১. কতাধিকাৰসফলপঞ্হো

১. অথ খো মিলিন্দো ৰাজা কতাৱকাসো নিপচ্চ গৰুনো পাদে সিৰসি অঞ্জলিং কত্ৱা এতদৱোচ ‘‘ভন্তে নাগসেন, ইমে তিত্থিযা এৱং ভণন্তি [ৱঞ্চো ভৱতি অফলো (সী. পী. ক.)] ‘যদি বুদ্ধো পূজং সাদিযতি, ন পৰিনিব্বুতো বুদ্ধো সংযুত্তো লোকেন অন্তোভৱিকো লোকস্মিং লোকসাধাৰণো, তস্মা তস্স কতো অধিকাৰো অৱঞ্ঝো ভৱতি সফলো. যদি পৰিনিব্বুতো ৱিসংযুত্তো লোকেন নিস্সটো সব্বভৱেহি, তস্স পূজা নুপ্পজ্জতি, পৰিনিব্বুতো ন কিঞ্চি সাদিযতি, অসাদিযন্তস্স কতো অধিকাৰো ৱঞ্ঝো ভৱতি অফলো’তি উভতো কোটিকো এসো পঞ্হো, নেসো ৱিসযো অপ্পত্তমানসানং, মহন্তানং যেৱেসো ৱিসযো, ভিন্দেতং দিট্ঠিজালং একংসে ঠপয, তৱেসো পঞ্হো অনুপ্পত্তো, অনাগতানং জিনপুত্তানং চক্খুং দেহি পৰৱাদনিগ্গহাযা’’তি.

থেৰো আহ ‘‘পৰিনিব্বুতো, মহাৰাজ, ভগৱা, ন চ ভগৱা পূজং সাদিযতি, বোধিমূলে যেৱ তথাগতস্স সাদিযনা পহীনা, কিং পন অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পৰিনিব্বুতস্স. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, থেৰেন সাৰিপুত্তেন ধম্মসেনাপতিনা –

‘‘‘পূজিযন্তা [পূজিতা (স্যা.)] অসমসমা, সদেৱমানুসেহি তে;

ন সাদিযন্তি সক্কাৰং, বুদ্ধানং এস ধম্মতা’’’তি.

ৰাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, পুত্তো ৱা পিতুনো ৱণ্ণং ভাসতি, পিতা ৱা পুত্তস্স ৱণ্ণং ভাসতি, ন চেতং কাৰণং পৰৱাদানং নিগ্গহায, পসাদপ্পকাসনং নামেতং, ইঙ্ঘ মে ত্ৱং তত্থ কাৰণং সম্মা ব্ৰূহি সকৱাদস্স পতিট্ঠাপনায দিট্ঠিজালৱিনিৱেঠনাযা’’তি.

থেৰো আহ ‘‘পৰিনিব্বুতো, মহাৰাজ, ভগৱা, ন চ ভগৱা পূজং সাদিযতি, অসাদিযন্তস্সেৱ তথাগতস্স দেৱমনুস্সা ধাতুৰতনং ৱত্থুং কৰিত্ৱা তথাগতস্স ঞাণৰতনাৰম্মণেন সম্মাপটিপত্তিং সেৱন্তা তিস্সো সম্পত্তিযো পটিলভন্তি.

‘‘যথা, মহাৰাজ, মহতিমহাঅগ্গিক্খন্ধো পজ্জলিত্ৱা নিব্বাযেয্য, অপি নু খো সো, মহাৰাজ, মহাঅগ্গিক্খন্ধো সাদিযতি তিণকট্ঠুপাদান’’ন্তি? ‘‘জলমানোপি সো, ভন্তে, মহাঅগ্গিক্খন্ধো তিণকট্ঠুপাদানং ন সাদিযতি, কিং পন নিব্বুতো উপসন্তো অচেতনো সাদিযতি? ‘‘তস্মিং পন, মহাৰাজ, অগ্গিক্খন্ধে উপৰতে উপসন্তে লোকে অগ্গি সুঞ্ঞো হোতী’’তি. ‘‘ন হি, ভন্তে, কট্ঠং অগ্গিস্স ৱত্থু হোতি উপাদানং, যে কেচি মনুস্সা অগ্গিকামা, তে অত্তনো থামবলৱীৰিযেন পচ্চত্তপুৰিসকাৰেন কট্ঠং মন্থযিত্ৱা [মদ্দিত্ৱা (ক.)] অগ্গিং নিব্বত্তেত্ৱা তেন অগ্গিনা অগ্গিকৰণীযানি কম্মানি কৰোন্তী’’তি. ‘‘তেন হি, মহাৰাজ, তিত্থিযানং ৱচনং মিচ্ছা ভৱতি ‘অসাদিযন্তস্স কতো অধিকাৰো ৱঞ্ঝো ভৱতি অফলো’তি.

‘‘যথা, মহাৰাজ, মহতিমহাঅগ্গিক্খন্ধো পজ্জলি, এৱমেৱ ভগৱা দসসহস্সিযা [দসসহস্সিম্হি (সী. পী. ক.)] লোকধাতুযা বুদ্ধসিৰিযা পজ্জলি. যথা, মহাৰাজ, মহতিমহাঅগ্গিক্খন্ধো পজ্জলিত্ৱা নিব্বুতো, এৱমেৱ ভগৱা দসসহস্সিযা লোকধাতুযা বুদ্ধসিৰিযা পজ্জলিত্ৱা অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পৰিনিব্বুতো. যথা, মহাৰাজ, নিব্বুতো অগ্গিক্খন্ধো তিণকট্ঠুপাদানং ন সাদিযতি, এৱমেৱ খো লোকহিতস্স সাদিযনা পহীনা উপসন্তা. যথা, মহাৰাজ, মনুস্সা নিব্বুতে অগ্গিক্খন্ধে অনুপাদানে অত্তনো থামবলৱীৰিযেন পচ্চত্তপুৰিসকাৰেন কট্ঠং মন্থযিত্ৱা অগ্গিং নিব্বত্তেত্ৱা তেন অগ্গিনা অগ্গিকৰণীযানি কম্মানি কৰোন্তি, এৱমেৱ খো দেৱমনুস্সা তথাগতস্স পৰিনিব্বুতস্স অসাদিযন্তস্সেৱ ধাতুৰতনং ৱত্থুং কৰিত্ৱা তথাগতস্স ঞাণৰতনাৰম্মণেন সম্মাপটিপত্তিং সেৱন্তা তিস্সো সম্পত্তিযো পটিলভন্তি, ইমিনাপি, মহাৰাজ, কাৰণেন তথাগতস্স পৰিনিব্বুতস্স অসাদিযন্তস্সেৱ কতো অধিকাৰো অৱঞ্ঝো ভৱতি সফলো.

‘‘অপৰম্পি, মহাৰাজ, উত্তৰিং কাৰণং সুণোহি যেন কাৰণেন তথাগতস্স পৰিনিব্বুতস্স অসাদিযন্তস্সেৱ কতো অধিকাৰো অৱঞ্ঝো ভৱতি সফলো. যথা, মহাৰাজ, মহতিমহাৱাতো ৱাযিত্ৱা উপৰমেয্য, অপি নু খো সো, মহাৰাজ, উপৰতো ৱাতো সাদিযতি পুন নিব্বত্তাপন’’ন্তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, উপৰতস্স ৱাতস্স আভোগো ৱা মনসিকাৰো ৱা পুন নিব্বত্তাপনায’’. ‘‘কিং কাৰণং’’? ‘‘অচেতনা সা ৱাযোধাতূ’’তি. ‘‘অপি নু তস্স, মহাৰাজ, উপৰতস্স ৱাতস্স ৱাতোতি সমঞ্ঞা অপগচ্ছতী’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, তালৱণ্টৱিধূপনানি ৱাতস্স উপ্পত্তিযা পচ্চযা, যে কেচি মনুস্সা উণ্হাভিতত্তা পৰিড়াহপৰিপীড়িতা, তে তালৱণ্টেন ৱা ৱিধূপনেন ৱা অত্তনো থামবলৱীৰিযেন পচ্চত্তপুৰিসকাৰেন তং নিব্বত্তেত্ৱা তেন ৱাতেন উণ্হং নিব্বাপেন্তি পৰিড়াহং ৱূপসমেন্তী’’তি. ‘‘তেন হি, মহাৰাজ, তিত্থিযানং ৱচনং মিচ্ছা ভৱতি ‘অসাদিযন্তস্স কতো অধিকাৰো ৱঞ্ঝো ভৱতি অফলো’তি.

‘‘যথা, মহাৰাজ, মহতিমহাৱাতো ৱাযি, এৱমেৱ ভগৱা দসসহস্সিযা লোকধাতুযা সীতলমধুৰসন্তসুখুমমেত্তাৱাতেন উপৱাযি. যথা, মহাৰাজ, মহতিমহাৱাতো ৱাযিত্ৱা উপৰতো, এৱমেৱ ভগৱা সীতলমধুৰসন্তসুখুমমেত্তাৱাতেন উপৱাযিত্ৱা অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পৰিনিব্বুতো. যথা, মহাৰাজ, উপৰতো ৱাতো পুন নিব্বত্তাপনং ন সাদিযতি, এৱমেৱ লোকহিতস্স সাদিযনা পহীনা উপসন্তা. যথা, মহাৰাজ, তে মনুস্সা উণ্হাভিতত্তা পৰিড়াহপৰিপীড়িতা, এৱমেৱ দেৱমনুস্সা তিৱিধগ্গিসন্তাপপৰিড়াহপৰিপীড়িতা. যথা তালৱণ্টৱিধূপনানি ৱাতস্স নিব্বত্তিযা পচ্চযা হোন্তি, এৱমেৱ তথাগতস্স ধাতু চ ঞাণৰতনঞ্চ পচ্চযো হোতি তিস্সন্নং সম্পত্তীনং পটিলাভায. যথা মনুস্সা উণ্হাভিতত্তা পৰিড়াহপৰিপীড়িতা তালৱণ্টেন ৱা ৱিধূপনেন ৱা ৱাতং নিব্বত্তেত্ৱা উণ্হং নিব্বাপেন্তি পৰিড়াহং ৱূপসমেন্তি, এৱমেৱ দেৱমনুস্সা তথাগতস্স পৰিনিব্বুতস্স অসাদিযন্তস্সেৱ ধাতুঞ্চ ঞাণৰতনঞ্চ পূজেত্ৱা কুসলং নিব্বত্তেত্ৱা তেন কুসলেন তিৱিধগ্গিসন্তাপপৰিড়াহং নিব্বাপেন্তি ৱূপসমেন্তি. ইমিনাপি, মহাৰাজ, কাৰণেন তথাগতস্স পৰিনিব্বুতস্স অসাদিযন্তস্সেৱ কতো অধিকাৰো অৱঞ্ঝো ভৱতি সফলোতি.

‘‘অপৰম্পি, মহাৰাজ, উত্তৰিং কাৰণং সুণোহি পৰৱাদানং নিগ্গহায. যথা, মহাৰাজ, পুৰিসো ভেৰিং আকোটেত্ৱা সদ্দং নিব্বত্তেয্য, যো সো ভেৰিসদ্দো পুৰিসেন নিব্বত্তিতো, সো সদ্দো অন্তৰধাযেয্য, অপি নু খো সো, মহাৰাজ, সদ্দো সাদিযতি পুন নিব্বত্তাপন’’ন্তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, অন্তৰহিতো সো সদ্দো, নত্থি তস্স পুন উপ্পাদায আভোগো ৱা মনসিকাৰো ৱা, সকিং নিব্বত্তে ভেৰিসদ্দে অন্তৰহিতে সো ভেৰিসদ্দো সমুচ্ছিন্নো হোতি. ভেৰী পন, ভন্তে, পচ্চযো হোতি সদ্দস্স নিব্বত্তিযা, অথ পুৰিসো পচ্চযে সতি অত্তজেন ৱাযামেন ভেৰিং অকোটেত্ৱা সদ্দং নিব্বত্তেতী’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ভগৱা সীলসমাধিপঞ্ঞাৱিমুত্তিৱিমুত্তিঞাণদস্সনপৰিভাৱিতং ধাতুৰতনঞ্চ ধম্মঞ্চ ৱিনযঞ্চ অনুসিট্ঠঞ্চ [অনুসত্থিঞ্চ (সী. পী.)] সত্থাৰং ঠপযিত্ৱা সযং অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পৰিনিব্বুতো, ন চ পৰিনিব্বুতে ভগৱতি সম্পত্তিলাভো উপচ্ছিন্নো হোতি, ভৱদুক্খপটিপীড়িতা সত্তা ধাতুৰতনঞ্চ ধম্মঞ্চ ৱিনযঞ্চ অনুসিট্ঠঞ্চ পচ্চযং কৰিত্ৱা সম্পত্তিকামা সম্পত্তিযো পটিলভন্তি, ইমিনাপি, মহাৰাজ, কাৰণেন তথাগতস্স পৰিনিব্বুতস্স অসাদিযন্তস্সেৱ কতো অধিকাৰো অৱঞ্ঝো ভৱতি সফলোতি.

‘‘দিট্ঠঞ্চেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা অনাগতমদ্ধানং. কথিতঞ্চ ভণিতঞ্চ আচিক্খিতঞ্চ ‘সিযা খো পনানন্দ, তুম্হাকং এৱমস্স অতীতসত্থুকং পাৱচনং নত্থি নো সত্থাতি, ন খো পনেতং, আনন্দ, এৱং দট্ঠব্বং, যো ৱো, আনন্দ, মযা ধম্মো চ ৱিনযো চ দেসিতো পঞ্ঞত্তো, সো ৱো মমচ্চযেন সত্থা’তি. পৰিনিব্বুতস্স তথাগতস্স অসাদিযন্তস্স কতো অধিকাৰো ৱঞ্ঝো ভৱতি অফলোতি, তং তেসং তিত্থিযানং ৱচনং মিচ্ছা অভূতং ৱিতথং অলিকং ৱিৰুদ্ধং ৱিপৰীতং দুক্খদাযকং দুক্খৱিপাকং অপাযগমনীযন্তি.

‘‘অপৰম্পি, মহাৰাজ, উত্তৰিং কাৰণং সুণোহি যেন কাৰণেন তথাগতস্স পৰিনিব্বুতস্স অসাদিযন্তস্সেৱ কতো অধিকাৰো অৱঞ্ঝো ভৱতি সফলো. সাদিযতি নু খো, মহাৰাজ, অযং মহাপথৱী ‘সব্ববীজানি মযি সংৱিৰুহন্তূ’’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে’’তি. ‘‘কিস্স পন তানি, মহাৰাজ, বীজানি অসাদিযন্তিযা মহাপথৱিযা সংৱিৰুহিত্ৱা দড়্হমূলজটাপতিট্ঠিতা খন্ধসাৰসাখাপৰিৱিত্থিণ্ণা পুপ্ফফলধৰা হোন্তী’’তি? ‘‘অসাদিযন্তীপি, ভন্তে, মহাপথৱী তেসং বীজানং ৱত্থুং হোতি পচ্চযং দেতি ৱিৰুহনায, তানি বীজানি তং ৱত্থুং নিস্সায তেন পচ্চযেন সংৱিৰুহিত্ৱা দড়্হমূলজটাপতিট্ঠিতা খন্ধসাৰসাখাপৰিৱিত্থিণ্ণা পুপ্ফফলধৰা হোন্তী’’তি. ‘‘তেন হি, মহাৰাজ, তিত্থিযা সকে ৱাদে নট্ঠা হোন্তি হতা ৱিৰুদ্ধা, সচে তে ভণন্তি ‘অসাদিযন্তস্স কতো অধিকাৰো ৱঞ্ঝো ভৱতি অফলো’ তি.

‘‘যথা, মহাৰাজ, মহাপথৱী, এৱং তথাগতো অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো. যথা, মহাৰাজ, মহাপথৱী ন কিঞ্চি সাদিযতি, এৱং তথাগতো ন কিঞ্চি সাদিযতি. যথা, মহাৰাজ, তানি বীজানি পথৱিং নিস্সায সংৱিৰুহিত্ৱা দড়্হমূলজটাপতিট্ঠিতা খন্ধসাৰসাখাপৰিৱিত্থিণ্ণা পুপ্ফফলধৰা হোন্তি, এৱং দেৱমনুস্সা তথাগতস্স পৰিনিব্বুতস্স অসাদিযন্তস্সেৱ ধাতুঞ্চ ঞাণৰতনঞ্চ নিস্সায দড়্হকুসলমূলপতিট্ঠিতা সমাধিক্খন্ধধম্মসাৰসীলসাখাপৰিৱিত্থিণ্ণা ৱিমুত্তিপুপ্ফসামঞ্ঞফলধৰা হোন্তি, ইমিনাপি, মহাৰাজ, কাৰণেন তথাগতস্স পৰিনিব্বুতস্স অসাদিযন্তস্সেৱ কতো অধিকাৰো অৱঞ্ঝো ভৱতি সফলোতি.

‘‘অপৰম্পি, মহাৰাজ, উত্তৰিং কাৰণং সুণোহি যেন কাৰণেন তথাগতস্স পৰিনিব্বুতস্স অসাদিযন্তস্সেৱ কতো অধিকাৰো অৱঞ্ঝো ভৱতি সফলো. সাদিযন্তি নু খো, মহাৰাজ, ইমে ওট্ঠা গোণা গদ্ৰভা অজা পসূ মনুস্সা অন্তোকুচ্ছিস্মিং কিমিকুলানং সম্ভৱ’’ন্তি? ‘‘ন হি, ভন্তে’’তি. ‘‘কিস্স পন তে, মহাৰাজ, কিমযো তেসং অসাদিযন্তানং অন্তোকুচ্ছিস্মিং সম্ভৱিত্ৱা বহুপুত্তনত্তা ৱেপুল্লতং পাপুণন্তী’’তি? ‘‘পাপস্স, ভন্তে, কম্মস্স বলৱতায অসাদিযন্তানং যেৱ তেসং সত্তানং অন্তোকুচ্ছিস্মিং কিমযো সম্ভৱিত্ৱা বহুপুত্তনত্তা ৱেপুল্লতং পাপুণন্তী’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, তথাগতস্স পৰিনিব্বুতস্স অসাদিযন্তস্সেৱ ধাতুস্স চ ঞাণাৰম্মণস্স চ বলৱতায তথাগতে কতো অধিকাৰো অৱঞ্ঝো ভৱতি সফলোতি.

‘‘অপৰম্পি, মহাৰাজ, উত্তৰিং কাৰণং সুণোহি যেন কাৰণেন তথাগতস্স পৰিনিব্বুতস্স অসাদিযন্তস্সেৱ কতো অধিকাৰো অৱঞ্ঝো ভৱতি সফলো. সাদিযন্তি নু খো, মহাৰাজ, ইমে মনুস্সা ইমে অট্ঠনৱুতি ৰোগা কাযে নিব্বত্তন্তূ’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে’’তি. ‘‘কিস্স পন তে, মহাৰাজ, ৰোগা অসাদিযন্তানং কাযে নিপতন্তী’’তি? ‘‘পুব্বে কতেন, ভন্তে, দুচ্চৰিতেনা’’তি. ‘‘যদি, মহাৰাজ, পুব্বে কতং অকুসলং ইধ ৱেদনীযং হোতি, তেন হি, মহাৰাজ, পুব্বে কতম্পি ইধ কতম্পি কুসলাকুসলং কম্মং অৱঞ্ঝং ভৱতি সফলন্তি. ইমিনাপি, মহাৰাজ, কাৰণেন তথাগতস্স পৰিনিব্বুতস্স অসাদিযন্তস্সেৱ কতো অধিকাৰো অৱঞ্ঝো ভৱতি সফলোতি.

‘‘সুতপুব্বং পন তযা, মহাৰাজ, নন্দকো নাম যক্খো থেৰং সাৰিপুত্তং আসাদযিত্ৱা পথৱিং পৱিট্ঠো’’তি? ‘‘আম, ভন্তে, সুয্যতি, লোকে পাকটো এসো’’তি. ‘‘অপি নু খো, মহাৰাজ, থেৰো সাৰিপুত্তো সাদিযি নন্দকস্স যক্খস্স মহাপথৱিগিলন’’ন্তি [পৱত্তমানেপি (স্যা.)]. ‘‘উব্বত্তিযন্তেপি, ভন্তে, সদেৱকে লোকে পতমানেপি ছমাযং চন্দিমসূৰিযে ৱিকিৰন্তেপি সিনেৰুপব্বতৰাজে থেৰো সাৰিপুত্তো ন পৰস্স দুক্খং সাদিযেয্য. তং কিস্স হেতু? যেন হেতুনা থেৰো সাৰিপুত্তো কুজ্ঝেয্য ৱা দুস্সেয্য ৱা, সো হেতু থেৰস্স সাৰিপুত্তস্স সমূহতো সমুচ্ছিন্নো, হেতুনো সমুগ্ঘাতিতত্তা, ভন্তে, থেৰো সাৰিপুত্তো জীৱিতহাৰকেপি কোপং ন কৰেয্যা’’তি. ‘‘যদি, মহাৰাজ, থেৰো সাৰিপুত্তো নন্দকস্স যক্খস্স পথৱিগিলনং ন সাদিযি, কিস্স পন নন্দকো যক্খো পথৱিং পৱিট্ঠো’’তি? ‘‘অকুসলস্স, ভন্তে, কম্মস্স বলৱতাযা’’তি. ‘‘যদি, মহাৰাজ, অকুসলস্স কম্মস্স বলৱতায নন্দকো যক্খো পথৱিং পৱিট্ঠো, অসাদিযন্তস্সাপি কতো অপৰাধো অৱঞ্ঝো ভৱতি সফলো. তেন হি, মহাৰাজ, অকুসলস্সপি কম্মস্স বলৱতায অসাদিযন্তস্স কতো অধিকাৰো অৱঞ্ঝো ভৱতি সফলোতি. ইমিনাপি, মহাৰাজ, কাৰণেন তথাগতস্স পৰিনিব্বুতস্স অসাদিযন্তস্সেৱ কতো অধিকাৰো অৱঞ্ঝো ভৱতি সফলোতি.

‘‘কতি নু খো তে, মহাৰাজ, মনুস্সা, যে এতৰহি মহাপথৱিং পৱিট্ঠা, অত্থি তে তত্থ সৱণ’’ন্তি? ‘‘আম, ভন্তে, সুয্যতী’’তি. ‘‘ইঙ্ঘ ত্ৱং, মহাৰাজ, সাৱেহী’’তি? ‘‘চিঞ্চমাণৱিকা, ভন্তে, সুপ্পবুদ্ধো চ সক্কো, দেৱদত্তো চ থেৰো, নন্দকো চ যক্খো, নন্দো চ মাণৱকোতি. সুতমেতং, ভন্তে, ইমে পঞ্চ জনা মহাপথৱিং পৱিট্ঠা’’তি. ‘‘কিস্মিং তে, মহাৰাজ, অপৰদ্ধা’’তি? ‘‘ভগৱতি চ, ভন্তে, সাৱকেসু চা’’তি. ‘‘অপি নু খো, মহাৰাজ, ভগৱা ৱা সাৱকা ৱা সাদিযিংসু ইমেসং মহাপথৱিপৱিসন’’ন্তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘তেন হি, মহাৰাজ, তথাগতস্স পৰিনিব্বুতস্স অসাদিযন্তস্সেৱ কতো অধিকাৰো অৱঞ্ঝো ভৱতি সফলো’’তি. ‘‘সুৱিঞ্ঞাপিতো, ভন্তে নাগসেন, পঞ্হো গম্ভীৰো উত্তানীকতো, গুয্হং ৱিদংসিতং, গণ্ঠি ভিন্নো, গহনং অগহনং কতং, নট্ঠা পৰৱাদা, ভগ্গা কুদিট্ঠী, নিপ্পভা জাতা কুতিত্থিযা, ত্ৱং গণীৱৰপৱৰমাসজ্জা’’তি.

কতাধিকাৰসফলপঞ্হো পঠমো.