৫৩৬. কুণালজাতকং (৪)

এৱমক্খাযতি, এৱমনুসূযতি [সুয্যতি (ক.)]. সব্বোসধধৰণিধৰে নেকপুপ্ফমাল্যৱিততে গজ-গৱজ মহিংস-ৰুৰু-চমৰ-পসদ-খগ্গ-গোকণ্ণ-সীহ-ব্যগ্ঘ-দীপি-অচ্ছ-কোক-তৰচ্ছ-উদ্দাৰ-কদলিমিগ- বিড়াৰ-সস-কণ্ণিকানুচৰিতেআকিণ্ণনেলমণ্ডলমহাৱৰাহনাগকুলকৰেণু [কণেৰু (সী. পী.)] -সঙ্ঘাধিৱুট্ঠে [ৱুত্থে (সী. পী.)] ইস্সমিগ- সাখমিগ-সৰভমিগ-এণীমিগ-ৱাতমিগ-পসদমিগ-পুৰিসালু [পুৰিসল্লু (সী. পী.)] -কিম্পুৰিস-যক্খ-ৰক্খসনিসেৱিতে অমজ্জৱমঞ্জৰীধৰ-পহট্ঠ [ব্ৰহট্ঠ (সী. পী.)] -পুপ্ফফুসিতগ্গা [পুপ্ফিতগ্গ (সী. পী.)] নেকপাদপগণৱিততেকুৰৰ-চকোৰ-ৱাৰণ-মযূৰ-পৰভত- জীৱঞ্জীৱক-চেলাৱকা-ভিঙ্কাৰ-কৰৱীকমত্তৱিহঙ্গগণ-সতত [ৱিহঙ্গসত (সী. পী.)] সম্পঘুট্ঠেঅঞ্জন-মনোসিলা-হৰিতাল- হিঙ্গুলকহেম-ৰজতকনকানেকধাতুসতৱিনদ্ধপটিমণ্ডিতপ্পদেসে এৱৰূপে খলু, ভো, ৰম্মে ৱনসণ্ডে কুণালো নাম সকুণো পটিৱসতি অতিৱিয চিত্তো অতিৱিয চিত্তপত্তচ্ছদনো.

তস্সেৱ খলু, ভো, কুণালস্স সকুণস্স অড্ঢুড্ঢানি ইত্থিসহস্সানি পৰিচাৰিকা দিজকঞ্ঞাযো. অথ খলু, ভো, দ্ৱে দিজকঞ্ঞাযো কট্ঠং মুখেন ডংসিত্ৱা [ডসিত্ৱা (সী. পী.) এৱমুপৰিপি] তং কুণালং সকুণং মজ্ঝে নিসীদাপেত্ৱা উড্ডেন্তি [ডেন্তি (সী. পী.) এৱমুপৰিপি] – ‘‘মা নং কুণালং সকুণং অদ্ধানপৰিযাযপথে কিলমথো উব্বাহেত্থা’’তি [উব্বাহেথাতি (স্যা. ক.)].

পঞ্চসতা [পঞ্চসত (পী.)] দিজকঞ্ঞাযো হেট্ঠতো হেট্ঠতো উড্ডেন্তি – [ডেন্তি (সী. পী.) এৱমুপৰিপি] ‘‘সচাযং কুণালো সকুণো আসনা পৰিপতিস্সতি, মযং তং পক্খেহি পটিগ্গহেস্সামাতি.

পঞ্চসতা দিজকঞ্ঞাযো উপৰূপৰি উড্ডেন্তি – [ডেন্তি (সী. পী.) এৱমুপৰিপি] ‘‘মা নং কুণালং সকুণং আতপো পৰিতাপেসী’’তি [পৰিকাপীতি (সী. পী.)].

পঞ্চসতা পঞ্চসতা [সী. পী. পোত্থকেসু ‘‘পঞ্চসতা’’তি সকিদেৱ আগতং] দিজকঞ্ঞাযো উভতোপস্সেন উড্ডেন্তি – [ডেন্তি (সী. পী.) এৱমুপৰিপি] ‘‘মা নং কুণালং সকুণং সীতং ৱা উণ্হং ৱা তিণং ৱা ৰজো ৱা ৱাতো ৱা উস্সাৱো ৱা উপপ্ফুসী’’তি.

পঞ্চসতা দিজকঞ্ঞাযো পুৰতো পুৰতো উড্ডেন্তি – ‘‘মা নং কুণালং সকুণং গোপালকা ৱা পসুপালকা ৱা তিণহাৰকা ৱা কট্ঠহাৰকা ৱা ৱনকম্মিকা ৱা কট্ঠেন ৱা কঠলেন ৱা [কথলায ৱা (ক.)] পাণিনা ৱা ( ) [(পাসাণেন ৱা) (স্যা.)] লেড্ডুনা ৱা দণ্ডেন ৱা সত্থেন ৱা সক্খৰাহি ৱা [সক্খৰায ৱা (সী.)] পহাৰং অদংসু. মাযং কুণালো সকুণো গচ্ছেহি ৱা লতাহি ৱা ৰুক্খেহি ৱা সাখাহি ৱা [ইদং পদদ্ৱযং সী. পী. পোত্থকেসু নত্থি] থম্ভেহি ৱা পাসাণেহি ৱা বলৱন্তেহি ৱা পক্খীহি সঙ্গমেসী’’তি [সঙ্গামেসীতি (সী. পী.)].

পঞ্চসতা দিজকঞ্ঞাযো পচ্ছতো পচ্ছতো উড্ডেন্তি সণ্হাহি সখিলাহি মঞ্জূহি মধুৰাহি ৱাচাহি সমুদাচৰন্তিযো – ‘‘মাযং কুণালো সকুণো আসনে পৰিযুক্কণ্ঠী’’তি.

পঞ্চসতা দিজকঞ্ঞাযো দিসোদিসং উড্ডেন্তি অনেকৰুক্খৱিৱিধৱিকতিফলমাহৰন্তিযো – ‘‘মাযং কুণালো সকুণো খুদায পৰিকিলমিত্থা’’তি.

অথ খলু, ভো, তা [নত্থি সী. পী. পোত্থকেসু] দিজকঞ্ঞাযো তং কুণালং সকুণং আৰামেনেৱ আৰামং উয্যানেনেৱ উয্যানং নদীতিত্থেনেৱ নদীতিত্থং পব্বতসিখৰেনেৱ পব্বতসিখৰং অম্বৱনেনেৱ অম্বৱনং জম্বুৱনেনেৱ জম্বুৱনং লবুজৱনেনেৱ লবুজৱনং নাড়িকেৰসঞ্চাৰিযেনেৱ [সঞ্জাদিযেনেৱ (পী.)] নাড়িকেৰসঞ্চাৰিযং খিপ্পমেৱ অভিসম্ভোন্তি ৰতিত্থায [ৰতত্থায (সী. পী.)].

অথ খলু, ভো, কুণালো সকুণো তাহি দিজকঞ্ঞাহি দিৱসং পৰিব্যূড়্হো এৱং অপসাদেতি – ‘‘নস্সথ তুম্হে ৱসলিযো, ৱিনস্সথ তুম্হে ৱসলিযো, চোৰিযো ধুত্তিযো অসতিযো লহুচিত্তাযো কতস্স অপ্পটিকাৰিকাযো অনিলো ৱিয যেনকামংগমাযো’’তি.

তস্সেৱ খলু, ভো, হিমৱতো পব্বতৰাজস্স পুৰত্থিমদিসাভাগে সুসুখুমসুনিপুণগিৰিপ্পভৱ [প্পভৱা (সী. পী.)] – হৰিতুপযন্তিযো.

উপ্পল পদুম কুমুদ নড়িন সতপত্ত সোগন্ধিক মন্দালক [মন্দালৱ (সী. পী.), মন্দাৰৱ (ক.)] সম্পতিৱিৰূড়্হসুচিগন্ধ মনুঞ্ঞমাৱকপ্পদেসে [পাৱকপ্পদেসে (সী. পী.)].

কুৰৱক-মুচলিন্দ-কেতক-ৱেদিস-ৱঞ্জুল [ৱেতসমঞ্জুল (সী.)] -পুন্নাগবকুল-তিলক-পিযক-হসনসাল-সড়লচম্পক অসোক-নাগৰুক্খ-তিৰীটি-ভুজপত্ত-লোদ্দ-চন্দনোঘৱনেকাড়াগৰু-পদ্মক-পিযঙ্গু-দেৱদাৰুকচোচগহনে ককুধকুটজঅঙ্কোল-কচ্চিকাৰ [কচ্ছিকাৰ (ক.)] -কণিকাৰ-কণ্ণিকাৰ-কনৱেৰ-কোৰণ্ডক-কোৱিড়াৰ-কিংসুক-যোধিক ৱনমল্লিক [নৱমল্লিক (সী. পী.)] -মনঙ্গণ-মনৱজ্জ-ভণ্ডি-সুৰুচিৰ-ভগিনিমালামল্যধৰে জাতিসুমনমধুগন্ধিক- [মধুকবন্ধুক (ক.)] ধনুতক্কাৰি [ধনুকাৰি (সী.), ধনুকাৰিক (পী.)] তালীস-তগৰমুসীৰকোট্ঠ-কচ্ছৱিততে অতিমুত্তকসংকুসুমিতলতাৱিততপটিমণ্ডিতপ্পদেসে হংস-পিলৱ-কাদম্ব-কাৰণ্ডৱাভিনদিতে ৱিজ্জাধৰ-সিদ্ধ [সিন্ধৱ (সী. পী.)] -সমণ-তাপসগণাধিৱুট্ঠে ৱৰদেৱ-যক্খ-ৰক্খস-দানৱ-গন্ধব্ব-কিন্নৰমহোৰগানুচিণ্ণপ্পদেসে এৱৰূপে খলু, ভো, ৰম্মে ৱনসণ্ডে পুণ্ণমুখো নাম ফুস্সকোকিলো পটিৱসতি অতিৱিয মধুৰগিৰো ৱিলাসিতনযনো মত্তক্খো [সৱিলাসিতনযনমত্তক্খো (ক.)].

তস্সেৱ খলু, ভো, পুণ্ণমুখস্স ফুস্সকোকিলস্স অড্ঢুড্ঢানি ইত্থিসতানি পৰিচাৰিকা দিজকঞ্ঞাযো. অথ খলু, ভো, দ্ৱে দিজকঞ্ঞাযো কট্ঠং মুখেন ডংসিত্ৱা তং পুণ্ণমুখং ফুস্সকোকিলং মজ্ঝে নিসীদাপেত্ৱা উড্ডেন্তি – ‘‘মা নং পুণ্ণমুখং ফুস্সকোকিলং অদ্ধানপৰিযাযপথে কিলমথো উব্বাহেত্থা’’তি.

পঞ্ঞাস দিজকঞ্ঞাযো হেট্ঠতো হেট্ঠতো উড্ডেন্তি – ‘‘সচাযং পুণ্ণমুখো ফুস্সকোকিলো আসনা পৰিপতিস্সতি, মযং তং পক্খেহি পটিগ্গহেস্সামা’’তি.

পঞ্ঞাস দিজকঞ্ঞাযো উপৰূপৰি উড্ডেন্তি – ‘‘মা নং পুণ্ণমুখং ফুস্সকোকিলং আতপো পৰিতাপেসী’’তি.

পঞ্ঞাস পঞ্ঞাস দিজকঞ্ঞাযো উভতোপস্সেন উড্ডেন্তি – ‘‘মা নং পুণ্ণমুখং ফুস্সকোকিলং সীতং ৱা উণ্হং ৱা তিণং ৱা ৰজো ৱা ৱাতো ৱা উস্সাৱো ৱা উপপ্ফুসী’’তি.

পঞ্ঞাস দিজকঞ্ঞাযো পুৰতো পুৰতো উড্ডেন্তি – ‘‘মা নং পুণ্ণমুখং ফুস্সকোকিলং গোপালকা ৱা পসুপালকা ৱা তিণহাৰকা ৱা কট্ঠহাৰকা ৱা ৱনকম্মিকা ৱা কট্ঠেন ৱা কথলায ৱা পাণিনা ৱা লেড্ডুনা ৱা দণ্ডেন ৱা সত্থেন ৱা সক্খৰাহি ৱা পহাৰং অদংসু. মাযং পুণ্ণমুখো ফুস্সকোকিলো গচ্ছেহি ৱা লতাহি ৱা ৰুক্খেহি ৱা সাখাহি ৱা থম্ভেহি ৱা পাসাণেহি ৱা বলৱন্তেহি ৱা পক্খীহি সঙ্গামেসী’’তি.

পঞ্ঞাস দিজকঞ্ঞাযো পচ্ছতো পচ্ছতো উড্ডেন্তি সণ্হাহি সখিলাহি মঞ্জূহি মধুৰাহি ৱাচাহি সমুদাচৰন্তিযো – ‘‘মাযং পুণ্ণমুখো ফুস্সকোকিলো আসনে পৰিযুক্কণ্ঠী’’তি.

পঞ্ঞাস দিজকঞ্ঞাযো দিসোদিসং উড্ডেন্তি অনেকৰুক্খৱিৱিধৱিকতিফলমাহৰন্তিযো – ‘‘মাযং পুণ্ণমুখো ফুস্সকোকিলো খুদায পৰিকিলমিত্থা’’তি.

অথ খলু, ভো, তা দিজকঞ্ঞাযো তং পুণ্ণমুখং ফুস্সকোকিলং আৰামেনেৱ আৰামং উয্যানেনেৱ উয্যানং নদীতিত্থেনেৱ নদীতিত্থং পব্বতসিখৰেনেৱ পব্বতসিখৰং অম্বৱনেনেৱ অম্বৱনং জম্বুৱনেনেৱ জম্বুৱনং লবুজৱনেনেৱ লবুজৱনং নাড়িকেৰসঞ্চাৰিযেনেৱ নাড়িকেৰসঞ্চাৰিযং খিপ্পমেৱ অভিসম্ভোন্তি ৰতিত্থায.

অথ খলু, ভো, পুণ্ণমুখো ফুস্সকোকিলো তাহি দিজকঞ্ঞাহি দিৱসং পৰিব্যূড়্হো এৱং পসংসতি – ‘‘সাধু, সাধু, ভগিনিযো, এতং খো, ভগিনিযো, তুম্হাকং পতিৰূপং কুলধীতানং, যং তুম্হে ভত্তাৰং পৰিচৰেয্যাথা’’তি.

অথ খলু, ভো, পুণ্ণমুখো ফুস্সকোকিলো যেন কুণালো সকুণো তেনুপসঙ্কমি. অদ্দসংসু খো কুণালস্স সকুণস্স পৰিচাৰিকা দিজকঞ্ঞাযো তং পুণ্ণমুখং ফুস্সকোকিলং দূৰতোৱ আগচ্ছন্তং; দিস্ৱান যেন পুণ্ণমুখো ফুস্সকোকিলো তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা তং পুণ্ণমুখং ফুস্সকোকিলং এতদৱোচুং – ‘‘অযং, সম্ম পুণ্ণমুখ, কুণালো সকুণো অতিৱিয ফৰুসো অতিৱিয ফৰুসৱাচো, অপ্পেৱনাম তৱম্পি আগম্ম পিযৱাচং লভেয্যামা’’তি. ‘‘অপ্পেৱনাম, ভগিনিযো’’তি ৱত্ৱা যেন কুণালো সকুণো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা কুণালেন সকুণেন সদ্ধিং পটিসম্মোদিত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো পুণ্ণমুখো ফুস্সকোকিলো তং কুণালং সকুণং এতদৱোচ – ‘‘কিস্স ত্ৱং, সম্ম কুণাল, ইত্থীনং সুজাতানং কুলধীতানং সম্মাপটিপন্নানং মিচ্ছাপটিপন্নো’সি [পটিপন্নো (সী. পী.)]? অমনাপভাণীনম্পি কিৰ, সম্ম কুণাল, ইত্থীনং মনাপভাণিনা ভৱিতব্বং, কিমঙ্গ পন মনাপভাণীন’’ন্তি!

এৱং ৱুত্তে, কুণালো সকুণো তং পুণ্ণমুখং ফুস্সকোকিলং এৱং অপসাদেসি – ‘‘নস্স ত্ৱং, সম্ম জম্ম ৱসল, ৱিনস্স ত্ৱং, সম্ম জম্ম ৱসল, কো নু তযা ৱিযত্তো জাযাজিনেনা’’তি. এৱং অপসাদিতো চ পন পুণ্ণমুখো ফুস্সকোকিলো ততোযেৱ [ততো হেৱ (সী. পী.)] পটিনিৱত্তি.

অথ খলু, ভো, পুণ্ণমুখস্স ফুস্সকোকিলস্স অপৰেন সমযেন নচিৰস্সেৱ [অচিৰস্সেৱ অচ্চযেন (ক.)] খৰো আবাধো উপ্পজ্জি লোহিতপক্খন্দিকা. বাড়্হা ৱেদনা ৱত্তন্তি মাৰণন্তিকা [মৰণন্তিকা (স্যা.)]. অথ খলু, ভো, পুণ্ণমুখস্স ফুস্সকোকিলস্স পৰিচাৰিকানং দিজকঞ্ঞানং এতদহোসি – ‘‘আবাধিকো খো অযং পুণ্ণমুখো ফুস্সকোকিলো, অপ্পেৱনাম ইমম্হা আবাধা ৱুট্ঠহেয্যা’’তি একং অদুতিযং ওহায যেন কুণালো সকুণো তেনুপসঙ্কমিংসু. অদ্দসা খো কুণালো সকুণো তা দিজকঞ্ঞাযো দূৰতোৱ আগচ্ছন্তিযো, দিস্ৱান তা দিজকঞ্ঞাযো এতদৱোচ – ‘‘কহং পন তুম্হং ৱসলিযো ভত্তা’’তি? ‘‘আবাধিকো খো, সম্ম কুণাল, পুণ্ণমুখো ফুস্সকোকিলো অপ্পেৱনাম তম্হা আবাধা ৱুট্ঠহেয্যা’’তি. এৱং ৱুত্তে, কুণালো সকুণো তা দিজকঞ্ঞাযো এৱং অপসাদেসি – ‘‘নস্সথ তুম্হে ৱসলিযো, ৱিনস্সথ তুম্হে ৱসলিযো, চোৰিযো ধুত্তিযো অসতিযো লহুচিত্তাযো কতস্স অপ্পটিকাৰিকাযো অনিলো ৱিয যেনকামংগমাযো’’তি; ৱত্ৱা যেন পুণ্ণমুখো ফুস্সকোকিলো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা তং পুণ্ণমুখং ফুস্সকোকিলং এতদৱোচ – ‘‘হং, সম্ম, পুণ্ণমুখা’’তি. ‘‘হং, সম্ম, কুণালা’’তি.

অথ খলু, ভো কুণালো সকুণো তং পুণ্ণমুখং ফুস্সকোকিলং পক্খেহি চ মুখতুণ্ডকেন চ পৰিগ্গহেত্ৱা ৱুট্ঠাপেত্ৱা নানাভেসজ্জানি পাযাপেসি. অথ খলু, ভো, পুণ্ণমুখস্স ফুস্সকোকিলস্স সো আবাধো পটিপ্পস্সম্ভীতি. অথ খলু, ভো, কুণালো সকুণো তং পুণ্ণমুখং ফুস্সকোকিলং গিলানৱুট্ঠিতং [গিলানাৱুট্ঠিতং (সী. স্যা. পী.)] অচিৰৱুট্ঠিতং গেলঞ্ঞা এতদৱোচ –

‘‘দিট্ঠা মযা, সম্ম পুণ্ণমুখ, কণ্হা দ্ৱেপিতিকা পঞ্চপতিকায ছট্ঠে পুৰিসে চিত্তং পটিবন্ধন্তিযা, যদিদং কবন্ধে [কৱন্ধে (সী. পী.)] পীঠসপ্পিম্হীতি. ভৱতি চ পনুত্তৰেত্থ [পুনুত্তচেত্থ (ক.) এৱমুপৰিপি] ৱাক্যং –

২৯০. ‘‘অথজ্জুনো নকুলো ভীমসেনো [ভিম্মসেনো (সী. স্যা. পী.)], যুধিট্ঠিলো সহদেৱো [সীহদেৱো (ক.)] চ ৰাজা;

এতে পতী পঞ্চ মত্তিচ্চ নাৰী, অকাসি খুজ্জৱামনকেন [খুজ্জৱামনেন (পী.)] পাপ’’ন্তি.

‘‘দিট্ঠা মযা, সম্ম পুণ্ণমুখ, সচ্চতপাপী [সচ্চতপাৱী (সী. পী.), পঞ্চতপাৱী (স্যা.)] নাম সমণী সুসানমজ্ঝে ৱসন্তী চতুত্থভত্তং পৰিণামযমানা সুৰাধুত্তকেন [তুলাপুত্তকেন (সী. পী.), সা সুৰাধুত্তকেন (ক.)] পাপমকাসি.

‘‘দিট্ঠা মযা, সম্ম পুণ্ণমুখ, কাকৱতী [কাকাতী (সী.), কাকাতি (পী.)] নাম দেৱী সমুদ্দমজ্ঝে ৱসন্তী ভৰিযা ৱেনতেয্যস্স নটকুৱেৰেন পাপমকাসি.

দিট্ঠা মযা, সম্ম পুণ্ণমুখ, কুৰুঙ্গদেৱী [কুৰঙ্গৱী (সী. পী.)] নাম লোমসুদ্দৰী [লোমসুন্দৰী (সী. স্যা. পী.)] এড়িককুমাৰং [এড়মাৰকং (সী.), এড়ককুমাৰং (স্যা.), এড়কমাৰং (পী.)] কামযমানা ছড়ঙ্গকুমাৰধনন্তেৱাসিনা পাপমকাসি.

এৱঞ্হেতং মযা ঞাতং, ব্ৰহ্মদত্তস্স মাতৰং [মাতুকা (স্যা.)] ওহায কোসলৰাজং পঞ্চালচণ্ডেন পাপমকাসি.

২৯১. ‘‘এতা চ অঞ্ঞা চ অকংসু পাপং, তস্মাহমিত্থীনং ন ৱিস্সসে নপ্পসংসে;

মহী যথা জগতি সমানৰত্তা, ৱসুন্ধৰা ইতৰীতৰাপতিট্ঠা [ইতৰীতৰানং পতিট্ঠা (স্যা.), ইত্তৰীতৰপ্পতিট্ঠা (?)];

সব্বসহা অফন্দনা অকুপ্পা, তথিত্থিযো তাযো ন ৱিস্সসে নৰো.

২৯২. ‘‘সীহো যথা লোহিতমংসভোজনো, ৱাড়মিগো পঞ্চাৱুধো [পঞ্চহত্থো (সী. পী.)] সুৰুদ্ধো;

পসয্হখাদী পৰহিংসনে ৰতো, তথিত্থিযো তাযো ন ৱিস্সসে নৰো.

‘‘ন খলু [ন খলু ভো (স্যা. ক.)], সম্ম পুণ্ণমুখ, ৱেসিযো নাৰিযো গমনিযো, ন হেতা বন্ধকিযো নাম, ৱধিকাযো নাম এতাযো, যদিদং ৱেসিযো নাৰিযো গমনিযো’’তি.

‘‘চোৰো [চোৰা (সী. স্যা. পী.)] ৱিয ৱেণিকতা, মদিৰাৱ [মদিৰা ৱিয (সী. স্যা.), মদিৰিৱ (পী.)] দিদ্ধা [দিট্ঠা (ক.), ৱিসদুট্ঠা (স্যা.)] ৱাণিজো [ৱাণিজা (পী.)] ৱিয ৱাচাসন্থুতিযো, ইস্সসিঙ্ঘমিৱ ৱিপৰিৱত্তাযো [পৰিৱত্তাযো (পী.), ৱিপৰিৱত্তাৰো (ক.)], উৰগামিৱ দুজিৱ্হাযো, সোব্ভমিৱ পটিচ্ছন্না, পাতালমিৱ দুপ্পূৰা ৰক্খসী ৱিয দুত্তোসা, যমোৱেকন্তহাৰিযো, সিখীৰিৱ সব্বভক্খা, নদীৰিৱ সব্বৱাহী, অনিলো ৱিয যেনকামংচৰা, নেৰু ৱিয অৱিসেসকৰা, ৱিসৰুক্খো ৱিয নিচ্চফলিতাযো’’তি. ভৱতি চ পনুত্তৰেত্থ ৱাক্যং –

২৯৩. ‘‘যথা চোৰো যথা দিদ্ধো, ৱাণিজোৱ ৱিকত্থনী;

ইস্সসিঙ্ঘমিৱ পৰিৱত্তা [মিৱাৱট্টো (সী.), মিৱাৱত্তা (পী.)], দুজিৱ্হা [দুজ্জিৱ্হ (পী.)] উৰগো ৱিয.

২৯৪. ‘‘সোব্ভমিৱ পটিচ্ছন্না, পাতালমিৱ দুপ্পুৰা;

ৰক্খসী ৱিয দুত্তোসা, যমোৱেকন্তহাৰিযো.

২৯৫. [যথা সিখী নদীৱাহো, অনিলো কামচাৰৱা;§নেৰূৱ অৱিসেসা চ, ৱিসৰুক্খো ৱিয নিচ্চফলা;§নাসযন্তি ঘৰে ভোগং, ৰতনানন্তকৰিত্থি যোতি; (সী. স্যা.)]

‘‘যথা সিখী নদী ৱাতো, নেৰুনাৱ সমাগতা.

ৱিসৰুক্খো ৱিয নিচ্চফলা, নাসযন্তি ঘৰে ভোগং;

ৰতনন্তকৰিত্থিযো’’তি [যথা সিখী নদীৱাহো, অনিলো কামচাৰৱা;§নেৰূৱ অৱিসেসা চ, ৱিসৰুক্খো ৱিয নিচ্চফলা;§নাসযন্তি ঘৰে ভোগং, ৰতনানন্তকৰিত্থি যোতি; (সী. স্যা.)].

‘‘চত্তাৰিমানি, সম্ম পুণ্ণমুখ, যানি (ৱত্থূনি কিচ্চে জাতে অনত্থচৰানি ভৱন্তি; তানি) [( ) সী. স্যা. পোত্থকেসু ন দিস্সতি] পৰকুলে ন ৱাসেতব্বানি – গোণং ধেনুং যানং ভৰিযা. চত্তাৰি এতানি পণ্ডিতো ধনানি [যানি (সী. স্যা. পী.)] ঘৰা ন ৱিপ্পৱাসযে.

২৯৬. ‘গোণং ধেনুঞ্চ যানঞ্চ, ভৰিযং ঞাতিকুলে ন ৱাসযে;

ভঞ্জন্তি ৰথং অযানকা, অতিৱাহেন হনন্তি পুঙ্গৱং;

দোহেন হনন্তি ৱচ্ছকং, ভৰিযা ঞাতিকুলে পদুস্সতী’’’তি.

‘‘ছ ইমানি, সম্ম পুণ্ণমুখ, যানি (ৱত্থূনি) [( ) সী. পী. পোত্থকেসু নু দিস্সতি] কিচ্চে জাতে অনত্থচৰানি ভৱন্তি –

২৯৭. ‘অগুণং ধনু ঞাতিকুলে চ ভৰিযা, পাৰং নাৱা অক্খভগ্গঞ্চ যানং;

দূৰে মিত্তো পাপসহাযকো চ, কিচ্চে জাতে অনত্থচৰানি ভৱ’’’ন্তি.

‘‘অট্ঠহি খলু, সম্ম পুণ্ণমুখ, ঠানেহি ইত্থী সামিকং অৱজানাতি. দলিদ্দতা, আতুৰতা, জিণ্ণতা, সুৰাসোণ্ডতা, মুদ্ধতা, পমত্ততা, সব্বকিচ্চেসু অনুৱত্তনতা, সব্বধনঅনুপ্পদানেন – ইমেহি খলু, সম্ম পুণ্ণমুখ, অট্ঠহি ঠানেহি ইত্থী সামিকং অৱজানাতি. ভৱতি চ পনুত্তৰেত্থ ৱাক্যং –

২৯৮. ‘দলিদ্দং আতুৰঞ্চাপি, জিণ্ণকং সুৰসোণ্ডকং;

পমত্তং মুদ্ধপত্তঞ্চ, সব্বকিচ্চেসু [ৰত্তং কিচ্চেসু (সী. পী.)] হাপনং;

সব্বকামপ্পদানেন [সব্বকামপণিধানেন (স্যা)], অৱজানাতি [অৱজানন্তি (সী. পী.)] সামিক’’’ন্তি.

‘‘নৱহি খলু, সম্ম পুণ্ণমুখ, ঠানেহি ইত্থী পদোসমাহৰতি. আৰামগমনসীলা চ হোতি, উয্যানগমনসীলা চ হোতি, নদীতিত্থগমনসীলা চ হোতি, ঞাতিকুলগমনসীলা চ হোতি, পৰকুলগমনসীলা চ হোতি, আদাসদুস্সমণ্ডনানুযোগমনুযুত্তসীলা চ হোতি, মজ্জপাযিনী চ হোতি, নিল্লোকনসীলা চ হোতি, সদ্ৱাৰঠাযিনী [পদ্ৱাৰট্ঠাযিনী (সী. স্যা. পী.)] চ হোতি – ইমেহি খলু, সম্ম পুণ্ণমুখ, নৱহি ঠানেহি ইত্থী পদোসমাহৰতীতি. ভৱতি চ পনুত্তৰেত্থ ৱাক্যং –

২৯৯. ‘আৰামসীলা চ [আৰামসীলা (সী. পী.)] উয্যানং, নদী ঞাতি পৰকুলং;

আদাসদুস্সমণ্ডনমনুযুত্তা, যা চিত্থী মজ্জপাযিনী.

৩০০. ‘যা চ নিল্লোকনসীলা, যা চ সদ্ৱাৰঠাযিনী;

নৱহেতেহি ঠানেহি, পদোসমাহৰন্তি ইত্থিযো’’’তি.

‘‘চত্তালীসায [চত্তালীসাযি (পী. ক.)] খলু, সম্ম পুণ্ণমুখ, ঠানেহি ইত্থী পুৰিসং অচ্চাচৰতি [অচ্চাৱদতি (সী. স্যা. পী.)]. ৱিজম্ভতি, ৱিনমতি, ৱিলসতি, ৱিলজ্জতি, নখেন নখং ঘট্টেতি, পাদেন পাদং অক্কমতি, কট্ঠেন পথৱিং ৱিলিখতি [লিখতি (সী. পী.)], দাৰকং উল্লঙ্ঘতি উল্লঙ্ঘাপেতি [দাৰকং উল্লঙ্ঘেতি ওলঙ্ঘেতি (সী. পী.)], কীড়তি কীড়াপেতি, চুম্বতি চুম্বাপেতি, ভুঞ্জতি ভুঞ্জাপেতি, দদাতি, যাচতি, কতমনুকৰোতি, উচ্চং ভাসতি, নীচং ভাসতি, অৱিচ্চং ভাসতি, ৱিৱিচ্চং ভাসতি, নচ্চেন গীতেন ৱাদিতেন ৰোদনেন [ৰোদিতেন (সী. পী.)] ৱিলসিতেন ৱিভূসিতেন জগ্ঘতি, পেক্খতি, কটিং চালেতি, গুয্হভণ্ডকং সঞ্চালেতি, ঊৰুং ৱিৱৰতি, ঊৰুং পিদহতি, থনং দস্সেতি, কচ্ছং দস্সেতি, নাভিং দস্সেতি, অক্খিং নিখনতি, ভমুকং উক্খিপতি, ওট্ঠং উপলিখতি [ওট্ঠং পলিখতি জিৱ্হং পলিখতি (সী. পী.)], জিৱ্হং নিল্লালেতি, দুস্সং মুঞ্চতি, দুস্সং পটিবন্ধতি, সিৰসং মুঞ্চতি, সিৰসং বন্ধতি – ইমেহি খলু, সম্ম পুণ্ণমুখ, চত্তালীসায ঠানেহি ইত্থী পুৰিসং অচ্চাচৰতি.

‘‘পঞ্চৱীসায [পঞ্চৱীসাহি (পী. ক.)] খলু, সম্ম পুণ্ণমুখ, ঠানেহি ইত্থী পদুট্ঠা ৱেদিতব্বা ভৱতি. সামিকস্স পৱাসং ৱণ্ণেতি, পৱুট্ঠং ন সৰতি, আগতং নাভিনন্দতি, অৱণ্ণং তস্স ভণতি, ৱণ্ণং তস্স ন ভণতি, অনত্থং তস্স চৰতি, অত্থং তস্স ন চৰতি, অকিচ্চং তস্স কৰোতি, কিচ্চং তস্স ন কৰোতি, পৰিদহিত্ৱা সযতি, পৰম্মুখী নিপজ্জতি, পৰিৱত্তকজাতা খো পন হোতি কুঙ্কুমিযজাতা, দীঘং অস্সসতি, দুক্খং ৱেদযতি, উচ্চাৰপস্সাৱং অভিণ্হং গচ্ছতি, ৱিলোমমাচৰতি, পৰপুৰিসসদ্দং সুত্ৱা কণ্ণসোতং ৱিৱৰমোদহতি [ৱিৱৰতি কমোদহতি (পী.)], নিহতভোগা খো পন হোতি, পটিৱিস্সকেহি সন্থৱং কৰোতি, নিক্খন্তপাদা খো পন হোতি, ৱিসিখানুচাৰিনী অতিচাৰিনী খো পন হোতি, নিচ্চং [নত্থি সী. স্যা. পী. পোত্থকেসু] সামিকে অগাৰৱা পদুট্ঠমনসঙ্কপ্পা, অভিণ্হং দ্ৱাৰে তিট্ঠতি, কচ্ছানি অঙ্গানি থনানি দস্সেতি, দিসোদিসং গন্ত্ৱা পেক্খতি – ইমেহি খলু, সম্ম পুণ্ণমুখ, পঞ্চৱীসায [পঞ্চৱীসাহি (ক.)] ঠানেহি ইত্থী পদুট্ঠা ৱেদিতব্বা ভৱতি. ভৱতি চ পনুত্তৰেত্থ ৱাক্যং –

৩০১. ‘পৱাসং তস্স ৱণ্ণেতি, গতং তস্স ন সোচতি [পৱাস’মস্স ৱণ্ণেতি গতিং নানুসোচতি (সী. পী.)];

দিস্ৱান পতিমাগতং [দিস্ৱাপতিং আগতং (সী. পী.)] নাভিনন্দতি;

ভত্তাৰৱণ্ণং ন কদাচি ভাসতি, এতে পদুট্ঠায ভৱন্তি লক্খণা.

৩০২. ‘অনত্থং তস্স চৰতি অসঞ্ঞতা, অত্থঞ্চ হাপেতি অকিচ্চকাৰিনী;

পৰিদহিত্ৱা সযতি পৰম্মুখী, এতে পদুট্ঠায ভৱন্তি লক্খণা.

৩০৩. ‘পৰিৱত্তজাতা চ [পৰাৱত্তকজাতা চ (সী.)] ভৱতি কুঙ্কুমী, দীঘঞ্চ অস্সসতি দুক্খৱেদিনী;

উচ্চাৰপস্সাৱমভিণ্হং গচ্ছতি, এতে পদুট্ঠায ভৱন্তি লক্খণা.

৩০৪. ‘‘ৱিলোমমাচৰতি অকিচ্চকাৰিনী, সদ্দং নিসামেতি পৰস্স ভাসতো;

নিহতভোগা চ কৰোতি সন্থৱং, এতে পদুট্ঠায ভৱন্তি লক্খণা.

৩০৫. ‘কিচ্ছেন লদ্ধং কসিৰাভতং [কসিৰেনাভতং (সী.)] ধনং, ৱিত্তং ৱিনাসেতি দুক্খেন সম্ভতং;

পটিৱিস্সকেহি চ কৰোতি সন্থৱং, এতে পদুট্ঠায ভৱন্তি লক্খণা.

৩০৬. ‘নিক্খন্তপাদা ৱিসিখানুচাৰিনী, নিচ্চঞ্চ সামিম্হি [নিচ্চং সসামিম্হি (পী. ক.)] পদুট্ঠমানসা;

অতিচাৰিনী হোতি অপেতগাৰৱা [তথেৱ’গাৰৱা (সী. পী.)], এতে পদুট্ঠায ভৱন্তি লক্খণা.

৩০৭. ‘অভিক্খণং তিট্ঠতি দ্ৱাৰমূলে, থনানি কচ্ছানি চ দস্সযন্তী;

দিসোদিসং পেক্খতি ভন্তচিত্তা, এতে পদুট্ঠায ভৱন্তি লক্খণা.

৩০৮. ‘সব্বা নদী ৱঙ্কগতী [ৱঙ্কনদী (ক.)], সব্বে কট্ঠমযা ৱনা;

সব্বিত্থিযো কৰে পাপং, লভমানে নিৱাতকে.

৩০৯. ‘সচে লভেথ খণং ৱা ৰহো ৱা, নিৱাতকং ৱাপি লভেথ তাদিসং;

সব্বাৱ ইত্থী কযিৰুং নু [কৰেয্যু নো (সী.), কৰেয্যুং নো (পী.)] পাপং, অঞ্ঞং অলত্থ [অলদ্ধা (স্যা. পী. ক.)] পীঠসপ্পিনাপি সদ্ধিং.

৩১০. ‘‘নৰানমাৰামকৰাসু নাৰিসু, অনেকচিত্তাসু অনিগ্গহাসু চ;

সব্বত্থ নাপীতিকৰাপি [সব্ব’ত্তনা’পীতিকাৰাপি (সী. স্যা.)] চে সিযা [সিযুং (স্যা.)], ন ৱিস্সসে তিত্থসমা হি নাৰিযো’’তি.

৩১১. ‘যং ৱে [যঞ্চ (স্যা. ক.)] দিস্ৱা কণ্ডৰীকিন্নৰানং [কিন্নৰকিন্নৰীনং (স্যা.), কিন্নৰীকিন্নৰানং (ক.)], সব্বিত্থিযো ন ৰমন্তি অগাৰে;

তং তাদিসং মচ্চং চজিত্ৱা ভৰিযা, অঞ্ঞং দিস্ৱা পুৰিসং পীঠসপ্পিং.

৩১২. ‘বকস্স চ বাৱৰিকস্স [পাৱাৰিকস্স (সী.), বাৱৰিযস্স (স্যা.)] ৰঞ্ঞো, অচ্চন্তকামানুগতস্স ভৰিযা;

অৱাচৰী [অচ্চাচৰি (স্যা.), অনাচৰি (ক.)] পট্ঠৱসানুগস্স [বদ্ধৱসানুগস্স (সী. স্যা.), পত্তৱসানুগতস্স (ক.)], কং ৱাপি ইত্থী নাতিচৰে তদঞ্ঞং.

৩১৩. ‘পিঙ্গিযানী সব্বলোকিস্সৰস্স, ৰঞ্ঞো পিযা ব্ৰহ্মদত্তস্স ভৰিযা;

অৱাচৰী পট্ঠৱসানুগস্স, তং ৱাপি সা নাজ্ঝগা কামকামিনী.

৩১৪. ‘লুদ্ধানং [খুদ্দানং (সী. স্যা. পী.)] লহুচিত্তানং, অকতঞ্ঞূন দুব্ভিনং;

নাদেৱসত্তো পুৰিসো, থীনং সদ্ধাতুমৰহতি.

৩১৫. ‘ন তা পজানন্তি কতং ন কিচ্চং, ন মাতৰং পিতৰং ভাতৰং ৱা;

অনৰিযা সমতিক্কন্তধম্মা, সস্সেৱ চিত্তস্স ৱসং ৱজন্তি.

৩১৬. ‘চিৰানুৱুট্ঠম্পি [চিৰানুৱুত্থম্পি (সী. পী.)] পিযং মনাপং, অনুকম্পকং পাণসমম্পি ভত্তুং [সন্তং (সী. স্যা. পী.)];

আৱাসু কিচ্চেসু চ নং জহন্তি, তস্মাহমিত্থীনং ন ৱিস্সসামি.

৩১৭. ‘থীনঞ্হি চিত্তং যথা ৱানৰস্স, কন্নপ্পকন্নং যথা ৰুক্খছাযা;

চলাচলং হদযমিত্থিযানং, চক্কস্স নেমি ৱিয পৰিৱত্ততি.

৩১৮. ‘যদা তা পস্সন্তি সমেক্খমানা, আদেয্যৰূপং পুৰিসস্স ৱিত্তং;

সণ্হাহি ৱাচাহি নযন্তি মেনং, কম্বোজকা জলজেনেৱ অস্সং.

৩১৯. ‘যদা ন পস্সন্তি সমেক্খমানা, আদেয্যৰূপং পুৰিসস্স ৱিত্তং;

সমন্ততো নং পৰিৱজ্জযন্তি, তিণ্ণো নদীপাৰগতোৱ কুল্লং.

৩২০. ‘সিলেসূপমাং সিখিৰিৱ সব্বভক্খা, তিক্খমাযা নদীৰিৱ সীঘসোতা;

সেৱন্তি হেতা পিযমপ্পিযঞ্চ, নাৱা যথা ওৰকূলং [ওৰকুলং (সী.) এৱমুপৰিপি] পৰঞ্চ.

৩২১. ‘ন তা একস্স ন দ্ৱিন্নং, আপণোৱ পসাৰিতো;

যো তা ময্হন্তি মঞ্ঞেয্য, ৱাতং জালেন বাধযে [বন্ধযে (স্যা. ক.)].

৩২২. ‘যথা নদী চ পন্থো চ, পানাগাৰং সভা পপা;

এৱং লোকিত্থিযো নাম, ৱেলা তাসং ন ৱিজ্জতি [কেসুচি পোত্থকেসু ইমিস্সা গাথায পুব্বদ্ধাপৰদ্ধং ৱিপৰিযাযেন দিস্সতি].

৩২৩. ‘ঘতাসনসমা এতা, কণ্হসপ্পসিৰূপমা;

গাৱো বহিতিণস্সেৱ, ওমসন্তি ৱৰং ৱৰং.

৩২৪. ‘ঘতাসনং কুঞ্জৰং কণ্হসপ্পং, মুদ্ধাভিসিত্তং পমদা চ সব্বা;

এতে নৰো [এতেন সো (পী.)] নিচ্চযতো [নিচ্চযত্তো (সী. পী.)] ভজেথ, তেসং হৱে দুব্বিদু সব্বভাৱো [সচ্চভাৱো (স্যা.)].

৩২৫. ‘নচ্চন্তৱণ্ণা ন বহূনং কন্তা, ন দক্খিণা পমদা সেৱিতব্বা;

ন পৰস্স ভৰিযা ন ধনস্স হেতু, এতিত্থিযো পঞ্চ ন সেৱিতব্বা’’’.

অথ খলু, ভো, আনন্দো গিজ্ঝৰাজা কুণালস্স সকুণস্স আদিমজ্ঝকথাপৰিযোসানং [আদিমজ্ঝগাথাপৰিযোসানং (স্যা. ক.)] ৱিদিত্ৱা তাযং ৱেলাযং ইমা গাথাযো অভাসি –

৩২৬. ‘‘পুণ্ণম্পি চেমং পথৱিং ধনেন, দজ্জিত্থিযা পুৰিসো সম্মতায;

লদ্ধা খণং অতিমঞ্ঞেয্য তম্পি, তাসং ৱসং অসতীনং ন গচ্ছে.

৩২৭. ‘‘উট্ঠাহকং চেপি অলীনৱুত্তিং, কোমাৰভত্তাৰং পিযং মনাপং;

আৱাসু কিচ্চেসু চ নং জহন্তি, তস্মাহমিত্থীনং [তস্মা হি ইত্থীনং (সী. পী.)] ন ৱিস্সসামি.

৩২৮. ‘‘ন ৱিস্সসে ইচ্ছতি মন্তি পোসো, ন ৱিস্সসে ৰোদতি মে সকাসে;

সেৱন্তি হেতা পিযমপ্পিযঞ্চ, নাৱা যথা ওৰকূলং পৰঞ্চ.

৩২৯. ‘‘ন ৱিস্সসে সাখপুৰাণসন্থতং, ন ৱিস্সসে মিত্তপুৰাণচোৰং;

ন ৱিস্সসে ৰাজানং সখা [ৰাজা সখা (সী. পী.)] মমন্তি, ন ৱিস্সসে ইত্থি দসন্ন মাতৰং.

৩৩০. ‘‘ন ৱিস্সসে ৰামকৰাসু নাৰিসু, অচ্চন্তসীলাসু অসঞ্ঞতাসু;

অচ্চন্তপেমানুগতস্স ভৰিযা, ন ৱিস্সসে তিত্থসমা হি নাৰিযো.

৩৩১. ‘‘হনেয্যুং ছিন্দেয্যুং ছেদাপেয্যুম্পি [হনেয্যু ছিন্দেয্যুংপি ছদযেয্যুং (সী. পী.), হনেয্যুংপি ছিন্দেয্যুংপি ছেদাপেয্যুংপি (স্যা.)], কণ্ঠেপি [কণ্ঠম্পি (সী. স্যা.)] ছেত্ৱা ৰুধিৰং পিৱেয্যুং;

মা দীনকামাসু অসঞ্ঞতাসু, ভাৱং কৰে গঙ্গতিত্থূপমাসু.

৩৩২. ‘‘মুসা তাসং যথা সচ্চং, সচ্চং তাসং যথা মুসা;

গাৱো বহিতিণস্সেৱ, ওমসন্তি ৱৰং ৱৰং.

৩৩৩. ‘‘গতেনেতা পলোভেন্তি, পেক্খিতেন ম্হিতেন চ;

অথোপি দুন্নিৱত্থেন, মঞ্জুনা ভণিতেন চ.

৩৩৪. ‘‘চোৰিযো কথিনা [কঠিনা (সী. স্যা. পী.)] হেতা, ৱাড়া চ লপসক্খৰা;

ন তা কিঞ্চি ন জানন্তি, যং মনুস্সেসু ৱঞ্চনং.

৩৩৫. ‘‘অসা লোকিত্থিযো নাম, ৱেলা তাসং ন ৱিজ্জতি;

সাৰত্তা চ পগব্ভা চ, সিখী সব্বঘসো যথা.

৩৩৬. ‘‘নত্থিত্থীনং পিযো নাম, অপ্পিযোপি ন ৱিজ্জতি;

সেৱন্তি হেতা পিযমপ্পিযঞ্চ, নাৱা যথা ওৰকূলং পৰঞ্চ.

৩৩৭. ‘‘নত্থিত্থীনং পিযো নাম, অপ্পিযোপি ন ৱিজ্জতি;

ধনত্তা [ধনত্থা (স্যা.)] পটিৱল্লন্তি, লতাৱ দুমনিস্সিতা.

৩৩৮. ‘‘হত্থিবন্ধং অস্সবন্ধং, গোপুৰিসঞ্চ মণ্ডলং [চণ্ডলং (সী. স্যা. পী.)];

ছৱডাহকং পুপ্ফছড্ডকং, সধনমনুপতন্তি নাৰিযো.

৩৩৯. ‘‘কুলপুত্তম্পি জহন্তি অকিঞ্চনং, ছৱকসমসদিসম্পি [ছৱকসমং (স্যা. পী.)];

অনুগচ্ছন্তি [গচ্ছন্তি (পী.)] অনুপতন্তি, ধনহেতু হি নাৰিযো’’তি [ধনহেতু চ নাৰিযো (স্যা.), ধনহেতু নাৰিযো (পী.)].

অথ খলু, ভো, নাৰদো দেৱব্ৰাহ্মণো আনন্দস্স গিজ্ঝৰাজস্স আদিমজ্ঝকথাপৰিযোসানং ৱিদিত্ৱা তাযং ৱেলাযং ইমা গাথাযো অভাসি –

৩৪০. ‘‘চত্তাৰোমে ন পূৰেন্তি, তে মে সুণাথ ভাসতো;

সমুদ্দো ব্ৰাহ্মণো ৰাজা, ইত্থী চাপি দিজম্পতি.