৩. দেৱদত্তপব্বজ্জপঞ্হো

৩. ‘‘ভন্তে নাগসেন, দেৱদত্তো কেন পব্বাজিতো’’তি? ‘‘ছ যিমে, মহাৰাজ, খত্তিযকুমাৰা ভদ্দিযো চ অনুৰুদ্ধো চ আনন্দো চ ভগু চ কিমিলো [কিম্বিলো (সী. পী.) ম. নি. ২.১৬৬ পস্সিতব্বং] চ দেৱদত্তো চ উপালিকপ্পকো সত্তমো অভিসম্বুদ্ধে সত্থৰি সক্যকুলানন্দজননে ভগৱন্তং অনুপব্বজন্তা নিক্খমিংসু, তে ভগৱা পব্বাজেসী’’তি. ‘‘ননু, ভন্তে, দেৱদত্তেন পব্বজিত্ৱা সঙ্ঘো ভিন্নো’’তি? ‘‘আম, মহাৰাজ, দেৱদত্তেন পব্বজিত্ৱা সঙ্ঘো ভিন্নো, ন গিহী সঙ্ঘং ভিন্দতি, ন ভিক্খুনী, ন সিক্খমানা, ন সামণেৰো, ন সামণেৰী সঙ্ঘং ভিন্দতি, ভিক্খু পকতত্তো সমানসংৱাসকো সমানসীমাযং ঠিতো সঙ্ঘং ভিন্দতীতি. সঙ্ঘভেদকো, ভন্তে, পুগ্গলো কিং কম্মং ফুসতী’’তি? ‘‘কপ্পট্ঠিতিকং, মহাৰাজ, কম্মং ফুসতী’’তি.

‘‘কিং পন, ভন্তে নাগসেন, বুদ্ধো জানাতি ‘দেৱদত্তো পব্বজিত্ৱা সঙ্ঘং ভিন্দিস্সতি, সঙ্ঘং ভিন্দিত্ৱা কপ্পং নিৰযে পচ্চিস্সতী’’’তি? ‘‘আম, মহাৰাজ, তথাগতো জানাতি ‘দেৱদত্তো পব্বজিত্ৱা সঙ্ঘং ভিন্দিস্সতি, সঙ্ঘং ভিন্দিত্ৱা কপ্পং নিৰযে পচ্চিস্সতী’’’তি. ‘‘যদি, ভন্তে নাগসেন, বুদ্ধো জানাতি ‘দেৱদত্তো পব্বজিত্ৱা সঙ্ঘং ভিন্দিস্সতি, সঙ্ঘং ভিন্দিত্ৱা কপ্পং নিৰযে পচ্চিস্সতী’তি, তেন হি, ভন্তে নাগসেন, বুদ্ধো কাৰুণিকো অনুকম্পকো হিতেসী সব্বসত্তানং অহিতং অপনেত্ৱা হিতমুপদহতীতি যং ৱচনং, তং মিচ্ছা. যদি তং অজানিত্ৱা পব্বাজেসি, তেন হি বুদ্ধো অসব্বঞ্ঞূতি, অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো তৱানুপ্পত্তো, ৱিজটেহি এতং মহাজটং, ভিন্দ পৰাপৱাদং, অনাগতে অদ্ধানে তযা সদিসা বুদ্ধিমন্তো ভিক্খূ দুল্লভা ভৱিস্সন্তি, এত্থ তৱ বলং পকাসেহী’’তি.

‘‘কাৰুণিকো, মহাৰাজ, ভগৱা সব্বঞ্ঞূ চ, কাৰুঞ্ঞেন, মহাৰাজ, ভগৱা সব্বঞ্ঞুতঞাণেন দেৱদত্তস্স গতিং ওলোকেন্তো অদ্দস দেৱদত্তং আপাযিকং কম্মং [অপৰাপৰিযকম্মং (সী. স্যা. পী.)] আযূহিত্ৱা অনেকানি কপ্পকোটিসতসহস্সানি নিৰযেন নিৰযং ৱিনিপাতেন ৱিনিপাতং গচ্ছন্তং, তং ভগৱা সব্বঞ্ঞুতঞাণেন জানিত্ৱা ইমস্স অপৰিযন্তকতং কম্মং মম সাসনে পব্বজিতস্স পৰিযন্তকতং ভৱিস্সতি, পুৰিমং উপাদায পৰিযন্তকতং দুক্খং ভৱিস্সতি, অপব্বজিতোপি অযং মোঘপুৰিসো কপ্পট্ঠিযমেৱ কম্মং আযূহিস্সতীতি কাৰুঞ্ঞেন দেৱদত্তং পব্বাজেসী’’তি.

‘‘তেন হি, ভন্তে নাগসেন, বুদ্ধো ৱধিত্ৱা তেলেন মক্খেতি, পপাতে পাতেত্ৱা হত্থং দেতি, মাৰেত্ৱা জীৱিতং পৰিযেসতি, যং সো পঠমং দুক্খং দত্ৱা পচ্ছা সুখং উপদহতী’’তি? ‘‘ৱধেতিপি, মহাৰাজ, তথাগতো সত্তানং হিতৱসেন, পাতেতিপি সত্তানং হিতৱসেন, মাৰেতিপি সত্তানং হিতৱসেন, ৱধিত্ৱাপি, মহাৰাজ, তথাগতো সত্তানং হিতমেৱ উপদহতি, পাতেত্ৱাপি সত্তানং হিতমেৱ উপদহতি, মাৰেত্ৱাপি সত্তানং হিতমেৱ উপদহতি. যথা, মহাৰাজ, মাতাপিতৰো নাম ৱধিত্ৱাপি পাতযিত্ৱাপি পুত্তানং হিতমেৱ উপদহন্তি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, তথাগতো ৱধেতিপি সত্তানং হিতৱসেন, পাতেতিপি সত্তানং হিতৱসেন, মাৰেতিপি সত্তানং হিতৱসেন, ৱধিত্ৱাপি, মহাৰাজ, তথাগতো সত্তানং হিতমেৱ উপদহতি, পাতেত্ৱাপি সত্তানং হিতমেৱ উপদহতি, মাৰেত্ৱাপি সত্তানং হিতমেৱ উপদহতি, যেন যেন যোগেন সত্তানং গুণৱুড্ঢি হোতি, তেন তেন যোগেন সব্বসত্তানং হিতমেৱ উপদহতি. সচে, মহাৰাজ, দেৱদত্তো ন পব্বাজেয্য, গিহিভূতো সমানো নিৰযসংৱত্তনিকং বহুং পাপকম্মং কত্ৱা অনেকানি কপ্পকোটিসতসহস্সানি নিৰযেন নিৰযং ৱিনিপাতেন ৱিনিপাতং গচ্ছন্তো বহুং দুক্খং ৱেদযিস্সতি, তং ভগৱা জানমানো কাৰুঞ্ঞেন দেৱদত্তং পব্বাজেসি, ‘মম সাসনে পব্বজিতস্স দুক্খং পৰিযন্তকতং ভৱিস্সতী’তি কাৰুঞ্ঞেন গৰুকং দুক্খং লহুকং অকাসি.

‘‘যথা ৱা, মহাৰাজ, ধনযসসিৰিঞাতিবলেন বলৱা পুৰিসো অত্তনো ঞাতিং ৱা মিত্তং ৱা ৰঞ্ঞা গৰুকং দণ্ডং ধাৰেন্তং অত্তনো বহুৱিস্সত্থভাৱেন সমত্থতায গৰুকং দণ্ডং লহুকং অকাসি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ভগৱা বহূনি কপ্পকোটিসতসহস্সানি দুক্খং ৱেদযমানং দেৱদত্তং পব্বাজেত্ৱা সীলসমাধিপঞ্ঞাৱিমুত্তিবলসমত্থভাৱেন গৰুকং দুক্খং লহুকং অকাসি.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, কুসলো ভিসক্কো সল্লকত্তো গৰুকং ৰোগং বলৱোসধবলেন লহুকং কৰোতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, বহূনি কপ্পকোটিসতসহস্সানি দুক্খং ৱেদযমানং দেৱদত্তং ভগৱা ৰোগঞ্ঞুতায পব্বাজেত্ৱা কাৰুঞ্ঞবলো পত্থদ্ধধম্মোসধবলেন গৰুকং দুক্খং লহুকং অকাসি. অপি নু খো সো, মহাৰাজ, ভগৱা বহুৱেদনীযং দেৱদত্তং অপ্পৱেদনীযং কৰোন্তো কিঞ্চি অপুঞ্ঞং আপজ্জেয্যা’’তি? ‘‘ন কিঞ্চি, ভন্তে, অপুঞ্ঞং আপজ্জেয্য অন্তমসো গদ্দূহনমত্তম্পী’’তি. ‘‘ইমম্পি খো, মহাৰাজ, কাৰণং অত্থতো সম্পটিচ্ছ, যেন কাৰণেন ভগৱা দেৱদত্তং পব্বাজেসি.

‘‘অপৰম্পি, মহাৰাজ, উত্তৰিং কাৰণং সুণোহি, যেন কাৰণেন ভগৱা দেৱদত্তং পব্বাজেসি. যথা, মহাৰাজ, চোৰং আগুচাৰিং গহেত্ৱা ৰঞ্ঞো দস্সেয্যুং, ‘অযং খো, দেৱ, চোৰো আগুচাৰী, ইমস্স যং ইচ্ছসি, তং দণ্ডং পণেহী’তি. তমেনং ৰাজা এৱং ৱদেয্য ‘তেন হি, ভণে, ইমং চোৰং বহিনগৰং নীহৰিত্ৱা আঘাতনে সীসং ছিন্দথা’’তি, ‘এৱং দেৱা’তি খো তে ৰঞ্ঞো পটিস্সুত্ৱা তং বহিনগৰং নীহৰিত্ৱা আঘাতনং নযেয্যুং. তমেনং পস্সেয্য কোচিদেৱ পুৰিসো ৰঞ্ঞো সন্তিকা লদ্ধৱৰো লদ্ধযসধনভোগো আদেয্যৱচনো বলৱিচ্ছিতকাৰী, সো তস্স কাৰুঞ্ঞং কত্ৱা তে পুৰিসে এৱং ৱদেয্য ‘অলং, ভো, কিং তুম্হাকং ইমস্স সীসচ্ছেদনেন, তেন হি ভো ইমস্স হত্থং ৱা পাদং ৱা ছিন্দিত্ৱা জীৱিতং ৰক্খথ, অহমেতস্স কাৰণা ৰঞ্ঞো সন্তিকে পটিৱচনং কৰিস্সামী’তি. তে তস্স বলৱতো ৱচনেন তস্স চোৰস্স হত্থং ৱা পাদং ৱা ছিন্দিত্ৱা জীৱিতং ৰক্খেয্যুং. অপি নু খো সো, মহাৰাজ, পুৰিসো এৱং কাৰী তস্স চোৰস্স কিচ্চকাৰী অস্সা’’তি? ‘‘জীৱিতদাযকো সো, ভন্তে, পুৰিসো তস্স চোৰস্স, জীৱিতে দিন্নে কিং তস্স অকতং নাম অত্থী’’তি? ‘‘যা পন হত্থপাদচ্ছেদনে ৱেদনা, সো তায ৱেদনায কিঞ্চি অপুঞ্ঞং আপজ্জেয্যা’’তি? ‘‘অত্তনো কতেন সো, ভন্তে, চোৰো দুক্খৱেদনং ৱেদযতি, জীৱিতদাযকো পন পুৰিসো ন কিঞ্চি অপুঞ্ঞং আপজ্জেয্যা’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ভগৱা কাৰুঞ্ঞেন দেৱদত্তং পব্বাজেসি ‘মম সাসনে পব্বজিতস্স দুক্খং পৰিযন্তকতং ভৱিস্সতী’তি. পৰিযন্তকতঞ্চ, মহাৰাজ, দেৱদত্তস্স দুক্খং, দেৱদত্তো, মহাৰাজ, মৰণকালে –

‘‘‘ইমেহি অট্ঠীহি তমগ্গপুগ্গলং, দেৱাতিদেৱং নৰদম্মসাৰথিং;

সমন্তচক্খুং সতপুঞ্ঞলক্খণং, পাণেহি বুদ্ধং সৰণং উপেমী’তি.

‘‘পাণুপেতং সৰণমগমাসি. দেৱদত্তো, মহাৰাজ, ছ কোট্ঠাসে কতে কপ্পে অতিক্কন্তে পঠমকোট্ঠাসে সঙ্ঘং ভিন্দি, পঞ্চ কোট্ঠাসে নিৰযে পচ্চিত্ৱা ততো মুচ্চিত্ৱা অট্ঠিস্সৰো নাম পচ্চেকবুদ্ধো ভৱিস্সতি. অপি নু খো সো, মহাৰাজ, ভগৱা এৱং কাৰী দেৱদত্তস্স কিচ্চকাৰী অস্সা’’তি? ‘‘সব্বদদো, ভন্তে নাগসেন, তথাগতো দেৱদত্তস্স, যং তথাগতো দেৱদত্তং পচ্চেকবোধিং পাপেস্সতি, কিং তথাগতেন দেৱদত্তস্স অকতং নাম অত্থী’’তি? ‘‘যং পন, মহাৰাজ, দেৱদত্তো সঙ্ঘং ভিন্দিত্ৱা নিৰযে দুক্খৱেদনং ৱেদযতি, অপি নু খো ভগৱা ততোনিদানং কিঞ্চি অপুঞ্ঞং আপজ্জেয্যা’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, অত্তনা কতেন, ভন্তে, দেৱদত্তো কপ্পং নিৰযে পচ্চতি, দুক্খপৰিযন্তকাৰকো সত্থা ন কিঞ্চি অপুঞ্ঞং আপজ্জতী’’তি. ‘‘ইমম্পি খো, ত্ৱং মহাৰাজ, কাৰণং অত্থতো সম্পটিচ্ছ, যেন কাৰণেন ভগৱা দেৱদত্তং পব্বাজেসি.

‘‘অপৰম্পি, মহাৰাজ, উত্তৰিং কাৰণং সুণোহি, যেন কাৰণেন ভগৱা দেৱদত্তং পব্বাজেসি. যথা, মহাৰাজ, কুসলো ভিসক্কো সল্লকত্তো ৱাতপিত্তসেম্হসন্নিপাতউতুপৰিণামৱিসমপৰিহাৰওপক্কমিকোপক্কন্তং পূতিকুণপদুগ্গন্ধাভিসঞ্ছন্নং অন্তোসল্লং সুসিৰগতং পুব্বৰুহিৰসম্পুণ্ণং ৱণং ৱূপসমেন্তো ৱণমুখং কক্খড়তিখিণখাৰকটুকেন ভেসজ্জেন অনুলিম্পতি পৰিপচ্চনায, পৰিপচ্চিত্ৱা মুদুভাৱমুপগতং সত্থেন ৱিকন্তযিত্ৱা ডহতি সলাকায, দড্ঢে খাৰলৱণং দেতি, ভেসজ্জেন অনুলিম্পতি ৱণৰুহনায ব্যাধিতস্স সোত্থিভাৱমনুপ্পত্তিযা, অপি নু খো সো, মহাৰাজ, ভিসক্কো সল্লকত্তো অহিতচিত্তো ভেসজ্জেন অনুলিম্পতি, সত্থেন ৱিকন্তেতি, ডহতি সলাকায, খাৰলৱণং দেতী’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, হিতচিত্তো সোত্থিকামো তানি কিৰিযানি কৰোতী’’তি. ‘‘যা পনস্স ভেসজ্জকিৰিযাকৰণেন উপ্পন্না দুক্খৱেদনা, ততোনিদানং সো ভিসক্কো সল্লকত্তো কিঞ্চি অপুঞ্ঞং আপজ্জেয্যা’’তি? ‘‘হিতচিত্তো, ভন্তে, সোত্থিকামো ভিসক্কো সল্লকত্তো তানি কিৰিযানি কৰোতি, কিং সো ততোনিদানং অপুঞ্ঞং আপজ্জেয্য, সগ্গগামী সো, ভন্তে, ভিসক্কো সল্লকত্তো’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, কাৰুঞ্ঞেন ভগৱা দেৱদত্তং পব্বাজেসি দুক্খপৰিমুত্তিযা.

‘‘অপৰম্পি, মহাৰাজ, উত্তৰিং কাৰণং সুণোহি, যেন কাৰণেন ভগৱা দেৱদত্তং পব্বাজেসি. যথা, মহাৰাজ, পুৰিসো কণ্টকেন ৱিদ্ধো অস্স, অথঞ্ঞতৰো পুৰিসো তস্স হিতকামো সোত্থিকামো তিণ্হেন কণ্টকেনৱা সত্থমুখেন ৱা সমন্ততো ছিন্দিত্ৱা পগ্ঘৰন্তেন লোহিতেন তং কণ্টকং নীহৰেয্য, অপি নু খো সো, মহাৰাজ, পুৰিসো অহিতকামো তং কণ্টকং নীহৰতী’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, হিতকামো সো, ভন্তে, পুৰিসো সোত্থিকামো তং কণ্টকং নীহৰতি. সচে সো, ভন্তে, তং কণ্টকং ন নীহৰেয্য, মৰণং ৱা সো তেন পাপুণেয্য মৰণমত্তং ৱা দুক্খ’’ন্তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, তথাগতো কাৰুঞ্ঞেন দেৱদত্তং পব্বাজেসি দুক্খপৰিমুত্তিযা. সচে মহাৰাজ, ভগৱা দেৱদত্তং ন পব্বাজেয্য, কপ্পকোটিসতসহস্সম্পি দেৱদত্তো ভৱপৰম্পৰায নিৰযে পচ্চেয্যা’’তি.

‘‘অনুসোতগামিং, ভন্তে নাগসেন, দেৱদত্তং তথাগতো পটিসোতং পাপেসি, ৱিপন্থপটিপন্নং দেৱদত্তং পন্থে পটিপাদেসি, পপাতে পতিতস্স দেৱদত্তস্স পতিট্ঠং অদাসি, ৱিসমগতং দেৱদত্তং তথাগতো সমং আৰোপেসি, ইমে চ, ভন্তে নাগসেন, হেতূ ইমানি চ কাৰণানি ন সক্কা অঞ্ঞেন সন্দস্সেতুং অঞ্ঞত্ৰ তৱাদিসেন বুদ্ধিমতা’’তি.

দেৱদত্তপব্বজ্জপঞ্হো ততিযো.