২. দুতিযৱগ্গো
১. পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থুসুত্তং
৬০. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা, ৱুত্তমৰহতাতি মে সুতং –
‘‘তীণিমানি, ভিক্খৱে, পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থূনি. কতমানি তীণি? দানমযং পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থু, সীলমযং পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থু, ভাৱনামযং পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থু – ইমানি খো, ভিক্খৱে, তীণি পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থূনী’’তি. এতমত্থং ভগৱা অৱোচ. তত্থেতং ইতি ৱুচ্চতি –
‘‘পুঞ্ঞমেৱ সো সিক্খেয্য, আযতগ্গং সুখুদ্ৰযং;
দানঞ্চ সমচৰিযঞ্চ, মেত্তচিত্তঞ্চ ভাৱযে.
‘‘এতে ধম্মে ভাৱযিত্ৱা, তযো সুখসমুদ্দযে;
অব্যাপজ্ঝং সুখং লোকং, পণ্ডিতো উপপজ্জতী’’তি.
অযম্পি অত্থো ৱুত্তো ভগৱতা, ইতি মে সুতন্তি. পঠমং.
২. চক্খুসুত্তং
৬১. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা, ৱুত্তমৰহতাতি মে সুতং –
‘‘তীণিমানি, ভিক্খৱে, চক্খূনি. কতমানি তীণি? মংসচক্খু, দিব্বচক্খু, পঞ্ঞাচক্খু – ইমানি খো, ভিক্খৱে, তীণি চক্খূনী’’তি. এতমত্থং ভগৱা অৱোচ. তত্থেতং ইতি ৱুচ্চতি –
‘‘মংসচক্খু দিব্বচক্খু, পঞ্ঞাচক্খু অনুত্তৰং;
এতানি তীণি চক্খূনি, অক্খাসি পুৰিসুত্তমো.
‘‘মংসচক্খুস্স উপ্পাদো, মগ্গো দিব্বস্স চক্খুনো;
যতো ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞাচক্খু অনুত্তৰং;
যস্স চক্খুস্স পটিলাভা, সব্বদুক্খা পমুচ্চতী’’তি.
অযম্পি অত্থো ৱুত্তো ভগৱতা, ইতি মে সুতন্তি. দুতিযং.
৩. ইন্দ্ৰিযসুত্তং
৬২. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা, ৱুত্তমৰহতাতি মে সুতং –
‘‘তীণিমানি, ভিক্খৱে, ইন্দ্ৰিযানি. কতমানি তীণি? অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্ৰিযং, অঞ্ঞিন্দ্ৰিযং, অঞ্ঞাতাৱিন্দ্ৰিযং – ইমানি খো, ভিক্খৱে, তীণি ইন্দ্ৰিযানী’’তি. এতমত্থং ভগৱা অৱোচ. তত্থেতং ইতি ৱুচ্চতি –
‘‘সেখস্স সিক্খমানস্স, উজুমগ্গানুসাৰিনো;
খযস্মিং পঠমং ঞাণং, ততো অঞ্ঞা অনন্তৰা.
‘‘ততো অঞ্ঞা ৱিমুত্তস্স, ঞাণং ৱে হোতি তাদিনো;
অকুপ্পা মে ৱিমুত্তীতি, ভৱসংযোজনক্খযা.
‘‘স ৱে [সচে (সী. স্যা.)] ইন্দ্ৰিযসম্পন্নো, সন্তো সন্তিপদে ৰতো;
ধাৰেতি অন্তিমং দেহং, জেত্ৱা মাৰং সৱাহিনি’’ন্তি.
অযম্পি অত্থো ৱুত্তো ভগৱতা, ইতি মে সুতন্তি. ততিযং.
৪. অদ্ধাসুত্তং
৬৩. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা, ৱুত্তমৰহতাতি মে সুতং –
‘‘তযোমে, ভিক্খৱে, অদ্ধা. কতমে তযো? অতীতো অদ্ধা, অনাগতো অদ্ধা, পচ্চুপ্পন্নো অদ্ধা – ইমে খো, ভিক্খৱে, তযো অদ্ধা’’তি. এতমত্থং ভগৱা অৱোচ. তত্থেতং ইতি ৱুচ্চতি –
‘‘অক্খেয্যসঞ্ঞিনো সত্তা, অক্খেয্যস্মিং পতিট্ঠিতা;
অক্খেয্যং অপৰিঞ্ঞায, যোগমাযন্তি মচ্চুনো.
‘‘অক্খেয্যঞ্চ পৰিঞ্ঞায, অক্খাতাৰং ন মঞ্ঞতি;
ফুট্ঠো ৱিমোক্খো মনসা, সন্তিপদমনুত্তৰং.
‘‘স ৱে [সচে (ক.)] অক্খেয্যসম্পন্নো, সন্তো সন্তিপদে ৰতো;
সঙ্খাযসেৱী ধম্মট্ঠো, সঙ্খ্যং নোপেতি ৱেদগূ’’তি.
অযম্পি অত্থো ৱুত্তো ভগৱতা, ইতি মে সুতন্তি. চতুত্থং.
৫. দুচ্চৰিতসুত্তং
৬৪. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা, ৱুত্তমৰহতাতি মে সুতং –
‘‘তীণিমানি, ভিক্খৱে, দুচ্চৰিতানি. কতমানি তীণি? কাযদুচ্চৰিতং, ৱচীদুচ্চৰিতং, মনোদুচ্চৰিতং – ইমানি খো, ভিক্খৱে, তীণি দুচ্চৰিতানী’’তি. এতমত্থং ভগৱা অৱোচ. তত্থেতং ইতি ৱুচ্চতি –
‘‘কাযদুচ্চৰিতং কত্ৱা, ৱচীদুচ্চৰিতানি চ;
মনোদুচ্চৰিতং কত্ৱা, যঞ্চঞ্ঞং দোসসংহিতং.
‘‘অকত্ৱা কুসলং কম্মং, কত্ৱানাকুসলং বহুং;
কাযস্স ভেদা দুপ্পঞ্ঞো, নিৰযং সোপপজ্জতী’’তি.
অযম্পি অত্থো ৱুত্তো ভগৱতা, ইতি মে সুতন্তি. পঞ্চমং.
৬. সুচৰিতসুত্তং
৬৫. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা, ৱুত্তমৰহতাতি মে সুতং –
‘‘তীণিমানি, ভিক্খৱে, সুচৰিতানি. কতমানি তীণি? কাযসুচৰিতং, ৱচীসুচৰিতং, মনোসুচৰিতং – ইমানি খো, ভিক্খৱে, তীণি সুচৰিতানী’’তি. এতমত্থং ভগৱা অৱোচ. তত্থেতং ইতি ৱুচ্চতি –
‘‘কাযদুচ্চৰিতং হিত্ৱা, ৱচীদুচ্চৰিতানি চ;
মনোদুচ্চৰিতং হিত্ৱা, যঞ্চঞ্ঞং দোসসংহিতং.
‘‘অকত্ৱাকুসলং কম্মং, কত্ৱান কুসলং বহুং;
কাযস্স ভেদা সপ্পঞ্ঞো, সগ্গং সো উপপজ্জতী’’তি.
অযম্পি অত্থো ৱুত্তো ভগৱতা, ইতি মে সুতন্তি. ছট্ঠং.
৭. সোচেয্যসুত্তং
৬৬. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা, ৱুত্তমৰহতাতি মে সুতং –
‘‘তীণিমানি, ভিক্খৱে, সোচেয্যানি. কতমানি তীণি? কাযসোচেয্যং, ৱচীসোচেয্যং, মনোসোচেয্যং – ইমানি খো, ভিক্খৱে, তীণি সোচেয্যানী’’তি. এতমত্থং ভগৱা অৱোচ. তত্থেতং ইতি ৱুচ্চতি –
‘‘কাযসুচিং ৱচীসুচিং [ৱাচাসুচিং (ক.)], চেতোসুচিমনাসৱং;
সুচিং সোচেয্যসম্পন্নং, আহু সব্বপ্পহাযিন’’ন্তি [আহু নিন্হাতপাপকন্তি (অ. নি. ৩.১২২) যুত্ততৰং].
অযম্পি অত্থো ৱুত্তো ভগৱতা, ইতি মে সুতন্তি. সত্তমং.
৮. মোনেয্যসুত্তং
৬৭. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা, ৱুত্তমৰহতাতি মে সুতং –
‘‘তীণিমানি, ভিক্খৱে, মোনেয্যানি. কতমানি তীণি? কাযমোনেয্যং, ৱচীমোনেয্যং, মনোমোনেয্যং – ইমানি খো, ভিক্খৱে, তীণি মোনেয্যানী’’তি. এতমত্থং ভগৱা অৱোচ. তত্থেতং ইতি ৱুচ্চতি –
‘‘কাযমুনিং ৱচীমুনিং, মনোমুনিমনাসৱং;
মুনিং মোনেয্যসম্পন্নং, আহু নিন্হাতপাপক’’ন্তি [আহু সব্বপ্পহাযিনন্তি (অ. নি. ৩.১২৩)].
অযম্পি অত্থো ৱুত্তো ভগৱতা, ইতি মে সুতন্তি. অট্ঠমং.
৯. পঠমৰাগসুত্তং
৬৮. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা, ৱুত্তমৰহতাতি মে সুতং –
‘‘যস্স কস্সচি, ভিক্খৱে, ৰাগো অপ্পহীনো, দোসো অপ্পহীনো, মোহো অপ্পহীনো – অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ‘বদ্ধো [বন্দো (বহূসু)] মাৰস্স পটিমুক্কস্স মাৰপাসো যথাকামকৰণীযো [যথা কামকৰণীযো চ (সী. স্যা. পী. ক.)] পাপিমতো’. যস্স কস্সচি, ভিক্খৱে, ৰাগো পহীনো, দোসো পহীনো, মোহো পহীনো – অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ‘অবদ্ধো মাৰস্স ওমুক্কস্স মাৰপাসো ন যথা কামকৰণীযো [ন যথাকামকৰণীযো চ (স্যা.)] পাপিমতো’’’তি. এতমত্থং ভগৱা অৱোচ. তত্থেতং ইতি ৱুচ্চতি –
‘‘যস্স ৰাগো চ দোসো চ, অৱিজ্জা চ ৱিৰাজিতা;
তং ভাৱিতত্তঞ্ঞতৰং, ব্ৰহ্মভূতং তথাগতং;
বুদ্ধং ৱেৰভযাতীতং, আহু সব্বপ্পহাযিন’’ন্তি.
অযম্পি অত্থো ৱুত্তো ভগৱতা, ইতি মে সুতন্তি. নৱমং.
১০. দুতিযৰাগসুত্তং
৬৯. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা, ৱুত্তমৰহতাতি মে সুতং –
‘‘যস্স কস্সচি, ভিক্খৱে, ভিক্খুস্স ৱা ভিক্খুনিযা ৱা ৰাগো অপ্পহীনো, দোসো অপ্পহীনো, মোহো অপ্পহীনো – অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ন ‘অতৰি [অতিণ্ণো (ক. সী. ক.)] সমুদ্দং সঊমিং সৱীচিং সাৱট্টং সগহং সৰক্খসং’. যস্স কস্সচি, ভিক্খৱে, ভিক্খুস্স ৱা ভিক্খুনিযা ৱা ৰাগো পহীনো, দোসো পহীনো, মোহো পহীনো – অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ‘অতৰি সমুদ্দং সঊমিং সৱীচিং সাৱট্টং সগহং সৰক্খসং, তিণ্ণো পাৰঙ্গতো [পাৰগতো (সী. অট্ঠ. স্যা.)] থলে তিট্ঠতি ব্ৰাহ্মণো’’’তি. এতমত্থং ভগৱা অৱোচ. তত্থেতং ইতি ৱুচ্চতি –
‘‘যস্স ৰাগো চ দোসো চ, অৱিজ্জা চ ৱিৰাজিতা;
সোমং সমুদ্দং সগহং সৰক্খসং, সঊমিভযং দুত্তৰং অচ্চতাৰি.
‘‘সঙ্গাতিগো মচ্চুজহো নিৰূপধি, পহাসি দুক্খং অপুনব্ভৱায;
অত্থঙ্গতো সো ন পমাণমেতি, অমোহযি মচ্চুৰাজন্তি ব্ৰূমী’’তি.
অযম্পি অত্থো ৱুত্তো ভগৱতা, ইতি মে সুতন্তি. দসমং.
দুতিযো ৱগ্গো নিট্ঠিতো.
তস্সুদ্দানং –
পুঞ্ঞং চক্খু অথ ইন্দ্ৰিযানি [অত্থিন্দ্ৰিযা (স্যা.)], অদ্ধা চ চৰিতং দুৱে সোচি [সুচি (স্যা.)];
মুনো [মুনে (স্যা.)] অথ ৰাগদুৱে, পুন ৱগ্গমাহু দুতিযমুত্তমন্তি.