২. অদ্ধানৱগ্গো

১. ধম্মসন্ততিপঞ্হো

১. ৰাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, যো উপ্পজ্জতি, সো এৱ সো, উদাহু অঞ্ঞো’’তি? থেৰো আহ ‘‘ন চ সো, ন চ অঞ্ঞো’’তি.

‘‘ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, মহাৰাজ, যদা ত্ৱং দহৰো তৰুণো মন্দো উত্তানসেয্যকো অহোসি, সো যেৱ ত্ৱং এতৰহি মহন্তো’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, অঞ্ঞো সো দহৰো তৰুণো মন্দো উত্তানসেয্যকো অহোসি, অঞ্ঞো অহং এতৰহি মহন্তো’’তি. ‘‘এৱং সন্তে খো, মহাৰাজ, মাতাতিপি ন ভৱিস্সতি, পিতাতিপি ন ভৱিস্সতি, আচৰিযোতিপি ন ভৱিস্সতি, সিপ্পৱাতিপি ন ভৱিস্সতি, সীলৱাতিপি ন ভৱিস্সতি, পঞ্ঞৱাতিপি ন ভৱিস্সতি. কিং নু খো, মহাৰাজ, অঞ্ঞা এৱ কললস্স মাতা, অঞ্ঞা অব্বুদস্স মাতা, অঞ্ঞা পেসিযা মাতা, অঞ্ঞা ঘনস্স মাতা, অঞ্ঞা খুদ্দকস্স মাতা, অঞ্ঞা মহন্তস্স মাতা, অঞ্ঞো সিপ্পং সিক্খতি, অঞ্ঞো সিক্খিতো ভৱতি, অঞ্ঞো পাপকম্মং কৰোতি, অঞ্ঞস্স হত্থপাদা ছিজ্জন্তী’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে. ত্ৱং পন, ভন্তে, এৱং ৱুত্তে কিং ৱদেয্যাসী’’তি? থেৰো আহ ‘‘অহঞ্ঞেৱ খো, মহাৰাজ, দহৰো অহোসিং তৰুণো মন্দো উত্তানসেয্যকো, অহঞ্ঞেৱ এতৰহি মহন্তো, ইমমেৱ কাযং নিস্সায সব্বে তে একসঙ্গহিতা’’তি.

‘‘ভিয্যো ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, কোচিদেৱ পুৰিসো পদীপং পদীপেয্য, কিং সো সব্বৰত্তিং পদীপেয্যা’’তি? ‘‘আম, ভন্তে, সব্বৰত্তিং পদীপেয্যা’’তি. ‘‘কিং নু খো, মহাৰাজ, যা পুৰিমে যামে অচ্চি, সা মজ্ঝিমে যামে অচ্চী’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘যা মজ্ঝিমে যামে অচ্চি, সা পচ্ছিমে যামে অচ্চী’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘কিং নু খো, মহাৰাজ, অঞ্ঞো সো অহোসি পুৰিমে যামে পদীপো, অঞ্ঞো মজ্ঝিমে যামে পদীপো, অঞ্ঞো পচ্ছিমে যামে পদীপো’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে, তং যেৱ নিস্সায সব্বৰত্তিং পদীপিতো’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ধম্মসন্ততি সন্দহতি, অঞ্ঞো উপ্পজ্জতি, অঞ্ঞো নিৰুজ্ঝতি, অপুব্বং অচৰিমং ৱিয সন্দহতি, তেন ন চ সো, ন চ অঞ্ঞো, পুৰিমৱিঞ্ঞাণে পচ্ছিমৱিঞ্ঞাণং সঙ্গহং গচ্ছতী’’তি.

‘‘ভিয্যো ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, খীৰং দুয্হমানং কালন্তৰেন দধি পৰিৱত্তেয্য, দধিতো নৱনীতং, নৱনীততো ঘতং পৰিৱত্তেয্য, যো নু খো, মহাৰাজ, এৱং ৱদেয্য ‘যং যেৱ খীৰং তং যেৱ দধি, যং যেৱ দধি তং যেৱ নৱনীতং, যং যেৱ নৱনীতং তং যেৱ ঘত’ন্তি, সম্মা নু খো সো, মহাৰাজ, ৱদমানো ৱদেয্যা’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে, তংযেৱ নিস্সায সম্ভূত’’ন্তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ধম্মসন্ততি সন্দহতি, অঞ্ঞো উপ্পজ্জতি, অঞ্ঞো নিৰুজ্ঝতি, অপুব্বং অচৰিমং ৱিয সন্দহতি, তেন ন চ সো, ন চ অঞ্ঞো, পুৰিমৱিঞ্ঞাণে পচ্ছিমৱিঞ্ঞাণং সঙ্গহং গচ্ছতী’’তি.

‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.

ধম্মসন্ততিপঞ্হো পঠমো.

২. পটিসন্দহনপঞ্হো

২. ৰাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, যো ন পটিসন্দহতি, জানাতি সো ‘ন পটিসন্দহিস্সামী’তি? ‘‘আম, মহাৰাজ, যো ন পটিসন্দহতি, জানাতি সো ‘ন পটিসন্দহিস্সামী’তি. ‘‘কথং, ভন্তে, জানাতী’’তি? ‘‘যো হেতু যো পচ্চযো, মহাৰাজ, পটিসন্দহনায, তস্স হেতুস্স তস্স পচ্চযস্স উপৰমা জানাতি সো ‘ন পটিসন্দহিস্সামী’’’তি.

‘‘ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, কস্সকো গহপতিকো কসিত্ৱা চ ৱপিত্ৱা চ ধঞ্ঞাগাৰং পৰিপূৰেয্য. সো অপৰেন সমযেন নেৱ কস্সেয্য ন ৱপ্পেয্য, যথাসম্ভতঞ্চ ধঞ্ঞং পৰিভুঞ্জেয্য ৱা ৱিসজ্জেয্য ৱা যথা পচ্চযং ৱা কৰেয্য, জানেয্য সো, মহাৰাজ, কস্সকো গহপতিকো ‘ন মে ধঞ্ঞাগাৰং পৰিপূৰেস্সতী’তি? ‘‘আম, ভন্তে, জানেয্যা’’তি. ‘‘কথং জানেয্যা’’তি? ‘‘যো হেতু যো পচ্চযো ধঞ্ঞাগাৰস্স পৰিপূৰণায, তস্স হেতুস্স তস্স পচ্চযস্স উপৰমা জানাতি ‘ন মে ধঞ্ঞাগাৰং পৰিপূৰেস্সতী’’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যো হেতু যো পচ্চযো পটিসন্দহনায, তস্স হেতুস্স তস্স পচ্চযস্স উপৰমা জানাতি সো ‘ন পটিসন্দহিস্সামী’তি.

‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.

পটিসন্দহনপঞ্হো দুতিযো.

৩. ঞাণপঞ্ঞাপঞ্হো

৩. ৰাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, যস্স ঞাণং উপ্পন্নং, তস্স পঞ্ঞা উপ্পন্না’’তি? ‘‘আম, মহাৰাজ, যস্স ঞাণং উপ্পন্নং, তস্স পঞ্ঞা উপ্পন্না’’তি. ‘‘কিং, ভন্তে, যঞ্ঞেৱ ঞাণং সা যেৱ পঞ্ঞা’’তি? ‘‘আম, মহাৰাজ, যঞ্ঞেৱ ঞাণং সা যেৱ পঞ্ঞা’’তি. ‘‘যস্স পন, ভন্তে, তঞ্ঞেৱ ঞাণং সা যেৱ পঞ্ঞা উপ্পন্না, কিং সম্মুয্হেয্য সো, উদাহু ন সম্মুয্হেয্যা’’তি? ‘‘কত্থচি, মহাৰাজ, সম্মুয্হেয্য, কত্থচি ন সম্মুয্হেয্যা’’তি. ‘‘কুহিং, ভন্তে, সম্মুয্হেয্যা’’তি? ‘‘অঞ্ঞাতপুব্বেসু ৱা, মহাৰাজ, সিপ্পট্ঠানেসু, অগতপুব্বায ৱা দিসায, অস্সুতপুব্বায ৱা নামপঞ্ঞত্তিযা সম্মুয্হেয্যা’’তি. ‘‘কুহিং ন সম্মুয্হেয্যা’’তি? ‘‘যং খো পন, মহাৰাজ, তায পঞ্ঞায কতং ‘অনিচ্চ’ন্তি ৱা ‘দুক্খ’ন্তি ৱা ‘অনত্তা’তি ৱা, তহিং ন সম্মুয্হেয্যা’’তি. ‘‘মোহো পনস্স, ভন্তে, কুহিং গচ্ছতী’’তি? ‘‘মোহো খো, মহাৰাজ, ঞাণে উপ্পন্নমত্তে তত্থেৱ নিৰুজ্ঝতী’’তি.

‘‘ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, কোচিদেৱ পুৰিসো অন্ধকাৰগেহে পদীপং আৰোপেয্য, ততো অন্ধকাৰো নিৰুজ্ঝেয্য, আলোকো পাতুভৱেয্য. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ঞাণে উপ্পন্নমত্তে মোহো তত্থেৱ নিৰুজ্ঝতী’’তি.

‘‘পঞ্ঞা পন, ভন্তে, কুহিং গচ্ছতী’’তি? ‘‘পঞ্ঞাপি খো, মহাৰাজ, সকিচ্চযং কত্ৱা তত্থেৱ নিৰুজ্ঝতি, যং পন তায পঞ্ঞায কতং ‘অনিচ্চ’ন্তি ৱা ‘দুক্খ’ন্তি ৱা ‘অনত্তা’তি ৱা, তং ন নিৰুজ্ঝতী’’তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, যং পনেতং ব্ৰূসি ‘পঞ্ঞা সকিচ্চযং কত্ৱা তত্থেৱ নিৰুজ্ঝতি, যং পন তায পঞ্ঞায কতং ‘অনিচ্চ’ন্তি ৱা ‘দুক্খ’ন্তি ৱা ‘অনত্তা’তি ৱা, তং ন নিৰুজ্ঝতী’তি, তস্স ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, যো কোচি পুৰিসো ৰত্তিং লেখং পেসেতুকামো লেখকং পক্কোসাপেত্ৱা পদীপং আৰোপেত্ৱা লেখং লিখাপেয্য, লিখিতে পন লেখে পদীপং ৱিজ্ঝাপেয্য, ৱিজ্ঝাপিতেপি পদীপে লেখং ন ৱিনস্সেয্য. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, পঞ্ঞা সকিচ্চযং কত্ৱা তত্থেৱ নিৰুজ্ঝতি, যং পন তায পঞ্ঞায কতং ‘অনিচ্চ’ন্তি ৱা ‘দুক্খ’ন্তি ৱা ‘অনত্তা’তি ৱা, তং ন নিৰুজ্ঝতী’’তি.

‘‘ভিয্যো ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, পুৰত্থিমেসু জনপদেসু মনুস্সা অনুঘৰং পঞ্চ পঞ্চ উদকঘটকানি ঠপেন্তি আলিম্পনং ৱিজ্ঝাপেতুং, ঘৰে পদিত্তে তানি পঞ্চ উদকঘটকানি ঘৰস্সূপৰি খিপন্তি, ততো অগ্গি ৱিজ্ঝাযতি, কিং নু খো, মহাৰাজ, তেসং মনুস্সানং এৱং হোতি ‘পুন তেহি ঘটেহি ঘটকিচ্চং কৰিস্সামা’’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, অলং তেহি ঘটেহি, কিং তেহি ঘটেহী’’তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, পঞ্চ উদকঘটকানি, এৱং পঞ্চিন্দ্ৰিযানি দট্ঠব্বানি সদ্ধিন্দ্ৰিযং ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং সতিন্দ্ৰিযং সমাধিন্দ্ৰিযং পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং. যথা তে মনুস্সা, এৱং যোগাৱচৰো দট্ঠব্বো. যথা অগ্গি, এৱং কিলেসা দট্ঠব্বা. যথা পঞ্চহি উদকঘটকেহি অগ্গি ৱিজ্ঝাপীযতি, এৱং পঞ্চিন্দ্ৰিযেহি কিলেসা ৱিজ্ঝাপিযন্তি, ৱিজ্ঝাপিতাপি কিলেসা ন পুন সম্ভৱন্তি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, পঞ্ঞা সকিচ্চযং কত্ৱা তত্থেৱ নিৰুজ্ঝতি, যং পন তায পঞ্ঞায কতং ‘অনিচ্চ’ন্তি ৱা ‘দুক্খ’ন্তি ৱা ‘অনত্তা’তি ৱা, তং ন নিৰুজ্ঝতী’’তি.

‘‘ভিয্যো ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, ৱেজ্জো পঞ্চমূলভেসজ্জানি গহেত্ৱা গিলানকং উপসঙ্কমিত্ৱা তানি পঞ্চমূলভেসজ্জানি পিসিত্ৱা [পিংসিত্ৱা (সী. পী.)] গিলানকং পাযেয্য, তেহি চ দোসা নিদ্ধমেয্যুং, কিং নু খো, মহাৰাজ, তস্স ৱেজ্জস্স এৱং হোতি ‘পুন তেহি পঞ্চমূলভেসজ্জেহি ভেসজ্জকিচ্চং কৰিস্সামী’’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, অলং তেহি পঞ্চমূলভেসজ্জেহি, কিং তেহি পঞ্চমূলভেসজ্জেহী’’তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, পঞ্চমূলভেসজ্জানি, এৱং পঞ্চিন্দ্ৰিযানি দট্ঠব্বানি সদ্ধিন্দ্ৰিযং ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং সতিন্দ্ৰিযং সমাধিন্দ্ৰিযং পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং, যথা ৱেজ্জো, এৱং যোগাৱচৰো দট্ঠব্বো. যথা ব্যাধি, এৱং কিলেসা দট্ঠব্বা. যথা ব্যাধিতো পুৰিসো, এৱং পুথুজ্জনো দট্ঠব্বো. যথা পঞ্চমূলভেসজ্জেহি গিলানস্স দোসা নিদ্ধন্তা, দোসে নিদ্ধন্তে গিলানো অৰোগো হোতি, এৱং পঞ্চিন্দ্ৰিযেহি কিলেসা নিদ্ধমীযন্তি, নিদ্ধমিতা চ কিলেসা ন পুন সম্ভৱন্তি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, পঞ্ঞা সকিচ্চযং কত্ৱা তত্থেৱ নিৰুজ্ঝতি, যং পন তায পঞ্ঞায কতং ‘অনিচ্চ’ন্তি ৱা ‘দুক্খ’ন্তি ৱা ‘অনত্তা’তি ৱা, তং ন নিৰুজ্ঝতী’’তি.

‘‘ভিয্যো ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, সঙ্গামাৱচৰো যোধো পঞ্চ কণ্ডানি গহেত্ৱা সঙ্গামং ওতৰেয্য পৰসেনং ৱিজেতুং, সো সঙ্গামগতো তানি পঞ্চ কণ্ডানি খিপেয্য, তেহি চ পৰসেনা ভিজ্জেয্য, কিং নু খো, মহাৰাজ, তস্স সঙ্গামাৱচৰস্স যোধস্স এৱং হোতি ‘পুন তেহি কণ্ডেহি কণ্ডকিচ্চং কৰিস্সামী’’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, অলং তেহি কণ্ডেহি, কিং তেহি কণ্ডেহী’’তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, পঞ্চ কণ্ডানি, এৱং পঞ্চিন্দ্ৰিযানি দট্ঠব্বানি সদ্ধিন্দ্ৰিযং ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং সতিন্দ্ৰিযং সমাধিন্দ্ৰিযং পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং. যথা, মহাৰাজ, সঙ্গামাৱচৰো যোধো, এৱং যোগাৱচৰো দট্ঠব্বো. যথা পৰসেনা, এৱং কিলেসা দট্ঠব্বা. যথা পঞ্চহি কণ্ডেহি পৰসেনা ভিজ্জতি, এৱং পঞ্চিন্দ্ৰিযেহি কিলেসা ভিজ্জন্তি, ভগ্গা চ কিলেসা ন পুন সম্ভৱন্তি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, পঞ্ঞা সকিচ্চযং কত্ৱা তত্থেৱ নিৰুজ্ঝতি, যং পন তায পঞ্ঞায কতং ‘অনিচ্চ’ন্তি ৱা ‘দুক্খ’ন্তি ৱা ‘অনত্তা’তি ৱা, তং ন নিৰুজ্ঝতী’’তি.

‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.

ঞাণপঞ্ঞাপঞ্হো ততিযো.

৪. পটিসন্দহনপুগ্গলৱেদিযনপঞ্হো

৪. ৰাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, যো ন পটিসন্দহতি, ৱেদেতি সো কিঞ্চি দুক্খং ৱেদন’’ন্তি? থেৰো আহ ‘‘কিঞ্চি ৱেদেতি, কিঞ্চি ন ৱেদেতী’’তি. ‘‘কিং ৱেদেতি, কিং ন ৱেদেতী’’তি? ‘‘কাযিকং, মহাৰাজ, ৱেদনং ৱেদেতি, চেতসিকং ৱেদনং ন ৱেদেতী’’তি. ‘‘কথং, ভন্তে, কাযিকং ৱেদনং ৱেদেতি, কথং চেতসিকং ৱেদনং ন ৱেদেতী’’তি? ‘‘যো হেতু যো পচ্চযো কাযিকায দুক্খৱেদনায উপ্পত্তিযা, তস্স হেতুস্স তস্স পচ্চযস্স অনুপৰমা কাযিকং দুক্খৱেদনং ৱেদেতি, যো হেতু যো পচ্চযো চেতসিকায দুক্খৱেদনায উপ্পত্তিযা, তস্স হেতুস্স তস্স পচ্চযস্স উপৰমা চেতসিকং দুক্খৱেদনং ন ৱেদেতি. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা – ‘সো একং ৱেদনং ৱেদেতি কাযিকং ন চেতসিক’’’ন্তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, যো দুক্খং ৱেদনং ৱেদেতি, কস্মা সো ন পৰিনিব্বাযতী’’তি? ‘‘নত্থি, মহাৰাজ, অৰহতো অনুনযো ৱা পটিঘো ৱা, ন চ অৰহন্তো অপক্কং পাতেন্তি পৰিপাকং আগমেন্তি পণ্ডিতা. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, থেৰেন সাৰিপুত্তেন ধম্মসেনাপতিনা –

‘‘‘নাভিনন্দামি মৰণং, নাভিনন্দামি জীৱিতং;

কালঞ্চ পটিকঙ্খামি, নিব্বিসং ভতকো যথা.

‘‘‘নাভিনন্দামি মৰণং, নাভিনন্দামি জীৱিতং;

কালঞ্চ পটিকঙ্খামি, সম্পজানো পতিস্সতো’’’তি.

‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি [পস্স থেৰগা. ৬৫৪].

পটিসন্দহনপুগ্গলৱেদিযনপঞ্হো চতুত্থো.

৫. ৱেদনাপঞ্হো

৫. ৰাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, সুখা ৱেদনা কুসলা ৱা অকুসলা ৱা অব্যাকতা ৱা’’তি? ‘‘সিযা, মহাৰাজ, কুসলা, সিযা অকুসলা, সিযা অব্যাকতা’’তি. ‘‘যদি, ভন্তে, কুসলা ন দুক্খা, যদি দুক্খা ন কুসলা, কুসলং দুক্খন্তি নুপ্পজ্জতী’’তি. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, মহাৰাজ, ইধ পুৰিসস্স হত্থে তত্তং অযোগুড়ং নিক্খিপেয্য, দুতিযে হত্থে সীতং হিমপিণ্ডং নিক্খিপেয্য, কিং নু খো, মহাৰাজ, উভোপি তে দহেয্যু’’ন্তি? ‘‘আম, ভন্তে, উভোপি তে দহেয্যু’’ন্তি. ‘‘কিং নু খো, তে মহাৰাজ, উভোপি উণ্হা’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘কিং পন তে, মহাৰাজ, উভোপি সীতলা’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘আজানাহি নিগ্গহং যদি তত্তং দহতি, ন চ তে উভোপি উণ্হা, তেন নুপ্পজ্জতি. যদি সীতলং দহতি, ন চ তে উভোপি সীতলা, তেন নুপ্পজ্জতি. কিস্স পন তে, মহাৰাজ, উভোপি দহন্তি, ন চ তে উভোপি উণ্হা, ন চ তে উভোপি সীতলা? একং উণ্হং, একং সীতলং, উভোপি তে দহন্তি, তেন নুপ্পজ্জতী’’তি. ‘‘নাহং পটিবলো তযা ৱাদিনা সদ্ধিং সল্লপিতুং, সাধু অত্থং জপ্পেহী’’তি. ততো থেৰো অভিধম্মসংযুত্তায কথায ৰাজানং মিলিন্দং সঞ্ঞাপেসি –

‘‘ছযিমানি, মহাৰাজ, গেহনিস্সিতানি সোমনস্সানি, ছ নেক্খম্মনিস্সিতানি সোমনস্সানি, ছ গেহনিস্সিতানি দোমনস্সানি, ছ নেক্খম্মনিস্সিতানি দোমনস্সানি, ছ গেহনিস্সিতা উপেক্খা, ছ নেক্খম্মনিস্সিতা উপেক্খাতি, ইমানি ছ ছক্কানি, অতীতাপি ছত্তিংসৱিধা ৱেদনা, অনাগতাপি ছত্তিংসৱিধা ৱেদনা, পচ্চুপ্পন্নাপি ছত্তিংসৱিধা ৱেদনা, তদেকজ্ঝং অভিসঞ্ঞুহিত্ৱা অভিসম্পিণ্ডেত্ৱা অট্ঠসতং ৱেদনা হোন্তী’’তি.

‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.

ৱেদনাপঞ্হো পঞ্চমো.

৬. নামৰূপএকত্তনানত্তপঞ্হো

৬. ৰাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, কো পটিসন্দহতী’’তি? থেৰো আহ ‘‘নামৰূপং খো, মহাৰাজ, পটিসন্দহতী’’তি. ‘‘কিং ইমং যেৱ নামৰূপং পটিসন্দহতী’’তি? ‘‘ন খো, মহাৰাজ, ইমং যেৱ নামৰূপং পটিসন্দহতি, ইমিনা পন, মহাৰাজ, নামৰূপেন কম্মং কৰোতি সোভনং ৱা পাপকং ৱা, তেন কম্মেন অঞ্ঞং নামৰূপং পটিসন্দহতী’’তি. ‘‘যদি, ভন্তে, ন ইমং যেৱ নামৰূপং পটিসন্দহতি, ননু সো মুত্তো ভৱিস্সতি পাপকেহি কম্মেহী’’তি? থেৰো আহ ‘‘যদি ন পটিসন্দহেয্য, মুত্তো ভৱেয্য পাপকেহি কম্মেহি. যস্মা চ খো, মহাৰাজ, পটিসন্দহতি, তস্মা ন মুত্তো পাপকেহি কম্মেহী’’তি.

‘‘ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, কোচিদেৱ পুৰিসো অঞ্ঞতৰস্স পুৰিসস্স অম্বং অৱহৰেয্য, তমেনং অম্বসামিকো গহেত্ৱা ৰঞ্ঞো দস্সেয্য ‘ইমিনা দেৱ পুৰিসেন ময্হং অম্বা অৱহটা’তি, সো এৱং ৱদেয্য ‘নাহং, দেৱ, ইমস্স অম্বে অৱহৰামি, অঞ্ঞে তে অম্বা, যে ইমিনা ৰোপিতা, অঞ্ঞে তে অম্বা, যে মযা অৱহটা, নাহং দণ্ডপ্পত্তো’তি. কিং নু খো সো, মহাৰাজ, পুৰিসো দণ্ডপ্পত্তো ভৱেয্যা’’তি? ‘‘আম, ভন্তে, দণ্ডপ্পত্তো ভৱেয্যা’’তি. ‘‘কেন কাৰণেনা’’তি? ‘‘কিঞ্চাপি সো এৱং ৱদেয্য, পুৰিমং, ভন্তে, অম্বং অপ্পচ্চক্খায পচ্ছিমেন অম্বেন সো পুৰিসো দণ্ডপ্পত্তো ভৱেয্যা’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ইমিনা নামৰূপেন কম্মং কৰোতি সোভনং ৱা পাপকং ৱা, তেন কম্মেন অঞ্ঞং নামৰূপং পটিসন্দহতি, তস্মা ন মুত্তো পাপকেহি কম্মেহী’’তি.

‘‘ভিয্যো ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, কোচিদেৱ পুৰিসো অঞ্ঞতৰস্স পুৰিসস্স সালিং অৱহৰেয্য…পে… উচ্ছুং অৱহৰেয্য…পে… যথা মহাৰাজ কোচি পুৰিসো হেমন্তকালে অগ্গিং জালেত্ৱা ৱিসিব্বেত্ৱা [ৱিসীৱেত্ৱা (সী. পী.)] অৱিজ্ঝাপেত্ৱা পক্কমেয্য, অথ খো সো অগ্গি অঞ্ঞতৰস্স পুৰিসস্স খেত্তং ডহেয্য [উপডহেয্য (ক.)], তমেনং খেত্তসামিকো গহেত্ৱা ৰঞ্ঞো দস্সেয্য ‘ইমিনা, দেৱ, পুৰিসেন ময্হং খেত্তং দড্ঢ’ন্তি. সো এৱং ৱদেয্য ‘নাহং, দেৱ, ইমস্স খেত্তং ঝাপেমি, অঞ্ঞো সো অগ্গি, যো মযা অৱিজ্ঝাপিতো, অঞ্ঞো সো অগ্গি, যেনিমস্স খেত্তং দড্ঢং, নাহং দণ্ডপ্পত্তো’তি. কিং নু খো সো, মহাৰাজ, পুৰিসো দণ্ডপ্পত্তো ভৱেয্যা’’তি? ‘‘আম, ভন্তে, দণ্ডপ্পত্তো ভৱেয্যা’’তি. ‘‘কেন কাৰণেনা’’তি? ‘‘কিঞ্চাপি সো এৱং ৱদেয্য, পুৰিমং, ভন্তে, অগ্গিং অপ্পচ্চক্খায পচ্ছিমেন অগ্গিনা সো পুৰিসো দণ্ডপ্পত্তো ভৱেয্যা’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ইমিনা নামৰূপেন কম্মং কৰোতি সোভনং ৱা পাপকং ৱা, তেন কম্মেন অঞ্ঞং নামৰূপং পটিসন্দহতি, তস্মা ন মুত্তো পাপকেহি কম্মেহী’’তি.

‘‘ভিয্যো ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, কোচিদেৱ পুৰিসো পদীপং আদায পাসাদং অভিৰূহিত্ৱা ভুঞ্জেয্য, পদীপো ঝাযমানো তিণং ঝাপেয্য, তিণং ঝাযমানং ঘৰং ঝাপেয্য, ঘৰং ঝাযমানং গামং ঝাপেয্য, গামজনো তং পুৰিসং গহেত্ৱা এৱং ৱদেয্য ‘কিস্স ত্ৱং, ভো পুৰিস, গামং ঝাপেসী’তি, সো এৱং ৱদেয্য ‘নাহং, ভো, গামং ঝাপেমি, অঞ্ঞো সো পদীপগ্গি, যস্সাহং আলোকেন ভুঞ্জিং, অঞ্ঞো সো অগ্গি, যেন গামো ঝাপিতো’তি, তে ৱিৱদমানা তৱ সন্তিকে আগচ্ছেয্যুং, কস্স ত্ৱং, মহাৰাজ, অট্টং [অত্থং (সী. পী.)] ধাৰেয্যাসী’’তি? ‘‘গামজনস্স ভন্তে’’তি. ‘‘কিং কাৰণা’’তি? ‘‘কিঞ্চাপি সো এৱং ৱদেয্য, অপি চ ততো এৱ সো অগ্গি নিব্বত্তো’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, কিঞ্চাপি অঞ্ঞং মাৰণন্তিকং নামৰূপং, অঞ্ঞং পটিসন্ধিস্মিং নামৰূপং, অপি চ ততো যেৱ তং নিব্বত্তং, তস্মা ন মুত্তো পাপকেহি কম্মেহী’’তি.

‘‘ভিয্যো ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, কোচিদেৱ পুৰিসো দহৰিং দাৰিকং ৱাৰেত্ৱা সুঙ্কং দত্ৱা পক্কমেয্য. সা অপৰেন সমযেন মহতী অস্স ৱযপ্পত্তা, ততো অঞ্ঞো পুৰিসো সুঙ্কং দত্ৱা ৱিৱাহং কৰেয্য, ইতৰো আগন্ত্ৱা এৱং ৱদেয্য ‘কিস্স পন মে ত্ৱং, অম্ভো পুৰিস, ভৰিযং নেসী’তি? সো এৱং ৱদেয্য ‘নাহং তৱ ভৰিযং নেমি, অঞ্ঞা সা দাৰিকা দহৰী তৰুণী, যা তযা ৱাৰিতা চ দিন্নসুঙ্কা চ, অঞ্ঞাযং দাৰিকা মহতী ৱযপ্পত্তা মযা ৱাৰিতা চ দিন্নসুঙ্কা চা’তি, তে ৱিৱদমানা তৱ সন্তিকে আগচ্ছেয্যুং. কস্স ত্ৱং, মহাৰাজ, অট্টং ধাৰেয্যাসী’’তি? ‘‘পুৰিমস্স ভন্তে’’তি. ‘‘কিং কাৰণা’’তি? ‘‘কিঞ্চাপি সো এৱং ৱদেয্য, অপি চ ততো যেৱ সা মহতী নিব্বত্তা’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, কিঞ্চাপি অঞ্ঞং মাৰণন্তিকং নামৰূপং, অঞ্ঞং পটিসন্ধিস্মিং নামৰূপং, অপি চ ততো যেৱ তং নিব্বত্তং, তস্মা নপৰিমুত্তো পাপকেহি কম্মেহী’’তি.

‘‘ভিয্যো ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, কোচিদেৱ পুৰিসো গোপালকস্স হত্থতো খীৰঘটং কিণিত্ৱা তস্সেৱ হত্থে নিক্খিপিত্ৱা পক্কমেয্য ‘স্ৱে গহেত্ৱা গমিস্সামী’তি, তং অপৰজ্জু দধি সম্পজ্জেয্য. সো আগন্ত্ৱা এৱং ৱদেয্য ‘দেহি মে খীৰঘট’ন্তি. সো দধিং দস্সেয্য. ইতৰো এৱং ৱদেয্য ‘নাহং তৱ হত্থতো দধিং কিণামি, দেহি মে খীৰঘট’ন্তি. সো এৱং ৱদেয্য ‘অজানতো তে খীৰং দধিভূত’ন্তি তে ৱিৱদমানা তৱ সন্তিকে আগচ্ছেয্যুং, কস্স ত্ৱং মহাৰাজ, অট্টং ধাৰেয্যাসী’’তি? ‘‘গোপালকস্স ভন্তে’’তি. ‘‘কিং কাৰণা’’তি? ‘‘কিঞ্চাপি সো এৱং ৱদেয্য, অপি চ ততো যেৱ তং নিব্বত্ত’’ন্তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, কিঞ্চাপি অঞ্ঞং মাৰণন্তিকং নামৰূপং, অঞ্ঞং পটিসন্ধিস্মিং নামৰূপং, অপি চ ততো যেৱ তং নিব্বত্তং, তস্মা ন পৰিমুত্তো পাপকেহি কম্মেহী’’তি.

‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.

নামৰূপএকত্তনানত্তপঞ্হো ছট্ঠো.

৭. থেৰপটিসন্দহনাপটিসন্দহনপঞ্হো

৭. ৰাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, ত্ৱং পন পটিসন্দহিস্সসী’’তি? ‘‘অলং, মহাৰাজ, কিং তে তেন পুচ্ছিতেন, ননু মযা পটিকচ্চেৱ অক্খাতং ‘সচে, মহাৰাজ, সউপাদানো ভৱিস্সামি, পটিসন্দহিস্সামি, সচে অনুপাদানো ভৱিস্সামি, ন পটিসন্দহিস্সামী’’’তি.

‘‘ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, কোচিদেৱ পুৰিসো ৰঞ্ঞো অধিকাৰং কৰেয্য. ৰাজা তুট্ঠো অধিকাৰং দদেয্য, সো তেন অধিকাৰেন পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতো সমঙ্গিভূতো পৰিচৰেয্য, সো চে জনস্স আৰোচেয্য ‘ন মে ৰাজা কিঞ্চি পটিকৰোতী’ তি. কিং নু খো সো, মহাৰাজ, পুৰিসো যুত্তকাৰী ভৱেয্যা’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, কিং তে তেন পুচ্ছিতেন, ননু মযা পটিকচ্চেৱ অক্খাতং ‘সচে সউপাদানো ভৱিস্সামি, পটিসন্দহিস্সামি, সচে অনুপাদানো ভৱিস্সামি, ন পটিসন্দহিস্সামী’’’তি.

‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.

থেৰপটিসন্দহনাপটিসন্দহনপঞ্হো সত্তমো.

৮. নামৰূপপটিসন্দহনপঞ্হো

৮. ৰাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, যং পনেতং ব্ৰূসি ‘নামৰূপ’ন্তি, তত্থ কতমং নামং, কতমং ৰূপ’’ন্তি. ‘‘যং তত্থ, মহাৰাজ, ওড়াৰিকং, এতং ৰূপং, যে তত্থ সুখুমা চিত্তচেতসিকা ধম্মা, এতং নাম’’ন্তি. ‘‘ভন্তে নাগসেন, কেন কাৰণেন নামং যেৱ ন পটিসন্দহতি, ৰূপং যেৱ ৱা’’তি? ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞূপনিস্সিতা, মহাৰাজ, এতে ধম্মা একতোৱ উপ্পজ্জন্তী’’তি.

‘‘ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, কুক্কুটিযা কললং ন ভৱেয্য, অণ্ডম্পি ন ভৱেয্য, যঞ্চ তত্থ কললং, যঞ্চ অণ্ডং, উভোপেতে অঞ্ঞমঞ্ঞূপনিস্সিতা, একতোৱ নেসং উপ্পত্তি হোতি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যদি তত্থ নামং ন ভৱেয্য, ৰূপম্পি ন ভৱেয্য, যঞ্চেৱ তত্থ নামং, যঞ্চেৱ ৰূপং, উভোপেতে অঞ্ঞমঞ্ঞূপনিস্সিতা, একতোৱ নেসং উপ্পত্তি হোতি. এৱমেতং দীঘমদ্ধানং সন্ধাৱিত’’ন্তি.

‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.

নামৰূপপটিসন্দহনপঞ্হো অট্ঠমো.

৯. অদ্ধানপঞ্হো

৯. ৰাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, যং পনেতং ব্ৰূসি ‘দীঘমদ্ধান’ন্তি, কিমেতং অদ্ধানং নামা’’তি? ‘‘অতীতো, মহাৰাজ, অদ্ধা, অনাগতো অদ্ধা, পচ্চুপ্পন্নো অদ্ধা’’তি. ‘‘কিং পন, ভন্তে, সব্বে অদ্ধা অত্থী’’তি? ‘‘কোচি, মহাৰাজ, অদ্ধা অত্থি, কোচি নত্থী’’তি. ‘‘কতমো পন, ভন্তে, অত্থি, কতমো নত্থী’’তি? ‘‘যে তে, মহাৰাজ, সঙ্খাৰা অতীতা ৱিগতা নিৰুদ্ধা ৱিপৰিণতা, সো অদ্ধা নত্থি, যে ধম্মা ৱিপাকা, যে চ ৱিপাকধম্মধম্মা, যে চ অঞ্ঞত্ৰ পটিসন্ধিং দেন্তি, সো অদ্ধা অত্থি. যে সত্তা কালঙ্কতা অঞ্ঞত্ৰ উপ্পন্না, সো চ অদ্ধা অত্থি. যে সত্তা কালঙ্কতা অঞ্ঞত্ৰ অনুপ্পন্না, সো অদ্ধা নত্থি. যে চ সত্তা পৰিনিব্বুতা, সো চ অদ্ধা নত্থি পৰিনিব্বুতত্তা’’তি.

‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.

অদ্ধানপঞ্হো নৱমো.

অদ্ধানৱগ্গো দুতিযো.

ইমস্মিং ৱগ্গে নৱ পঞ্হা.