৩. তিকনিপাতো

১. পঠমৱগ্গো

১. মূলসুত্তং

৫০. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা, ৱুত্তমৰহতাতি মে সুতং –

‘‘তীণিমানি, ভিক্খৱে, অকুসলমূলানি. কতমানি তীণি? লোভো অকুসলমূলং, দোসো অকুসলমূলং, মোহো অকুসলমূলং – ইমানি খো, ভিক্খৱে, তীণি অকুসলমূলানী’’তি. এতমত্থং ভগৱা অৱোচ. তত্থেতং ইতি ৱুচ্চতি –

‘‘লোভো দোসো চ মোহো চ, পুৰিসং পাপচেতসং;

হিংসন্তি অত্তসম্ভূতা, তচসাৰংৱ সম্ফল’’ন্তি.

অযম্পি অত্থো ৱুত্তো ভগৱতা, ইতি মে সুতন্তি. পঠমং.

২. ধাতুসুত্তং

৫১. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা, ৱুত্তমৰহতাতি মে সুতং –

‘‘তিস্সো ইমা, ভিক্খৱে, ধাতুযো. কতমা তিস্সো? ৰূপধাতু, অৰূপধাতু, নিৰোধধাতু – ইমা খো, ভিক্খৱে, তিস্সো ধাতুযো’’তি. এতমত্থং ভগৱা অৱোচ. তত্থেতং ইতি ৱুচ্চতি –

‘‘ৰূপধাতুং [ৰূপধাতু (সব্বত্থ)] পৰিঞ্ঞায, অৰূপেসু অসণ্ঠিতা;

নিৰোধে যে ৱিমুচ্চন্তি, তে জনা মচ্চুহাযিনো.

‘‘কাযেন অমতং ধাতুং, ফুসযিত্ৱা [ফুস্সযিত্ৱা (স্যা.), ফস্সযিত্ৱা (পী.)] নিৰূপধিং;

উপধিপ্পটিনিস্সগ্গং, সচ্ছিকত্ৱা অনাসৱো;

দেসেতি সম্মাসম্বুদ্ধো, অসোকং ৱিৰজং পদ’’ন্তি.

অযম্পি অত্থো ৱুত্তো ভগৱতা, ইতি মে সুতন্তি. দুতিযং.

৩. পঠমৱেদনাসুত্তং

৫২. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা, ৱুত্তমৰহতাতি মে সুতং –

‘‘তিস্সো ইমা, ভিক্খৱে, ৱেদনা. কতমা তিস্সো? সুখা ৱেদনা, দুক্খা ৱেদনা, অদুক্খমসুখা ৱেদনা –

ইমা খো, ভিক্খৱে, তিস্সো ৱেদনা’’তি. এতমত্থং ভগৱা অৱোচ. তত্থেতং ইতি ৱুচ্চতি –

‘‘সমাহিতো সম্পজানো, সতো বুদ্ধস্স সাৱকো;

ৱেদনা চ পজানাতি, ৱেদনানঞ্চ সম্ভৱং.

‘‘যত্থ চেতা নিৰুজ্ঝন্তি, মগ্গঞ্চ খযগামিনং;

ৱেদনানং খযা ভিক্খু, নিচ্ছাতো পৰিনিব্বুতো’’তি.

অযম্পি অত্থো ৱুত্তো ভগৱতা, ইতি মে সুতন্তি. ততিযং.

৪. দুতিযৱেদনাসুত্তং

৫৩. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা, ৱুত্তমৰহতাতি মে সুতং –

‘‘তিস্সো ইমা, ভিক্খৱে, ৱেদনা. কতমা তিস্সো? সুখা ৱেদনা, দুক্খা ৱেদনা, অদুক্খমসুখা ৱেদনা. সুখা, ভিক্খৱে, ৱেদনা দুক্খতো দট্ঠব্বা; দুক্খা ৱেদনা সল্লতো দট্ঠব্বা; অদুক্খমসুখা ৱেদনা অনিচ্চতো দট্ঠব্বা. যতো খো, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো সুখা ৱেদনা দুক্খতো দিট্ঠা হোতি, দুক্খা ৱেদনা সল্লতো দিট্ঠা হোতি, অদুক্খমসুখা ৱেদনা অনিচ্চতো দিট্ঠা হোতি; অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ‘ভিক্খু অৰিযো সম্মদ্দসো অচ্ছেচ্ছি [অচ্ছেজ্জি (সী. পী.), অচ্ছিজ্জি (ক.)], তণ্হং, ৱিৱত্তযি [ৱাৱত্তযি (সী. অট্ঠ.)] সংযোজনং, সম্মা মানাভিসমযা অন্তমকাসি দুক্খস্সা’’’তি. এতমত্থং ভগৱা অৱোচ. তত্থেতং ইতি ৱুচ্চতি –

‘‘যো সুখং দুক্খতো অদ্দ [দক্খি (সী. পী. ক.), অদক্খি (স্যা.)], দুক্খমদ্দক্খি সল্লতো;

অদুক্খমসুখং সন্তং, অদক্খি নং অনিচ্চতো.

‘‘স ৱে সম্মদ্দসো ভিক্খু, যতো তত্থ ৱিমুচ্চতি;

অভিঞ্ঞাৱোসিতো সন্তো, স ৱে যোগাতিগো মুনী’’তি.

অযম্পি অত্থো ৱুত্তো ভগৱতা, ইতি মে সুতন্তি. চতুত্থং.

৫. পঠমএসনাসুত্তং

৫৪. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা, ৱুত্তমৰহতাতি মে সুতং –

‘‘তিস্সো ইমা, ভিক্খৱে, এসনা. কতমা তিস্সো? কামেসনা, ভৱেসনা, ব্ৰহ্মচৰিযেসনা – ইমা খো, ভিক্খৱে, তিস্সো এসনা’’তি. এতমত্থং ভগৱা অৱোচ. তত্থেতং ইতি ৱুচ্চতি –

‘‘সমাহিতো সম্পজানো, সতো বুদ্ধস্স সাৱকো;

এসনা চ পজানাতি, এসনানঞ্চ সম্ভৱং.

‘‘যত্থ চেতা নিৰুজ্ঝন্তি, মগ্গঞ্চ খযগামিনং;

এসনানং খযা ভিক্খু, নিচ্ছাতো পৰিনিব্বুতো’’তি.

অযম্পি অত্থো ৱুত্তো ভগৱতা, ইতি মে সুতন্তি. পঞ্চমং.

৬. দুতিযএসনাসুত্তং

৫৫. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা, ৱুত্তমৰহতাতি মে সুতং –

‘‘তিস্সো ইমা, ভিক্খৱে, এসনা. কতমা তিস্সো? কামেসনা, ভৱেসনা, ব্ৰহ্মচৰিযেসনা – ইমা খো, ভিক্খৱে, তিস্সো এসনা’’তি. এতমত্থং ভগৱা অৱোচ. তত্থেতং ইতি ৱুচ্চতি –

‘‘কামেসনা ভৱেসনা, ব্ৰহ্মচৰিযেসনা সহ;

ইতি সচ্চপৰামাসো, দিট্ঠিট্ঠানা সমুস্সযা.

‘‘সব্বৰাগৱিৰত্তস্স, তণ্হক্খযৱিমুত্তিনো;

এসনা পটিনিস্সট্ঠা, দিট্ঠিট্ঠানা সমূহতা;

এসনানং খযা ভিক্খু, নিৰাসো অকথংকথী’’তি.

অযম্পি অত্থো ৱুত্তো ভগৱতা, ইতি মে সুতন্তি. ছট্ঠং.

৭. পঠমআসৱসুত্তং

৫৬. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা, ৱুত্তমৰহতাতি মে সুতং –

‘‘তযোমে, ভিক্খৱে, আসৱা. কতমে তযো? কামাসৱো, ভৱাসৱো, অৱিজ্জাসৱো – ইমে খো, ভিক্খৱে, তযো আসৱা’’তি. এতমত্থং ভগৱা অৱোচ. তত্থেতং ইতি ৱুচ্চতি –

‘‘সমাহিতো সম্পজানো, সতো বুদ্ধস্স সাৱকো;

আসৱে চ পজানাতি, আসৱানঞ্চ সম্ভৱং.

‘‘যত্থ চেতা নিৰুজ্ঝন্তি, মগ্গঞ্চ খযগামিনং;

আসৱানং খযা ভিক্খু, নিচ্ছাতো পৰিনিব্বুতো’’তি.

অযম্পি অত্থো ৱুত্তো ভগৱতা, ইতি মে সুতন্তি. সত্তমং.

৮. দুতিযআসৱসুত্তং

৫৭. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা, ৱুত্তমৰহতাতি মে সুতং –

‘‘তযোমে, ভিক্খৱে, আসৱা. কতমে তযো? কামাসৱো, ভৱাসৱো, অৱিজ্জাসৱো – ইমে খো, ভিক্খৱে, তযো আসৱা’’তি. এতমত্থং ভগৱা অৱোচ. তত্থেতং ইতি ৱুচ্চতি –

‘‘যস্স কামাসৱো খীণো, অৱিজ্জা চ ৱিৰাজিতা;

ভৱাসৱো পৰিক্খীণো, ৱিপ্পমুত্তো নিৰূপধি;

ধাৰেতি অন্তিমং দেহং, জেত্ৱা মাৰং সৱাহিনি’’ন্তি [সৱাহনন্তি (বহূসু)].

অযম্পি অত্থো ৱুত্তো ভগৱতা, ইতি মে সুতন্তি. অট্ঠমং.

৯. তণ্হাসুত্তং

৫৮. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা, ৱুত্তমৰহতাতি মে সুতং –

‘‘তিস্সো ইমা, ভিক্খৱে, তণ্হা. কতমা তিস্সো? কামতণ্হা, ভৱতণ্হা, ৱিভৱতণ্হা – ইমা খো, ভিক্খৱে, তিস্সো তণ্হা’’তি. এতমত্থং ভগৱা অৱোচ. তত্থেতং ইতি ৱুচ্চতি –

‘‘তণ্হাযোগেন সংযুত্তা, ৰত্তচিত্তা ভৱাভৱে;

তে যোগযুত্তা মাৰস্স, অযোগক্খেমিনো জনা;

সত্তা গচ্ছন্তি সংসাৰং, জাতীমৰণগামিনো.

‘‘যে চ তণ্হং পহন্ত্ৱান, ৱীততণ্হা [নিক্কণ্হা চ (সী. ক.)] ভৱাভৱে;

তে ৱে [তে চ (সী. পী. ক.)] পাৰঙ্গতা [পাৰগতা (ক. সী. স্যা.)] লোকে, যে পত্তা আসৱক্খয’’ন্তি.

অযম্পি অত্থো ৱুত্তো ভগৱতা, ইতি মে সুতন্তি. নৱমং.

১০. মাৰধেয্যসুত্তং

৫৯. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা, ৱুত্তমৰহতাতি মে সুতং –

‘‘তীহি, ভিক্খৱে, ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু অতিক্কম্ম মাৰধেয্যং আদিচ্চোৱ ৱিৰোচতি. কতমেহি তীহি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু অসেখেন সীলক্খন্ধেন সমন্নাগতো হোতি, অসেখেন সমাধিক্খন্ধেন সমন্নাগতো হোতি, অসেখেন পঞ্ঞাক্খন্ধেন সমন্নাগতো হোতি – ইমেহি খো, ভিক্খৱে, তীহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু অতিক্কম্ম মাৰধেয্যং আদিচ্চোৱ ৱিৰোচতী’’তি. এতমত্থং ভগৱা অৱোচ. তত্থেতং ইতি ৱুচ্চতি –

‘‘সীলং সমাধি পঞ্ঞা চ, যস্স এতে সুভাৱিতা;

অতিক্কম্ম মাৰধেয্যং, আদিচ্চোৱ ৱিৰোচতী’’তি.

অযম্পি অত্থো ৱুত্তো ভগৱতা, ইতি মে সুতন্তি. দসমং.

পঠমো ৱগ্গো নিট্ঠিতো.

তস্সুদ্দানং –

মূলধাতু অথ ৱেদনা দুৱে, এসনা চ দুৱে আসৱা দুৱে;

তণ্হাতো চ অথ [তণ্হাতো অথ (স্যা.)] মাৰধেয্যতো, ৱগ্গমাহু পঠমন্তি মুত্তমন্তি.

২. দুতিযৱগ্গো

১. পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থুসুত্তং

৬০. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা, ৱুত্তমৰহতাতি মে সুতং –

‘‘তীণিমানি, ভিক্খৱে, পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থূনি. কতমানি তীণি? দানমযং পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থু, সীলমযং পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থু, ভাৱনামযং পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থু – ইমানি খো, ভিক্খৱে, তীণি পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থূনী’’তি. এতমত্থং ভগৱা অৱোচ. তত্থেতং ইতি ৱুচ্চতি –

‘‘পুঞ্ঞমেৱ সো সিক্খেয্য, আযতগ্গং সুখুদ্ৰযং;

দানঞ্চ সমচৰিযঞ্চ, মেত্তচিত্তঞ্চ ভাৱযে.

‘‘এতে ধম্মে ভাৱযিত্ৱা, তযো সুখসমুদ্দযে;

অব্যাপজ্ঝং সুখং লোকং, পণ্ডিতো উপপজ্জতী’’তি.

অযম্পি অত্থো ৱুত্তো ভগৱতা, ইতি মে সুতন্তি. পঠমং.

২. চক্খুসুত্তং

৬১. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা, ৱুত্তমৰহতাতি মে সুতং –

‘‘তীণিমানি, ভিক্খৱে, চক্খূনি. কতমানি তীণি? মংসচক্খু, দিব্বচক্খু, পঞ্ঞাচক্খু – ইমানি খো, ভিক্খৱে, তীণি চক্খূনী’’তি. এতমত্থং ভগৱা অৱোচ. তত্থেতং ইতি ৱুচ্চতি –

‘‘মংসচক্খু দিব্বচক্খু, পঞ্ঞাচক্খু অনুত্তৰং;

এতানি তীণি চক্খূনি, অক্খাসি পুৰিসুত্তমো.

‘‘মংসচক্খুস্স উপ্পাদো, মগ্গো দিব্বস্স চক্খুনো;

যতো ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞাচক্খু অনুত্তৰং;

যস্স চক্খুস্স পটিলাভা, সব্বদুক্খা পমুচ্চতী’’তি.

অযম্পি অত্থো ৱুত্তো ভগৱতা, ইতি মে সুতন্তি. দুতিযং.

৩. ইন্দ্ৰিযসুত্তং

৬২. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা, ৱুত্তমৰহতাতি মে সুতং –

‘‘তীণিমানি, ভিক্খৱে, ইন্দ্ৰিযানি. কতমানি তীণি? অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্ৰিযং, অঞ্ঞিন্দ্ৰিযং, অঞ্ঞাতাৱিন্দ্ৰিযং – ইমানি খো, ভিক্খৱে, তীণি ইন্দ্ৰিযানী’’তি. এতমত্থং ভগৱা অৱোচ. তত্থেতং ইতি ৱুচ্চতি –

‘‘সেখস্স সিক্খমানস্স, উজুমগ্গানুসাৰিনো;

খযস্মিং পঠমং ঞাণং, ততো অঞ্ঞা অনন্তৰা.

‘‘ততো অঞ্ঞা ৱিমুত্তস্স, ঞাণং ৱে হোতি তাদিনো;

অকুপ্পা মে ৱিমুত্তীতি, ভৱসংযোজনক্খযা.

‘‘স ৱে [সচে (সী. স্যা.)] ইন্দ্ৰিযসম্পন্নো, সন্তো সন্তিপদে ৰতো;

ধাৰেতি অন্তিমং দেহং, জেত্ৱা মাৰং সৱাহিনি’’ন্তি.

অযম্পি অত্থো ৱুত্তো ভগৱতা, ইতি মে সুতন্তি. ততিযং.

৪. অদ্ধাসুত্তং

৬৩. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা, ৱুত্তমৰহতাতি মে সুতং –

‘‘তযোমে, ভিক্খৱে, অদ্ধা. কতমে তযো? অতীতো অদ্ধা, অনাগতো অদ্ধা, পচ্চুপ্পন্নো অদ্ধা – ইমে খো, ভিক্খৱে, তযো অদ্ধা’’তি. এতমত্থং ভগৱা অৱোচ. তত্থেতং ইতি ৱুচ্চতি –

‘‘অক্খেয্যসঞ্ঞিনো সত্তা, অক্খেয্যস্মিং পতিট্ঠিতা;

অক্খেয্যং অপৰিঞ্ঞায, যোগমাযন্তি মচ্চুনো.

‘‘অক্খেয্যঞ্চ পৰিঞ্ঞায, অক্খাতাৰং ন মঞ্ঞতি;

ফুট্ঠো ৱিমোক্খো মনসা, সন্তিপদমনুত্তৰং.

‘‘স ৱে [সচে (ক.)] অক্খেয্যসম্পন্নো, সন্তো সন্তিপদে ৰতো;

সঙ্খাযসেৱী ধম্মট্ঠো, সঙ্খ্যং নোপেতি ৱেদগূ’’তি.

অযম্পি অত্থো ৱুত্তো ভগৱতা, ইতি মে সুতন্তি. চতুত্থং.

৫. দুচ্চৰিতসুত্তং

৬৪. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা, ৱুত্তমৰহতাতি মে সুতং –

‘‘তীণিমানি, ভিক্খৱে, দুচ্চৰিতানি. কতমানি তীণি? কাযদুচ্চৰিতং, ৱচীদুচ্চৰিতং, মনোদুচ্চৰিতং – ইমানি খো, ভিক্খৱে, তীণি দুচ্চৰিতানী’’তি. এতমত্থং ভগৱা অৱোচ. তত্থেতং ইতি ৱুচ্চতি –

‘‘কাযদুচ্চৰিতং কত্ৱা, ৱচীদুচ্চৰিতানি চ;

মনোদুচ্চৰিতং কত্ৱা, যঞ্চঞ্ঞং দোসসংহিতং.

‘‘অকত্ৱা কুসলং কম্মং, কত্ৱানাকুসলং বহুং;

কাযস্স ভেদা দুপ্পঞ্ঞো, নিৰযং সোপপজ্জতী’’তি.

অযম্পি অত্থো ৱুত্তো ভগৱতা, ইতি মে সুতন্তি. পঞ্চমং.

৬. সুচৰিতসুত্তং

৬৫. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা, ৱুত্তমৰহতাতি মে সুতং –

‘‘তীণিমানি, ভিক্খৱে, সুচৰিতানি. কতমানি তীণি? কাযসুচৰিতং, ৱচীসুচৰিতং, মনোসুচৰিতং – ইমানি খো, ভিক্খৱে, তীণি সুচৰিতানী’’তি. এতমত্থং ভগৱা অৱোচ. তত্থেতং ইতি ৱুচ্চতি –

‘‘কাযদুচ্চৰিতং হিত্ৱা, ৱচীদুচ্চৰিতানি চ;

মনোদুচ্চৰিতং হিত্ৱা, যঞ্চঞ্ঞং দোসসংহিতং.

‘‘অকত্ৱাকুসলং কম্মং, কত্ৱান কুসলং বহুং;

কাযস্স ভেদা সপ্পঞ্ঞো, সগ্গং সো উপপজ্জতী’’তি.

অযম্পি অত্থো ৱুত্তো ভগৱতা, ইতি মে সুতন্তি. ছট্ঠং.

৭. সোচেয্যসুত্তং

৬৬. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা, ৱুত্তমৰহতাতি মে সুতং –

‘‘তীণিমানি, ভিক্খৱে, সোচেয্যানি. কতমানি তীণি? কাযসোচেয্যং, ৱচীসোচেয্যং, মনোসোচেয্যং – ইমানি খো, ভিক্খৱে, তীণি সোচেয্যানী’’তি. এতমত্থং ভগৱা অৱোচ. তত্থেতং ইতি ৱুচ্চতি –

‘‘কাযসুচিং ৱচীসুচিং [ৱাচাসুচিং (ক.)], চেতোসুচিমনাসৱং;

সুচিং সোচেয্যসম্পন্নং, আহু সব্বপ্পহাযিন’’ন্তি [আহু নিন্হাতপাপকন্তি (অ. নি. ৩.১২২) যুত্ততৰং].

অযম্পি অত্থো ৱুত্তো ভগৱতা, ইতি মে সুতন্তি. সত্তমং.

৮. মোনেয্যসুত্তং

৬৭. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা, ৱুত্তমৰহতাতি মে সুতং –

‘‘তীণিমানি, ভিক্খৱে, মোনেয্যানি. কতমানি তীণি? কাযমোনেয্যং, ৱচীমোনেয্যং, মনোমোনেয্যং – ইমানি খো, ভিক্খৱে, তীণি মোনেয্যানী’’তি. এতমত্থং ভগৱা অৱোচ. তত্থেতং ইতি ৱুচ্চতি –

‘‘কাযমুনিং ৱচীমুনিং, মনোমুনিমনাসৱং;

মুনিং মোনেয্যসম্পন্নং, আহু নিন্হাতপাপক’’ন্তি [আহু সব্বপ্পহাযিনন্তি (অ. নি. ৩.১২৩)].