কেচি সত্তা সচ্চমনুগাযন্তি ‘মহামেঘো পৱস্সতূ’তি, তেসং সহ সচ্চমনুগীতেন মহামেঘো পৱস্সতি, অপি নু খো, মহাৰাজ, অত্থি আকাসে ৱস্সহেতু সন্নিচিতো ‘যেন হেতুনা মহামেঘো পৱস্সতী’’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, সচ্চং যেৱ তত্থ হেতু ভৱতি মহতো মেঘস্স পৱস্সনাযা’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, নত্থি তস্স পকতিহেতু, সচ্চং যেৱেত্থ ৱত্থু ভৱতি দিব্বচক্খুস্স উপ্পাদাযাতি.
‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, যে কেচি সত্তা সচ্চমনুগাযন্তি ‘জলিতপজ্জলিতমহাঅগ্গিক্খন্ধো পটিনিৱত্ততূ’তি, তেসং সহ সচ্চমনুগীতেন জলিতপজ্জলিতমহাঅগ্গিক্খন্ধো খণেন পটিনিৱত্ততি. অপি নু খো, মহাৰাজ, অত্থি তস্মিং জলিতপজ্জলিতে মহাঅগ্গিক্খন্ধে হেতু সন্নিচিতো ‘যেন হেতুনা জলিতপজ্জলিতমহাঅগ্গিক্খন্ধো খণেন পটিনিৱত্ততী’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, সচ্চং যেৱ তত্থ ৱত্থু হোতি তস্স জলিতপজ্জলিতস্স মহাঅগ্গিক্খন্ধস্স খণেন পটিনিৱত্তনাযা’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, নত্থি তস্স পকতিহেতু, সচ্চং যেৱেত্থ ৱত্থু ভৱতি দিব্বচক্খুস্স উপ্পাদাযাতি.
‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, যে কেচি সত্তা সচ্চমনুগাযন্তি ‘ৱিসং হলাহলং অগদং ভৱতূ’তি. তেসং সহ সচ্চমনুগীতেন ৱিসং হলাহলং খণেন অগদং ভৱতি, অপি নু খো, মহাৰাজ, অত্থি তস্মিং হলাহলৱিসে হেতু সন্নিচিতো ‘যেন হেতুনা ৱিসং হলাহলং খণেন অগদং ভৱতী’’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, সচ্চং যেৱ তত্থ হেতু ভৱতি ৱিসস্স হলাহলস্স খণেন পটিঘাতাযা’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ৱিনা পকতিহেতুং সচ্চং যেৱেত্থ ৱত্থু ভৱতি দিব্বচক্খুস্স উপ্পাদাযাতি.
‘‘চতুন্নম্পি, মহাৰাজ, অৰিযসচ্চানং পটিৱেধায নত্থঞ্ঞং ৱত্থু, সচ্চং ৱত্থুং কত্ৱা চত্তাৰি অৰিযসচ্চানি পটিৱিজ্ঝন্তীতি. অত্থি, মহাৰাজ, চীনৱিসযে চীনৰাজা, সো মহাসমুদ্দে কীড়িতুকামো [বলিং কাতুকামো (সী. পী.)] চতুমাসে চতুমাসে সচ্চকিৰিযং কত্ৱা সহ ৰথেন অন্তোমহাসমুদ্দে যোজনং পৱিসতি, তস্স ৰথসীসস্স পুৰতো পুৰতো মহাৱাৰিক্খন্ধো পটিক্কমতি, নিক্খন্তস্স পুন ওত্থৰতি, অপি নু খো, মহাৰাজ, সো মহাসমুদ্দো সদেৱমনুস্সেনপি লোকেন পকতিকাযবলেন সক্কা পটিক্কমাপেতু’’ন্তি? ‘‘অতিপৰিত্তকেপি, ভন্তে, তড়াকে উদকং ন সক্কা সদেৱমনুস্সেনপি লোকেন পকতিকাযবলেন পটিক্কমাপেতুং, কিং পন মহাসমুদ্দে উদক’’ন্তি? ‘‘ইমিনাপি, মহাৰাজ, কাৰণেন সচ্চবলং ঞাতব্বং ‘নত্থি তং ঠানং, যং সচ্চেন ন পত্তব্ব’ন্তি.
‘‘নগৰে, মহাৰাজ, পাটলিপুত্তে অসোকো ধম্মৰাজা সনেগমজানপদঅমচ্চভটবলমহামত্তেহি পৰিৱুতো গঙ্গং নদিং [গঙ্গানদিং (সী.)] নৱসলিলসম্পুণ্ণং সমতিত্থিকং সম্ভৰিতং পঞ্চযোজনসতাযামং যোজনপুথুলং সন্দমানং দিস্ৱা অমচ্চে এৱমাহ ‘অত্থি কোচি, ভণে, সমত্থো, যো ইমং মহাগঙ্গং পটিসোতং সন্দাপেতু’ন্তি. অমচ্চা আহংসু ‘দুক্কৰং দেৱা’তি.
‘‘তস্মিং যেৱ গঙ্গাকূলে ঠিতা বন্ধুমতী নাম গণিকা অস্সোসি ৰঞ্ঞা কিৰ এৱং ৱুত্তং ‘সক্কা নু খো ইমং মহাগঙ্গং পটিসোতং সন্দাপেতু’ন্তি, সা এৱমাহ ‘অহঞ্হি নগৰে পাটলিপুত্তে গণিকা ৰূপূপজীৱিনী অন্তিমজীৱিকা, মম তাৱ ৰাজা সচ্চকিৰিযং পস্সতূ’তি. অথ সা সচ্চকিৰিযং অকাসি, সহ তস্সা সচ্চকিৰিযায খণেন সা মহাগঙ্গা গড়গড়াযন্তী পটিসোতং সন্দিত্থ মহতো জনকাযস্স পস্সতো.
‘‘অথ ৰাজা গঙ্গায আৱট্টঊমিৱেগজনিতং হলাহলসদ্দং সুত্ৱা ৱিম্হিতো অচ্ছৰিযব্ভুতজাতো অমচ্চে এৱমাহ ‘কিস্সাযং, ভণে, মহাগঙ্গা পটিসোতং সন্দতী’তি? ‘বন্ধুমতী, মহাৰাজ, গণিকা তৱ ৱচনং সুত্ৱা সচ্চকিৰিযং অকাসি, তস্সা সচ্চকিৰিযায মহাগঙ্গা উদ্ধংমুখা সন্দতী’তি.
‘‘অথ সংৱিগ্গহদযো ৰাজা তুৰিততুৰিতো সযং গন্ত্ৱা তং গণিকং পুচ্ছি ‘সচ্চং কিৰ, জে, তযা সচ্চকিৰিযায অযং গঙ্গা পটিসোতং সন্দাপিতা’তি? ‘আম দেৱা’তি. ৰাজা আহ ‘কিং তে তত্থ বলং অত্থি, কো ৱা তে ৱচনং আদিযতি অনুম্মত্তো, কেন ত্ৱং বলেন ইমং মহাগঙ্গং পটিসোতং সন্দাপেসী’তি? সা আহ ‘সচ্চবলেনাহং, মহাৰাজ, ইমং মহাগঙ্গং পটিসোতং সন্দাপেসি’ন্তি. ৰাজা আহ ‘কিং তে সচ্চবলং অত্থি চোৰিযা ধুত্তিযা অসতিযা ছিন্নিকায পাপিযা ভিন্নসীলায [পাপিকায ভিন্নসীমায (সী.)] হিৰিঅতিক্কন্তিকায অন্ধজনপলোভিকাযা’তি. ‘সচ্চং, মহাৰাজ, তাদিসিকা অহং, তাদিসিকাযপি মে, মহাৰাজ, সচ্চকিৰিযা অত্থি, যাযাহং ইচ্ছমানা সদেৱকম্পি লোকং পৰিৱত্তেয্য’ন্তি. ৰাজা আহ ‘কতমা পন সা হোতি সচ্চকিৰিযা, ইঙ্ঘ মং সাৱেহী’তি. ‘যো মে, মহাৰাজ, ধনং দেতি খত্তিযো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা ৱেস্সো ৱা সুদ্দো ৱা অঞ্ঞো ৱা কোচি, তেসং সমকং যেৱ উপট্ঠহামি, ‘‘খত্তিযো’’তি ৱিসেসো নত্থি, ‘‘সুদ্দো’’তি অতিমঞ্ঞনা [অতিমঞ্ঞমানো (ক.)] নত্থি, অনুনযপ্পটিঘৱিপ্পমুত্তা ধনস্সামিকং পৰিচৰামি, এসা মে দেৱ সচ্চকিৰিযা, যাযাহং ইমং মহাগঙ্গং পটিসোতং সন্দাপেসি’ন্তি.
‘‘ইতিপি, মহাৰাজ, সচ্চে ঠিতা ন কিঞ্চি অত্থং ন ৱিন্দন্তি. দিন্নানি চ, মহাৰাজ, সিৱিৰাজেন যাচকস্স চক্খূনি, দিব্বচক্খূনি চ উপ্পন্নানি, তঞ্চ সচ্চকিৰিযায. যং পন সুত্তে ৱুত্তং ‘মংসচক্খুস্মিং নট্ঠে অহেতুস্মিং অৱত্থুস্মিং নত্থি দিব্বচক্খুস্স উপ্পাদো’তি. তং ভাৱনামযং চক্খুং সন্ধায ৱুত্তং, এৱমেতং, মহাৰাজ, ধাৰেহী’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, সুনিব্বেঠিতো পঞ্হো, সুনিদ্দিট্ঠো নিগ্গহো, সুমদ্দিতা পৰৱাদা, এৱমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.
সিৱিৰাজচক্খুদানপঞ্হো পঞ্চমো.