২. দুতিযৱগ্গো

১. পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থুসুত্তং

৬০. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা, ৱুত্তমৰহতাতি মে সুতং –

‘‘তীণিমানি, ভিক্খৱে, পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থূনি. কতমানি তীণি? দানমযং পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থু, সীলমযং পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থু, ভাৱনামযং পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থু – ইমানি খো, ভিক্খৱে, তীণি পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থূনী’’তি. এতমত্থং ভগৱা অৱোচ. তত্থেতং ইতি ৱুচ্চতি –

‘‘পুঞ্ঞমেৱ সো সিক্খেয্য, আযতগ্গং সুখুদ্ৰযং;

দানঞ্চ সমচৰিযঞ্চ, মেত্তচিত্তঞ্চ ভাৱযে.

‘‘এতে ধম্মে ভাৱযিত্ৱা, তযো সুখসমুদ্দযে;

অব্যাপজ্ঝং সুখং লোকং, পণ্ডিতো উপপজ্জতী’’তি.

অযম্পি অত্থো ৱুত্তো ভগৱতা, ইতি মে সুতন্তি. পঠমং.

২. চক্খুসুত্তং

৬১. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা, ৱুত্তমৰহতাতি মে সুতং –

‘‘তীণিমানি, ভিক্খৱে, চক্খূনি. কতমানি তীণি? মংসচক্খু, দিব্বচক্খু, পঞ্ঞাচক্খু – ইমানি খো, ভিক্খৱে, তীণি চক্খূনী’’তি. এতমত্থং ভগৱা অৱোচ. তত্থেতং ইতি ৱুচ্চতি –

‘‘মংসচক্খু দিব্বচক্খু, পঞ্ঞাচক্খু অনুত্তৰং;

এতানি তীণি চক্খূনি, অক্খাসি পুৰিসুত্তমো.

‘‘মংসচক্খুস্স উপ্পাদো, মগ্গো দিব্বস্স চক্খুনো;

যতো ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞাচক্খু অনুত্তৰং;

যস্স চক্খুস্স পটিলাভা, সব্বদুক্খা পমুচ্চতী’’তি.

অযম্পি অত্থো ৱুত্তো ভগৱতা, ইতি মে সুতন্তি. দুতিযং.

৩. ইন্দ্ৰিযসুত্তং

৬২. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা, ৱুত্তমৰহতাতি মে সুতং –

‘‘তীণিমানি, ভিক্খৱে, ইন্দ্ৰিযানি. কতমানি তীণি? অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্ৰিযং, অঞ্ঞিন্দ্ৰিযং, অঞ্ঞাতাৱিন্দ্ৰিযং – ইমানি খো, ভিক্খৱে, তীণি ইন্দ্ৰিযানী’’তি. এতমত্থং ভগৱা অৱোচ. তত্থেতং ইতি ৱুচ্চতি –

‘‘সেখস্স সিক্খমানস্স, উজুমগ্গানুসাৰিনো;

খযস্মিং পঠমং ঞাণং, ততো অঞ্ঞা অনন্তৰা.

‘‘ততো অঞ্ঞা ৱিমুত্তস্স, ঞাণং ৱে হোতি তাদিনো;

অকুপ্পা মে ৱিমুত্তীতি, ভৱসংযোজনক্খযা.

‘‘স ৱে [সচে (সী. স্যা.)] ইন্দ্ৰিযসম্পন্নো, সন্তো সন্তিপদে ৰতো;

ধাৰেতি অন্তিমং দেহং, জেত্ৱা মাৰং সৱাহিনি’’ন্তি.

অযম্পি অত্থো ৱুত্তো ভগৱতা, ইতি মে সুতন্তি. ততিযং.

৪. অদ্ধাসুত্তং

৬৩. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা, ৱুত্তমৰহতাতি মে সুতং –

‘‘তযোমে, ভিক্খৱে, অদ্ধা. কতমে তযো? অতীতো অদ্ধা, অনাগতো অদ্ধা, পচ্চুপ্পন্নো অদ্ধা – ইমে খো, ভিক্খৱে, তযো অদ্ধা’’তি. এতমত্থং ভগৱা অৱোচ. তত্থেতং ইতি ৱুচ্চতি –

‘‘অক্খেয্যসঞ্ঞিনো সত্তা, অক্খেয্যস্মিং পতিট্ঠিতা;

অক্খেয্যং অপৰিঞ্ঞায, যোগমাযন্তি মচ্চুনো.

‘‘অক্খেয্যঞ্চ পৰিঞ্ঞায, অক্খাতাৰং ন মঞ্ঞতি;

ফুট্ঠো ৱিমোক্খো মনসা, সন্তিপদমনুত্তৰং.

‘‘স ৱে [সচে (ক.)] অক্খেয্যসম্পন্নো, সন্তো সন্তিপদে ৰতো;

সঙ্খাযসেৱী ধম্মট্ঠো, সঙ্খ্যং নোপেতি ৱেদগূ’’তি.

অযম্পি অত্থো ৱুত্তো ভগৱতা, ইতি মে সুতন্তি. চতুত্থং.

৫. দুচ্চৰিতসুত্তং

৬৪. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা, ৱুত্তমৰহতাতি মে সুতং –

‘‘তীণিমানি, ভিক্খৱে, দুচ্চৰিতানি. কতমানি তীণি? কাযদুচ্চৰিতং, ৱচীদুচ্চৰিতং, মনোদুচ্চৰিতং – ইমানি খো, ভিক্খৱে, তীণি দুচ্চৰিতানী’’তি. এতমত্থং ভগৱা অৱোচ. তত্থেতং ইতি ৱুচ্চতি –

‘‘কাযদুচ্চৰিতং কত্ৱা, ৱচীদুচ্চৰিতানি চ;

মনোদুচ্চৰিতং কত্ৱা, যঞ্চঞ্ঞং দোসসংহিতং.

‘‘অকত্ৱা কুসলং কম্মং, কত্ৱানাকুসলং বহুং;

কাযস্স ভেদা দুপ্পঞ্ঞো, নিৰযং সোপপজ্জতী’’তি.

অযম্পি অত্থো ৱুত্তো ভগৱতা, ইতি মে সুতন্তি. পঞ্চমং.

৬. সুচৰিতসুত্তং

৬৫. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা, ৱুত্তমৰহতাতি মে সুতং –

‘‘তীণিমানি, ভিক্খৱে, সুচৰিতানি. কতমানি তীণি? কাযসুচৰিতং, ৱচীসুচৰিতং, মনোসুচৰিতং – ইমানি খো, ভিক্খৱে, তীণি সুচৰিতানী’’তি. এতমত্থং ভগৱা অৱোচ. তত্থেতং ইতি ৱুচ্চতি –

‘‘কাযদুচ্চৰিতং হিত্ৱা, ৱচীদুচ্চৰিতানি চ;

মনোদুচ্চৰিতং হিত্ৱা, যঞ্চঞ্ঞং দোসসংহিতং.

‘‘অকত্ৱাকুসলং কম্মং, কত্ৱান কুসলং বহুং;

কাযস্স ভেদা সপ্পঞ্ঞো, সগ্গং সো উপপজ্জতী’’তি.

অযম্পি অত্থো ৱুত্তো ভগৱতা, ইতি মে সুতন্তি. ছট্ঠং.

৭. সোচেয্যসুত্তং

৬৬. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা, ৱুত্তমৰহতাতি মে সুতং –

‘‘তীণিমানি, ভিক্খৱে, সোচেয্যানি. কতমানি তীণি? কাযসোচেয্যং, ৱচীসোচেয্যং, মনোসোচেয্যং – ইমানি খো, ভিক্খৱে, তীণি সোচেয্যানী’’তি. এতমত্থং ভগৱা অৱোচ. তত্থেতং ইতি ৱুচ্চতি –

‘‘কাযসুচিং ৱচীসুচিং [ৱাচাসুচিং (ক.)], চেতোসুচিমনাসৱং;

সুচিং সোচেয্যসম্পন্নং, আহু সব্বপ্পহাযিন’’ন্তি [আহু নিন্হাতপাপকন্তি (অ. নি. ৩.১২২) যুত্ততৰং].

অযম্পি অত্থো ৱুত্তো ভগৱতা, ইতি মে সুতন্তি. সত্তমং.

৮. মোনেয্যসুত্তং

৬৭. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা, ৱুত্তমৰহতাতি মে সুতং –

‘‘তীণিমানি, ভিক্খৱে, মোনেয্যানি. কতমানি তীণি? কাযমোনেয্যং, ৱচীমোনেয্যং, মনোমোনেয্যং – ইমানি খো, ভিক্খৱে, তীণি মোনেয্যানী’’তি. এতমত্থং ভগৱা অৱোচ. তত্থেতং ইতি ৱুচ্চতি –

‘‘কাযমুনিং ৱচীমুনিং, মনোমুনিমনাসৱং;

মুনিং মোনেয্যসম্পন্নং, আহু নিন্হাতপাপক’’ন্তি [আহু সব্বপ্পহাযিনন্তি (অ. নি. ৩.১২৩)].

অযম্পি অত্থো ৱুত্তো ভগৱতা, ইতি মে সুতন্তি. অট্ঠমং.

৯. পঠমৰাগসুত্তং

৬৮. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা, ৱুত্তমৰহতাতি মে সুতং –

‘‘যস্স কস্সচি, ভিক্খৱে, ৰাগো অপ্পহীনো, দোসো অপ্পহীনো, মোহো অপ্পহীনো – অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ‘বদ্ধো [বন্দো (বহূসু)] মাৰস্স পটিমুক্কস্স মাৰপাসো যথাকামকৰণীযো [যথা কামকৰণীযো চ (সী. স্যা. পী. ক.)] পাপিমতো’. যস্স কস্সচি, ভিক্খৱে, ৰাগো পহীনো, দোসো পহীনো, মোহো পহীনো – অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ‘অবদ্ধো মাৰস্স ওমুক্কস্স মাৰপাসো ন যথা কামকৰণীযো [ন যথাকামকৰণীযো চ (স্যা.)] পাপিমতো’’’তি. এতমত্থং ভগৱা অৱোচ. তত্থেতং ইতি ৱুচ্চতি –

‘‘যস্স ৰাগো চ দোসো চ, অৱিজ্জা চ ৱিৰাজিতা;

তং ভাৱিতত্তঞ্ঞতৰং, ব্ৰহ্মভূতং তথাগতং;

বুদ্ধং ৱেৰভযাতীতং, আহু সব্বপ্পহাযিন’’ন্তি.

অযম্পি অত্থো ৱুত্তো ভগৱতা, ইতি মে সুতন্তি. নৱমং.

১০. দুতিযৰাগসুত্তং

৬৯. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা, ৱুত্তমৰহতাতি মে সুতং –

‘‘যস্স কস্সচি, ভিক্খৱে, ভিক্খুস্স ৱা ভিক্খুনিযা ৱা ৰাগো অপ্পহীনো, দোসো অপ্পহীনো, মোহো অপ্পহীনো – অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ন ‘অতৰি [অতিণ্ণো (ক. সী. ক.)] সমুদ্দং সঊমিং সৱীচিং সাৱট্টং সগহং সৰক্খসং’. যস্স কস্সচি, ভিক্খৱে, ভিক্খুস্স ৱা ভিক্খুনিযা ৱা ৰাগো পহীনো, দোসো পহীনো, মোহো পহীনো – অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ‘অতৰি সমুদ্দং সঊমিং সৱীচিং সাৱট্টং সগহং সৰক্খসং, তিণ্ণো পাৰঙ্গতো [পাৰগতো (সী. অট্ঠ. স্যা.)] থলে তিট্ঠতি ব্ৰাহ্মণো’’’তি. এতমত্থং ভগৱা অৱোচ. তত্থেতং ইতি ৱুচ্চতি –

‘‘যস্স ৰাগো চ দোসো চ, অৱিজ্জা চ ৱিৰাজিতা;

সোমং সমুদ্দং সগহং সৰক্খসং, সঊমিভযং দুত্তৰং অচ্চতাৰি.

‘‘সঙ্গাতিগো মচ্চুজহো নিৰূপধি, পহাসি দুক্খং অপুনব্ভৱায;

অত্থঙ্গতো সো ন পমাণমেতি, অমোহযি মচ্চুৰাজন্তি ব্ৰূমী’’তি.

অযম্পি অত্থো ৱুত্তো ভগৱতা, ইতি মে সুতন্তি. দসমং.

দুতিযো ৱগ্গো নিট্ঠিতো.

তস্সুদ্দানং –

পুঞ্ঞং চক্খু অথ ইন্দ্ৰিযানি [অত্থিন্দ্ৰিযা (স্যা.)], অদ্ধা চ চৰিতং দুৱে সোচি [সুচি (স্যা.)];

মুনো [মুনে (স্যা.)] অথ ৰাগদুৱে, পুন ৱগ্গমাহু দুতিযমুত্তমন্তি.