১০. সঙ্গীতিসুত্তং

২৯৬. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা মল্লেসু চাৰিকং চৰমানো মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং পঞ্চমত্তেহি ভিক্খুসতেহি যেন পাৱা নাম মল্লানং নগৰং তদৱসৰি. তত্ৰ সুদং ভগৱা পাৱাযং ৱিহৰতি চুন্দস্স কম্মাৰপুত্তস্স অম্বৱনে.

উব্ভতকনৱসন্ধাগাৰং

২৯৭. তেন খো পন সমযেন পাৱেয্যকানং মল্লানং উব্ভতকং নাম নৱং সন্ধাগাৰং [সন্থাগাৰং (সী. পী.), সণ্ঠাগাৰং (স্যা. কং.)] অচিৰকাৰিতং হোতি অনজ্ঝাৱুট্ঠং [অনজ্ঝাৱুত্থং (সী. স্যা. পী. ক.)] সমণেন ৱা ব্ৰাহ্মণেন ৱা কেনচি ৱা মনুস্সভূতেন. অস্সোসুং খো পাৱেয্যকা মল্লা – ‘‘ভগৱা কিৰ মল্লেসু চাৰিকং চৰমানো মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং পঞ্চমত্তেহি ভিক্খুসতেহি পাৱং অনুপ্পত্তো পাৱাযং ৱিহৰতি চুন্দস্স কম্মাৰপুত্তস্স অম্বৱনে’’তি. অথ খো পাৱেয্যকা মল্লা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো পাৱেয্যকা মল্লা ভগৱন্তং এতদৱোচুং – ‘‘ইধ, ভন্তে, পাৱেয্যকানং মল্লানং উব্ভতকং নাম নৱং সন্ধাগাৰং অচিৰকাৰিতং হোতি অনজ্ঝাৱুট্ঠং সমণেন ৱা ব্ৰাহ্মণেন ৱা কেনচি ৱা মনুস্সভূতেন. তঞ্চ খো, ভন্তে, ভগৱা পঠমং পৰিভুঞ্জতু, ভগৱতা পঠমং পৰিভুত্তং পচ্ছা পাৱেয্যকা মল্লা পৰিভুঞ্জিস্সন্তি. তদস্স পাৱেয্যকানং মল্লানং দীঘৰত্তং হিতায সুখাযা’’তি. অধিৱাসেসি খো ভগৱা তুণ্হীভাৱেন.

২৯৮. অথ খো পাৱেয্যকা মল্লা ভগৱতো অধিৱাসনং ৱিদিত্ৱা উট্ঠাযাসনা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা যেন সন্ধাগাৰং তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা সব্বসন্থৰিং [সব্বসন্থৰিং সন্থতং (ক.)] সন্ধাগাৰং সন্থৰিত্ৱা ভগৱতো আসনানি পঞ্ঞাপেত্ৱা উদকমণিকং পতিট্ঠপেত্ৱা তেলপদীপং আৰোপেত্ৱা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং অট্ঠংসু. একমন্তং ঠিতা খো তে পাৱেয্যকা মল্লা ভগৱন্তং এতদৱোচুং – ‘‘সব্বসন্থৰিসন্থতং [সব্বসন্থৰিং সন্থতং (সী. পী. ক.)], ভন্তে, সন্ধাগাৰং, ভগৱতো আসনানি পঞ্ঞত্তানি, উদকমণিকো পতিট্ঠাপিতো, তেলপদীপো আৰোপিতো. যস্সদানি, ভন্তে, ভগৱা কালং মঞ্ঞতী’’তি.

২৯৯. অথ খো ভগৱা নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেন যেন সন্ধাগাৰং তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা পাদে পক্খালেত্ৱা সন্ধাগাৰং পৱিসিত্ৱা মজ্ঝিমং থম্ভং নিস্সায পুৰত্থাভিমুখো নিসীদি. ভিক্খুসঙ্ঘোপি খো পাদে পক্খালেত্ৱা সন্ধাগাৰং পৱিসিত্ৱা পচ্ছিমং ভিত্তিং নিস্সায পুৰত্থাভিমুখো নিসীদি ভগৱন্তংযেৱ পুৰক্খত্ৱা. পাৱেয্যকাপি খো মল্লা পাদে পক্খালেত্ৱা সন্ধাগাৰং পৱিসিত্ৱা পুৰত্থিমং ভিত্তিং নিস্সায পচ্ছিমাভিমুখা নিসীদিংসু ভগৱন্তংযেৱ পুৰক্খত্ৱা. অথ খো ভগৱা পাৱেয্যকে মল্লে বহুদেৱ ৰত্তিং ধম্মিযা কথায সন্দস্সেত্ৱা সমাদপেত্ৱা সমুত্তেজেত্ৱা সম্পহংসেত্ৱা উয্যোজেসি – ‘‘অভিক্কন্তা খো, ৱাসেট্ঠা, ৰত্তি. যস্সদানি তুম্হে কালং মঞ্ঞথা’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো পাৱেয্যকা মল্লা ভগৱতো পটিস্সুত্ৱা উট্ঠাযাসনা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা পক্কমিংসু.

৩০০. অথ খো ভগৱা অচিৰপক্কন্তেসু পাৱেয্যকেসু মল্লেসু তুণ্হীভূতং তুণ্হীভূতং ভিক্খুসংঘং অনুৱিলোকেত্ৱা আযস্মন্তং সাৰিপুত্তং আমন্তেসি – ‘‘ৱিগতথিনমিদ্ধো [ৱিগতথীনমিদ্ধো (সী. স্যা. কং. পী.)] খো, সাৰিপুত্ত, ভিক্খুসঙ্ঘো. পটিভাতু তং, সাৰিপুত্ত, ভিক্খূনং ধম্মীকথা. পিট্ঠি মে আগিলাযতি. তমহং আযমিস্সামী’’তি [আযমেয্যামীতি (স্যা. কং.)]. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো আযস্মা সাৰিপুত্তো ভগৱতো পচ্চস্সোসি. অথ খো ভগৱা চতুগ্গুণং সঙ্ঘাটিং পঞ্ঞপেত্ৱা দক্খিণেন পস্সেন সীহসেয্যং কপ্পেসি পাদে পাদং অচ্চাধায, সতো সম্পজানো উট্ঠানসঞ্ঞং মনসি কৰিত্ৱা.

ভিন্ননিগণ্ঠৱত্থু

৩০১. তেন খো পন সমযেন নিগণ্ঠো নাটপুত্তো পাৱাযং অধুনাকালঙ্কতো হোতি. তস্স কালঙ্কিৰিযায ভিন্না নিগণ্ঠা দ্ৱেধিকজাতা [দ্ধেড়্হকজাতা (স্যা. কং.)] ভণ্ডনজাতা কলহজাতা ৱিৱাদাপন্না অঞ্ঞমঞ্ঞং মুখসত্তীহি ৱিতুদন্তা ৱিহৰন্তি [ৱিচৰন্তি (স্যা. কং.)] – ‘‘ন ত্ৱং ইমং ধম্মৱিনযং আজানাসি, অহং ইমং ধম্মৱিনযং আজানামি, কিং ত্ৱং ইমং ধম্মৱিনযং আজানিস্সসি! মিচ্ছাপটিপন্নো ত্ৱমসি, অহমস্মি সম্মাপটিপন্নো. সহিতং মে, অসহিতং তে. পুৰেৱচনীযং পচ্ছা অৱচ, পচ্ছাৱচনীযং পুৰে অৱচ. অধিচিণ্ণং তে ৱিপৰাৱত্তং, আৰোপিতো তে ৱাদো, নিগ্গহিতো ত্ৱমসি, চৰ ৱাদপ্পমোক্খায, নিব্বেঠেহি ৱা সচে পহোসী’’তি. ৱধোযেৱ খো মঞ্ঞে নিগণ্ঠেসু নাটপুত্তিযেসু ৱত্ততি. যেপি [যেপি তে (সী. পী.)] নিগণ্ঠস্স নাটপুত্তস্স সাৱকা গিহী ওদাতৱসনা, তেপি নিগণ্ঠেসু নাটপুত্তিযেসু নিব্বিন্নৰূপা ৱিৰত্তৰূপা পটিৱানৰূপা, যথা তং দুৰক্খাতে ধম্মৱিনযে দুপ্পৱেদিতে অনিয্যানিকে অনুপসমসংৱত্তনিকে অসম্মাসম্বুদ্ধপ্পৱেদিতে ভিন্নথূপে অপ্পটিসৰণে.

৩০২. অথ খো আযস্মা সাৰিপুত্তো ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘নিগণ্ঠো, আৱুসো, নাটপুত্তো পাৱাযং অধুনাকালঙ্কতো, তস্স কালঙ্কিৰিযায ভিন্না নিগণ্ঠা দ্ৱেধিকজাতা…পে… ভিন্নথূপে অপ্পটিসৰণে’’. ‘‘এৱঞ্হেতং, আৱুসো, হোতি দুৰক্খাতে ধম্মৱিনযে দুপ্পৱেদিতে অনিয্যানিকে অনুপসমসংৱত্তনিকে অসম্মাসম্বুদ্ধপ্পৱেদিতে. অযং খো পনাৱুসো অম্হাকং [অস্মাকং (পী.)] ভগৱতা [ভগৱতো (ক. সী.)] ধম্মো স্ৱাক্খাতো সুপ্পৱেদিতো নিয্যানিকো উপসমসংৱত্তনিকো সম্মাসম্বুদ্ধপ্পৱেদিতো. তত্থ সব্বেহেৱ সঙ্গাযিতব্বং, ন ৱিৱদিতব্বং, যথযিদং ব্ৰহ্মচৰিযং অদ্ধনিযং অস্স চিৰট্ঠিতিকং, তদস্স বহুজনহিতায বহুজনসুখায লোকানুকম্পায অত্থায হিতায সুখায দেৱমনুস্সানং.

‘‘কতমো চাৱুসো, অম্হাকং ভগৱতা [ভগৱতো (ক. সী.)] ধম্মো স্ৱাক্খাতো সুপ্পৱেদিতো নিয্যানিকো উপসমসংৱত্তনিকো সম্মাসম্বুদ্ধপ্পৱেদিতো; যত্থ সব্বেহেৱ সঙ্গাযিতব্বং, ন ৱিৱদিতব্বং, যথযিদং ব্ৰহ্মচৰিযং অদ্ধনিযং অস্স চিৰট্ঠিতিকং, তদস্স বহুজনহিতায বহুজনসুখায লোকানুকম্পায অত্থায হিতায সুখায দেৱমনুস্সানং?

এককং

৩০৩. ‘‘অত্থি খো, আৱুসো, তেন ভগৱতা জানতা পস্সতা অৰহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন একো ধম্মো সম্মদক্খাতো. তত্থ সব্বেহেৱ সঙ্গাযিতব্বং, ন ৱিৱদিতব্বং, যথযিদং ব্ৰহ্মচৰিযং অদ্ধনিযং অস্স চিৰট্ঠিতিকং, তদস্স বহুজনহিতায বহুজনসুখায লোকানুকম্পায অত্থায হিতায সুখায দেৱমনুস্সানং. কতমো একো ধম্মো? সব্বে সত্তা আহাৰট্ঠিতিকা. সব্বে সত্তা সঙ্খাৰট্ঠিতিকা. অযং খো, আৱুসো, তেন ভগৱতা জানতা পস্সতা অৰহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন একো ধম্মো সম্মদক্খাতো. তত্থ সব্বেহেৱ সঙ্গাযিতব্বং, ন ৱিৱদিতব্বং, যথযিদং ব্ৰহ্মচৰিযং অদ্ধনিযং অস্স চিৰট্ঠিতিকং, তদস্স বহুজনহিতায বহুজনসুখায লোকানুকম্পায অত্থায হিতায সুখায দেৱমনুস্সানং.

দুকং

৩০৪. ‘‘অত্থি খো, আৱুসো, তেন ভগৱতা জানতা পস্সতা অৰহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন দ্ৱে ধম্মা সম্মদক্খাতা. তত্থ সব্বেহেৱ সঙ্গাযিতব্বং, ন ৱিৱদিতব্বং, যথযিদং ব্ৰহ্মচৰিযং অদ্ধনিযং অস্স চিৰট্ঠিতিকং, তদস্স বহুজনহিতায বহুজনসুখায লোকানুকম্পায অত্থায হিতায সুখায দেৱমনুস্সানং. কতমে দ্ৱে [দ্ৱে ধম্মো (স্যা. কং.) এৱমুপৰিপি]?

‘‘নামঞ্চ ৰূপঞ্চ.

‘‘অৱিজ্জা চ ভৱতণ্হা চ.

‘‘ভৱদিট্ঠি চ ৱিভৱদিট্ঠি চ.

‘‘অহিৰিকঞ্চ [অহিৰীকঞ্চ (কত্থচি)] অনোত্তপ্পঞ্চ.

‘‘হিৰী চ ওত্তপ্পঞ্চ.

‘‘দোৱচস্সতা চ পাপমিত্ততা চ.

‘‘সোৱচস্সতা চ কল্যাণমিত্ততা চ.

‘‘আপত্তিকুসলতা চ আপত্তিৱুট্ঠানকুসলতা চ.

‘‘সমাপত্তিকুসলতা চ সমাপত্তিৱুট্ঠানকুসলতা চ.

‘‘ধাতুকুসলতা চ মনসিকাৰকুসলতা চ.

‘‘আযতনকুসলতা চ পটিচ্চসমুপ্পাদকুসলতা চ.

‘‘ঠানকুসলতা চ অট্ঠানকুসলতা চ.

‘‘অজ্জৱঞ্চ লজ্জৱঞ্চ.

‘‘খন্তি চ সোৰচ্চঞ্চ.

‘‘সাখল্যঞ্চ পটিসন্থাৰো চ.

‘‘অৱিহিংসা চ সোচেয্যঞ্চ.

‘‘মুট্ঠস্সচ্চঞ্চ অসম্পজঞ্ঞঞ্চ.

‘‘সতি চ সম্পজঞ্ঞঞ্চ.

‘‘ইন্দ্ৰিযেসু অগুত্তদ্ৱাৰতা চ ভোজনে অমত্তঞ্ঞুতা চ.

‘‘ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰতা চ ভোজনে মত্তঞ্ঞুতা চ.

‘‘পটিসঙ্খানবলঞ্চ [পটিসন্ধানবলঞ্চ (স্যা.)] ভাৱনাবলঞ্চ.

‘‘সতিবলঞ্চ সমাধিবলঞ্চ.

‘‘সমথো চ ৱিপস্সনা চ.

‘‘সমথনিমিত্তঞ্চ পগ্গহনিমিত্তঞ্চ.

‘‘পগ্গহো চ অৱিক্খেপো চ.

‘‘সীলৱিপত্তি চ দিট্ঠিৱিপত্তি চ.

‘‘সীলসম্পদা চ দিট্ঠিসম্পদা চ.

‘‘সীলৱিসুদ্ধি চ দিট্ঠিৱিসুদ্ধি চ.

‘‘দিট্ঠিৱিসুদ্ধি খো পন যথা দিট্ঠিস্স চ পধানং.

‘‘সংৱেগো চ সংৱেজনীযেসু ঠানেসু সংৱিগ্গস্স চ যোনিসো পধানং.

‘‘অসন্তুট্ঠিতা চ কুসলেসু ধম্মেসু অপ্পটিৱানিতা চ পধানস্মিং.

‘‘ৱিজ্জা চ ৱিমুত্তি চ.

‘‘খযেঞাণং অনুপ্পাদেঞাণং.

‘‘ইমে খো, আৱুসো, তেন ভগৱতা জানতা পস্সতা অৰহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন দ্ৱে ধম্মা সম্মদক্খাতা. তত্থ সব্বেহেৱ সঙ্গাযিতব্বং, ন ৱিৱদিতব্বং, যথযিদং ব্ৰহ্মচৰিযং অদ্ধনিযং অস্স চিৰট্ঠিতিকং, তদস্স বহুজনহিতায বহুজনসুখায লোকানুকম্পায অত্থায হিতায সুখায দেৱমনুস্সানং.

তিকং

৩০৫. ‘‘অত্থি খো, আৱুসো, তেন ভগৱতা জানতা পস্সতা অৰহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন তযো ধম্মা সম্মদক্খাতা. তত্থ সব্বেহেৱ সঙ্গাযিতব্বং…পে… অত্থায হিতায সুখায দেৱমনুস্সানং. কতমে তযো?

‘‘তীণি অকুসলমূলানি – লোভো অকুসলমূলং, দোসো অকুসলমূলং, মোহো অকুসলমূলং.

‘‘তীণি কুসলমূলানি – অলোভো কুসলমূলং, অদোসো কুসলমূলং, অমোহো কুসলমূলং.

‘‘তীণি দুচ্চৰিতানি – কাযদুচ্চৰিতং, ৱচীদুচ্চৰিতং, মনোদুচ্চৰিতং.

‘‘তীণি সুচৰিতানি – কাযসুচৰিতং, ৱচীসুচৰিতং, মনোসুচৰিতং.

‘‘তযো অকুসলৱিতক্কা – কামৱিতক্কো, ব্যাপাদৱিতক্কো, ৱিহিংসাৱিতক্কো.

‘‘তযো কুসলৱিতক্কা – নেক্খম্মৱিতক্কো, অব্যাপাদৱিতক্কো, অৱিহিংসাৱিতক্কো.

‘‘তযো অকুসলসঙ্কপ্পা – কামসঙ্কপ্পো, ব্যাপাদসঙ্কপ্পো, ৱিহিংসাসঙ্কপ্পো.

‘‘তযো কুসলসঙ্কপ্পা – নেক্খম্মসঙ্কপ্পো, অব্যাপাদসঙ্কপ্পো, অৱিহিংসাসঙ্কপ্পো.

‘‘তিস্সো অকুসলসঞ্ঞা – কামসঞ্ঞা, ব্যাপাদসঞ্ঞা, ৱিহিংসাসঞ্ঞা.

‘‘তিস্সো কুসলসঞ্ঞা – নেক্খম্মসঞ্ঞা, অব্যাপাদসঞ্ঞা, অৱিহিংসাসঞ্ঞা.

‘‘তিস্সো অকুসলধাতুযো – কামধাতু, ব্যাপাদধাতু, ৱিহিংসাধাতু.

‘‘তিস্সো কুসলধাতুযো – নেক্খম্মধাতু, অব্যাপাদধাতু, অৱিহিংসাধাতু.

‘‘অপৰাপি তিস্সো ধাতুযো – কামধাতু, ৰূপধাতু, অৰূপধাতু.

‘‘অপৰাপি তিস্সো ধাতুযো – ৰূপধাতু, অৰূপধাতু, নিৰোধধাতু.

‘‘অপৰাপি তিস্সো ধাতুযো – হীনধাতু, মজ্ঝিমধাতু, পণীতধাতু.

‘‘তিস্সো তণ্হা – কামতণ্হা, ভৱতণ্হা, ৱিভৱতণ্হা.

‘‘অপৰাপি তিস্সো তণ্হা – কামতণ্হা, ৰূপতণ্হা, অৰূপতণ্হা.

‘‘অপৰাপি তিস্সো তণ্হা – ৰূপতণ্হা, অৰূপতণ্হা, নিৰোধতণ্হা.

‘‘তীণি সংযোজনানি – সক্কাযদিট্ঠি, ৱিচিকিচ্ছা, সীলব্বতপৰামাসো.

‘‘তযো আসৱা – কামাসৱো, ভৱাসৱো, অৱিজ্জাসৱো.

‘‘তযো ভৱা – কামভৱো, ৰূপভৱো, অৰূপভৱো.

‘‘তিস্সো এসনা – কামেসনা, ভৱেসনা, ব্ৰহ্মচৰিযেসনা.

‘‘তিস্সো ৱিধা – সেয্যোহমস্মীতি ৱিধা, সদিসোহমস্মীতি ৱিধা, হীনোহমস্মীতি ৱিধা.

‘‘তযো অদ্ধা – অতীতো অদ্ধা, অনাগতো অদ্ধা, পচ্চুপ্পন্নো অদ্ধা.

‘‘তযো অন্তা – সক্কাযো অন্তো, সক্কাযসমুদযো অন্তো, সক্কাযনিৰোধো অন্তো.

‘‘তিস্সো ৱেদনা – সুখা ৱেদনা, দুক্খা ৱেদনা, অদুক্খমসুখা ৱেদনা.

‘‘তিস্সো দুক্খতা – দুক্খদুক্খতা, সঙ্খাৰদুক্খতা, ৱিপৰিণামদুক্খতা.

‘‘তযো ৰাসী – মিচ্ছত্তনিযতো ৰাসি, সম্মত্তনিযতো ৰাসি, অনিযতো ৰাসি.

‘‘তযো তমা [তিস্সো কঙ্খা (বহূসু) অট্ঠকথা ওলোকেতব্বা] – অতীতং ৱা অদ্ধানং আৰব্ভ কঙ্খতি ৱিচিকিচ্ছতি নাধিমুচ্চতি ন সম্পসীদতি, অনাগতং ৱা অদ্ধানং আৰব্ভ কঙ্খতি ৱিচিকিচ্ছতি নাধিমুচ্চতি ন সম্পসীদতি, এতৰহি ৱা পচ্চুপ্পন্নং অদ্ধানং আৰব্ভ কঙ্খতি ৱিচিকিচ্ছতি নাধিমুচ্চতি ন সম্পসীদতি.

‘‘তীণি তথাগতস্স অৰক্খেয্যানি – পৰিসুদ্ধকাযসমাচাৰো আৱুসো তথাগতো, নত্থি তথাগতস্স কাযদুচ্চৰিতং, যং তথাগতো ৰক্খেয্য – ‘মা মে ইদং পৰো অঞ্ঞাসী’তি. পৰিসুদ্ধৱচীসমাচাৰো আৱুসো, তথাগতো, নত্থি তথাগতস্স ৱচীদুচ্চৰিতং, যং তথাগতো ৰক্খেয্য – ‘মা মে ইদং পৰো অঞ্ঞাসী’তি. পৰিসুদ্ধমনোসমাচাৰো, আৱুসো, তথাগতো, নত্থি তথাগতস্স মনোদুচ্চৰিতং যং তথাগতো ৰক্খেয্য – ‘মা মে ইদং পৰো অঞ্ঞাসী’তি.

‘‘তযো কিঞ্চনা – ৰাগো কিঞ্চনং, দোসো কিঞ্চনং, মোহো কিঞ্চনং.

‘‘তযো অগ্গী – ৰাগগ্গি, দোসগ্গি, মোহগ্গি.

‘‘অপৰেপি তযো অগ্গী – আহুনেয্যগ্গি, গহপতগ্গি, দক্খিণেয্যগ্গি.

‘‘তিৱিধেন ৰূপসঙ্গহো – সনিদস্সনসপ্পটিঘং ৰূপং [সনিদস্সনসপ্পটিঘৰূপং (স্যা. কং.) এৱমিতৰদ্ৱযেপি], অনিদস্সনসপ্পটিঘং ৰূপং, অনিদস্সনঅপ্পটিঘং ৰূপং.

‘‘তযো সঙ্খাৰা – পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো, অপুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো, আনেঞ্জাভিসঙ্খাৰো.

‘‘তযো পুগ্গলা – সেক্খো পুগ্গলো, অসেক্খো পুগ্গলো, নেৱসেক্খোনাসেক্খো পুগ্গলো.

‘‘তযো থেৰা – জাতিথেৰো, ধম্মথেৰো, সম্মুতিথেৰো [সম্মতিথেৰো (স্যা. কং.)].

‘‘তীণি পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থূনি – দানমযং পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থু, সীলমযং পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থু, ভাৱনামযং পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থু.

‘‘তীণি চোদনাৱত্থূনি – দিট্ঠেন, সুতেন, পৰিসঙ্কায.

‘‘তিস্সো কামূপপত্তিযো [কামুপ্পত্তিযো (সী.), কামুপপত্তিযো (স্যা. পী. ক.)] – সন্তাৱুসো সত্তা পচ্চুপট্ঠিতকামা, তে পচ্চুপট্ঠিতেসু কামেসু ৱসং ৱত্তেন্তি, সেয্যথাপি মনুস্সা একচ্চে চ দেৱা একচ্চে চ ৱিনিপাতিকা. অযং পঠমা কামূপপত্তি. সন্তাৱুসো, সত্তা নিম্মিতকামা, তে নিম্মিনিত্ৱা নিম্মিনিত্ৱা কামেসু ৱসং ৱত্তেন্তি, সেয্যথাপি দেৱা নিম্মানৰতী. অযং দুতিযা কামূপপত্তি. সন্তাৱুসো সত্তা পৰনিম্মিতকামা, তে পৰনিম্মিতেসু কামেসু ৱসং ৱত্তেন্তি, সেয্যথাপি দেৱা পৰনিম্মিতৱসৱত্তী. অযং ততিযা কামূপপত্তি.

‘‘তিস্সো সুখূপপত্তিযো [সুখুপপত্তিযো (স্যা. পী. ক.)] – সন্তাৱুসো সত্তা [সত্তা সুখং (স্যা. কং.)] উপ্পাদেত্ৱা উপ্পাদেত্ৱা সুখং ৱিহৰন্তি, সেয্যথাপি দেৱা ব্ৰহ্মকাযিকা. অযং পঠমা সুখূপপত্তি. সন্তাৱুসো, সত্তা সুখেন অভিসন্না পৰিসন্না পৰিপূৰা পৰিপ্ফুটা. তে কদাচি কৰহচি উদানং উদানেন্তি – ‘অহো সুখং, অহো সুখ’ন্তি, সেয্যথাপি দেৱা আভস্সৰা. অযং দুতিযা সুখূপপত্তি. সন্তাৱুসো, সত্তা সুখেন অভিসন্না পৰিসন্না পৰিপূৰা পৰিপ্ফুটা. তে সন্তংযেৱ তুসিতা [সন্তুসিতা (স্যা. কং.)] সুখং [চিত্তসুখং (স্যা. ক.)] পটিসংৱেদেন্তি, সেয্যথাপি দেৱা সুভকিণ্হা. অযং ততিযা সুখূপপত্তি.

‘‘তিস্সো পঞ্ঞা – সেক্খা পঞ্ঞা, অসেক্খা পঞ্ঞা, নেৱসেক্খানাসেক্খা পঞ্ঞা.

‘‘অপৰাপি তিস্সো পঞ্ঞা – চিন্তামযা পঞ্ঞা, সুতমযা পঞ্ঞা, ভাৱনামযা পঞ্ঞা.

‘‘তীণাৱুধানি – সুতাৱুধং, পৱিৱেকাৱুধং, পঞ্ঞাৱুধং.

‘‘তীণিন্দ্ৰিযানি – অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্ৰিযং, অঞ্ঞিন্দ্ৰিযং, অঞ্ঞাতাৱিন্দ্ৰিযং.

‘‘তীণি চক্খূনি – মংসচক্খু, দিব্বচক্খু, পঞ্ঞাচক্খু.

‘‘তিস্সো সিক্খা – অধিসীলসিক্খা, অধিচিত্তসিক্খা, অধিপঞ্ঞাসিক্খা.

‘‘তিস্সো ভাৱনা – কাযভাৱনা, চিত্তভাৱনা, পঞ্ঞাভাৱনা.

‘‘তীণি অনুত্তৰিযানি – দস্সনানুত্তৰিযং, পটিপদানুত্তৰিযং, ৱিমুত্তানুত্তৰিযং.

‘‘তযো সমাধী – সৱিতক্কসৱিচাৰো সমাধি, অৱিতক্কৱিচাৰমত্তো সমাধি, অৱিতক্কঅৱিচাৰো সমাধি.

‘‘অপৰেপি তযো সমাধী – সুঞ্ঞতো সমাধি, অনিমিত্তো সমাধি, অপ্পণিহিতো সমাধি.

‘‘তীণি সোচেয্যানি – কাযসোচেয্যং, ৱচীসোচেয্যং, মনোসোচেয্যং.

‘‘তীণি মোনেয্যানি – কাযমোনেয্যং, ৱচীমোনেয্যং, মনোমোনেয্যং.

‘‘তীণি কোসল্লানি – আযকোসল্লং, অপাযকোসল্লং, উপাযকোসল্লং.

‘‘তযো মদা – আৰোগ্যমদো, যোব্বনমদো, জীৱিতমদো.

‘‘তীণি আধিপতেয্যানি – অত্তাধিপতেয্যং, লোকাধিপতেয্যং, ধম্মাধিপতেয্যং.

‘‘তীণি কথাৱত্থূনি – অতীতং ৱা অদ্ধানং আৰব্ভ কথং কথেয্য – ‘এৱং অহোসি অতীতমদ্ধান’ন্তি; অনাগতং ৱা অদ্ধানং আৰব্ভ কথং কথেয্য – ‘এৱং ভৱিস্সতি অনাগতমদ্ধান’ন্তি; এতৰহি ৱা পচ্চুপ্পন্নং অদ্ধানং আৰব্ভ কথং কথেয্য – ‘এৱং হোতি এতৰহি পচ্চুপ্পন্নং অদ্ধান’ন্তি.

‘‘তিস্সো ৱিজ্জা – পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণং ৱিজ্জা, সত্তানং চুতূপপাতেঞাণং ৱিজ্জা, আসৱানং খযেঞাণং ৱিজ্জা.

‘‘তযো ৱিহাৰা – দিব্বো ৱিহাৰো, ব্ৰহ্মা ৱিহাৰো, অৰিযো ৱিহাৰো.

‘‘তীণি পাটিহাৰিযানি – ইদ্ধিপাটিহাৰিযং, আদেসনাপাটিহাৰিযং, অনুসাসনীপাটিহাৰিযং.

‘‘ইমে খো, আৱুসো, তেন ভগৱতা জানতা পস্সতা অৰহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন তযো ধম্মা সম্মদক্খাতা. তত্থ সব্বেহেৱ সঙ্গাযিতব্বং…পে… অত্থায হিতায সুখায দেৱমনুস্সানং.

চতুক্কং

৩০৬. ‘‘অত্থি খো, আৱুসো, তেন ভগৱতা জানতা পস্সতা অৰহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন চত্তাৰো ধম্মা সম্মদক্খাতা. তত্থ সব্বেহেৱ সঙ্গাযিতব্বং, ন ৱিৱদিতব্বং…পে… অত্থায হিতায সুখায দেৱমনুস্সানং. কতমে চত্তাৰো?

‘‘চত্তাৰো সতিপট্ঠানা. ইধাৱুসো, ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. ৱেদনাসু ৱেদনানুপস্সী…পে… চিত্তে চিত্তানুপস্সী…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং.

‘‘চত্তাৰো সম্মপ্পধানা. ইধাৱুসো, ভিক্খু অনুপ্পন্নানং পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং অনুপ্পাদায ছন্দং জনেতি ৱাযমতি ৱীৰিযং আৰভতি চিত্তং পগ্গণ্হাতি পদহতি. উপ্পন্নানং পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং পহানায ছন্দং জনেতি ৱাযমতি ৱীৰিযং আৰভতি চিত্তং পগ্গণ্হাতি পদহতি. অনুপ্পন্নানং কুসলানং ধম্মানং উপ্পাদায ছন্দং জনেতি ৱাযমতি ৱীৰিযং আৰভতি চিত্তং পগ্গণ্হাতি পদহতি. উপ্পন্নানং কুসলানং ধম্মানং ঠিতিযা অসম্মোসায ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায ভাৱনায পাৰিপূৰিযা ছন্দং জনেতি ৱাযমতি ৱীৰিযং আৰভতি চিত্তং পগ্গণ্হাতি পদহতি.

‘‘চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা. ইধাৱুসো, ভিক্খু ছন্দসমাধিপধানসঙ্খাৰসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৱেতি. চিত্তসমাধিপধানসঙ্খাৰসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৱেতি. ৱীৰিযসমাধিপধানসঙ্খাৰসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৱেতি. ৱীমংসাসমাধিপধানসঙ্খাৰসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৱেতি.

‘‘চত্তাৰি ঝানানি. ইধাৱুসো, ভিক্খু ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি ৱিৱিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৱিতক্কং সৱিচাৰং ৱিৱেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং [পঠমজ্ঝানং (স্যা. কং.)] উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. ৱিতক্কৱিচাৰানং ৱূপসমা অজ্ঝত্তং সম্পসাদনং চেতসো একোদিভাৱং অৱিতক্কং অৱিচাৰং সমাধিজং পীতিসুখং দুতিযং ঝানং [দুতিযজ্ঝানং (স্যা. কং.)] উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. পীতিযা চ ৱিৰাগা উপেক্খকো চ ৱিহৰতি সতো চ সম্পজানো, সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৱেদেতি, যং তং অৰিযা আচিক্খন্তি – ‘উপেক্খকো সতিমা সুখৱিহাৰী’তি ততিযং ঝানং [ততিযজ্ঝানং (স্যা. কং.)] উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানা, পুব্বেৱ সোমনস্সদোমনস্সানং অত্থঙ্গমা, অদুক্খমসুখং উপেক্খাসতিপাৰিসুদ্ধিং চতুত্থং ঝানং [চতুত্থজ্ঝানং (স্যা. কং.)] উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি.

৩০৭. ‘‘চতস্সো সমাধিভাৱনা. অত্থাৱুসো, সমাধিভাৱনা ভাৱিতা বহুলীকতা দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰায সংৱত্ততি. অত্থাৱুসো, সমাধিভাৱনা ভাৱিতা বহুলীকতা ঞাণদস্সনপটিলাভায সংৱত্ততি. অত্থাৱুসো সমাধিভাৱনা ভাৱিতা বহুলীকতা সতিসম্পজঞ্ঞায সংৱত্ততি. অত্থাৱুসো সমাধিভাৱনা ভাৱিতা বহুলীকতা আসৱানং খযায সংৱত্ততি.

‘‘কতমা চাৱুসো, সমাধিভাৱনা ভাৱিতা বহুলীকতা দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰায সংৱত্ততি? ইধাৱুসো, ভিক্খু ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি ৱিৱিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৱিতক্কং…পে… চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. অযং, আৱুসো, সমাধিভাৱনা ভাৱিতা বহুলীকতা দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰায সংৱত্ততি.

‘‘কতমা চাৱুসো, সমাধিভাৱনা ভাৱিতা বহুলীকতা ঞাণদস্সনপটিলাভায সংৱত্ততি? ইধাৱুসো, ভিক্খু আলোকসঞ্ঞং মনসি কৰোতি, দিৱাসঞ্ঞং অধিট্ঠাতি যথা দিৱা তথা ৰত্তিং, যথা ৰত্তিং তথা দিৱা. ইতি ৱিৱটেন চেতসা অপৰিযোনদ্ধেন সপ্পভাসং চিত্তং ভাৱেতি. অযং, আৱুসো সমাধিভাৱনা ভাৱিতা বহুলীকতা ঞাণদস্সনপটিলাভায সংৱত্ততি.

‘‘কতমা চাৱুসো, সমাধিভাৱনা ভাৱিতা বহুলীকতা সতিসম্পজঞ্ঞায সংৱত্ততি? ইধাৱুসো, ভিক্খুনো ৱিদিতা ৱেদনা উপ্পজ্জন্তি, ৱিদিতা উপট্ঠহন্তি, ৱিদিতা অব্ভত্থং গচ্ছন্তি. ৱিদিতা সঞ্ঞা উপ্পজ্জন্তি, ৱিদিতা উপট্ঠহন্তি, ৱিদিতা অব্ভত্থং গচ্ছন্তি. ৱিদিতা ৱিতক্কা উপ্পজ্জন্তি, ৱিদিতা উপট্ঠহন্তি, ৱিদিতা অব্ভত্থং গচ্ছন্তি. অযং, আৱুসো, সমাধিভাৱনা ভাৱিতা বহুলীকতা সতিসম্পজঞ্ঞায সংৱত্ততি.

‘‘কতমা চাৱুসো, সমাধিভাৱনা ভাৱিতা বহুলীকতা আসৱানং খযায সংৱত্ততি? ইধাৱুসো, ভিক্খু পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু উদযব্বযানুপস্সী ৱিহৰতি. ইতি ৰূপং, ইতি ৰূপস্স সমুদযো, ইতি ৰূপস্স অত্থঙ্গমো. ইতি ৱেদনা…পে… ইতি সঞ্ঞা… ইতি সঙ্খাৰা… ইতি ৱিঞ্ঞাণং, ইতি ৱিঞ্ঞাণস্স সমুদযো, ইতি ৱিঞ্ঞাণস্স অত্থঙ্গমো. অযং, আৱুসো, সমাধিভাৱনা ভাৱিতা বহুলীকতা আসৱানং খযায সংৱত্ততি.

৩০৮. ‘‘চতস্সো অপ্পমঞ্ঞা. ইধাৱুসো, ভিক্খু মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰতি. তথা দুতিযং. তথা ততিযং. তথা চতুত্থং. ইতি উদ্ধমধো তিৰিযং সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৱন্তং লোকং মেত্তাসহগতেন চেতসা ৱিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৱেৰেন অব্যাপজ্জেন [অব্যাপজ্ঝেন (সী. স্যা. কং. পী.)] ফৰিত্ৱা ৱিহৰতি. কৰুণাসহগতেন চেতসা…পে… মুদিতাসহগতেন চেতসা…পে… উপেক্খাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰতি. তথা দুতিযং. তথা ততিযং. তথা চতুত্থং. ইতি উদ্ধমধো তিৰিযং সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৱন্তং লোকং উপেক্খাসহগতেন চেতসা ৱিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৱেৰেন অব্যাপজ্জেন ফৰিত্ৱা ৱিহৰতি.

‘‘চত্তাৰো আৰুপ্পা. [অৰূপা (স্যা. কং. পী.)] ইধাৱুসো, ভিক্খু সব্বসো ৰূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমা পটিঘসঞ্ঞানং অত্থঙ্গমা নানত্তসঞ্ঞানং অমনসিকাৰা ‘অনন্তো আকাসো’তি আকাসানঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. সব্বসো আকাসানঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম ‘অনন্তং ৱিঞ্ঞাণ’ন্তি ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. সব্বসো ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম ‘নত্থি কিঞ্চী’তি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. সব্বসো আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সমতিক্কম্ম নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি.

‘‘চত্তাৰি অপস্সেনানি. ইধাৱুসো, ভিক্খু সঙ্খাযেকং পটিসেৱতি, সঙ্খাযেকং অধিৱাসেতি, সঙ্খাযেকং পৰিৱজ্জেতি, সঙ্খাযেকং ৱিনোদেতি.

৩০৯. ‘‘চত্তাৰো অৰিযৱংসা. ইধাৱুসো, ভিক্খু সন্তুট্ঠো হোতি ইতৰীতৰেন চীৱৰেন, ইতৰীতৰচীৱৰসন্তুট্ঠিযা চ ৱণ্ণৱাদী, ন চ চীৱৰহেতু অনেসনং অপ্পতিৰূপং আপজ্জতি; অলদ্ধা চ চীৱৰং ন পৰিতস্সতি, লদ্ধা চ চীৱৰং অগধিতো [অগথিতো (সী. পী.)] অমুচ্ছিতো অনজ্ঝাপন্নো আদীনৱদস্সাৱী নিস্সৰণপঞ্ঞো পৰিভুঞ্জতি; তায চ পন ইতৰীতৰচীৱৰসন্তুট্ঠিযা নেৱত্তানুক্কংসেতি ন পৰং ৱম্ভেতি. যো হি তত্থ দক্খো অনলসো সম্পজানো পটিস্সতো, অযং ৱুচ্চতাৱুসো – ‘ভিক্খু পোৰাণে অগ্গঞ্ঞে অৰিযৱংসে ঠিতো’.

‘‘পুন চপৰং, আৱুসো, ভিক্খু সন্তুট্ঠো হোতি ইতৰীতৰেন পিণ্ডপাতেন, ইতৰীতৰপিণ্ডপাতসন্তুট্ঠিযা চ ৱণ্ণৱাদী, ন চ পিণ্ডপাতহেতু অনেসনং অপ্পতিৰূপং আপজ্জতি; অলদ্ধা চ পিণ্ডপাতং ন পৰিতস্সতি, লদ্ধা চ পিণ্ডপাতং অগধিতো অমুচ্ছিতো অনজ্ঝাপন্নো আদীনৱদস্সাৱী নিস্সৰণপঞ্ঞো পৰিভুঞ্জতি; তায চ পন ইতৰীতৰপিণ্ডপাতসন্তুট্ঠিযা নেৱত্তানুক্কংসেতি ন পৰং ৱম্ভেতি. যো হি তত্থ দক্খো অনলসো সম্পজানো পটিস্সতো, অযং ৱুচ্চতাৱুসো – ‘ভিক্খু পোৰাণে অগ্গঞ্ঞে অৰিযৱংসে ঠিতো’.

‘‘পুন চপৰং, আৱুসো, ভিক্খু সন্তুট্ঠো হোতি ইতৰীতৰেন সেনাসনেন, ইতৰীতৰসেনাসনসন্তুট্ঠিযা চ ৱণ্ণৱাদী, ন চ সেনাসনহেতু অনেসনং অপ্পতিৰূপং আপজ্জতি; অলদ্ধা চ সেনাসনং ন পৰিতস্সতি, লদ্ধা চ সেনাসনং অগধিতো অমুচ্ছিতো অনজ্ঝাপন্নো আদীনৱদস্সাৱী নিস্সৰণপঞ্ঞো পৰিভুঞ্জতি; তায চ পন ইতৰীতৰসেনাসনসন্তুট্ঠিযা নেৱত্তানুক্কংসেতি ন পৰং ৱম্ভেতি. যো হি তত্থ দক্খো অনলসো সম্পজানো পটিস্সতো, অযং ৱুচ্চতাৱুসো – ‘ভিক্খু পোৰাণে অগ্গঞ্ঞে অৰিযৱংসে ঠিতো’.

‘‘পুন চপৰং, আৱুসো, ভিক্খু পহানাৰামো হোতি পহানৰতো, ভাৱনাৰামো হোতি ভাৱনাৰতো; তায চ পন পহানাৰামতায পহানৰতিযা ভাৱনাৰামতায ভাৱনাৰতিযা নেৱত্তানুক্কংসেতি ন পৰং ৱম্ভেতি. যো হি তত্থ দক্খো অনলসো সম্পজানো পটিস্সতো অযং ৱুচ্চতাৱুসো – ‘ভিক্খু পোৰাণে অগ্গঞ্ঞে অৰিযৱংসে ঠিতো’.

৩১০. ‘‘চত্তাৰি পধানানি. সংৱৰপধানং পহানপধানং ভাৱনাপধানং [ভাৱনাপ্পধানং (স্যা.)] অনুৰক্খণাপধানং [অনুৰক্খনাপ্পধানং (স্যা.)]. কতমঞ্চাৱুসো, সংৱৰপধানং? ইধাৱুসো, ভিক্খু চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি নানুব্যঞ্জনগ্গাহী. যত্ৱাধিকৰণমেনং চক্খুন্দ্ৰিযং অসংৱুতং ৱিহৰন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৱাস্সৱেয্যুং, তস্স সংৱৰায পটিপজ্জতি, ৰক্খতি চক্খুন্দ্ৰিযং, চক্খুন্দ্ৰিযে সংৱৰং আপজ্জতি. সোতেন সদ্দং সুত্ৱা… ঘানেন গন্ধং ঘাযিত্ৱা… জিৱ্হায ৰসং সাযিত্ৱা… কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৱা… মনসা ধম্মং ৱিঞ্ঞায ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি নানুব্যঞ্জনগ্গাহী. যত্ৱাধিকৰণমেনং মনিন্দ্ৰিযং অসংৱুতং ৱিহৰন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৱাস্সৱেয্যুং, তস্স সংৱৰায পটিপজ্জতি, ৰক্খতি মনিন্দ্ৰিযং, মনিন্দ্ৰিযে সংৱৰং আপজ্জতি. ইদং ৱুচ্চতাৱুসো, সংৱৰপধানং.

‘‘কতমঞ্চাৱুসো, পহানপধানং? ইধাৱুসো, ভিক্খু উপ্পন্নং কামৱিতক্কং নাধিৱাসেতি পজহতি ৱিনোদেতি ব্যন্তিং কৰোতি [ব্যন্তী কৰোতি (স্যা. কং.)] অনভাৱং গমেতি. উপ্পন্নং ব্যাপাদৱিতক্কং…পে… উপ্পন্নং ৱিহিংসাৱিতক্কং… উপ্পন্নুপ্পন্নে পাপকে অকুসলে ধম্মে নাধিৱাসেতি পজহতি ৱিনোদেতি ব্যন্তিং কৰোতি অনভাৱং গমেতি. ইদং ৱুচ্চতাৱুসো, পহানপধানং.

‘‘কতমঞ্চাৱুসো, ভাৱনাপধানং? ইধাৱুসো, ভিক্খু সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং ৱোস্সগ্গপৰিণামিং. ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি… ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি… পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি… পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি… সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং ৱোস্সগ্গপৰিণামিং. ইদং ৱুচ্চতাৱুসো, ভাৱনাপধানং.

‘‘কতমঞ্চাৱুসো, অনুৰক্খণাপধানং? ইধাৱুসো, ভিক্খু উপ্পন্নং ভদ্ৰকং [ভদ্দকং (স্যা. কং. পী.)] সমাধিনিমিত্তং অনুৰক্খতি – অট্ঠিকসঞ্ঞং, পুড়ুৱকসঞ্ঞং [পুড়ৱকসঞ্ঞং (সী. পী.)], ৱিনীলকসঞ্ঞং, ৱিচ্ছিদ্দকসঞ্ঞং, উদ্ধুমাতকসঞ্ঞং. ইদং ৱুচ্চতাৱুসো, অনুৰক্খণাপধানং.

‘‘চত্তাৰি ঞাণানি – ধম্মে ঞাণং, অন্ৱযে ঞাণং, পৰিযে [পৰিচ্চে (সী. ক.), পৰিচ্ছেদে (স্যা. পী. ক.) টীকা ওলোকেতব্বা] ঞাণং, সম্মুতিযা ঞাণং [সম্মতিঞাণং (স্যা. কং.)].

‘‘অপৰানিপি চত্তাৰি ঞাণানি – দুক্খে ঞাণং, দুক্খসমুদযে ঞাণং, দুক্খনিৰোধে ঞাণং, দুক্খনিৰোধগামিনিযা পটিপদায ঞাণং.

৩১১. ‘‘চত্তাৰি সোতাপত্তিযঙ্গানি – সপ্পুৰিসসংসেৱো, সদ্ধম্মস্সৱনং, যোনিসোমনসিকাৰো, ধম্মানুধম্মপ্পটিপত্তি.

‘‘চত্তাৰি সোতাপন্নস্স অঙ্গানি. ইধাৱুসো, অৰিযসাৱকো বুদ্ধে অৱেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতো হোতি – ‘ইতিপি সো ভগৱা অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৱিজ্জাচৰণসম্পন্নো সুগতো লোকৱিদূ অনুত্তৰো পুৰিসদম্মসাৰথি সত্থা দেৱমনুস্সানং বুদ্ধো, ভগৱা’তি. ধম্মে অৱেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতো হোতি – ‘স্ৱাক্খাতো ভগৱতা ধম্মো সন্দিট্ঠিকো অকালিকো এহিপস্সিকো ওপনেয্যিকো [ওপনযিকো (স্যা. কং.)] পচ্চত্তং ৱেদিতব্বো ৱিঞ্ঞূহী’তি. সঙ্ঘে অৱেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতো হোতি – ‘সুপ্পটিপন্নো ভগৱতো সাৱকসঙ্ঘো উজুপ্পটিপন্নো ভগৱতো সাৱকসঙ্ঘো ঞাযপ্পটিপন্নো ভগৱতো সাৱকসঙ্ঘো সামীচিপ্পটিপন্নো ভগৱতো সাৱকসঙ্ঘো যদিদং চত্তাৰি পুৰিসযুগানি অট্ঠ পুৰিসপুগ্গলা, এস ভগৱতো সাৱকসঙ্ঘো আহুনেয্যো পাহুনেয্যো দক্খিণেয্যো অঞ্জলিকৰণীযো অনুত্তৰং পুঞ্ঞক্খেত্তং লোকস্সা’তি. অৰিযকন্তেহি সীলেহি সমন্নাগতো হোতি অখণ্ডেহি অচ্ছিদ্দেহি অসবলেহি অকম্মাসেহি ভুজিস্সেহি ৱিঞ্ঞুপ্পসত্থেহি অপৰামট্ঠেহি সমাধিসংৱত্তনিকেহি.

‘‘চত্তাৰি সামঞ্ঞফলানি – সোতাপত্তিফলং, সকদাগামিফলং, অনাগামিফলং, অৰহত্তফলং.

‘‘চতস্সো ধাতুযো – পথৱীধাতু, আপোধাতু, তেজোধাতু, ৱাযোধাতু.

‘‘চত্তাৰো আহাৰা – কবড়ীকাৰো আহাৰো ওড়াৰিকো ৱা সুখুমো ৱা, ফস্সো দুতিযো, মনোসঞ্চেতনা ততিযা, ৱিঞ্ঞাণং চতুত্থং.

‘‘চতস্সো ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো. ৰূপূপাযং ৱা, আৱুসো, ৱিঞ্ঞাণং তিট্ঠমানং তিট্ঠতি ৰূপাৰম্মণং [ৰূপাৰমণং (?)] ৰূপপ্পতিট্ঠং নন্দূপসেচনং ৱুদ্ধিং ৱিৰূড়্হিং ৱেপুল্লং আপজ্জতি; ৱেদনূপাযং ৱা আৱুসো…পে… সঞ্ঞূপাযং ৱা, আৱুসো…পে… সঙ্খাৰূপাযং ৱা, আৱুসো, ৱিঞ্ঞাণং তিট্ঠমানং তিট্ঠতি সঙ্খাৰাৰম্মণং সঙ্খাৰপ্পতিট্ঠং নন্দূপসেচনং ৱুদ্ধিং ৱিৰূড়্হিং ৱেপুল্লং আপজ্জতি.

‘‘চত্তাৰি অগতিগমনানি – ছন্দাগতিং গচ্ছতি, দোসাগতি গচ্ছতি, মোহাগতিং গচ্ছতি, ভযাগতিং গচ্ছতি.

‘‘চত্তাৰো তণ্হুপ্পাদা – চীৱৰহেতু ৱা, আৱুসো, ভিক্খুনো তণ্হা উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জতি; পিণ্ডপাতহেতু ৱা, আৱুসো, ভিক্খুনো তণ্হা উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জতি; সেনাসনহেতু ৱা, আৱুসো, ভিক্খুনো তণ্হা উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জতি; ইতিভৱাভৱহেতু ৱা, আৱুসো, ভিক্খুনো তণ্হা উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জতি.

‘‘চতস্সো পটিপদা – দুক্খা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা, দুক্খা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা, সুখা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা, সুখা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা.

‘‘অপৰাপি চতস্সো পটিপদা – অক্খমা পটিপদা, খমা পটিপদা, দমা পটিপদা, সমা পটিপদা.

‘‘চত্তাৰি ধম্মপদানি – অনভিজ্ঝা ধম্মপদং, অব্যাপাদো ধম্মপদং, সম্মাসতি ধম্মপদং, সম্মাসমাধি ধম্মপদং.

‘‘চত্তাৰি ধম্মসমাদানানি – অত্থাৱুসো, ধম্মসমাদানং পচ্চুপ্পন্নদুক্খঞ্চেৱ আযতিঞ্চ দুক্খৱিপাকং. অত্থাৱুসো, ধম্মসমাদানং পচ্চুপ্পন্নদুক্খং আযতিং সুখৱিপাকং. অত্থাৱুসো, ধম্মসমাদানং পচ্চুপ্পন্নসুখং আযতিং দুক্খৱিপাকং. অত্থাৱুসো, ধম্মসমাদানং পচ্চুপ্পন্নসুখঞ্চেৱ আযতিঞ্চ সুখৱিপাকং.

‘‘চত্তাৰো ধম্মক্খন্ধা – সীলক্খন্ধো, সমাধিক্খন্ধো, পঞ্ঞাক্খন্ধো, ৱিমুত্তিক্খন্ধো.

‘‘চত্তাৰি বলানি – ৱীৰিযবলং, সতিবলং, সমাধিবলং, পঞ্ঞাবলং.