৪. পথৱিচলনপঞ্হো

৪. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং ভগৱতা – ‘অট্ঠিমে, ভিক্খৱে [অট্ঠিমে আনন্দ (অ. নি. ৮.৭০)], হেতূ অট্ঠ পচ্চযা মহতো ভূমিচালস্স পাতুভাৱাযা’তি. অসেসৱচনং ইদং, নিস্সেসৱচনং ইদং, নিপ্পৰিযাযৱচনং ইদং, নত্থঞ্ঞো নৱমো হেতু মহতো ভূমিচালস্স পাতুভাৱায. যদি, ভন্তে নাগসেন, অঞ্ঞো নৱমো হেতু ভৱেয্য মহতো ভূমিচালস্স পাতুভাৱায, তম্পি হেতুং ভগৱা কথেয্য. যস্মা চ খো, ভন্তে নাগসেন, নত্থঞ্ঞো নৱমো হেতু মহতো ভূমিচালস্স পাতুভাৱায, তস্মা অনাচিক্খিতো ভগৱতা, অযঞ্চ নৱমো হেতু দিস্সতি মহতো ভূমিচালস্স পাতুভাৱায, যং ৱেস্সন্তৰেন ৰঞ্ঞা মহাদানে দীযমানে সত্তক্খত্তুং মহাপথৱী কম্পিতাতি. যদি, ভন্তে নাগসেন, অট্ঠেৱ হেতূ অট্ঠ পচ্চযা মহতো ভূমিচালস্স পাতুভাৱায, তেন হি ৱেস্সন্তৰেন ৰঞ্ঞা মহাদানে দীযমানে সত্তক্খত্তুং মহাপথৱী কম্পিতাতি যং ৱচনং, তং মিচ্ছা. যদি ৱেস্সন্তৰেন ৰঞ্ঞা মহাদানে দীযমানে সত্তক্খত্তুং মহাপথৱী কম্পিতা, তেন হি অট্ঠেৱ হেতূ অট্ঠ পচ্চযা মহতো ভূমিচালস্স পাতুভাৱাযাতি তম্পি ৱচনং মিচ্ছা. অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো সুখুমো দুন্নিৱেঠিযো অন্ধকৰণো চেৱ গম্ভীৰো চ, সো তৱানুপ্পত্তো, নেসো অঞ্ঞেন ইত্তৰপঞ্ঞেন সক্কা ৱিসজ্জেতুং অঞ্ঞত্ৰ তৱাদিসেন বুদ্ধিমতা’’তি.

‘‘ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা – ‘অট্ঠিমে, ভিক্খৱে, হেতূ অট্ঠ পচ্চযা মহতো ভূমিচালস্স পাতুভাৱাযা’তি. যং ৱেস্সন্তৰেন ৰঞ্ঞা মহাদানে দীযমানে সত্তক্খত্তুং মহাপথৱী কম্পিতা, তঞ্চ পন অকালিকং কদাচুপ্পত্তিকং অট্ঠহি হেতূহি ৱিপ্পমুত্তং, তস্মা অগণিতং অট্ঠহি হেতূহি.

‘‘যথা, মহাৰাজ, লোকে তযো যেৱ মেঘা গণীযন্তি ৱস্সিকো হেমন্তিকো পাৱুসকোতি. যদি তে মুঞ্চিত্ৱা অঞ্ঞো মেঘো পৱস্সতি, ন সো মেঘো গণীযতি সম্মতেহি মেঘেহি, অকালমেঘোত্ৱেৱ সঙ্খং গচ্ছতি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ৱেস্সন্তৰেন ৰঞ্ঞা মহাদানে দীযমানে যং সত্তক্খত্তুং মহাপথৱী কম্পিতা, অকালিকং এতং কদাচুপ্পত্তিকং অট্ঠহি হেতূহি ৱিপ্পমুত্তং, ন তং গণীযতি অট্ঠহি হেতূহি.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, হিমৱন্তা পব্বতা পঞ্চ নদিসতানি সন্দন্তি, তেসং, মহাৰাজ, পঞ্চন্নং নদিসতানং দসেৱ নদিযো নদিগণনায গণীযন্তি. সেয্যথীদং, গঙ্গা যমুনা অচিৰৱতী সৰভূ মহী সিন্ধু সৰস্সতী ৱেত্ৰৱতী ৱীতংসা চন্দভাগাতি, অৱসেসা নদিযো নদিগণনায অগণিতা. কিং কাৰণা? ন তা নদিযো ধুৱসলিলা. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ৱেস্সন্তৰেন ৰঞ্ঞা মহাদানে দীযমানে যং সত্তক্খত্তুং মহাপথৱী কম্পিতা, অকালিকং এতং কদাচুপ্পত্তিকং অট্ঠহি হেতূহি ৱিপ্পমুত্তং, ন তং গণীযতি অট্ঠহি হেতূহি.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, ৰঞ্ঞো সতম্পি দ্ৱিসতম্পি তিসতম্পি অমচ্চা হোন্তি, তেসং ছ যেৱ জনা অমচ্চগণনায গণীযন্তি. সেয্যথীদং, সেনাপতি পুৰোহিতো অক্খদস্সো ভণ্ডাগাৰিকো ছত্তগ্গাহকো খগ্গগ্গাহকো. এতে যেৱ অমচ্চগণনায গণীযন্তি. কিং কাৰণা? যুত্তত্তা ৰাজগুণেহি, অৱসেসা অগণিতা, সব্বে অমচ্চাত্ৱেৱ সঙ্খং গচ্ছন্তি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ৱেস্সন্তৰেন ৰঞ্ঞা মহাদানে দীযমানে যং সত্তক্খত্তুং মহাপথৱী কম্পিতা, অকালিকং এতং কদাচুপ্পত্তিকং অট্ঠহি হেতূহি ৱিপ্পমুত্তং, ন তং গণীযতি অট্ঠহি হেতূহি.

‘‘সুয্যতি নু খো, মহাৰাজ, এতৰহি জিনসাসনে কতাধিকাৰানং দিট্ঠধম্মসুখৱেদনীযকম্মং, কিত্তি চ যেসং অব্ভুগ্গতা দেৱমনুস্সেসূ’’তি? ‘‘আম, ভন্তে, সুয্যতি এতৰহি জিনসাসনে কতাধিকাৰানং দিট্ঠধম্মসুখৱেদনীযকম্মং, কিত্তি চ যেসং অব্ভুগ্গতা দেৱমনুস্সেসু সত্ত জনাতি’’. ‘‘কে চ তে, মহাৰাজা’’তি? ‘‘সুমনো চ, ভন্তে, মালাকাৰো, একসাটকো চ ব্ৰাহ্মণো, পুণ্ণো চ ভতকো, মল্লিকা চ দেৱী, গোপালমাতা চ দেৱী, সুপ্পিযা চ উপাসিকা, পুণ্ণা চ দাসীতি ইমে সত্ত দিট্ঠধম্মসুখৱেদনীযা সত্তা, কিত্তি চ ইমেসং অব্ভুগ্গতা দেৱমনুস্সেসূ’’তি.

‘‘অপৰেপি সুয্যন্তি নু খো অতীতে মানুসকেনেৱ সৰীৰদেহেন তিদসভৱনং গতা’’তি? ‘‘আম, ভন্তে, সুয্যন্তী’’তি. ‘‘কে চ তে, মহাৰাজা’’তি? ‘‘গুত্তিলো চ গন্ধব্বো, সাধীনো চ ৰাজা, নিমি চ ৰাজা, মন্ধাতা চ ৰাজাতি ইমে চতুৰো জনা সুয্যন্তি, তেনেৱ মানুসকেন সৰীৰদেহেন তিদসভৱনং গতা’’তি. ‘‘সুচিৰম্পি কতং সুয্যতি সুকতদুক্কটন্তি? সুতপুব্বং পন তযা, মহাৰাজ, অতীতে ৱা অদ্ধানে ৱত্তমানে ৱা অদ্ধানে ইত্থন্নামস্স দানে দীযমানে সকিং ৱা দ্ৱিক্খত্তুং ৱা তিক্খত্তুং ৱা মহাপথৱী কম্পিতা’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘অত্থি মে, মহাৰাজ, আগমো অধিগমো পৰিযত্তি সৱনং সিক্খাবলং সুস্সূসা পৰিপুচ্ছা আচৰিযুপাসনং, মযাপি ন সুতপুব্বং ‘ইত্থন্নামস্স দানে দীযমানে সকিং ৱা দ্ৱিক্খত্তুং ৱা তিক্খত্তুং ৱা মহাপথৱী কম্পিতা’তি ঠপেত্ৱা ৱেস্সন্তৰস্স ৰাজৱসভস্স দানৱৰং. ভগৱতো চ, মহাৰাজ, কস্সপস্স, ভগৱতো চ সক্যমুনিনোতি দ্ৱিন্নং বুদ্ধানং অন্তৰে গণনপথং ৱীতিৱত্তা ৱস্সকোটিযো অতিক্কন্তা, তত্থপি মে সৱনং নত্থি ‘ইত্থন্নামস্স দানে দীযমানে সকিং ৱা দ্ৱিক্খত্তুং ৱা তিক্খত্তুং ৱা মহাপথৱী কম্পিতা’তি. ন, মহাৰাজ, তাৱতকেন ৱীৰিযেন তাৱতকেন পৰক্কমেন মহাপথৱী কম্পতি, গুণভাৰভৰিতা, মহাৰাজ, সব্বসোচেয্যকিৰিযগুণভাৰভৰিতা ধাৰেতুং ন ৱিসহন্তী মহাপথৱী চলতি কম্পতি পৱেধতি.

‘‘যথা, মহাৰাজ, সকটস্স অতিভাৰভৰিতস্স নাভিযো চ নেমিযো চ ফলন্তি অক্খো ভিজ্জতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, সব্বসোচেয্যকিৰিযগুণভাৰভৰিতা মহাপথৱী ধাৰেতুং ন ৱিসহন্তী চলতি কম্পতি পৱেধতি.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, গগনং অনিলজলৱেগসঞ্ছাদিতং উস্সন্নজলভাৰভৰিতং অতিৱাতেন ফুটিতত্তা নদতি ৰৱতি গড়গড়াযতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, মহাপথৱী ৰঞ্ঞো ৱেস্সন্তৰস্স দানবলৱিপুলউস্সন্নভাৰভৰিতা ধাৰেতুং ন ৱিসহন্তী চলতি কম্পতি পৱেধতি. ন হি, মহাৰাজ, ৰঞ্ঞো ৱেস্সন্তৰস্স চিত্তং ৰাগৱসেন পৱত্ততি, ন দোসৱসেন পৱত্ততি, ন মোহৱসেন পৱত্ততি, ন মানৱসেন পৱত্ততি, ন দিট্ঠিৱসেন পৱত্ততি, ন কিলেসৱসেন পৱত্ততি, ন ৱিতক্কৱসেন পৱত্ততি, ন অৰতিৱসেন পৱত্ততি, অথ খো দানৱসেন বহুলং পৱত্ততি ‘কিন্তি অনাগতা যাচকা মম সন্তিকে আগচ্ছেয্যুং, আগতা চ যাচকা যথাকামং লভিত্ৱা অত্তমনা ভৱেয্যু’ন্তি সততং সমিতং দানং পতি মানসং ঠপিতং হোতি. ৰঞ্ঞো, মহাৰাজ, ৱেস্সন্তৰস্স সততং সমিতং দসসু ঠানেসু মানসং ঠপিতং হোতি দমে সমে খন্তিযং সংৱৰে যমে নিযমে অক্কোধে অৱিহিংসাযং সচ্চে সোচেয্যে. ৰঞ্ঞো, মহাৰাজ, ৱেস্সন্তৰস্স কামেসনা পহীনা, ভৱেসনা পটিপ্পস্সদ্ধা, ব্ৰহ্মচৰিযেসনায যেৱ উস্সুক্কং আপন্নো, ৰঞ্ঞো, মহাৰাজ, ৱেস্সন্তৰস্স অত্তৰক্খা [পৰৰক্খায (সী. পী.)] পহীনা, সব্বসত্তৰক্খায উস্সুক্কং আপন্নো ‘কিন্তি ইমে সত্তা সমগ্গা অস্সু অৰোগা সধনা দীঘাযুকা’তি বহুলং যেৱ মানসং পৱত্ততি. দদমানো চ, মহাৰাজ, ৱেস্সন্তৰো ৰাজা তং দানং ন ভৱসম্পত্তিহেতু দেতি, ন ধনহেতু দেতি, ন পটিদানহেতু দেতি, ন উপলাপনহেতু দেতি, ন আযুহেতু দেতি, ন ৱণ্ণহেতু দেতি, ন সুখহেতু দেতি, ন বলহেতু দেতি, ন যসহেতু দেতি, ন পুত্তহেতু দেতি, ন ধীতুহেতু দেতি, অথ খো সব্বঞ্ঞুতঞাণহেতু সব্বঞ্ঞুতঞাণৰতনস্স কাৰণা এৱৰূপে অতুলৱিপুলানুত্তৰে দানৱৰে অদাসি, সব্বঞ্ঞুতং পত্তো চ ইমং গাথং অভাসি –

‘‘‘জালিং কণ্হাজিনং ধীতং, মদ্দিদেৱিং পতিব্বতং;

চজমানো ন চিন্তেসিং, বোধিযা যেৱ কাৰণা’তি.

‘‘ৱেস্সন্তৰো, মহাৰাজ, ৰাজা অক্কোধেন কোধং জিনাতি, অসাধুং সাধুনা জিনাতি, কদৰিযং দানেন জিনাতি, অলিকৱাদিনং সচ্চেন জিনাতি, সব্বং অকুসলং কুসলেন জিনাতি. তস্স এৱং দদমানস্স ধম্মানুগতস্স ধম্মসীসকস্স [ধম্মাসীসকস্স (ক.)] দাননিস্সন্দবলৱ [দাননিস্সন্দবল (সী. পী.)] ৱীৰিযৱিপুলৱিপ্ফাৰেন হেট্ঠা মহাৱাতা সঞ্চলন্তি সণিকং সণিকং সকিং সকিং আকুলাকুলা ৱাযন্তি ওনমন্তি উন্নমন্তি ৱিনমন্তি, ছিন্নপত্তপাদপা [সীন্নপ্পত্তপাদপা (সী.)] পপতন্তি, গুম্বং গুম্বং ৱলাহকা গগনে সন্ধাৱন্তি, ৰজোসঞ্চিতা ৱাতা দাৰুণা হোন্তি, গগনং উপ্পীড়িতা ৱাতা ৱাযন্তি, সহসা ধমধমাযন্তি, মহাভীমো সদ্দো নিচ্ছৰতি, তেসু ৱাতেসু কুপিতেসু উদকং সণিকং সণিকং চলতি, উদকে চলিতে খুব্ভন্তি মচ্ছকচ্ছপা, যমকযমকা ঊমিযো জাযন্তি, জলচৰা সত্তা তসন্তি, জলৱীচি যুগনদ্ধো ৱত্ততি, ৱীচিনাদো পৱত্ততি, ঘোৰা বুব্বুড়া [পুব্বুড়া (ক.)] উট্ঠহন্তি, ফেণমালা ভৱন্তি, উত্তৰতি মহাসমুদ্দো, দিসাৱিদিসং ধাৱতি উদকং, উদ্ধংসোতপটিসোতমুখা সন্দন্তি সলিলধাৰা, তসন্তি অসুৰা গৰুড়া নাগা যক্খা, উব্বিজ্জন্তি ‘কিং নু খো, কথং নু খো, সাগৰো ৱিপৰিৱত্ততী’তি, গমনপথমেসন্তি ভীতচিত্তা, খুভিতে লুড়িতে জলধাৰে পকম্পতি মহাপথৱী সনগা সসাগৰা, পৰিৱত্ততি সিনেৰুগিৰি কূটসেলসিখৰো ৱিনমমানো হোতি, ৱিমনা হোন্তি অহিনকুলবিড়াৰকোট্ঠুকসূকৰমিগপক্খিনো, ৰুদন্তি যক্খা অপ্পেসক্খা, হসন্তি যক্খা মহেসক্খা কম্পমানায মহাপথৱিযা.

‘‘যথা, মহাৰাজ, মহতি মহাপৰিযোগে উদ্ধনগতে উদকসম্পুণ্ণে আকিণ্ণতণ্ডুলে হেট্ঠতো অগ্গি জলমানো পঠমং তাৱ পৰিযোগং সন্তাপেতি, পৰিযোগো সন্তত্তো উদকং সন্তাপেতি, উদকং সন্তত্তং তণ্ডুলং সন্তাপেতি, তণ্ডুলং সন্তত্তং উম্মুজ্জতি নিমুজ্জতি, বুব্বুড়কজাতং হোতি, ফেণমালা উত্তৰতি; এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ৱেস্সন্তৰো ৰাজা যং লোকে দুচ্চজং, তং চজি, তস্স তং দুচ্চজং চজন্তস্স দানস্স সভাৱনিস্সন্দেন হেট্ঠা মহাৱাতা ধাৰেতুং ন ৱিসহন্তা পৰিকুপ্পিংসু [পৰিকম্পিংসু (ক.)], মহাৱাতেসু পৰিকুপিতেসু [পৰিখুব্ভিতেসু (স্যা.)] উদকং কম্পি, উদকে কম্পিতে মহাপথৱী কম্পি, ইতি তদা মহাৱাতা চ উদকঞ্চ মহাপথৱী চাতি ইমে তযো একমনা ৱিয অহেসুং মহাদাননিস্সন্দেন ৱিপুলবলৱীৰিযেন নত্থেদিসো, মহাৰাজ, অঞ্ঞস্স দানানুভাৱো, যথা ৱেস্সন্তৰস্স ৰঞ্ঞো মহাদানানুভাৱো. যথা, মহাৰাজ, মহিযা বহুৱিধা মণযো ৱিজ্জন্তি. সেয্যথীদং, ইন্দনীলো মহানীলো জোতিৰসো ৱেড়ুৰিযো উম্মাপুপ্ফো সিৰীসপুপ্ফো মনোহৰো সূৰিযকন্তো চন্দকন্তো ৱজিৰো খজ্জোপনকো ফুস্সৰাগো লোহিতঙ্গো মসাৰগল্লোতি, এতে সব্বে অতিক্কম্ম চক্কৱত্তিমণি অগ্গমক্খাযতি, চক্কৱত্তিমণি, মহাৰাজ, সমন্তা যোজনং ওভাসেতি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যং কিঞ্চি মহিযা দানং ৱিজ্জতি অপি অসদিসদানং পৰমং, তং সব্বং অতিক্কম্ম ৱেস্সন্তৰস্স ৰঞ্ঞো মহাদানং অগ্গমক্খাযতি, ৱেস্সন্তৰস্স, মহাৰাজ, ৰঞ্ঞো মহাদানে দীযমানে সত্তক্খত্তুং মহাপথৱী কম্পিতা’’তি.

‘‘অচ্ছৰিযং, ভন্তে নাগসেন, বুদ্ধানং, অব্ভুতং, ভন্তে নাগসেন, বুদ্ধানং, যং তথাগতো বোধিসত্তো সমানো অসমো লোকেন এৱংখন্তি এৱংচিত্তো এৱংঅধিমুত্তি এৱংঅধিপ্পাযো, বোধিসত্তানং, ভন্তে নাগসেন, পৰক্কমো দক্খাপিতো, পাৰমী চ জিনানং ভিয্যো ওভাসিতা, চৰিযং চৰতোপি তাৱ তথাগতস্স সদেৱকে লোকে সেট্ঠভাৱো অনুদস্সিতো. সাধু, ভন্তে নাগসেন, থোমিতং জিনসাসনং, জোতিতা জিনপাৰমী, ছিন্নো তিত্থিযানং ৱাদগণ্ঠি, ভিন্নো পৰাপৱাদকুম্ভো [গুম্বো তযা ৱিদ্ধংসিতো (স্যা.)], পঞ্হো গম্ভীৰো উত্তানীকতো, গহনং অগহনং কতং, সম্মা লদ্ধং জিনপুত্তানং নিব্বাহনং [নিব্বাযনং (ক.)], এৱমেতং গণিৱৰপৱৰ তথা সম্পটিচ্ছামা’’তি.

পথৱিচলনপঞ্হো চতুত্থো.