১. পঞ্ঞত্তিপঞ্হো

১. অথ খো মিলিন্দো ৰাজা যেনাযস্মা নাগসেনো তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মতা নাগসেনেন সদ্ধিং সম্মোদি, সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. আযস্মাপি খো নাগসেনো পটিসম্মোদনীযেনেৱ [পটিসম্মোদি, তেনেৱ (সী.)] মিলিন্দস্স ৰঞ্ঞো চিত্তং আৰাধেসি. অথ খো মিলিন্দো ৰাজা আযস্মন্তং নাগসেনং এতদৱোচ ‘‘কথং ভদন্তো ঞাযতি, কিন্নামোসি ভন্তে’’তি? ‘‘নাগসেনো’’তি খো অহং, মহাৰাজ, ঞাযামি, ‘‘নাগসেনো’’তি খো মং, মহাৰাজ, সব্ৰহ্মচাৰী সমুদাচৰন্তি, অপি চ মাতাপিতৰো নামং কৰোন্তি ‘‘নাগসেনো’’তি ৱা ‘‘সূৰসেনো’’তি ৱা ‘‘ৱীৰসেনো’’তি ৱা ‘‘সীহসেনো’’তি ৱা, অপি চ খো, মহাৰাজ, সঙ্খা সমঞ্ঞা পঞ্ঞত্তি ৱোহাৰো নামমত্তং যদিদং নাগসেনোতি, ন হেত্থ পুগ্গলো উপলব্ভতীতি.

অথ খো মিলিন্দো ৰাজা এৱমাহ ‘‘সুণন্তু মে ভোন্তো পঞ্চসতা যোনকা অসীতিসহস্সা চ ভিক্খূ, অযং নাগসেনো এৱমাহ ‘ন হেত্থ পুগ্গলো উপলব্ভতী’তি, কল্লং নু খো তদভিনন্দিতু’’ন্তি. অথ খো মিলিন্দো ৰাজা আযস্মন্তং নাগসেনং এতদৱোচ ‘‘সচে, ভন্তে নাগসেন, পুগ্গলো নূপলব্ভতি, কো চৰহি তুম্হাকং চীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপ্পচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰং দেতি, কো তং পৰিভুঞ্জতি, কো সীলং ৰক্খতি, কো ভাৱনমনুযুঞ্জতি, কো মগ্গফলনিব্বানানি সচ্ছিকৰোতি, কো পাণং হনতি, কো অদিন্নং আদিযতি, কো কামেসুমিচ্ছাচাৰং চৰতি, কো মুসা ভণতি, কো মজ্জং পিৱতি, কো পঞ্চানন্তৰিযকম্মং কৰোতি, তস্মা নত্থি কুসলং, নত্থি অকুসলং, নত্থি কুসলাকুসলানং কম্মানং কত্তা ৱা কাৰেতা ৱা, নত্থি সুকতদুক্কটানং কম্মানং ফলং ৱিপাকো, সচে, ভন্তে নাগসেন, যো তুম্হে মাৰেতি, নত্থি তস্সাপি পাণাতিপাতো, তুম্হাকম্পি, ভন্তে নাগসেন, নত্থি আচৰিযো, নত্থি উপজ্ঝাযো, নত্থি উপসম্পদা. ‘নাগসেনোতি মং, মহাৰাজ, সব্ৰহ্মচাৰী সমুদাচৰন্তী’তি যং ৱদেসি, ‘কতমো এত্থ নাগসেনো? কিন্নু খো, ভন্তে, কেসা নাগসেনো’’তি? ‘‘ন হি মহাৰাজা’’তি. ‘‘লোমা নাগসেনো’’তি? ‘‘ন হি মহাৰাজা’’তি. ‘‘নখা…পে… দন্তা…পে… তচো…পে… মংসং…পে… ন্হাৰু…পে… অট্ঠি…পে… অট্ঠিমিঞ্জং…পে… ৱক্কং…পে… হদযং…পে… যকনং…পে… কিলোমকং…পে… পিহকং…পে… পপ্ফাসং…পে… অন্তং…পে… অন্তগুণং…পে… উদৰিযং…পে… কৰীসং…পে… পিত্তং…পে… সেম্হং…পে… পুব্বো…পে… লোহিতং…পে… সেদো…পে… মেদো…পে… অস্সু…পে… ৱসা…পে… খেড়ো…পে… সিঙ্ঘাণিকা…পে… লসিকা…পে… মুত্তং…পে… মত্থকে মত্থলুঙ্গং নাগসেনো’’তি? ‘‘ন হিমহাৰাজা’’তি. ‘‘কিং নু খো, ভন্তে, ৰূপং নাগসেনো’’তি? ‘‘নহি মহাৰাজা’’তি. ‘‘ৱেদনা নাগসেনো’’তি?‘‘ন হি মহাৰাজা’’তি. ‘‘সঞ্ঞা নাগসেনো’’তি? ‘‘ন হি মহাৰাজা’’তি. ‘‘সঙ্খাৰা নাগসেনো’’তি? ‘‘ন হি মহাৰাজা’’তি. ‘‘ৱিঞ্ঞাণং নাগসেনো’’তি? ‘‘ন হি মহাৰাজা’’তি. ‘‘কিং পন, ভন্তে, ৰূপৱেদনাসঞ্ঞাসঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণং নাগসেনো’’তি? ‘‘ন হি মহাৰাজা’’তি. ‘‘কিং পন, ভন্তে, অঞ্ঞত্ৰ ৰূপৱেদনাসঞ্ঞাসঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণং নাগসেনো’’তি? ‘‘ন হি মহাৰাজা’’তি. ‘‘তমহং ভন্তে, পুচ্ছন্তো পুচ্ছন্তো ন পস্সামি নাগসেনং. নাগসেনসদ্দো যেৱ নু খো, ভন্তে, নাগসেনো’’তি? ‘‘ন হি মহাৰাজা’’তি. ‘‘কো পনেত্থ নাগসেনো, অলিকং ত্ৱং, ভন্তে, ভাসসি মুসাৱাদং, নত্থি নাগসেনো’’তি.

অথ খো আযস্মা নাগসেনো মিলিন্দং ৰাজানং এতদৱোচ ‘‘ত্ৱং খোসি, মহাৰাজ, খত্তিযসুখুমালো অচ্চন্তসুখুমালো, তস্স তে, মহাৰাজ, মজ্ঝন্হিকসমযং তত্তায ভূমিযা উণ্হায ৱালিকায খৰায সক্খৰকথলিকায [খৰা সক্খৰকঠলৱালিকা (সী. পী.)] মদ্দিত্ৱা পাদেনাগচ্ছন্তস্স পাদা ৰুজ্জন্তি, কাযো কিলমতি, চিত্তং উপহঞ্ঞতি, দুক্খসহগতং কাযৱিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি, কিং নু খো ত্ৱং পাদেনাগতোসি, উদাহু ৱাহনেনা’’তি? ‘‘নাহং, ভন্তে, পাদেনাগচ্ছামি, ৰথেনাহং আগতোস্মী’’তি. ‘‘সচে, ত্ৱং মহাৰাজ, ৰথেনাগতোসি, ৰথং মে আৰোচেহি, কিং নু খো, মহাৰাজ, ঈসা ৰথো’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘অক্খো ৰথো’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘চক্কানি ৰথো’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘ৰথপঞ্জৰং ৰথো’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘ৰথদণ্ডকো ৰথো’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘যুগং ৰথো’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘ৰস্মিযো ৰথো’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘পতোদলট্ঠি ৰথো’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘কিং নু খো, মহাৰাজ, ঈসাঅক্খচক্কৰথপঞ্জৰৰথদণ্ডযুগৰস্মিপতোদা ৰথো’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘কিং পন, মহাৰাজ, অঞ্ঞত্ৰ ঈসাঅক্খচক্কৰথপঞ্জৰৰথদণ্ডযুগৰস্মিপতোদা ৰথো’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘তমহং, মহাৰাজ, পুচ্ছন্তো পুচ্ছন্তো ন পস্সামি ৰথং. ৰথসদ্দোযেৱ নু খো, মহাৰাজ, ৰথো’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘কো পনেত্থ ৰথো, অলিকং, ত্ৱং মহাৰাজ, ভাসসি মুসাৱাদং, নত্থি ৰথো, ত্ৱংসি, মহাৰাজ, সকলজম্বুদীপে অগ্গৰাজা, কস্স পন ত্ৱং ভাযিত্ৱা মুসাৱাদং ভাসসি, সুণন্তু মে ভোন্তো পঞ্চসতা যোনকা অসীতিসহস্সা চ ভিক্খূ, অযং মিলিন্দো ৰাজা এৱমাহ ‘ৰথেনাহং আগতোস্মী’তি, সচে ত্ৱং, মহাৰাজ, ৰথেনাগতো‘সি, ৰথং মে আৰোচেহী’তি ৱুত্তো সমানো ৰথং ন সম্পাদেতি, কল্লং নু খো তদভিনন্দিতু’’ন্তি. এৱং ৱুত্তে পঞ্চসতা যোনকা আযস্মতো নাগসেনস্স সাধুকাৰং দত্ৱা মিলিন্দং ৰাজানং এতদৱোচুং ‘‘ইদানি খো ত্ৱং, মহাৰাজ, সক্কোন্তো ভাসস্সূ’’তি.

অথ খো মিলিন্দো ৰাজা আযস্মন্তং নাগসেনং এতদৱোচ ‘‘নাহং, ভন্তে নাগসেন, মুসা ভণামি, ঈসঞ্চ পটিচ্চ অক্খঞ্চ পটিচ্চ চক্কানি চ পটিচ্চ ৰথপঞ্জৰঞ্চ পটিচ্চ ৰথদণ্ডকঞ্চ পটিচ্চ ‘ৰথো’তি সঙ্খা সমঞ্ঞা পঞ্ঞত্তি ৱোহাৰো নামমত্তং পৱত্ততী’’তি.

‘‘সাধু খো, ত্ৱং মহাৰাজ, ৰথং জানাসি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ময্হম্পি কেসে চ পটিচ্চ লোমে চ পটিচ্চ…পে… মত্থকে মত্থলুঙ্গঞ্চ পটিচ্চ ৰূপঞ্চ পটিচ্চ ৱেদনঞ্চ পটিচ্চ সঞ্ঞঞ্চ পটিচ্চ সঙ্খাৰে চ পটিচ্চ ৱিঞ্ঞাণঞ্চ পটিচ্চ ‘নাগসেনো’তি সঙ্খা সমঞ্ঞা পঞ্ঞত্তি ৱোহাৰো নামমত্তং পৱত্ততি, পৰমত্থতো পনেত্থ পুগ্গলো নূপলব্ভতি. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ৱজিৰায ভিক্খুনিযা ভগৱতো সম্মুখা –

‘‘‘যথা হি অঙ্গসম্ভাৰা, হোতি সদ্দো ৰথো ইতি;

এৱং খন্ধেসু সন্তেসু, হোতি ‘‘সত্তো’’তি সম্মুতী’’’তি [পস্স সং. নি. ১.১৭১].

‘‘অচ্ছৰিযং, ভন্তে নাগসেন, অব্ভুতং, ভন্তে নাগসেন, অতিচিত্ৰানি পঞ্হপটিভানানি ৱিসজ্জিতানি, যদি বুদ্ধো তিট্ঠেয্য সাধুকাৰং দদেয্য, সাধু সাধু নাগসেন, অতিচিত্ৰানি পঞ্হপটিভানানি ৱিসজ্জিতানী’’তি.

পঞ্ঞত্তিপঞ্হো পঠমো.