৩. ৱিচাৰৱগ্গো

১. অদ্ধানমূলপঞ্হো

১. ৰাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, অতীতস্স অদ্ধানস্স কিং মূলং, অনাগতস্স অদ্ধানস্স কিং মূলং, পচ্চুপ্পন্নস্স অদ্ধানস্স কিং মূল’’ন্তি? ‘‘অতীতস্স চ, মহাৰাজ, অদ্ধানস্স অনাগতস্স চ অদ্ধানস্স পচ্চুপ্পন্নস্স চ অদ্ধানস্স অৱিজ্জা মূলং. অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা, সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণং, ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামৰূপং, নামৰূপপচ্চযা সড়াযতনং, সড়াযতনপচ্চযা ফস্সো, ফস্সপচ্চযা ৱেদনা, ৱেদনাপচ্চযা তণ্হা, তণ্হাপচ্চযা উপাদানং, উপাদানপচ্চযা ভৱো, ভৱপচ্চযা জাতি, জাতিপচ্চযা জৰামৰণং সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা সম্ভৱন্তি. এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স অদ্ধানস্স [দুক্খক্খন্ধস্স অদ্ধানস্স (সী.)] পুৰিমা কোটি ন পঞ্ঞাযতী’’তি.

‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.

অদ্ধানমূলপঞ্হো পঠমো.

২. পুৰিমকোটিপঞ্হো

২. ৰাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, যং পনেতং ব্ৰূসি ‘পুৰিমা কোটি ন পঞ্ঞাযতী’তি, তস্স ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, পুৰিসো পৰিত্তং [পৰিপক্কং (ক.)] বীজং পথৱিযং নিক্খিপেয্য, ততো অঙ্কুৰো উট্ঠহিত্ৱা অনুপুব্বেন ৱুড্ঢিং ৱিৰূড়্হিং ৱেপুল্লং আপজ্জিত্ৱা ফলং দদেয্য. ততো বীজং গহেত্ৱা পুন ৰোপেয্য, ততোপি অঙ্কুৰো উট্ঠহিত্ৱা অনুপুব্বেন ৱুড্ঢিং ৱিৰূড়্হিং ৱেপুল্লং আপজ্জিত্ৱা ফলং দদেয্য. এৱমেতিস্সা সন্ততিযা অত্থি অন্তো’’তি? ‘‘নত্থি ভন্তে’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, অদ্ধানস্সাপি পুৰিমা কোটি ন পঞ্ঞাযতী’’তি.

‘‘ভিয্যো ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, কুক্কুটিযা অণ্ডং ভৱেয্য, অণ্ডতো কুক্কুটী কুক্কুটিযা অণ্ডন্তি. এৱমেতিস্সা সন্ততিযা অত্থি অন্তো’’তি? ‘‘নত্থি ভন্তে’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, অদ্ধানস্সাপি পুৰিমা কোটি ন পঞ্ঞাযতী’’তি.

‘‘ভিয্যো ওপম্মং কৰোহী’’তি. থেৰো পথৱিযা চক্কং লিখিত্ৱা মিলিন্দং ৰাজানং এতদৱোচ ‘‘অত্থি, মহাৰাজ, ইমস্স চক্কস্স অন্তো’’তি? ‘‘নত্থি ভন্তে’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ইমানি চক্কানি ৱুত্তানি ভগৱতা ‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ ৰূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৱিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো, ফস্সপচ্চযা ৱেদনা, ৱেদনাপচ্চযা তণ্হা, তণ্হাপচ্চযা উপাদানং, উপাদানপচ্চযা কম্মং, কম্মতো পুন চক্খুং জাযতী’তি. এৱমেতিস্সা সন্ততিযা অত্থি অন্তো’’তি? ‘‘নত্থি ভন্তে’’তি.

‘‘‘সোতঞ্চ পটিচ্চ সদ্দে চ…পে… মনঞ্চ পটিচ্চ ধম্মে চ উপ্পজ্জতি মনোৱিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো, ফস্সপচ্চযা ৱেদনা, ৱেদনাপচ্চযা তণ্হা, তণ্হাপচ্চযা উপাদানং, উপাদানপচ্চযা কম্মং, কম্মতো পুন মনো জাযতী’তি. এৱমেতিস্সা সন্ততিযা অত্থি অন্তো’’তি? ‘‘নত্থি ভন্তে’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, অদ্ধানস্সাপি পুৰিমা কোটি ন পঞ্ঞাযতী’’তি.

‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.

পুৰিমকোটিপঞ্হো দুতিযো.

৩. কোটিপঞ্ঞাযনপঞ্হো

৩. ৰাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, যং পনেতং ব্ৰূসি ‘পুৰিমা কোটি ন পঞ্ঞাযতী’তি, কতমা চ সা পুৰিমা কোটী’’তি? ‘‘যো খো, মহাৰাজ, অতীতো অদ্ধা, এসা পুৰিমা কোটী’’তি. ‘‘ভন্তে নাগসেন, যং পনেতং ব্ৰূসি ‘পুৰিমা কোটি ন পঞ্ঞাযতী’তি, কিং পন, ভন্তে, সব্বাপি পুৰিমা কোটি ন পঞ্ঞাযতী’’তি? ‘‘কাচি, মহাৰাজ, পঞ্ঞাযতি, কাচি ন পঞ্ঞাযতী’’তি. ‘‘কতমা, ভন্তে, পঞ্ঞাযতি, কতমা ন পঞ্ঞাযতী’’তি? ‘‘ইতো পুব্বে, মহাৰাজ, সব্বেন সব্বং সব্বথা সব্বং অৱিজ্জা নাহোসীতি এসা পুৰিমা কোটি ন পঞ্ঞাযতি, যং অহুত্ৱা সম্ভোতি, হুত্ৱা পটিৱিগচ্ছতি, এসপ পুৰিমা কোটি পঞ্ঞাযতী’’তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, যং অহুত্ৱা সম্ভোতি, হুত্ৱা পটিৱিগচ্ছতি, ননু তং উভতো ছিন্নং অত্থং গচ্ছতী’’তি? ‘‘যদি, মহাৰাজ, উভতো ছিন্নং অত্থং গচ্ছতি, উভতো ছিন্না সক্কা ৱড্ঢেতু’’ন্তি? ‘‘আম, সাপি সক্কা ৱড্ঢেতু’’ন্তি.’’নাহং, ভন্তে, এতং পুচ্ছামি কোটিতো সক্কা ৱড্ঢেতু’’ন্তি? ‘‘আম সক্কা ৱড্ঢেতু’’ন্তি.

‘‘ওপম্মং কৰোহী’’তি. থেৰো তস্স ৰুক্খূপমং অকাসি, খন্ধা চ কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স বীজানী’’তি.

‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.

কোটিপঞ্ঞাযনপঞ্হো ততিযো.

৪. সঙ্খাৰজাযমানপঞ্হো

৪. ৰাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, অত্থি কেচি সঙ্খাৰা, যে জাযন্তী’’তি? ‘‘আম, মহাৰাজ, অত্থি সঙ্খাৰা, যে জাযন্তী’’তি. ‘‘কতমে তে, ভন্তে’’তি? ‘‘চক্খুস্মিঞ্চ খো, মহাৰাজ, সতি ৰূপেসু চ চক্খুৱিঞ্ঞাণং হোতি, চক্খুৱিঞ্ঞাণে সতি চক্খুসম্ফস্সো হোতি, চক্খুসম্ফস্সে সতি ৱেদনা হোতি, ৱেদনায সতি তণ্হা হোতি, তণ্হায সতি উপাদানং হোতি, উপাদানে সতি ভৱো হোতি, ভৱে সতি জাতি হোতি, জাতিযা সতি জৰামৰণং সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা সম্ভৱন্তি, এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি. চক্খুস্মিঞ্চ খো, মহাৰাজ, অসতি ৰূপেসু চ অসতি চক্খুৱিঞ্ঞাণং ন হোতি, চক্খুৱিঞ্ঞাণে অসতি চক্খুসম্ফস্সো ন হোতি, চক্খুসম্ফস্সে অসতি ৱেদনা ন হোতি, ৱেদনায অসতি তণ্হা ন হোতি, তণ্হায অসতি উপাদানং ন হোতি, উপাদানে অসতি ভৱো ন হোতি, ভৱে অসতি জাতি ন হোতি, জাতিযা অসতি জৰামৰণং সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা ন হোন্তি, এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধো হোতী’’তি.

‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.

সঙ্খাৰজাযমানপঞ্হো চতুত্থো.

৫. ভৱন্তসঙ্খাৰজাযমানপঞ্হো

৫. ৰাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, অত্থি কেচি সঙ্খাৰা, যে অভৱন্তা জাযন্তী’’তি? ‘‘নত্থি, মহাৰাজ, কেচি সঙ্খাৰা, যে অভৱন্তা জাযন্তি, ভৱন্তা যেৱ খো, মহাৰাজ, সঙ্খাৰা জাযন্তী’’তি.

‘‘ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, মহাৰাজ, ইদং গেহং অভৱন্তং জাতং, যত্থ ত্ৱং নিসিন্নোসী’’তি? ‘‘নত্থি কিঞ্চি, ভন্তে, ইধ অভৱন্তং জাতং, ভৱন্তং যেৱ জাতং, ইমানি খো, ভন্তে, দাৰূনি ৱনে অহেসুং, অযঞ্চ মত্তিকা পথৱিযং অহোসি, ইত্থীনঞ্চ পুৰিসানঞ্চ তজ্জেন ৱাযামেন এৱমিদং গেহং নিব্বত্ত’’ন্তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, নত্থি কেচি সঙ্খাৰা, যে অভৱন্তা জাযন্তি, ভৱন্তা যেৱ সঙ্খাৰা জাযন্তী’’তি.

‘‘ভিয্যো ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, যে কেচি বীজগামভূতগামা পথৱিযং নিক্খিত্তা অনুপুব্বেন ৱুড্ঢিং ৱিৰূড়্হিং ৱেপুল্লং আপজ্জমানা পুপ্ফানি চ ফলানি চ দদেয্যুং, ন তে ৰুক্খা অভৱন্তা জাতা, ভৱন্তা যেৱ তে ৰুক্খা জাতা. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, নত্থি কেচি সঙ্খাৰা, যে অভৱন্তা জাযন্তি, ভৱন্তা যেৱ তে সঙ্খাৰা জাযন্তী’’তি.

‘‘ভিয্যো ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, কুম্ভকাৰো পথৱিযা মত্তিকং উদ্ধৰিত্ৱা নানাভাজনানি কৰোতি, ন তানি ভাজনানি অভৱন্তানি জাতানি, ভৱন্তানি যেৱ জাতানি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, নত্থি কেচি সঙ্খাৰা, যে অভৱন্তা জাযন্তি, ভৱন্তা যেৱ সঙ্খাৰা জাযন্তী’’তি.

‘‘ভিয্যো ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, ৱীণায পত্তং ন সিযা, চম্মং ন সিযা, দোণি ন সিযা, দণ্ডো ন সিযা, উপৱীণো ন সিযা, তন্তিযো ন সিযুং, কোণো ন সিযা, পুৰিসস্স চ তজ্জো ৱাযামো ন সিযা, জাযেয্য সদ্দো’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘যতো চ খো, মহাৰাজ, ৱীণায পত্তং সিযা, চম্মং সিযা, দোণি সিযা, দণ্ডো সিযা, উপৱীণো সিযা, তন্তিযো সিযুং, কোণো সিযা, পুৰিসস্স চ তজ্জো ৱাযামো সিযা, জাযেয্য সদ্দো’’তি? ‘‘আম, ভন্তে, জাযেয্যা’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, নত্থি কেচি সঙ্খাৰা, যে অভৱন্তা জাযন্তি, ভৱন্তা যেৱ খো সঙ্খাৰা জাযন্তী’’তি.

‘‘ভিয্যো ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, অৰণি ন সিযা, অৰণিপোতকো ন সিযা, অৰণিযোত্তকং ন সিযা, উত্তৰাৰণি ন সিযা, চোড়কং ন সিযা, পুৰিসস্স চ তজ্জো ৱাযামো ন সিযা, জাযেয্য সো অগ্গী’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘যতো চ খো, মহাৰাজ, অৰণি সিযা, অৰণিপোতকো সিযা, অৰণিযোত্তকং সিযা, উত্তৰাৰণি সিযা, চোড়কং সিযা, পুৰিসস্স চ তজ্জো ৱাযামো সিযা, জাযেয্য সো অগ্গী’’তি? ‘‘আম, ভন্তে, জাযেয্যা’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, নত্থি কেচি সঙ্খাৰা, যে অভৱন্তা জাযন্তি, ভৱন্তা যেৱ খো সঙ্খাৰা জাযন্তী’’তি.

‘‘ভিয্যো ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, মণি ন সিযা, আতপো ন সিযা, গোমযং ন সিযা, জাযেয্য সো অগ্গী’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘যতো চ খো, মহাৰাজ, মণি সিযা, আতপো সিযা, গোমযং সিযা, জাযেয্য সো অগ্গী’’তি? ‘‘আম, ভন্তে, জাযেয্যা’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, নত্থি কেচি সঙ্খাৰা যে অভৱন্তা জাযন্তি, ভৱন্তা যেৱ খো সঙ্খাৰা জাযন্তী’’তি.

‘‘ভিয্যো ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, আদাসো ন সিযা, আভা ন সিযা, মুখং ন সিযা, জাযেয্য অত্তা’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে’’তি. ‘‘যতো চ খো, মহাৰাজ, আদাসো সিযা, আভা সিযা, মুখং সিযা, জাযেয্য অত্তা’’তি? ‘‘আম, ভন্তে, জাযেয্যা’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, নত্থি কেচি সঙ্খাৰা, যে অভৱন্তা জাযন্তি, ভৱন্তা যেৱ খো সঙ্খাৰা জাযন্তী’’তি.

‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.

ভৱন্তসঙ্খাৰজাযমানপঞ্হো পঞ্চমো.

৬. ৱেদগূপঞ্হো

৬. ৰাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, ৱেদগূ উপলব্ভতী’’তি? ‘‘কো পনেস, মহাৰাজ, ৱেদগূ নামা’’তি? ‘‘যো, ভন্তে, অব্ভন্তৰে জীৱো চক্খুনা ৰূপং পস্সতি, সোতেন সদ্দং সুণাতি, ঘানেন গন্ধং ঘাযতি, জিৱ্হায ৰসং সাযতি, কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসতি, মনসা ধম্মং ৱিজানাতি, যথা মযং ইধ পাসাদে নিসিন্না যেন যেন ৱাতপানেন ইচ্ছেয্যাম পস্সিতুং, তেন তেন ৱাতপানেন পস্সেয্যাম, পুৰত্থিমেনপি ৱাতপানেন পস্সেয্যাম, পচ্ছিমেনপি ৱাতপানেন পস্সেয্যাম, উত্তৰেনপি ৱাতপানেন পস্সেয্যাম, দক্খিণেনপি ৱাতপানেন পস্সেয্যাম. এৱমেৱ খো, ভন্তে, অযং অব্ভন্তৰে জীৱো যেন যেন দ্ৱাৰেন ইচ্ছতি পস্সিতুং, তেন তেন দ্ৱাৰেন পস্সতী’’তি.

থেৰো আহ ‘‘পঞ্চদ্ৱাৰং, মহাৰাজ, ভণিস্সামি, তং সুণোহি, সাধুকং মনসিকৰোহি, যদি অব্ভন্তৰে জীৱো চক্খুনা ৰূপং পস্সতি, যথা মযং ইধ পাসাদে নিসিন্না যেন যেন ৱাতপানেন ইচ্ছেয্যাম পস্সিতুং, তেন তেন ৱাতপানেন ৰূপং যেৱ পস্সেয্যাম, পুৰত্থিমেনপি ৱাতপানেন ৰূপং যেৱ পস্সেয্যাম, পচ্ছিমেনপি ৱাতপানেন ৰূপং যেৱ পস্সেয্যাম, উত্তৰেনপি ৱাতপানেন ৰূপং যেৱ পস্সেয্যাম, দক্খিণেনপি ৱাতপানেন ৰূপং যেৱ পস্সেয্যাম, এৱমেতেন অব্ভন্তৰে জীৱেন সোতেনপি ৰূপং যেৱ পস্সিতব্বং, ঘানেনপি ৰূপং যেৱ পস্সিতব্বং, জিৱ্হাযপি ৰূপং যেৱ পস্সিতব্বং, কাযেনপি ৰূপং যেৱ পস্সিতব্বং, মনসাপি ৰূপং যেৱ পস্সিতব্বং; চক্খুনাপি সদ্দো যেৱ সোতব্বো, ঘানেনপি সদ্দো যেৱ সোতব্বো, জিৱ্হাযপি সদ্দো যেৱ সোতব্বো, কাযেনপি সদ্দো যেৱ সোতব্বো, মনসাপি সদ্দো যেৱ সোতব্বো; চক্খুনাপি গন্ধো যেৱ ঘাযিতব্বো, সোতেনপি গন্ধো যেৱ ঘাযিতব্বো, জিৱ্হাযপি গন্ধো যেৱ ঘাযিতব্বো, কাযেনপি গন্ধো যেৱ ঘাযিতব্বো, মনসাপি গন্ধো যেৱ ঘাযিতব্বো; চক্খুনাপি ৰসো যেৱ সাযিতব্বো, সোতেনপি ৰসো যেৱ সাযিতব্বো, ঘানেনপি ৰসো যেৱ সাযিতব্বো, কাযেনপি ৰসো যেৱ সাযিতব্বো, মনসাপি ৰসো যেৱ সাযিতব্বো; চক্খুনাপি ফোট্ঠব্বং যেৱ ফুসিতব্বং, সোতেনপি ফোট্ঠব্বং যেৱ ফুসিতব্বং, ঘানেনপি ফোট্ঠব্বং যেৱ ফুসিতব্বং, জিৱ্হাযপি ফোট্ঠব্বং যেৱ ফুসিতব্বং, মনসাপি ফোট্ঠব্বং যেৱ ফুসিতব্বং; চক্খুনাপি ধম্মং যেৱ ৱিজানিতব্বং, সোতেনপি ধম্মং যেৱ ৱিজানিতব্বং, ঘানেনপি ধম্মং যেৱ ৱিজানিতব্বং, জিৱ্হাযপি ধম্মং যেৱ ৱিজানিতব্বং, কাযেনপি ধম্মং যেৱ ৱিজানিতব্ব’’ন্তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি.

‘‘ন খো তে, মহাৰাজ, যুজ্জতি পুৰিমেন ৱা পচ্ছিমং, পচ্ছিমেন ৱা পুৰিমং, যথা ৱা পন, মহাৰাজ, মযং ইধ পাসাদে নিসিন্না ইমেসু জালৱাতপানেসু উগ্ঘাটিতেসু মহন্তেন আকাসেন বহিমুখা সুট্ঠুতৰং ৰূপং পস্সাম, এৱমেতেন অব্ভন্তৰে জীৱেনাপি চক্খুদ্ৱাৰেসু উগ্ঘাটিতেসু মহন্তেন আকাসেন সুট্ঠুতৰং ৰূপং পস্সিতব্বং, সোতেসু উগ্ঘাটিতেসু…পে… ঘানে উগ্ঘাটিতে…পে… জিৱ্হায উগ্ঘাটিতায…পে… কাযে উগ্ঘাটিতে মহন্তেন আকাসেন সুট্ঠুতৰং সদ্দো সোতব্বো, গন্ধো ঘাযিতব্বো, ৰসো সাযিতব্বো, ফোট্ঠব্বো ফুসিতব্বো’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি.

‘‘ন খো তে, মহাৰাজ, যুজ্জতি পুৰিমেন ৱা পচ্ছিমং, পচ্ছিমেন ৱা পুৰিমং, যথা ৱা পন, মহাৰাজ, অযং দিন্নো নিক্খমিত্ৱা বহিদ্ৱাৰকোট্ঠকে তিট্ঠেয্য, জানাসি ত্ৱং, মহাৰাজ, ‘অযং দিন্নো নিক্খমিত্ৱা বহিদ্ৱাৰকোট্ঠকে ঠিতো’’’তি? ‘‘আম, ভন্তে, জানামী’’তি. ‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, অযং দিন্নো অন্তো পৱিসিত্ৱা তৱ পুৰতো তিট্ঠেয্য, জানাসি ত্ৱং, মহাৰাজ, ‘অযং দিন্নো অন্তো পৱিসিত্ৱা মম পুৰতো ঠিতো’’’তি? ‘‘আম, ভন্তে, জানামী’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, অব্ভন্তৰে সো জীৱো জিৱ্হায ৰসে নিক্খিত্তে জানেয্য অম্বিলত্তং ৱা লৱণত্তং ৱা তিত্তকত্তং ৱা কটুকত্তং ৱা কসাযত্তং ৱা মধুৰত্তং ৱা’’তি? ‘‘আম, ভন্তে, জানেয্যা’’তি. ‘‘তে ৰসে অন্তো পৱিট্ঠে জানেয্য অম্বিলত্তং ৱা লৱণত্তং ৱা তিত্তকত্তং ৱা কটুকত্তং ৱা কসাযত্তং ৱা মধুৰত্তং ৱা’’তি. ‘‘ন হি ভন্তে’’তি.

‘‘ন খো তে, মহাৰাজ, যুজ্জতি পুৰিমেন ৱা পচ্ছিমং, পচ্ছিমেন ৱা পুৰিমং, যথা, মহাৰাজ, কোচিদেৱ পুৰিসো মধুঘটসতং আহৰাপেত্ৱা মধুদোণিং পূৰাপেত্ৱা পুৰিসস্স মুখং পিদহিত্ৱা [পিদহিত্ৱাৱ (ক.)] মধুদোণিযা পক্খিপেয্য, জানেয্য, মহাৰাজ, সো পুৰিসো মধুং সম্পন্নং ৱা ন সম্পন্নং ৱা’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘কেন কাৰণেনা’’তি. ‘‘ন হি তস্স, ভন্তে, মুখে মধু পৱিট্ঠ’’ন্তি.

‘‘ন খো তে, মহাৰাজ, যুজ্জতি পুৰিমেন ৱা পচ্ছিমং, পচ্ছিমেন ৱা পুৰিম’’ন্তি. ‘‘নাহং পটিবলো তযা ৱাদিনা সদ্ধিং সল্লপিতুং; সাধু, ভন্তে, অত্থং জপ্পেহী’’তি.

থেৰো অভিধম্মসংযুত্তায কথায ৰাজানং মিলিন্দং সঞ্ঞাপেসি – ‘‘ইধ, মহাৰাজ, চক্খুঞ্চ পটিচ্চ ৰূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৱিঞ্ঞাণং, তংসহজাতা ফস্সো ৱেদনা সঞ্ঞা চেতনা একগ্গতা জীৱিতিন্দ্ৰিযং মনসিকাৰোতি এৱমেতে ধম্মা পচ্চযতো জাযন্তি, ন হেত্থ ৱেদগূ উপলব্ভতি, সোতঞ্চ পটিচ্চ সদ্দে চ…পে… মনঞ্চ পটিচ্চ ধম্মে চ উপ্পজ্জতি মনোৱিঞ্ঞাণং, তংসহজাতা ফস্সো ৱেদনা সঞ্ঞা চেতনা একগ্গতা জীৱিতিন্দ্ৰিযং মনসিকাৰোতি এৱমেতে ধম্মা পচ্চযতো জাযন্তি, ন হেত্থ ৱেদগূ উপলব্ভতী’’তি.

‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.

ৱেদগূপঞ্হো ছট্ঠো.

৭. চক্খুৱিঞ্ঞাণাদিপঞ্হো

৭. ৰাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, যত্থ চক্খুৱিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি, তত্থ মনোৱিঞ্ঞাণম্পি উপ্পজ্জতী’’তি? ‘‘আম, মহাৰাজ, যত্থ চক্খুৱিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি, তত্থ মনোৱিঞ্ঞাণম্পি উপ্পজ্জতী’’তি.

‘‘কিং নু খো, ভন্তে নাগসেন, পঠমং চক্খুৱিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি, পচ্ছা মনোৱিঞ্ঞাণং, উদাহু মনোৱিঞ্ঞাণং পঠমং উপ্পজ্জতি, পচ্ছা চক্খুৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি? ‘‘পঠমং, মহাৰাজ, চক্খুৱিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি, পচ্ছা মনোৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি.

‘‘কিং নু খো, ভন্তে নাগসেন, চক্খুৱিঞ্ঞাণং মনোৱিঞ্ঞাণং আণাপেতি ‘যত্থাহং উপ্পজ্জামি, ত্ৱম্পি তত্থ উপ্পজ্জাহী’তি, উদাহু মনোৱিঞ্ঞাণং চক্খুৱিঞ্ঞাণং আণাপেতি ‘যত্থ ত্ৱং উপ্পজ্জিস্সসি, অহম্পি তত্থ উপ্পজ্জিস্সামী’’’তি? ‘‘ন হি, মহাৰাজ, অনালাপো তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞেহী’’তি.

‘‘কথং, ভন্তে নাগসেন, যত্থ চক্খুৱিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি, তত্থ মনোৱিঞ্ঞাণম্পি উপ্পজ্জতী’’তি? ‘‘নিন্নত্তা চ, মহাৰাজ, দ্ৱাৰত্তা চ চিণ্ণত্তা চ সমুদাচৰিতত্তা চা’’তি.

‘‘কথং, ভন্তে নাগসেন, নিন্নত্তা যত্থ চক্খুৱিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি, তত্থ মনোৱিঞ্ঞাণম্পি উপ্পজ্জতি? ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, মহাৰাজ, দেৱে ৱস্সন্তে কতমেন উদকং গচ্ছেয্যা’’তি? ‘‘যেন, ভন্তে, নিন্নং, তেন গচ্ছেয্যা’’তি. ‘‘অথাপৰেন সমযেন দেৱো ৱস্সেয্য, কতমেন তং উদকং গচ্ছেয্যা’’তি. ‘‘যেন, ভন্তে, পুৰিমং উদকং গতং, তম্পি তেন গচ্ছেয্যা’’তি.

‘‘কিং নুং খো, মহাৰাজ, পুৰিমং উদকং পচ্ছিমং উদকং আণাপেতি ‘যেনাহং গচ্ছামি, ত্ৱম্পি তেন গচ্ছাহী’তি, পচ্ছিমং ৱা উদকং পুৰিমং উদকং আণাপেতি ‘যেন ত্ৱং গচ্ছিস্সসি, অহম্পি তেন গচ্ছিস্সামী’’’তি. ‘‘ন হি, ভন্তে, অনালাপো তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞেহি, নিন্নত্তা গচ্ছন্তী’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, নিন্নত্তা যত্থ চক্খুৱিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি, তত্থ মনোৱিঞ্ঞাণম্পি উপ্পজ্জতি, ন চক্খুৱিঞ্ঞাণং মনোৱিঞ্ঞাণং আণাপেতি ‘যত্থাহং উপ্পজ্জামি, ত্ৱম্পি তত্থ উপ্পজ্জাহী’তি, নাপি মনোৱিঞ্ঞাণং চক্খুৱিঞ্ঞাণং আণাপেতি ‘যত্থ ত্ৱং উপ্পজ্জিস্সসি, অহম্পি তত্থ উপ্পজ্জিস্সামী’তি, অনালাপো তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞেহি, নিন্নত্তা উপ্পজ্জন্তী’’’তি.

‘‘কথং, ভন্তে নাগসেন, দ্ৱাৰত্তা যত্থ চক্খুৱিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি, তত্থ মনোৱিঞ্ঞাণম্পি উপ্পজ্জতি? অপেপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, মহাৰাজ, ৰঞ্ঞো পচ্চন্তিমং নগৰং অস্স দড়্হপাকাৰতোৰণং একদ্ৱাৰং, ততো পুৰিসো নিক্খমিতুকামো ভৱেয্য, কতমেন নিক্খমেয্যা’’তি? ‘‘দ্ৱাৰেন, ভন্তে, নিক্খমেয্যা’’তি. ‘‘অথাপৰো পুৰিসো নিক্খমিতুকামো ভৱেয্য, কতমেন সো নিক্খমেয্যা’’তি? ‘‘যেন, ভন্তে, পুৰিমো পুৰিসো নিক্খন্তো, সোপি তেন নিক্খমেয্যা’’তি.

‘‘কিং নু খো, মহাৰাজ, পুৰিমো পুৰিসো পচ্ছিমং পুৰিসং আণাপেতি ‘যেনাহং গচ্ছামি, ত্ৱম্পি তেন গচ্ছাহী’তি, পচ্ছিমো ৱা পুৰিসো পুৰিমং পুৰিসং আণাপেতি ‘যেন ত্ৱং গচ্ছিস্সসি, অহম্পি তেন গচ্ছিস্সামী’তি. ‘‘ন হি, ভন্তে, অনালাপো তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞেহি, দ্ৱাৰত্তা গচ্ছন্তী’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, দ্ৱাৰত্তা যত্থ চক্খুৱিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি, তত্থ মনোৱিঞ্ঞাণম্পি উপ্পজ্জতি, ন চক্খুৱিঞ্ঞাণং মনোৱিঞ্ঞাণং আণাপেতি ‘যত্থাহং উপ্পজ্জামি, ত্ৱম্পি তত্থ উপ্পজ্জাহী’তি, নাপি মনোৱিঞ্ঞাণং চক্খুৱিঞ্ঞাণং আণাপেতি ‘যত্থ ত্ৱং উপ্পজ্জিস্সসি, অহম্পি তত্থ উপ্পজ্জিস্সামী’তি, অনালাপো তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞেহি, দ্ৱাৰত্তা উপ্পজ্জন্তী’’তি.

‘‘কথং, ভন্তে নাগসেন, চিণ্ণত্তা যত্থ চক্খুৱিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি, তত্থ মনোৱিঞ্ঞাণম্পি উপ্পজ্জতি?ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, মহাৰাজ, পঠমং একং সকটং গচ্ছেয্য, অথ দুতিযং সকটং কতমেন গচ্ছেয্যা’’তি? ‘‘যেন, ভন্তে, পুৰিমং সকটং গতং, তম্পি তেন গচ্ছেয্যা’’তি.

‘‘কিং নু খো, মহাৰাজ, পুৰিমং সকটং পচ্ছিমং সকটং আণাপেতি ‘যেনাহং গচ্ছামি, ত্ৱম্পি তেন গচ্ছাহী’তি, পচ্ছিমং ৱা সকটং পুৰিমং সকটং আণাপেতি ‘যেন ত্ৱং গচ্ছিস্সসি, অহম্পি তেন গচ্ছিস্সামী’’’তি. ‘‘ন হি, ভন্তে, অনালাপো তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞেহি, চিণ্ণত্তা গচ্ছন্তী’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, চিণ্ণত্তা যত্থ চক্খুৱিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি, তত্থ মনোৱিঞ্ঞাণম্পি উপ্পজ্জতি, ন চক্খুৱিঞ্ঞাণং মনোৱিঞ্ঞাণং আণাপেতি ‘যত্থাহং উপ্পজ্জামি, ত্ৱম্পি তত্থ উপ্পজ্জাহী’তি, নাপি মনোৱিঞ্ঞাণং চক্খুৱিঞ্ঞাণং আণাপেতি ‘যত্থ ত্ৱং উপ্পজ্জিস্সসি, অহম্পি তত্থ উপ্পজ্জিস্সামী’তি, অনালাপো তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞেহি, চিণ্ণত্তা উপ্পজ্জন্তী’’তি.

‘‘কথং, ভন্তে নাগসেন, সমুদাচৰিতত্তা যত্থ চক্খুৱিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি, তত্থ মনোৱিঞ্ঞাণম্পি উপ্পজ্জতি? ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, মুদ্দাগণনাসঙ্খ্যালেখাসিপ্পট্ঠানেসু আদিকম্মিকস্স দন্ধাযনা ভৱতি, অথাপৰেন সমযেন নিসম্মকিৰিযায সমুদাচৰিতত্তা অদন্ধাযনা ভৱতি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, সমুদাচৰিতত্তা যত্থ চক্খুৱিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি, তত্থ মনোৱিঞ্ঞাণম্পি উপ্পজ্জতি, ন চক্খুৱিঞ্ঞাণং মনোৱিঞ্ঞাণং আণাপেতি ‘যত্থাহং উপ্পজ্জামি, ত্ৱম্পি তত্থ উপ্পজ্জাহী’তি, নাপি মনোৱিঞ্ঞাণং চক্খুৱিঞ্ঞাণং আণাপেতি ‘যত্থ ত্ৱং উপ্পজ্জিস্সসি, অহম্পি তত্থ উপ্পজ্জিস্সামী’তি, অনালাপো তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞেহি, সমুদাচৰিতত্তা উপ্পজ্জন্তী’’তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, যত্থ সোতৱিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি, তত্থ মনোৱিঞ্ঞাণম্পি উপ্পজ্জতীতি…পে… যত্থ ঘানৱিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি…পে… যত্থ জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি …পে… যত্থ কাযৱিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি, তত্থ মনোৱিঞ্ঞাণম্পি উপ্পজ্জতী’’তি? ‘‘আম, মহাৰাজ, যত্থ কাযৱিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি, তত্থ মনোৱিঞ্ঞাণম্পি উপ্পজ্জতী’’তি.

‘‘কিং নু খো, ভন্তে নাগসেন, পঠমং কাযৱিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি, পচ্ছা মনোৱিঞ্ঞাণং, উদাহু মনোৱিঞ্ঞাণং পঠমং উপ্পজ্জতি, পচ্ছা কাযৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি? ‘‘কাযৱিঞ্ঞাণং, মহাৰাজ, পঠমং উপ্পজ্জতি, পচ্ছা মনোৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি.

‘‘কিং নু খো, ভন্তে নাগসেন,…পে… অনালাপো তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞেহি, সমুদাচৰিতত্তা উপ্পজ্জন্তী’’তি.

‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.

চক্খুৱিঞ্ঞাণাদিপঞ্হো সত্তমো.

৮. ফস্সলক্খণপঞ্হো

৮. ৰাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, যত্থ মনোৱিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি, ফস্সোপি ৱেদনাপি তত্থ উপ্পজ্জতী’’তি? ‘‘আম, মহাৰাজ, যত্থ মনোৱিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি, ফস্সোপি তত্থ উপ্পজ্জতি, ৱেদনাপি তত্থ উপ্পজ্জতি, সঞ্ঞাপি তত্থ উপ্পজ্জতি, চেতনাপি তত্থ উপ্পজ্জতি, ৱিতক্কোপি তত্থ উপ্পজ্জতি, ৱিচাৰোপি তত্থ উপ্পজ্জতি, সব্বেপি ফস্সপ্পমুখা ধম্মা তত্থ উপ্পজ্জন্তী’’তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, কিংলক্খণো ফস্সো’’তি? ‘‘ফুসনলক্খণো, মহাৰাজ, ফস্সো’’তি.

‘‘ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, দ্ৱে মেণ্ডা যুজ্ঝেয্যুং, তেসু যথা একো মেণ্ডো, এৱং চক্খু দট্ঠব্বং যথা দুতিযো মেণ্ডো, এৱং ৰূপং দট্ঠব্বং. যথা তেসং সন্নিপাতো, এৱং ফস্সো দট্ঠব্বো’’তি.

‘‘ভিয্যো ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, দ্ৱে পাণী ৱজ্জেয্যুং, তেসু যথা একো পাণি, এৱং চক্খু দট্ঠব্বং. যথা দুতিযো পাণি, এৱং ৰূপং দট্ঠব্বং. যথা তেসং সন্নিপাতো, এৱং ফস্সো দট্ঠব্বো’’তি.

‘‘ভিয্যো ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, দ্ৱে সম্মা ৱজ্জেয্যুং, তেসু যথা একো সম্মো, এৱং চক্খু দট্ঠব্বং. যথা দুতিযো সম্মো, এৱং ৰূপং দট্ঠব্বং. যথা তেসং সন্নিপাতো, এৱং ফস্সো দট্ঠব্বো’’তি.

‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.

ফস্সলক্খণপঞ্হো অট্ঠমো.

৯. ৱেদনালক্খণপঞ্হো

৯. ‘‘ভন্তে নাগসেন, কিংলক্খণা ৱেদনা’’তি? ‘‘ৱেদযিতলক্খণা, মহাৰাজ, ৱেদনা অনুভৱনলক্খণা চা’’তি.

‘‘ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, কোচিদেৱ পুৰিসো ৰঞ্ঞো অধিকাৰং কৰেয্য, তস্স ৰাজা তুট্ঠো অধিকাৰং দদেয্য, সো তেন অধিকাৰেন পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতো সমঙ্গিভূতো পৰিচৰেয্য, তস্স এৱমস্স ‘মযা খো পুব্বে ৰঞ্ঞো অধিকাৰো কতো, তস্স মে ৰাজা তুট্ঠো অধিকাৰং অদাসি, স্ৱাহং ততোনিদানং ইমং এৱৰূপং ৱেদনং ৱেদযামী’তি.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, কোচিদেৱ পুৰিসো কুসলং কম্মং কত্ৱা কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জেয্য, সো চ তত্থ দিব্বেহি পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতো সমঙ্গিভূতো পৰিচৰেয্য, তস্স এৱমস্স ‘স্ৱাহং খো পুব্বে কুসলং কম্মং অকাসিং, সোহং ততোনিদানং ইমং এৱৰূপং ৱেদনং ৱেদযামী’তি, এৱং খো, মহাৰাজ, ৱেদযিতলক্খণা ৱেদনা অনুভৱনলক্খণা চা’’তি.

‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.

ৱেদনালক্খণপঞ্হো নৱমো.

১০. সঞ্ঞালক্খণপঞ্হো

১০. ‘‘ভন্তে নাগসেন, কিংলক্খণা সঞ্ঞা’’তি? ‘‘সঞ্জাননলক্খণা, মহাৰাজ, সঞ্ঞা. কিং সঞ্জানাতি? নীলম্পি সঞ্জানাতি, পীতম্পি সঞ্জানাতি, লোহিতম্পি সঞ্জানাতি, ওদাতম্পি সঞ্জানাতি, মঞ্জিট্ঠম্পি [মঞ্জেট্ঠম্পি (সী. পী.)] সঞ্জানাতি. এৱং খো, মহাৰাজ, সঞ্জাননলক্খণা সঞ্ঞা’’তি.

‘‘ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, ৰঞ্ঞো ভণ্ডাগাৰিকো ভণ্ডাগাৰং পৱিসিত্ৱা নীলপীতলোহিতোদাতমঞ্জিট্ঠানি [মঞ্জেট্ঠানি (সী. পী.)] ৰাজভোগানি ৰূপানি পস্সিত্ৱা সঞ্জানাতি. এৱং খো, মহাৰাজ, সঞ্জাননলক্খণা সঞ্ঞা’’তি.

‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.

সঞ্ঞালক্খণপঞ্হো দসমো.

১১. চেতনালক্খণপঞ্হো

১১. ‘‘ভন্তে নাগসেন, কিংলক্খণা চেতনা’’তি? ‘‘চেতযিতলক্খণা, মহাৰাজ, চেতনা অভিসঙ্খৰণলক্খণা চা’’তি.

‘‘ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, কোচিদেৱ পুৰিসো ৱিসং অভিসঙ্খৰিত্ৱা অত্তনা চ পিৱেয্য, পৰে চ পাযেয্য, সো অত্তনাপি দুক্খিতো ভৱেয্য, পৰেপি দুক্খিতা ভৱেয্যুং. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ইধেকচ্চো পুগ্গলো অকুসলং কম্মং চেতনায চেতযিত্ৱা কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং নিৰযং উপপজ্জেয্য. যেপি তস্স অনুসিক্খন্তি, তেপি কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং নিৰযং উপপজ্জন্তি.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, কোচিদেৱ পুৰিসো সপ্পিনৱনীততেলমধুফাণিতং একজ্ঝং অভিসঙ্খৰিত্ৱা অত্তনা চ পিৱেয্য, পৰে চ পাযেয্য, সো অত্তনা সুখিতো ভৱেয্য, পৰেপি সুখিতা ভৱেয্যুং. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ইধেকচ্চো পুগ্গলো কুসলং কম্মং চেতনায চেতযিত্ৱা কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জতি. যেপি তস্স অনুসিক্খন্তি, তেপি কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জন্তি. এৱং খো, মহাৰাজ, চেতযিতলক্খণা চেতনা অভিসঙ্খৰণলক্খণা চা’’তি.

‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.

চেতনালক্খণপঞ্হো একাদসমো.

১২. ৱিঞ্ঞাণলক্খণপঞ্হো

১২. ‘‘ভন্তে নাগসেন, কিংলক্খণং ৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি? ‘‘ৱিজাননলক্খণং, মহাৰাজ, ৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি.

‘‘ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, নগৰগুত্তিকো মজ্ঝে নগৰসিঙ্ঘাটকে নিসিন্নো পস্সেয্য পুৰত্থিমদিসতো পুৰিসং আগচ্ছন্তং, পস্সেয্য দক্খিণদিসতো পুৰিসং আগচ্ছন্তং, পস্সেয্য পচ্ছিমদিসতো পুৰিসং আগচ্ছন্তং, পস্সেয্য উত্তৰদিসতো পুৰিসং আগচ্ছন্তং. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যঞ্চ পুৰিসো চক্খুনা ৰূপং পস্সতি, তং ৱিঞ্ঞাণেন ৱিজানাতি. যঞ্চ সোতেন সদ্দং সুণাতি, তং ৱিঞ্ঞাণেন ৱিজানাতি. যঞ্চ ঘানেন গন্ধং ঘাযতি, তং ৱিঞ্ঞাণেন ৱিজানাতি. যঞ্চ জিৱ্হায ৰসং সাযতি, তং ৱিঞ্ঞাণেন ৱিজানাতি. যঞ্চ কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসতি, তং ৱিঞ্ঞাণেন ৱিজানাতি, যঞ্চ মনসা ধম্মং ৱিজানাতি, তং ৱিঞ্ঞাণেন ৱিজানাতি. এৱং খো, মহাৰাজ, ৱিজাননলক্খণং ৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি.

‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.

ৱিঞ্ঞাণলক্খণপঞ্হো দ্ৱাদসমো.

১৩. ৱিতক্কলক্খণপঞ্হো

১৩. ‘‘ভন্তে নাগসেন, কিংলক্খণো ৱিতক্কো’’তি? ‘‘অপ্পনালক্খণো মহাৰাজ, ৱিতক্কো’’তি.

‘‘ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, ৱড্ঢকী সুপৰিকম্মকতং দাৰুং সন্ধিস্মিং অপ্পেতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, অপ্পনালক্খণো ৱিতক্কো’’তি.

‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.

ৱিতক্কলক্খণপঞ্হো তেৰসমো.

১৪. ৱিচাৰলক্খণপঞ্হো

১৪. ‘‘ভন্তে নাগসেন, কিংলক্খণো ৱিচাৰো’’তি? ‘‘অনুমজ্জনলক্খণো, মহাৰাজ, ৱিচাৰো’’তি.

‘‘ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, কংসথালং আকোটিতং পচ্ছা অনুৰৱতি অনুসন্দহতি [অনুসদ্দাযতি (ক.)], যথা, মহাৰাজ, আকোটনা, এৱং ৱিতক্কো দট্ঠব্বো. যথা অনুৰৱনা [অনুমজ্জনা (ক.)], এৱং ৱিচাৰো দট্ঠব্বো’’তি.

‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.

ৱিচাৰলক্খণপঞ্হো চুদ্দসমো.

ৱিচাৰৱগ্গো ততিযো.

ইমস্মিং ৱগ্গে চুদ্দস পঞ্হা.