৩. তিকনিপাতো
১. পঠমৱগ্গো
১. মূলসুত্তং
৫০. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা, ৱুত্তমৰহতাতি মে সুতং –
‘‘তীণিমানি, ভিক্খৱে, অকুসলমূলানি. কতমানি তীণি? লোভো অকুসলমূলং, দোসো অকুসলমূলং, মোহো অকুসলমূলং – ইমানি খো, ভিক্খৱে, তীণি অকুসলমূলানী’’তি. এতমত্থং ভগৱা অৱোচ. তত্থেতং ইতি ৱুচ্চতি –
‘‘লোভো দোসো চ মোহো চ, পুৰিসং পাপচেতসং;
হিংসন্তি অত্তসম্ভূতা, তচসাৰংৱ সম্ফল’’ন্তি.
অযম্পি অত্থো ৱুত্তো ভগৱতা, ইতি মে সুতন্তি. পঠমং.
২. ধাতুসুত্তং
৫১. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা, ৱুত্তমৰহতাতি মে সুতং –
‘‘তিস্সো ইমা, ভিক্খৱে, ধাতুযো. কতমা তিস্সো? ৰূপধাতু, অৰূপধাতু, নিৰোধধাতু – ইমা খো, ভিক্খৱে, তিস্সো ধাতুযো’’তি. এতমত্থং ভগৱা অৱোচ. তত্থেতং ইতি ৱুচ্চতি –
‘‘ৰূপধাতুং [ৰূপধাতু (সব্বত্থ)] পৰিঞ্ঞায, অৰূপেসু অসণ্ঠিতা;
নিৰোধে যে ৱিমুচ্চন্তি, তে জনা মচ্চুহাযিনো.
‘‘কাযেন অমতং ধাতুং, ফুসযিত্ৱা [ফুস্সযিত্ৱা (স্যা.), ফস্সযিত্ৱা (পী.)] নিৰূপধিং;
উপধিপ্পটিনিস্সগ্গং, সচ্ছিকত্ৱা অনাসৱো;
দেসেতি সম্মাসম্বুদ্ধো, অসোকং ৱিৰজং পদ’’ন্তি.
অযম্পি অত্থো ৱুত্তো ভগৱতা, ইতি মে সুতন্তি. দুতিযং.
৩. পঠমৱেদনাসুত্তং
৫২. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা, ৱুত্তমৰহতাতি মে সুতং –
‘‘তিস্সো ইমা, ভিক্খৱে, ৱেদনা. কতমা তিস্সো? সুখা ৱেদনা, দুক্খা ৱেদনা, অদুক্খমসুখা ৱেদনা –
ইমা খো, ভিক্খৱে, তিস্সো ৱেদনা’’তি. এতমত্থং ভগৱা অৱোচ. তত্থেতং ইতি ৱুচ্চতি –
‘‘সমাহিতো সম্পজানো, সতো বুদ্ধস্স সাৱকো;
ৱেদনা চ পজানাতি, ৱেদনানঞ্চ সম্ভৱং.
‘‘যত্থ চেতা নিৰুজ্ঝন্তি, মগ্গঞ্চ খযগামিনং;
ৱেদনানং খযা ভিক্খু, নিচ্ছাতো পৰিনিব্বুতো’’তি.
অযম্পি অত্থো ৱুত্তো ভগৱতা, ইতি মে সুতন্তি. ততিযং.
৪. দুতিযৱেদনাসুত্তং
৫৩. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা, ৱুত্তমৰহতাতি মে সুতং –
‘‘তিস্সো ইমা, ভিক্খৱে, ৱেদনা. কতমা তিস্সো? সুখা ৱেদনা, দুক্খা ৱেদনা, অদুক্খমসুখা ৱেদনা. সুখা, ভিক্খৱে, ৱেদনা দুক্খতো দট্ঠব্বা; দুক্খা ৱেদনা সল্লতো দট্ঠব্বা; অদুক্খমসুখা ৱেদনা অনিচ্চতো দট্ঠব্বা. যতো খো, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো সুখা ৱেদনা দুক্খতো দিট্ঠা হোতি, দুক্খা ৱেদনা সল্লতো দিট্ঠা হোতি, অদুক্খমসুখা ৱেদনা অনিচ্চতো দিট্ঠা হোতি; অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ‘ভিক্খু অৰিযো সম্মদ্দসো অচ্ছেচ্ছি [অচ্ছেজ্জি (সী. পী.), অচ্ছিজ্জি (ক.)], তণ্হং, ৱিৱত্তযি [ৱাৱত্তযি (সী. অট্ঠ.)] সংযোজনং, সম্মা মানাভিসমযা অন্তমকাসি দুক্খস্সা’’’তি. এতমত্থং ভগৱা অৱোচ. তত্থেতং ইতি ৱুচ্চতি –
‘‘যো সুখং দুক্খতো অদ্দ [দক্খি (সী. পী. ক.), অদক্খি (স্যা.)], দুক্খমদ্দক্খি সল্লতো;
অদুক্খমসুখং সন্তং, অদক্খি নং অনিচ্চতো.
‘‘স ৱে সম্মদ্দসো ভিক্খু, যতো তত্থ ৱিমুচ্চতি;
অভিঞ্ঞাৱোসিতো সন্তো, স ৱে যোগাতিগো মুনী’’তি.
অযম্পি অত্থো ৱুত্তো ভগৱতা, ইতি মে সুতন্তি. চতুত্থং.
৫. পঠমএসনাসুত্তং
৫৪. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা, ৱুত্তমৰহতাতি মে সুতং –
‘‘তিস্সো ইমা, ভিক্খৱে, এসনা. কতমা তিস্সো? কামেসনা, ভৱেসনা, ব্ৰহ্মচৰিযেসনা – ইমা খো, ভিক্খৱে, তিস্সো এসনা’’তি. এতমত্থং ভগৱা অৱোচ. তত্থেতং ইতি ৱুচ্চতি –
‘‘সমাহিতো সম্পজানো, সতো বুদ্ধস্স সাৱকো;
এসনা চ পজানাতি, এসনানঞ্চ সম্ভৱং.
‘‘যত্থ চেতা নিৰুজ্ঝন্তি, মগ্গঞ্চ খযগামিনং;
এসনানং খযা ভিক্খু, নিচ্ছাতো পৰিনিব্বুতো’’তি.
অযম্পি অত্থো ৱুত্তো ভগৱতা, ইতি মে সুতন্তি. পঞ্চমং.
৬. দুতিযএসনাসুত্তং
৫৫. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা, ৱুত্তমৰহতাতি মে সুতং –
‘‘তিস্সো ইমা, ভিক্খৱে, এসনা. কতমা তিস্সো? কামেসনা, ভৱেসনা, ব্ৰহ্মচৰিযেসনা – ইমা খো, ভিক্খৱে, তিস্সো এসনা’’তি. এতমত্থং ভগৱা অৱোচ. তত্থেতং ইতি ৱুচ্চতি –
‘‘কামেসনা ভৱেসনা, ব্ৰহ্মচৰিযেসনা সহ;
ইতি সচ্চপৰামাসো, দিট্ঠিট্ঠানা সমুস্সযা.
‘‘সব্বৰাগৱিৰত্তস্স, তণ্হক্খযৱিমুত্তিনো;
এসনা পটিনিস্সট্ঠা, দিট্ঠিট্ঠানা সমূহতা;
এসনানং খযা ভিক্খু, নিৰাসো অকথংকথী’’তি.
অযম্পি অত্থো ৱুত্তো ভগৱতা, ইতি মে সুতন্তি. ছট্ঠং.
৭. পঠমআসৱসুত্তং
৫৬. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা, ৱুত্তমৰহতাতি মে সুতং –
‘‘তযোমে, ভিক্খৱে, আসৱা. কতমে তযো? কামাসৱো, ভৱাসৱো, অৱিজ্জাসৱো – ইমে খো, ভিক্খৱে, তযো আসৱা’’তি. এতমত্থং ভগৱা অৱোচ. তত্থেতং ইতি ৱুচ্চতি –
‘‘সমাহিতো সম্পজানো, সতো বুদ্ধস্স সাৱকো;
আসৱে চ পজানাতি, আসৱানঞ্চ সম্ভৱং.
‘‘যত্থ চেতা নিৰুজ্ঝন্তি, মগ্গঞ্চ খযগামিনং;
আসৱানং খযা ভিক্খু, নিচ্ছাতো পৰিনিব্বুতো’’তি.
অযম্পি অত্থো ৱুত্তো ভগৱতা, ইতি মে সুতন্তি. সত্তমং.
৮. দুতিযআসৱসুত্তং
৫৭. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা, ৱুত্তমৰহতাতি মে সুতং –
‘‘তযোমে, ভিক্খৱে, আসৱা. কতমে তযো? কামাসৱো, ভৱাসৱো, অৱিজ্জাসৱো – ইমে খো, ভিক্খৱে, তযো আসৱা’’তি. এতমত্থং ভগৱা অৱোচ. তত্থেতং ইতি ৱুচ্চতি –
‘‘যস্স কামাসৱো খীণো, অৱিজ্জা চ ৱিৰাজিতা;
ভৱাসৱো পৰিক্খীণো, ৱিপ্পমুত্তো নিৰূপধি;
ধাৰেতি অন্তিমং দেহং, জেত্ৱা মাৰং সৱাহিনি’’ন্তি [সৱাহনন্তি (বহূসু)].
অযম্পি অত্থো ৱুত্তো ভগৱতা, ইতি মে সুতন্তি. অট্ঠমং.
৯. তণ্হাসুত্তং
৫৮. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা, ৱুত্তমৰহতাতি মে সুতং –
‘‘তিস্সো ইমা, ভিক্খৱে, তণ্হা. কতমা তিস্সো? কামতণ্হা, ভৱতণ্হা, ৱিভৱতণ্হা – ইমা খো, ভিক্খৱে, তিস্সো তণ্হা’’তি. এতমত্থং ভগৱা অৱোচ. তত্থেতং ইতি ৱুচ্চতি –
‘‘তণ্হাযোগেন সংযুত্তা, ৰত্তচিত্তা ভৱাভৱে;
তে যোগযুত্তা মাৰস্স, অযোগক্খেমিনো জনা;
সত্তা গচ্ছন্তি সংসাৰং, জাতীমৰণগামিনো.
‘‘যে চ তণ্হং পহন্ত্ৱান, ৱীততণ্হা [নিক্কণ্হা চ (সী. ক.)] ভৱাভৱে;
তে ৱে [তে চ (সী. পী. ক.)] পাৰঙ্গতা [পাৰগতা (ক. সী. স্যা.)] লোকে, যে পত্তা আসৱক্খয’’ন্তি.
অযম্পি অত্থো ৱুত্তো ভগৱতা, ইতি মে সুতন্তি. নৱমং.
১০. মাৰধেয্যসুত্তং
৫৯. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা, ৱুত্তমৰহতাতি মে সুতং –
‘‘তীহি, ভিক্খৱে, ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু অতিক্কম্ম মাৰধেয্যং আদিচ্চোৱ ৱিৰোচতি. কতমেহি তীহি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু অসেখেন সীলক্খন্ধেন সমন্নাগতো হোতি, অসেখেন সমাধিক্খন্ধেন সমন্নাগতো হোতি, অসেখেন পঞ্ঞাক্খন্ধেন সমন্নাগতো হোতি – ইমেহি খো, ভিক্খৱে, তীহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু অতিক্কম্ম মাৰধেয্যং আদিচ্চোৱ ৱিৰোচতী’’তি. এতমত্থং ভগৱা অৱোচ. তত্থেতং ইতি ৱুচ্চতি –
‘‘সীলং সমাধি পঞ্ঞা চ, যস্স এতে সুভাৱিতা;
অতিক্কম্ম মাৰধেয্যং, আদিচ্চোৱ ৱিৰোচতী’’তি.
অযম্পি অত্থো ৱুত্তো ভগৱতা, ইতি মে সুতন্তি. দসমং.
পঠমো ৱগ্গো নিট্ঠিতো.
তস্সুদ্দানং –
মূলধাতু অথ ৱেদনা দুৱে, এসনা চ দুৱে আসৱা দুৱে;
তণ্হাতো চ অথ [তণ্হাতো অথ (স্যা.)] মাৰধেয্যতো, ৱগ্গমাহু পঠমন্তি মুত্তমন্তি.
২. দুতিযৱগ্গো
১. পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থুসুত্তং
৬০. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা, ৱুত্তমৰহতাতি মে সুতং –
‘‘তীণিমানি, ভিক্খৱে, পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থূনি. কতমানি তীণি? দানমযং পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থু, সীলমযং পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থু, ভাৱনামযং পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থু – ইমানি খো, ভিক্খৱে, তীণি পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থূনী’’তি. এতমত্থং ভগৱা অৱোচ. তত্থেতং ইতি ৱুচ্চতি –
‘‘পুঞ্ঞমেৱ সো সিক্খেয্য, আযতগ্গং সুখুদ্ৰযং;
দানঞ্চ সমচৰিযঞ্চ, মেত্তচিত্তঞ্চ ভাৱযে.
‘‘এতে ধম্মে ভাৱযিত্ৱা, তযো সুখসমুদ্দযে;
অব্যাপজ্ঝং সুখং লোকং, পণ্ডিতো উপপজ্জতী’’তি.
অযম্পি অত্থো ৱুত্তো ভগৱতা, ইতি মে সুতন্তি. পঠমং.
২. চক্খুসুত্তং
৬১. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা, ৱুত্তমৰহতাতি মে সুতং –
‘‘তীণিমানি, ভিক্খৱে, চক্খূনি. কতমানি তীণি? মংসচক্খু, দিব্বচক্খু, পঞ্ঞাচক্খু – ইমানি খো, ভিক্খৱে, তীণি চক্খূনী’’তি. এতমত্থং ভগৱা অৱোচ. তত্থেতং ইতি ৱুচ্চতি –
‘‘মংসচক্খু দিব্বচক্খু, পঞ্ঞাচক্খু অনুত্তৰং;
এতানি তীণি চক্খূনি, অক্খাসি পুৰিসুত্তমো.
‘‘মংসচক্খুস্স উপ্পাদো, মগ্গো দিব্বস্স চক্খুনো;
যতো ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞাচক্খু অনুত্তৰং;
যস্স চক্খুস্স পটিলাভা, সব্বদুক্খা পমুচ্চতী’’তি.
অযম্পি অত্থো ৱুত্তো ভগৱতা, ইতি মে সুতন্তি. দুতিযং.
৩. ইন্দ্ৰিযসুত্তং
৬২. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা, ৱুত্তমৰহতাতি মে সুতং –
‘‘তীণিমানি, ভিক্খৱে, ইন্দ্ৰিযানি. কতমানি তীণি? অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্ৰিযং, অঞ্ঞিন্দ্ৰিযং, অঞ্ঞাতাৱিন্দ্ৰিযং – ইমানি খো, ভিক্খৱে, তীণি ইন্দ্ৰিযানী’’তি. এতমত্থং ভগৱা অৱোচ. তত্থেতং ইতি ৱুচ্চতি –
‘‘সেখস্স সিক্খমানস্স, উজুমগ্গানুসাৰিনো;
খযস্মিং পঠমং ঞাণং, ততো অঞ্ঞা অনন্তৰা.
‘‘ততো অঞ্ঞা ৱিমুত্তস্স, ঞাণং ৱে হোতি তাদিনো;
অকুপ্পা মে ৱিমুত্তীতি, ভৱসংযোজনক্খযা.
‘‘স ৱে [সচে (সী. স্যা.)] ইন্দ্ৰিযসম্পন্নো, সন্তো সন্তিপদে ৰতো;
ধাৰেতি অন্তিমং দেহং, জেত্ৱা মাৰং সৱাহিনি’’ন্তি.
অযম্পি অত্থো ৱুত্তো ভগৱতা, ইতি মে সুতন্তি. ততিযং.
৪. অদ্ধাসুত্তং
৬৩. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা, ৱুত্তমৰহতাতি মে সুতং –
‘‘তযোমে, ভিক্খৱে, অদ্ধা. কতমে তযো? অতীতো অদ্ধা, অনাগতো অদ্ধা, পচ্চুপ্পন্নো অদ্ধা – ইমে খো, ভিক্খৱে, তযো অদ্ধা’’তি. এতমত্থং ভগৱা অৱোচ. তত্থেতং ইতি ৱুচ্চতি –
‘‘অক্খেয্যসঞ্ঞিনো সত্তা, অক্খেয্যস্মিং পতিট্ঠিতা;
অক্খেয্যং অপৰিঞ্ঞায, যোগমাযন্তি মচ্চুনো.
‘‘অক্খেয্যঞ্চ পৰিঞ্ঞায, অক্খাতাৰং ন মঞ্ঞতি;
ফুট্ঠো ৱিমোক্খো মনসা, সন্তিপদমনুত্তৰং.
‘‘স ৱে [সচে (ক.)] অক্খেয্যসম্পন্নো, সন্তো সন্তিপদে ৰতো;
সঙ্খাযসেৱী ধম্মট্ঠো, সঙ্খ্যং নোপেতি ৱেদগূ’’তি.
অযম্পি অত্থো ৱুত্তো ভগৱতা, ইতি মে সুতন্তি. চতুত্থং.
৫. দুচ্চৰিতসুত্তং
৬৪. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা, ৱুত্তমৰহতাতি মে সুতং –
‘‘তীণিমানি, ভিক্খৱে, দুচ্চৰিতানি. কতমানি তীণি? কাযদুচ্চৰিতং, ৱচীদুচ্চৰিতং, মনোদুচ্চৰিতং – ইমানি খো, ভিক্খৱে, তীণি দুচ্চৰিতানী’’তি. এতমত্থং ভগৱা অৱোচ. তত্থেতং ইতি ৱুচ্চতি –
‘‘কাযদুচ্চৰিতং কত্ৱা, ৱচীদুচ্চৰিতানি চ;
মনোদুচ্চৰিতং কত্ৱা, যঞ্চঞ্ঞং দোসসংহিতং.
‘‘অকত্ৱা কুসলং কম্মং, কত্ৱানাকুসলং বহুং;
কাযস্স ভেদা দুপ্পঞ্ঞো, নিৰযং সোপপজ্জতী’’তি.
অযম্পি অত্থো ৱুত্তো ভগৱতা, ইতি মে সুতন্তি. পঞ্চমং.
৬. সুচৰিতসুত্তং
৬৫. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা, ৱুত্তমৰহতাতি মে সুতং –
‘‘তীণিমানি, ভিক্খৱে, সুচৰিতানি. কতমানি তীণি? কাযসুচৰিতং, ৱচীসুচৰিতং, মনোসুচৰিতং – ইমানি খো, ভিক্খৱে, তীণি সুচৰিতানী’’তি. এতমত্থং ভগৱা অৱোচ. তত্থেতং ইতি ৱুচ্চতি –
‘‘কাযদুচ্চৰিতং হিত্ৱা, ৱচীদুচ্চৰিতানি চ;
মনোদুচ্চৰিতং হিত্ৱা, যঞ্চঞ্ঞং দোসসংহিতং.
‘‘অকত্ৱাকুসলং কম্মং, কত্ৱান কুসলং বহুং;
কাযস্স ভেদা সপ্পঞ্ঞো, সগ্গং সো উপপজ্জতী’’তি.
অযম্পি অত্থো ৱুত্তো ভগৱতা, ইতি মে সুতন্তি. ছট্ঠং.
৭. সোচেয্যসুত্তং
৬৬. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা, ৱুত্তমৰহতাতি মে সুতং –
‘‘তীণিমানি, ভিক্খৱে, সোচেয্যানি. কতমানি তীণি? কাযসোচেয্যং, ৱচীসোচেয্যং, মনোসোচেয্যং – ইমানি খো, ভিক্খৱে, তীণি সোচেয্যানী’’তি. এতমত্থং ভগৱা অৱোচ. তত্থেতং ইতি ৱুচ্চতি –
‘‘কাযসুচিং ৱচীসুচিং [ৱাচাসুচিং (ক.)], চেতোসুচিমনাসৱং;
সুচিং সোচেয্যসম্পন্নং, আহু সব্বপ্পহাযিন’’ন্তি [আহু নিন্হাতপাপকন্তি (অ. নি. ৩.১২২) যুত্ততৰং].
অযম্পি অত্থো ৱুত্তো ভগৱতা, ইতি মে সুতন্তি. সত্তমং.
৮. মোনেয্যসুত্তং
৬৭. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা, ৱুত্তমৰহতাতি মে সুতং –
‘‘তীণিমানি, ভিক্খৱে, মোনেয্যানি. কতমানি তীণি? কাযমোনেয্যং, ৱচীমোনেয্যং, মনোমোনেয্যং – ইমানি খো, ভিক্খৱে, তীণি মোনেয্যানী’’তি. এতমত্থং ভগৱা অৱোচ. তত্থেতং ইতি ৱুচ্চতি –
‘‘কাযমুনিং ৱচীমুনিং, মনোমুনিমনাসৱং;
মুনিং মোনেয্যসম্পন্নং, আহু নিন্হাতপাপক’’ন্তি [আহু সব্বপ্পহাযিনন্তি (অ. নি. ৩.১২৩)].