২. সব্বঞ্ঞুভাৱপঞ্হো

২. ‘‘ভন্তে নাগসেন, বুদ্ধো সব্বঞ্ঞূ’’তি? ‘‘আম, মহাৰাজ, ভগৱা সব্বঞ্ঞূ, ন চ ভগৱতো সততং সমিতং ঞাণদস্সনং পচ্চুপট্ঠিতং, আৱজ্জনপটিবদ্ধং ভগৱতো সব্বঞ্ঞুতঞাণং, আৱজ্জিত্ৱা যদিচ্ছকং জানাতী’’তি. ‘‘তেন হি, ভন্তে নাগসেন, বুদ্ধো অসব্বঞ্ঞূতি. যদি তস্স পৰিযেসনায সব্বঞ্ঞুতঞাণং হোতী’’তি. ‘‘ৱাহসতং খো, মহাৰাজ, ৱীহীনং অড্ঢচূড়ঞ্চ ৱাহা ৱীহিসত্তম্বণানি দ্ৱে চ তুম্বা একচ্ছৰাক্খণে পৱত্তচিত্তস্স এত্তকা ৱীহী লক্খং ঠপীযমানা [ঠপীযমানে (সী. পী.)] পৰিক্খযং পৰিযাদানং গচ্ছেয্যুং?

‘‘তত্ৰিমে সত্তৱিধা চিত্তা পৱত্তন্তি, যে তে, মহাৰাজ, সৰাগা সদোসা সমোহা সকিলেসা অভাৱিতকাযা অভাৱিতসীলা অভাৱিতচিত্তা অভাৱিতপঞ্ঞা, তেসং তং চিত্তং গৰুকং উপ্পজ্জতি দন্ধং পৱত্ততি. কিং কাৰণা? অভাৱিতত্তা চিত্তস্স. যথা, মহাৰাজ, ৱংসনাড়স্স ৱিততস্স ৱিসালস্স ৱিত্থিণ্ণস্স সংসিব্বিতৱিসিব্বিতস্স সাখাজটাজটিতস্স আকড্ঢিযন্তস্স গৰুকং হোতি আগমনং দন্ধং. কিং কাৰণা? সংসিব্বিতৱিসিব্বিতত্তা সাখানং. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যে তে সৰাগা সদোসা সমোহা সকিলেসা অভাৱিতকাযা অভাৱিতসীলা অভাৱিতচিত্তা অভাৱিতপঞ্ঞা, তেসং তং চিত্তং গৰুকং উপ্পজ্জতি দন্ধং পৱত্ততি. কিং কাৰণা? সংসিব্বিতৱিসিব্বিতত্তা কিলেসেহি, ইদং পঠমং চিত্তং.

‘‘তত্ৰিদং দুতিযং চিত্তং ৱিভত্তমাপজ্জতি – যে তে, মহাৰাজ, সোতাপন্না পিহিতাপাযা দিট্ঠিপ্পত্তা ৱিঞ্ঞাতসত্থুসাসনা, তেসং তং চিত্তং তীসু ঠানেসু লহুকং উপ্পজ্জতি লহুকং পৱত্ততি. উপৰিভূমীসু গৰুকং উপ্পজ্জতি দন্ধং পৱত্ততি. কিং কাৰণা? তীসু ঠানেসু চিত্তস্স পৰিসুদ্ধত্তা উপৰি কিলেসানং অপ্পহীনত্তা. যথা, মহাৰাজ, ৱংসনাড়স্স তিপব্বগণ্ঠিপৰিসুদ্ধস্স উপৰি সাখাজটাজটিতস্স আকড্ঢিযন্তস্স যাৱ তিপব্বং তাৱ লহুকং এতি, ততো উপৰি থদ্ধং. কিং কাৰণা? হেট্ঠা পৰিসুদ্ধত্তা উপৰি সাখাজটাজটিতত্তা. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যে তে সোতাপন্না পিহিতাপাযা দিট্ঠিপ্পত্তা ৱিঞ্ঞাতসত্থুসাসনা, তেসং তং চিত্তং তীসু ঠানেসু লহুকং উপ্পজ্জতি লহুকং পৱত্ততি, উপৰিভূমীসু গৰুকং উপ্পজ্জতি দন্ধং পৱত্ততি. কিং কাৰণা? তীসু ঠানেসু চিত্তস্স পৰিসুদ্ধত্তা উপৰি কিলেসানং অপ্পহীনত্তা, ইদং দুতিযং চিত্তং.

‘‘তত্ৰিদং ততিযং চিত্তং ৱিভত্তমাপজ্জতি – যে তে, মহাৰাজ, সকদাগামিনো, যেসং ৰাগদোসমোহা তনুভূতা, তেসং তং চিত্তং পঞ্চসু ঠানেসু লহুকং উপ্পজ্জতি লহুকং পৱত্ততি, উপৰিভূমীসু গৰুকং উপ্পজ্জতি দন্ধং পৱত্ততি. কিং কাৰণা? পঞ্চসু ঠানেসু চিত্তস্স পৰিসুদ্ধত্তা উপৰি কিলেসানং অপ্পহীনত্তা. যথা, মহাৰাজ, ৱংসনাড়স্স পঞ্চপব্বগণ্ঠিপৰিসুদ্ধস্স উপৰি সাখাজটাজটিতস্স আকড্ঢিযন্তস্স যাৱ পঞ্চপব্বং তাৱ লহুকং এতি, ততো উপৰি থদ্ধং. কিং কাৰণা? হেট্ঠা পৰিসুদ্ধত্তা উপৰি সাখাজটাজটিতত্তা. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যে তে সকদাগামিনো, যেসং ৰাগদোসমোহা তনুভূতা, তেসং তং চিত্তং পঞ্চসু ঠানেসু লহুকং উপ্পজ্জতি লহুকং পৱত্ততি, উপৰিভূমীসু গৰুকং উপ্পজ্জতি দন্ধং পৱত্ততি. কিং কাৰণা? পঞ্চসু ঠানেসু চিত্তস্স পৰিসুদ্ধত্তা উপৰি কিলেসানং অপ্পহীনত্তা, ইদং ততিযং চিত্তং.

‘‘তত্ৰিদং চতুত্থং চিত্তং ৱিভত্তমাপজ্জতি – যে তে, মহাৰাজ, অনাগামিনো, যেসং পঞ্চোৰম্ভাগিযানি সঞ্ঞোজনানি পহীনানি, তেসং তং চিত্তং দসসু ঠানেসু লহুকং উপ্পজ্জতি লহুকং পৱত্ততি, উপৰিভূমীসু গৰুকং উপ্পজ্জতি দন্ধং পৱত্ততি. কিং কাৰণা? দসসু ঠানেসু চিত্তস্স পৰিসুদ্ধত্তা উপৰি কিলেসানং অপ্পহীনত্তা. যথা, মহাৰাজ, ৱংসনাড়স্স দসপব্বগণ্ঠিপৰিসুদ্ধস্স উপৰি সাখাজটাজটিতস্স আকড্ঢিযন্তস্স যাৱ দসপব্বং তাৱ লহুকং এতি, ততো উপৰি থদ্ধং. কিং কাৰণা? হেট্ঠা পৰিসুদ্ধত্তা উপৰি সাখাজটাজটিতত্তা. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যে তে অনাগামিনো, যেসং পঞ্চোৰম্ভাগিযানি সঞ্ঞোজনানি পহীনানি, তেসং তং চিত্তং দসসু ঠানেসু লহুকং উপ্পজ্জতি লহুকং পৱত্ততি, উপৰিভূমীসু গৰুকং উপ্পজ্জতি দন্ধং পৱত্ততি. কিং কাৰণা? দসসু ঠানেসু চিত্তস্স পৰিসুদ্ধত্তা উপৰি কিলেসানং অপ্পহীনত্তা, ইদং চতুত্থং চিত্তং.

‘‘তত্ৰিদং পঞ্চমং চিত্তং ৱিভত্তমাপজ্জতি – যে তে, মহাৰাজ, অৰহন্তো খীণাসৱা ধোতমলা ৱন্তকিলেসা ৱুসিতৱন্তো কতকৰণীযা ওহিতভাৰা অনুপ্পত্তসদত্থা পৰিক্খীণভৱসঞ্ঞোজনা পত্তপটিসম্ভিদা সাৱকভূমীসু পৰিসুদ্ধা, তেসং তং চিত্তং সাৱকৱিসযে লহুকং উপ্পজ্জতি লহুকং পৱত্ততি, পচ্চেকবুদ্ধভূমীসু গৰুকং উপ্পজ্জতি দন্ধং পৱত্ততি. কিং কাৰণা? পৰিসুদ্ধত্তা সাৱকৱিসযে, অপৰিসুদ্ধত্তা পচ্চেকবুদ্ধৱিসযে. যথা, মহাৰাজ, ৱংসনাড়স্স সব্বপব্বগণ্ঠিপৰিসুদ্ধস্স আকড্ঢিযন্তস্স লহুকং হোতি আগমনং অদন্ধং. কিং কাৰণা? সব্বপব্বগণ্ঠিপৰিসুদ্ধত্তা অগহনত্তা ৱংসস্স. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যে তে অৰহন্তো খীণাসৱা ধোতমলা ৱন্তকিলেসা ৱুসিতৱন্তো কতকৰণীযা ওহিতভাৰা অনুপ্পত্তসদত্থা পৰিক্খীণভৱসঞ্ঞোজনা পত্তপটিসম্ভিদা সাৱকভূমীসু পৰিসুদ্ধা, তেসং তং চিত্তং সাৱকৱিসযে লহুকং উপ্পজ্জতি লহুকং পৱত্ততি, পচ্চেকবুদ্ধভূমীসু গৰুকং উপ্পজ্জতি দন্ধং পৱত্ততি. কিং কাৰণা? পৰিসুদ্ধত্তা সাৱকৱিসযে, অপৰিসুদ্ধত্তা পচ্চেকবুদ্ধৱিসযে, ইদং পঞ্চমং চিত্তং.

‘‘তত্ৰিদং ছট্ঠং চিত্তং ৱিভত্তমাপজ্জতি – যে তে, মহাৰাজ, পচ্চেকবুদ্ধা সযম্ভুনো অনাচৰিযকা একচাৰিনো খগ্গৱিসাণকপ্পা সকৱিসযে পৰিসুদ্ধৱিমলচিত্তা, তেসং তং চিত্তং সকৱিসযে লহুকং উপ্পজ্জতি লহুকং পৱত্ততি, সব্বঞ্ঞুবুদ্ধভূমীসু গৰুকং উপ্পজ্জতি দন্ধং পৱত্ততি. কিং কাৰণা? পৰিসুদ্ধত্তা সকৱিসযে মহন্তত্তা সব্বঞ্ঞুবুদ্ধৱিসযস্স. যথা, মহাৰাজ, পুৰিসো সকৱিসযং পৰিত্তং নদিং ৰত্তিম্পি দিৱাপি যদিচ্ছক অচ্ছম্ভিতো ওতৰেয্য, অথ পৰতো মহাসমুদ্দং গম্ভীৰং ৱিত্থতং অগাধমপাৰং দিস্ৱা ভাযেয্য, দন্ধাযেয্য ন ৱিসহেয্য ওতৰিতুং. কিং কাৰণা? তিণ্ণত্তা [চিণ্ণত্তা (সী. স্যা. পী.)] সকৱিসযস্স, মহন্তত্তা চ মহাসমুদ্দস্স. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যে তে পচ্চেকবুদ্ধা সযম্ভুনো অনাচৰিযকা একচাৰিনো খগ্গৱিসাণকপ্পা সকৱিসযে পৰিসুদ্ধৱিমলচিত্তা, তেসং তং চিত্তং সকৱিসযে লহুকং উপ্পজ্জতি লহুকং পৱত্ততি, সব্বঞ্ঞুবুদ্ধভূমীসু গৰুকং উপ্পজ্জতি দন্ধং পৱত্ততি. কিং কাৰণা? পৰিসুদ্ধত্তা সকৱিসযে মহন্তত্তা সব্বঞ্ঞুবুদ্ধৱিসযস্স, ইদং ছট্ঠং চিত্তং.

‘‘তত্ৰিদং সত্তমং চিত্তং ৱিভত্তমাপজ্জতি – যে তে, মহাৰাজ, সম্মাসম্বুদ্ধা সব্বঞ্ঞুনো দসবলধৰা চতুৱেসাৰজ্জৱিসাৰদা অট্ঠাৰসহি বুদ্ধধম্মেহি সমন্নাগতা অনন্তজিনা অনাৱৰণঞাণা, তেসং তং চিত্তং সব্বত্থ লহুকং উপ্পজ্জতি লহুকং পৱত্ততি. কিং কাৰণা? সব্বত্থ পৰিসুদ্ধত্তা. অপি নু খো, মহাৰাজ, নাৰাচস্স সুধোতস্স ৱিমলস্স নিগ্গণ্ঠিস্স সুখুমধাৰস্স অজিম্হস্স অৱঙ্কস্স অকুটিলস্স দড়্হচাপসমাৰূড়্হস্স খোমসুখুমে ৱা কপ্পাসসুখুমে ৱা কম্বলসুখুমে ৱা বলৱনিপাতিতস্স দন্ধাযিতত্তং ৱা লগ্গনং ৱা হোতী’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, ‘‘কিং কাৰণা’’? ‘‘সুখুমত্তা ৱত্থানং সুধোতত্তা নাৰাচস্স নিপাতস্স চ বলৱত্তা’’তি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যে তে সম্মাসম্বুদ্ধা সব্বঞ্ঞুনো দসবলধৰা চতুৱেসাৰজ্জৱিসাৰদা অট্ঠাৰসহি বুদ্ধধম্মেহি সমন্নাগতা অনন্তজিনা অনাৱৰণঞাণা, তেসং তং চিত্তং সব্বত্থ লহুকং উপ্পজ্জতি লহুকং পৱত্ততি. কিং কাৰণা? সব্বত্থ পৰিসুদ্ধত্তা, ইদং সত্তমং চিত্তং.

‘‘তত্ৰ, মহাৰাজ, যদিদং সব্বঞ্ঞুবুদ্ধানং চিত্তং, তং ছন্নম্পি চিত্তানং গণনং অতিক্কমিত্ৱা অসঙ্খ্যেয্যেন গুণেন পৰিসুদ্ধঞ্চ লহুকঞ্চ. যস্মা চ ভগৱতো চিত্তং পৰিসুদ্ধঞ্চ লহুকঞ্চ, তস্মা, মহাৰাজ, ভগৱা যমকপাটিহীৰং দস্সেতি. যমকপাটিহীৰে, মহাৰাজ, ঞাতব্বং বুদ্ধানং ভগৱন্তানং চিত্তং এৱং লহুপৰিৱত্তন্তি, ন তত্থ সক্কা উত্তৰিং কাৰণং ৱত্তুং, তেপি, মহাৰাজ, পাটিহীৰা সব্বঞ্ঞুবুদ্ধানং চিত্তং উপাদায গণনম্পি সঙ্খম্পি কলম্পি কলভাগম্পি ন উপেন্তি, আৱজ্জনপটিবদ্ধং, মহাৰাজ, ভগৱতো সব্বঞ্ঞুতঞাণং, আৱজ্জেত্ৱা যদিচ্ছকং জানাতি.

‘‘যথা, মহাৰাজ, পুৰিসো হত্থে ঠপিতং যং কিঞ্চি দুতিযে হত্থে ঠপেয্য ৱিৱটেন মুখেন ৱাচং নিচ্ছাৰেয্য, মুখগতং ভোজনং গিলেয্য, উম্মীলেত্ৱা ৱা নিমীলেয্য, নিমীলেত্ৱা ৱা উম্মীলেয্য, সমিঞ্জিতং ৱা বাহং পসাৰেয্য, পসাৰিতং ৱা বাহং সমিঞ্জেয্য, চিৰতৰং এতং, মহাৰাজ, লহুতৰং ভগৱতো সব্বঞ্ঞুতঞাণং, লহুতৰং আৱজ্জনং, আৱজ্জেত্ৱা যদিচ্ছকং জানাতি, আৱজ্জনৱিকলমত্তকেন ন তাৱতা বুদ্ধা ভগৱন্তো অসব্বঞ্ঞুনো নাম হোন্তী’’তি.

‘‘আৱজ্জনম্পি, ভন্তে নাগসেন, পৰিযেসনায কাতব্বং, ইঙ্ঘ মং তত্থ কাৰণেন সঞ্ঞাপেহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, পুৰিসস্স অড্ঢস্স মহদ্ধনস্স মহাভোগস্স পহূতজাতৰূপৰজতস্স পহূতৱিত্তূপকৰণস্স পহূতধনধঞ্ঞস্স সালিৱীহিযৱতণ্ডুলতিলমুগ্গমাসপুব্বণ্ণাপৰণ্ণসপ্পিতেলনৱনীতখীৰদধিমধুগুড়ফাণিতা চ খড়োপিকুম্ভিপীঠৰকোট্ঠভাজনগতা ভৱেয্যুং, তস্স চ পুৰিসস্স পাহুনকো আগচ্ছেয্য ভত্তাৰহো ভত্তাভিকঙ্খী, তস্স চ গেহে যং ৰন্ধং ভোজনং, তং পৰিনিট্ঠিতং ভৱেয্য, কুম্ভিতো তণ্ডুলে নীহৰিত্ৱা ভোজনং ৰন্ধেয্য, অপি চ খো সো, মহাৰাজ, তাৱতকেন ভোজনৱেকল্লমত্তকেন অধনো নাম কপণো নাম ভৱেয্যা’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, চক্কৱত্তিৰঞ্ঞো ঘৰেপি, ভন্তে, অকালে ভোজনৱেকল্লং হোতি, কিং পন গহপতিকস্সা’’তি? ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, তথাগতস্স আৱজ্জনৱিকলমত্তকং সব্বঞ্ঞুতঞাণং আৱজ্জেত্ৱা যদিচ্ছকং জানাতি.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, ৰুক্খো অস্স ফলিতো ওণতৱিনতো পিণ্ডিভাৰভৰিতো, ন কিঞ্চি তত্থ পতিতং ফলং ভৱেয্য, অপি নু খো সো, মহাৰাজ, ৰুক্খো তাৱতকেন পতিতফলৱেকল্লমত্তকেন অফলো নাম ভৱেয্যা’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, পতনপটিবদ্ধানি তানি ৰুক্খফলানি, পতিতে যদিচ্ছকং লভতী’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, তথাগতস্স আৱজ্জনপটিবদ্ধং সব্বঞ্ঞুতঞাণং আৱজ্জেত্ৱা যদিচ্ছকং জানাতী’’তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, আৱজ্জেত্ৱা আৱজ্জেত্ৱা বুদ্ধো যদিচ্ছকং জানাতী’’তি? ‘‘আম, মহাৰাজ, ভগৱা আৱজ্জেত্ৱা আৱজ্জেত্ৱা যদিচ্ছকং জানাতী’’তি.

‘‘যথা, মহাৰাজ, চক্কৱত্তী ৰাজা যদা চক্কৰতনং সৰতি ‘উপেতু মে চক্কৰতন’ন্তি, সৰিতে চক্কৰতনং উপেতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, তথাগতো আৱজ্জেত্ৱা আৱজ্জেত্ৱা যদিচ্ছকং জানাতী’’তি. ‘‘দড়্হং, ভন্তে নাগসেন, কাৰণং, বুদ্ধো সব্বঞ্ঞূ, সম্পটিচ্ছাম বুদ্ধো সব্বঞ্ঞূ’’তি.

বুদ্ধসব্বঞ্ঞুভাৱপঞ্হো দুতিযো.