৩. ঞাণপঞ্ঞাপঞ্হো

৩. ৰাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, যস্স ঞাণং উপ্পন্নং, তস্স পঞ্ঞা উপ্পন্না’’তি? ‘‘আম, মহাৰাজ, যস্স ঞাণং উপ্পন্নং, তস্স পঞ্ঞা উপ্পন্না’’তি. ‘‘কিং, ভন্তে, যঞ্ঞেৱ ঞাণং সা যেৱ পঞ্ঞা’’তি? ‘‘আম, মহাৰাজ, যঞ্ঞেৱ ঞাণং সা যেৱ পঞ্ঞা’’তি. ‘‘যস্স পন, ভন্তে, তঞ্ঞেৱ ঞাণং সা যেৱ পঞ্ঞা উপ্পন্না, কিং সম্মুয্হেয্য সো, উদাহু ন সম্মুয্হেয্যা’’তি? ‘‘কত্থচি, মহাৰাজ, সম্মুয্হেয্য, কত্থচি ন সম্মুয্হেয্যা’’তি. ‘‘কুহিং, ভন্তে, সম্মুয্হেয্যা’’তি? ‘‘অঞ্ঞাতপুব্বেসু ৱা, মহাৰাজ, সিপ্পট্ঠানেসু, অগতপুব্বায ৱা দিসায, অস্সুতপুব্বায ৱা নামপঞ্ঞত্তিযা সম্মুয্হেয্যা’’তি. ‘‘কুহিং ন সম্মুয্হেয্যা’’তি? ‘‘যং খো পন, মহাৰাজ, তায পঞ্ঞায কতং ‘অনিচ্চ’ন্তি ৱা ‘দুক্খ’ন্তি ৱা ‘অনত্তা’তি ৱা, তহিং ন সম্মুয্হেয্যা’’তি. ‘‘মোহো পনস্স, ভন্তে, কুহিং গচ্ছতী’’তি? ‘‘মোহো খো, মহাৰাজ, ঞাণে উপ্পন্নমত্তে তত্থেৱ নিৰুজ্ঝতী’’তি.

‘‘ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, কোচিদেৱ পুৰিসো অন্ধকাৰগেহে পদীপং আৰোপেয্য, ততো অন্ধকাৰো নিৰুজ্ঝেয্য, আলোকো পাতুভৱেয্য. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ঞাণে উপ্পন্নমত্তে মোহো তত্থেৱ নিৰুজ্ঝতী’’তি.

‘‘পঞ্ঞা পন, ভন্তে, কুহিং গচ্ছতী’’তি? ‘‘পঞ্ঞাপি খো, মহাৰাজ, সকিচ্চযং কত্ৱা তত্থেৱ নিৰুজ্ঝতি, যং পন তায পঞ্ঞায কতং ‘অনিচ্চ’ন্তি ৱা ‘দুক্খ’ন্তি ৱা ‘অনত্তা’তি ৱা, তং ন নিৰুজ্ঝতী’’তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, যং পনেতং ব্ৰূসি ‘পঞ্ঞা সকিচ্চযং কত্ৱা তত্থেৱ নিৰুজ্ঝতি, যং পন তায পঞ্ঞায কতং ‘অনিচ্চ’ন্তি ৱা ‘দুক্খ’ন্তি ৱা ‘অনত্তা’তি ৱা, তং ন নিৰুজ্ঝতী’তি, তস্স ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, যো কোচি পুৰিসো ৰত্তিং লেখং পেসেতুকামো লেখকং পক্কোসাপেত্ৱা পদীপং আৰোপেত্ৱা লেখং লিখাপেয্য, লিখিতে পন লেখে পদীপং ৱিজ্ঝাপেয্য, ৱিজ্ঝাপিতেপি পদীপে লেখং ন ৱিনস্সেয্য. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, পঞ্ঞা সকিচ্চযং কত্ৱা তত্থেৱ নিৰুজ্ঝতি, যং পন তায পঞ্ঞায কতং ‘অনিচ্চ’ন্তি ৱা ‘দুক্খ’ন্তি ৱা ‘অনত্তা’তি ৱা, তং ন নিৰুজ্ঝতী’’তি.

‘‘ভিয্যো ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, পুৰত্থিমেসু জনপদেসু মনুস্সা অনুঘৰং পঞ্চ পঞ্চ উদকঘটকানি ঠপেন্তি আলিম্পনং ৱিজ্ঝাপেতুং, ঘৰে পদিত্তে তানি পঞ্চ উদকঘটকানি ঘৰস্সূপৰি খিপন্তি, ততো অগ্গি ৱিজ্ঝাযতি, কিং নু খো, মহাৰাজ, তেসং মনুস্সানং এৱং হোতি ‘পুন তেহি ঘটেহি ঘটকিচ্চং কৰিস্সামা’’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, অলং তেহি ঘটেহি, কিং তেহি ঘটেহী’’তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, পঞ্চ উদকঘটকানি, এৱং পঞ্চিন্দ্ৰিযানি দট্ঠব্বানি সদ্ধিন্দ্ৰিযং ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং সতিন্দ্ৰিযং সমাধিন্দ্ৰিযং পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং. যথা তে মনুস্সা, এৱং যোগাৱচৰো দট্ঠব্বো. যথা অগ্গি, এৱং কিলেসা দট্ঠব্বা. যথা পঞ্চহি উদকঘটকেহি অগ্গি ৱিজ্ঝাপীযতি, এৱং পঞ্চিন্দ্ৰিযেহি কিলেসা ৱিজ্ঝাপিযন্তি, ৱিজ্ঝাপিতাপি কিলেসা ন পুন সম্ভৱন্তি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, পঞ্ঞা সকিচ্চযং কত্ৱা তত্থেৱ নিৰুজ্ঝতি, যং পন তায পঞ্ঞায কতং ‘অনিচ্চ’ন্তি ৱা ‘দুক্খ’ন্তি ৱা ‘অনত্তা’তি ৱা, তং ন নিৰুজ্ঝতী’’তি.

‘‘ভিয্যো ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, ৱেজ্জো পঞ্চমূলভেসজ্জানি গহেত্ৱা গিলানকং উপসঙ্কমিত্ৱা তানি পঞ্চমূলভেসজ্জানি পিসিত্ৱা [পিংসিত্ৱা (সী. পী.)] গিলানকং পাযেয্য, তেহি চ দোসা নিদ্ধমেয্যুং, কিং নু খো, মহাৰাজ, তস্স ৱেজ্জস্স এৱং হোতি ‘পুন তেহি পঞ্চমূলভেসজ্জেহি ভেসজ্জকিচ্চং কৰিস্সামী’’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, অলং তেহি পঞ্চমূলভেসজ্জেহি, কিং তেহি পঞ্চমূলভেসজ্জেহী’’তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, পঞ্চমূলভেসজ্জানি, এৱং পঞ্চিন্দ্ৰিযানি দট্ঠব্বানি সদ্ধিন্দ্ৰিযং ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং সতিন্দ্ৰিযং সমাধিন্দ্ৰিযং পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং, যথা ৱেজ্জো, এৱং যোগাৱচৰো দট্ঠব্বো. যথা ব্যাধি, এৱং কিলেসা দট্ঠব্বা. যথা ব্যাধিতো পুৰিসো, এৱং পুথুজ্জনো দট্ঠব্বো. যথা পঞ্চমূলভেসজ্জেহি গিলানস্স দোসা নিদ্ধন্তা, দোসে নিদ্ধন্তে গিলানো অৰোগো হোতি, এৱং পঞ্চিন্দ্ৰিযেহি কিলেসা নিদ্ধমীযন্তি, নিদ্ধমিতা চ কিলেসা ন পুন সম্ভৱন্তি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, পঞ্ঞা সকিচ্চযং কত্ৱা তত্থেৱ নিৰুজ্ঝতি, যং পন তায পঞ্ঞায কতং ‘অনিচ্চ’ন্তি ৱা ‘দুক্খ’ন্তি ৱা ‘অনত্তা’তি ৱা, তং ন নিৰুজ্ঝতী’’তি.

‘‘ভিয্যো ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, সঙ্গামাৱচৰো যোধো পঞ্চ কণ্ডানি গহেত্ৱা সঙ্গামং ওতৰেয্য পৰসেনং ৱিজেতুং, সো সঙ্গামগতো তানি পঞ্চ কণ্ডানি খিপেয্য, তেহি চ পৰসেনা ভিজ্জেয্য, কিং নু খো, মহাৰাজ, তস্স সঙ্গামাৱচৰস্স যোধস্স এৱং হোতি ‘পুন তেহি কণ্ডেহি কণ্ডকিচ্চং কৰিস্সামী’’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, অলং তেহি কণ্ডেহি, কিং তেহি কণ্ডেহী’’তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, পঞ্চ কণ্ডানি, এৱং পঞ্চিন্দ্ৰিযানি দট্ঠব্বানি সদ্ধিন্দ্ৰিযং ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং সতিন্দ্ৰিযং সমাধিন্দ্ৰিযং পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং. যথা, মহাৰাজ, সঙ্গামাৱচৰো যোধো, এৱং যোগাৱচৰো দট্ঠব্বো. যথা পৰসেনা, এৱং কিলেসা দট্ঠব্বা. যথা পঞ্চহি কণ্ডেহি পৰসেনা ভিজ্জতি, এৱং পঞ্চিন্দ্ৰিযেহি কিলেসা ভিজ্জন্তি, ভগ্গা চ কিলেসা ন পুন সম্ভৱন্তি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, পঞ্ঞা সকিচ্চযং কত্ৱা তত্থেৱ নিৰুজ্ঝতি, যং পন তায পঞ্ঞায কতং ‘অনিচ্চ’ন্তি ৱা ‘দুক্খ’ন্তি ৱা ‘অনত্তা’তি ৱা, তং ন নিৰুজ্ঝতী’’তি.

‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.

ঞাণপঞ্ঞাপঞ্হো ততিযো.