১১. দসুত্তৰসুত্তং
৩৫০. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা চম্পাযং ৱিহৰতি গগ্গৰায পোক্খৰণিযা তীৰে মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং পঞ্চমত্তেহি ভিক্খুসতেহি. তত্ৰ খো আযস্মা সাৰিপুত্তো ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘আৱুসো ভিক্খৱে’’তি! ‘‘আৱুসো’’তি খো তে ভিক্খূ আযস্মতো সাৰিপুত্তস্স পচ্চস্সোসুং. আযস্মা সাৰিপুত্তো এতদৱোচ –
‘‘দসুত্তৰং পৱক্খামি, ধম্মং নিব্বানপত্তিযা;
দুক্খস্সন্তকিৰিযায, সব্বগন্থপ্পমোচনং’’.
একো ধম্মো
৩৫১. ‘‘একো, আৱুসো, ধম্মো বহুকাৰো, একো ধম্মো ভাৱেতব্বো, একো ধম্মো পৰিঞ্ঞেয্যো, একো ধম্মো পহাতব্বো, একো ধম্মো হানভাগিযো, একো ধম্মো ৱিসেসভাগিযো, একো ধম্মো দুপ্পটিৱিজ্ঝো, একো ধম্মো উপ্পাদেতব্বো, একো ধম্মো অভিঞ্ঞেয্যো, একো ধম্মো সচ্ছিকাতব্বো.
(ক) ‘‘কতমো একো ধম্মো বহুকাৰো? অপ্পমাদো কুসলেসু ধম্মেসু. অযং একো ধম্মো বহুকাৰো.
(খ) ‘‘কতমো একো ধম্মো ভাৱেতব্বো? কাযগতাসতি সাতসহগতা. অযং একো ধম্মো ভাৱেতব্বো.
(গ) ‘‘কতমো একো ধম্মো পৰিঞ্ঞেয্যো? ফস্সো সাসৱো উপাদানিযো. অযং একো ধম্মো পৰিঞ্ঞেয্যো.
(ঘ) ‘‘কতমো একো ধম্মো পহাতব্বো? অস্মিমানো. অযং একো ধম্মো পহাতব্বো.
(ঙ) ‘‘কতমো একো ধম্মো হানভাগিযো? অযোনিসো মনসিকাৰো. অযং একো ধম্মো হানভাগিযো.
(চ) ‘‘কতমো একো ধম্মো ৱিসেসভাগিযো? যোনিসো মনসিকাৰো. অযং একো ধম্মো ৱিসেসভাগিযো.
(ছ) ‘‘কতমো একো ধম্মো দুপ্পটিৱিজ্ঝো? আনন্তৰিকো চেতোসমাধি. অযং একো ধম্মো দুপ্পটিৱিজ্ঝো.
(জ) ‘‘কতমো একো ধম্মো উপ্পাদেতব্বো? অকুপ্পং ঞাণং. অযং একো ধম্মো উপ্পাদেতব্বো.
(ঝ) ‘‘কতমো একো ধম্মো অভিঞ্ঞেয্যো? সব্বে সত্তা আহাৰট্ঠিতিকা. অযং একো ধম্মো অভিঞ্ঞেয্যো.
(ঞ) ‘‘কতমো একো ধম্মো সচ্ছিকাতব্বো? অকুপ্পা চেতোৱিমুত্তি. অযং একো ধম্মো সচ্ছিকাতব্বো.
‘‘ইতি ইমে দস ধম্মা ভূতা তচ্ছা তথা অৱিতথা অনঞ্ঞথা সম্মা তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধা.
দ্ৱে ধম্মা
৩৫২. ‘‘দ্ৱে ধম্মা বহুকাৰা, দ্ৱে ধম্মা ভাৱেতব্বা, দ্ৱে ধম্মা পৰিঞ্ঞেয্যা, দ্ৱে ধম্মা পহাতব্বা, দ্ৱে ধম্মা হানভাগিযা, দ্ৱে ধম্মা ৱিসেসভাগিযা, দ্ৱে ধম্মা দুপ্পটিৱিজ্ঝা, দ্ৱে ধম্মা উপ্পাদেতব্বা, দ্ৱে ধম্মা অভিঞ্ঞেয্যা, দ্ৱে ধম্মা সচ্ছিকাতব্বা.
(ক) ‘‘কতমে দ্ৱে ধম্মা বহুকাৰা? সতি চ সম্পজঞ্ঞঞ্চ. ইমে দ্ৱে ধম্মা বহুকাৰা.
(খ) ‘‘কতমে দ্ৱে ধম্মা ভাৱেতব্বা? সমথো চ ৱিপস্সনা চ. ইমে দ্ৱে ধম্মা ভাৱেতব্বা.
(গ) ‘‘কতমে দ্ৱে ধম্মা পৰিঞ্ঞেয্যা? নামঞ্চ ৰূপঞ্চ. ইমে দ্ৱে ধম্মা পৰিঞ্ঞেয্যা.
(ঘ) ‘‘কতমে দ্ৱে ধম্মা পহাতব্বা? অৱিজ্জা চ ভৱতণ্হা চ. ইমে দ্ৱে ধম্মা পহাতব্বা.
(ঙ) ‘‘কতমে দ্ৱে ধম্মা হানভাগিযা? দোৱচস্সতা চ পাপমিত্ততা চ. ইমে দ্ৱে ধম্মা হানভাগিযা.
(চ) ‘‘কতমে দ্ৱে ধম্মা ৱিসেসভাগিযা? সোৱচস্সতা চ কল্যাণমিত্ততা চ. ইমে দ্ৱে ধম্মা ৱিসেসভাগিযা.
(ছ) ‘‘কতমে দ্ৱে ধম্মা দুপ্পটিৱিজ্ঝা? যো চ হেতু যো চ পচ্চযো সত্তানং সংকিলেসায, যো চ হেতু যো চ পচ্চযো সত্তানং ৱিসুদ্ধিযা. ইমে দ্ৱে ধম্মা দুপ্পটিৱিজ্ঝা.
(জ) ‘‘কতমে দ্ৱে ধম্মা উপ্পাদেতব্বা? দ্ৱে ঞাণানি – খযে ঞাণং, অনুপ্পাদে ঞাণং. ইমে দ্ৱে ধম্মা উপ্পাদেতব্বা.
(ঝ) ‘‘কতমে দ্ৱে ধম্মা অভিঞ্ঞেয্যা? দ্ৱে ধাতুযো – সঙ্খতা চ ধাতু অসঙ্খতা চ ধাতু. ইমে দ্ৱে ধম্মা অভিঞ্ঞেয্যা.
(ঞ) ‘‘কতমে দ্ৱে ধম্মা সচ্ছিকাতব্বা? ৱিজ্জা চ ৱিমুত্তি চ. ইমে দ্ৱে ধম্মা সচ্ছিকাতব্বা.
‘‘ইতি ইমে ৱীসতি ধম্মা ভূতা তচ্ছা তথা অৱিতথা অনঞ্ঞথা সম্মা তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধা.
তযো ধম্মা
৩৫৩. ‘‘তযো ধম্মা বহুকাৰা, তযো ধম্মা ভাৱেতব্বা…পে… তযো ধম্মা সচ্ছিকাতব্বা.
(ক) ‘‘কতমে তযো ধম্মা বহুকাৰা? সপ্পুৰিসসংসেৱো, সদ্ধম্মস্সৱনং, ধম্মানুধম্মপ্পটিপত্তি. ইমে তযো ধম্মা বহুকাৰা.
(খ) ‘‘কতমে তযো ধম্মা ভাৱেতব্বা? তযো সমাধী – সৱিতক্কো সৱিচাৰো সমাধি, অৱিতক্কো ৱিচাৰমত্তো সমাধি, অৱিতক্কো অৱিচাৰো সমাধি. ইমে তযো ধম্মা ভাৱেতব্বা.
(গ) ‘‘কতমে তযো ধম্মা পৰিঞ্ঞেয্যা? তিস্সো ৱেদনা – সুখা ৱেদনা, দুক্খা ৱেদনা, অদুক্খমসুখা ৱেদনা. ইমে তযো ধম্মা পৰিঞ্ঞেয্যা.
(ঘ) ‘‘কতমে তযো ধম্মা পহাতব্বা? তিস্সো তণ্হা – কামতণ্হা, ভৱতণ্হা, ৱিভৱতণ্হা. ইমে তযো ধম্মা পহাতব্বা.
(ঙ) ‘‘কতমে তযো ধম্মা হানভাগিযা? তীণি অকুসলমূলানি – লোভো অকুসলমূলং, দোসো অকুসলমূলং, মোহো অকুসলমূলং. ইমে তযো ধম্মা হানভাগিযা.
(চ) ‘‘কতমে তযো ধম্মা ৱিসেসভাগিযা? তীণি কুসলমূলানি – অলোভো কুসলমূলং, অদোসো কুসলমূলং, অমোহো কুসলমূলং. ইমে তযো ধম্মা ৱিসেসভাগিযা.
(ছ) ‘‘কতমে তযো ধম্মা দুপ্পটিৱিজ্ঝা? তিস্সো নিস্সৰণিযা ধাতুযো – কামানমেতং নিস্সৰণং যদিদং নেক্খম্মং, ৰূপানমেতং নিস্সৰণং যদিদং অৰূপং, যং খো পন কিঞ্চি ভূতং সঙ্খতং পটিচ্চসমুপ্পন্নং, নিৰোধো তস্স নিস্সৰণং. ইমে তযো ধম্মা দুপ্পটিৱিজ্ঝা.
(জ) ‘‘কতমে তযো ধম্মা উপ্পাদেতব্বা? তীণি ঞাণানি – অতীতংসে ঞাণং, অনাগতংসে ঞাণং, পচ্চুপ্পন্নংসে ঞাণং. ইমে তযো ধম্মা উপ্পাদেতব্বা.
(ঝ) ‘‘কতমে তযো ধম্মা অভিঞ্ঞেয্যা? তিস্সো ধাতুযো – কামধাতু, ৰূপধাতু, অৰূপধাতু. ইমে তযো ধম্মা অভিঞ্ঞেয্যা.
(ঞ) ‘‘কতমে তযো ধম্মা সচ্ছিকাতব্বা? তিস্সো ৱিজ্জা – পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণং ৱিজ্জা, সত্তানং চুতূপপাতে ঞাণং ৱিজ্জা, আসৱানং খযে ঞাণং ৱিজ্জা. ইমে তযো ধম্মা সচ্ছিকাতব্বা.
‘‘ইতি ইমে তিংস ধম্মা ভূতা তচ্ছা তথা অৱিতথা অনঞ্ঞথা সম্মা তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধা.
চত্তাৰো ধম্মা
৩৫৪. ‘‘চত্তাৰো ধম্মা বহুকাৰা, চত্তাৰো ধম্মা ভাৱেতব্বা…পে… চত্তাৰো ধম্মা সচ্ছিকাতব্বা.
(ক) ‘‘কতমে চত্তাৰো ধম্মা বহুকাৰা? চত্তাৰি চক্কানি – পতিৰূপদেসৱাসো, সপ্পুৰিসূপনিস্সযো [সপ্পুৰিসুপস্সযো (স্যা. কং.)], অত্তসম্মাপণিধি, পুব্বে চ কতপুঞ্ঞতা. ইমে চত্তাৰো ধম্মা বহুকাৰা.
(খ) ‘‘কতমে চত্তাৰো ধম্মা ভাৱেতব্বা? চত্তাৰো সতিপট্ঠানা – ইধাৱুসো, ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. ৱেদনাসু…পে… চিত্তে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. ইমে চত্তাৰো ধম্মা ভাৱেতব্বা.
(গ) ‘‘কতমে চত্তাৰো ধম্মা পৰিঞ্ঞেয্যা? চত্তাৰো আহাৰা – কবড়ীকাৰো [কৱড়ীকাৰো (স্যা. কং.)] আহাৰো ওড়াৰিকো ৱা সুখুমো ৱা, ফস্সো দুতিযো, মনোসঞ্চেতনা ততিযা, ৱিঞ্ঞাণং চতুত্থং. ইমে চত্তাৰো ধম্মা পৰিঞ্ঞেয্যা.
(ঘ) ‘‘কতমে চত্তাৰো ধম্মা পহাতব্বা? চত্তাৰো ওঘা – কামোঘো, ভৱোঘো, দিট্ঠোঘো, অৱিজ্জোঘো. ইমে চত্তাৰো ধম্মা পহাতব্বা.
(ঙ) ‘‘কতমে চত্তাৰো ধম্মা হানভাগিযা? চত্তাৰো যোগা – কামযোগো, ভৱযোগো, দিট্ঠিযোগো, অৱিজ্জাযোগো. ইমে চত্তাৰো ধম্মা হানভাগিযা.
(চ) ‘‘কতমে চত্তাৰো ধম্মা ৱিসেসভাগিযা? চত্তাৰো ৱিসঞ্ঞোগা – কামযোগৱিসংযোগো, ভৱযোগৱিসংযোগো, দিট্ঠিযোগৱিসংযোগো, অৱিজ্জাযোগৱিসংযোগো. ইমে চত্তাৰো ধম্মা ৱিসেসভাগিযা.
(ছ) ‘‘কতমে চত্তাৰো ধম্মা দুপ্পটিৱিজ্ঝা? চত্তাৰো সমাধী – হানভাগিযো সমাধি, ঠিতিভাগিযো সমাধি, ৱিসেসভাগিযো সমাধি, নিব্বেধভাগিযো সমাধি. ইমে চত্তাৰো ধম্মা দুপ্পটিৱিজ্ঝা.
(জ) ‘‘কতমে চত্তাৰো ধম্মা উপ্পাদেতব্বা? চত্তাৰি ঞাণানি – ধম্মে ঞাণং, অন্ৱযে ঞাণং, পৰিযে ঞাণং, সম্মুতিযা ঞাণং. ইমে চত্তাৰো ধম্মা উপ্পাদেতব্বা.
(ঝ) ‘‘কতমে চত্তাৰো ধম্মা অভিঞ্ঞেয্যা? চত্তাৰি অৰিযসচ্চানি – দুক্খং অৰিযসচ্চং, দুক্খসমুদযং [দুক্খসমুদযো (স্যা. কং.)] অৰিযসচ্চং, দুক্খনিৰোধং [দুক্খনিৰোধো (স্যা. কং.)] অৰিযসচ্চং, দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা অৰিযসচ্চং. ইমে চত্তাৰো ধম্মা অভিঞ্ঞেয্যা.
(ঞ) ‘‘কতমে চত্তাৰো ধম্মা সচ্ছিকাতব্বা? চত্তাৰি সামঞ্ঞফলানি – সোতাপত্তিফলং, সকদাগামিফলং, অনাগামিফলং, অৰহত্তফলং. ইমে চত্তাৰো ধম্মা সচ্ছিকাতব্বা.
‘‘ইতি ইমে চত্তাৰীসধম্মা ভূতা তচ্ছা তথা অৱিতথা অনঞ্ঞথা সম্মা তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধা.
পঞ্চ ধম্মা
৩৫৫. ‘‘পঞ্চ ধম্মা বহুকাৰা…পে… পঞ্চ ধম্মা সচ্ছিকাতব্বা.
(ক) ‘‘কতমে পঞ্চ ধম্মা বহুকাৰা? পঞ্চ পধানিযঙ্গানি – ইধাৱুসো, ভিক্খু সদ্ধো হোতি, সদ্দহতি তথাগতস্স বোধিং – ‘ইতিপি সো ভগৱা অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৱিজ্জাচৰণসম্পন্নো সুগতো লোকৱিদূ অনুত্তৰো পুৰিসদম্মসাৰথি সত্থা দেৱমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৱা’তি. অপ্পাবাধো হোতি অপ্পাতঙ্কো সমৱেপাকিনিযা গহণিযা সমন্নাগতো নাতিসীতায নাচ্চুণ্হায মজ্ঝিমায পধানক্খমায. অসঠো হোতি অমাযাৱী যথাভূতমত্তানং আৱীকত্তা সত্থৰি ৱা ৱিঞ্ঞূসু ৱা সব্ৰহ্মচাৰীসু. আৰদ্ধৱীৰিযো ৱিহৰতি অকুসলানং ধম্মানং পহানায, কুসলানং ধম্মানং উপসম্পদায, থামৱা দড়্হপৰক্কমো অনিক্খিত্তধুৰো কুসলেসু ধম্মেসু. পঞ্ঞৱা হোতি উদযত্থগামিনিযা পঞ্ঞায সমন্নাগতো অৰিযায নিব্বেধিকায সম্মা দুক্খক্খযগামিনিযা. ইমে পঞ্চ ধম্মা বহুকাৰা.
(খ) ‘‘কতমে পঞ্চ ধম্মা ভাৱেতব্বা? পঞ্চঙ্গিকো সম্মাসমাধি – পীতিফৰণতা, সুখফৰণতা, চেতোফৰণতা, আলোকফৰণতা, পচ্চৱেক্খণনিমিত্তং [পচ্চৱেক্খণানিমিত্তং (স্যা. কং.)]. ইমে পঞ্চ ধম্মা ভাৱেতব্বা.
(গ) ‘‘কতমে পঞ্চ ধম্মা পৰিঞ্ঞেয্যা? পঞ্চুপাদানক্খন্ধা [সেয্যথীদং (সী. স্যা. কং. পী.)] – ৰূপুপাদানক্খন্ধো, ৱেদনুপাদানক্খন্ধো, সঞ্ঞুপাদানক্খন্ধো, সঙ্খাৰুপাদানক্খন্ধো ৱিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো. ইমে পঞ্চ ধম্মা পৰিঞ্ঞেয্যা.
(ঘ) ‘‘কতমে পঞ্চ ধম্মা পহাতব্বা? পঞ্চ নীৱৰণানি – কামচ্ছন্দনীৱৰণং, ব্যাপাদনীৱৰণং, থিনমিদ্ধনীৱৰণং, উদ্ধচ্চকুকুচ্চনীৱৰণং, ৱিচিকিচ্ছানীৱৰণং. ইমে পঞ্চ ধম্মা পহাতব্বা.
(ঙ) ‘‘কতমে পঞ্চ ধম্মা হানভাগিযা? পঞ্চ চেতোখিলা – ইধাৱুসো, ভিক্খু সত্থৰি কঙ্খতি ৱিচিকিচ্ছতি নাধিমুচ্চতি ন সম্পসীদতি. যো সো, আৱুসো, ভিক্খু সত্থৰি কঙ্খতি ৱিচিকিচ্ছতি নাধিমুচ্চতি ন সম্পসীদতি, তস্স চিত্তং ন নমতি আতপ্পায অনুযোগায সাতচ্চায পধানায. যস্স চিত্তং ন নমতি আতপ্পায অনুযোগায সাতচ্চায পধানায. অযং পঠমো চেতোখিলো. পুন চপৰং, আৱুসো, ভিক্খু ধম্মে কঙ্খতি ৱিচিকিচ্ছতি…পে… সঙ্ঘে কঙ্খতি ৱিচিকিচ্ছতি…পে… সিক্খায কঙ্খতি ৱিচিকিচ্ছতি…পে… সব্ৰহ্মচাৰীসু কুপিতো হোতি অনত্তমনো আহতচিত্তো খিলজাতো, যো সো, আৱুসো, ভিক্খু সব্ৰহ্মচাৰীসু কুপিতো হোতি অনত্তমনো আহতচিত্তো খিলজাতো, তস্স চিত্তং ন নমতি আতপ্পায অনুযোগায সাতচ্চায পধানায. যস্স চিত্তং ন নমতি আতপ্পায অনুযোগায সাতচ্চায পধানায. অযং পঞ্চমো চেতোখিলো. ইমে পঞ্চ ধম্মা হানভাগিযা.
(চ) ‘‘কতমে পঞ্চ ধম্মা ৱিসেসভাগিযা? পঞ্চিন্দ্ৰিযানি – সদ্ধিন্দ্ৰিযং, ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং, সতিন্দ্ৰিযং, সমাধিন্দ্ৰিযং, পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং. ইমে পঞ্চ ধম্মা ৱিসেসভাগিযা.
(ছ) ‘‘কতমে পঞ্চ ধম্মা দুপ্পটিৱিজ্ঝা? পঞ্চ নিস্সৰণিযা ধাতুযো – ইধাৱুসো, ভিক্খুনো কামে মনসিকৰোতো কামেসু চিত্তং ন পক্খন্দতি ন পসীদতি ন সন্তিট্ঠতি ন ৱিমুচ্চতি. নেক্খম্মং খো পনস্স মনসিকৰোতো নেক্খম্মে চিত্তং পক্খন্দতি পসীদতি সন্তিট্ঠতি ৱিমুচ্চতি. তস্স তং চিত্তং সুগতং সুভাৱিতং সুৱুট্ঠিতং সুৱিমুত্তং ৱিসংযুত্তং কামেহি. যে চ কামপচ্চযা উপ্পজ্জন্তি আসৱা ৱিঘাতা পৰিড়াহা, মুত্তো সো তেহি. ন সো তং ৱেদনং ৱেদেতি. ইদমক্খাতং কামানং নিস্সৰণং.
‘‘পুন চপৰং, আৱুসো, ভিক্খুনো ব্যাপাদং মনসিকৰোতো ব্যাপাদে চিত্তং ন পক্খন্দতি ন পসীদতি ন সন্তিট্ঠতি ন ৱিমুচ্চতি. অব্যাপাদং খো পনস্স মনসিকৰোতো অব্যাপাদে চিত্তং পক্খন্দতি পসীদতি সন্তিট্ঠতি ৱিমুচ্চতি. তস্স তং চিত্তং সুগতং সুভাৱিতং সুৱুট্ঠিতং সুৱিমুত্তং ৱিসংযুত্তং ব্যাপাদেন. যে চ ব্যাপাদপচ্চযা উপ্পজ্জন্তি আসৱা ৱিঘাতা পৰিড়াহা, মুত্তো সো তেহি. ন সো তং ৱেদনং ৱেদেতি. ইদমক্খাতং ব্যাপাদস্স নিস্সৰণং.
‘‘পুন চপৰং, আৱুসো, ভিক্খুনো ৱিহেসং মনসিকৰোতো ৱিহেসায চিত্তং ন পক্খন্দতি ন পসীদতি ন সন্তিট্ঠতি ন ৱিমুচ্চতি. অৱিহেসং খো পনস্স মনসিকৰোতো অৱিহেসায চিত্তং পক্খন্দতি পসীদতি সন্তিট্ঠতি ৱিমুচ্চতি. তস্স তং চিত্তং সুগতং সুভাৱিতং সুৱুট্ঠিতং সুৱিমুত্তং ৱিসংযুত্তং ৱিহেসায. যে চ ৱিহেসাপচ্চযা উপ্পজ্জন্তি আসৱা ৱিঘাতা পৰিড়াহা, মুত্তো সো তেহি. ন সো তং ৱেদনং ৱেদেতি. ইদমক্খাতং ৱিহেসায নিস্সৰণং.
‘‘পুন চপৰং, আৱুসো, ভিক্খুনো ৰূপে মনসিকৰোতো ৰূপেসু চিত্তং ন পক্খন্দতি ন পসীদতি ন সন্তিট্ঠতি ন ৱিমুচ্চতি. অৰূপং খো পনস্স মনসিকৰোতো অৰূপে চিত্তং পক্খন্দতি পসীদতি সন্তিট্ঠতি ৱিমুচ্চতি. তস্স তং চিত্তং সুগতং সুভাৱিতং সুৱুট্ঠিতং সুৱিমুত্তং ৱিসংযুত্তং ৰূপেহি. যে চ ৰূপপচ্চযা উপ্পজ্জন্তি আসৱা ৱিঘাতা পৰিড়াহা, মুত্তো সো তেহি. ন সো তং ৱেদনং ৱেদেতি. ইদমক্খাতং ৰূপানং নিস্সৰণং.
‘‘পুন চপৰং, আৱুসো, ভিক্খুনো সক্কাযং মনসিকৰোতো সক্কাযে চিত্তং ন পক্খন্দতি ন পসীদতি ন সন্তিট্ঠতি ন ৱিমুচ্চতি. সক্কাযনিৰোধং খো পনস্স মনসিকৰোতো সক্কাযনিৰোধে চিত্তং পক্খন্দতি পসীদতি সন্তিট্ঠতি ৱিমুচ্চতি. তস্স তং চিত্তং সুগতং সুভাৱিতং সুৱুট্ঠিতং সুৱিমুত্তং ৱিসংযুত্তং সক্কাযেন. যে চ সক্কাযপচ্চযা উপ্পজ্জন্তি আসৱা ৱিঘাতা পৰিড়াহা, মুত্তো সো তেহি. ন সো তং ৱেদনং ৱেদেতি. ইদমক্খাতং সক্কাযস্স নিস্সৰণং. ইমে পঞ্চ ধম্মা দুপ্পটিৱিজ্ঝা.
(জ) ‘‘কতমে পঞ্চ ধম্মা উপ্পাদেতব্বা? পঞ্চ ঞাণিকো সম্মাসমাধি – ‘অযং সমাধি পচ্চুপ্পন্নসুখো চেৱ আযতিঞ্চ সুখৱিপাকো’তি পচ্চত্তংযেৱ ঞাণং উপ্পজ্জতি. ‘অযং সমাধি অৰিযো নিৰামিসো’তি পচ্চত্তঞ্ঞেৱ ঞাণং উপ্পজ্জতি. ‘অযং সমাধি অকাপুৰিসসেৱিতো’তি পচ্চত্তংযেৱ ঞাণং উপ্পজ্জতি. ‘অযং সমাধি সন্তো পণীতো পটিপ্পস্সদ্ধলদ্ধো একোদিভাৱাধিগতো, ন সসঙ্খাৰনিগ্গয্হৱাৰিতগতো’তি [ন চ সসঙ্খাৰনিগ্গয্হ ৱাৰিতৱতোতি (সী. স্যা. কং. পী.), ন সসঙ্খাৰনিগ্গয্হৱাৰিৱাৱতো (ক.), ন সসঙ্খাৰনিগ্গয্হৱাৰিযাধিগতো (?)] পচ্চত্তংযেৱ ঞাণং উপ্পজ্জতি. ‘সো খো পনাহং ইমং সমাধিং সতোৱ সমাপজ্জামি সতো ৱুট্ঠহামী’তি পচ্চত্তংযেৱ ঞাণং উপ্পজ্জতি. ইমে পঞ্চ ধম্মা উপ্পাদেতব্বা.
(ঝ) ‘‘কতমে পঞ্চ ধম্মা অভিঞ্ঞেয্যা? পঞ্চ ৱিমুত্তাযতনানি – ইধাৱুসো, ভিক্খুনো সত্থা ধম্মং দেসেতি অঞ্ঞতৰো ৱা গৰুট্ঠানিযো সব্ৰহ্মচাৰী. যথা যথা, আৱুসো, ভিক্খুনো সত্থা ধম্মং দেসেতি, অঞ্ঞতৰো ৱা গৰুট্ঠানিযো সব্ৰহ্মচাৰী, তথা তথা সো [ভিক্খু (স্যা. কং.)] তস্মিং ধম্মে অত্থপ্পটিসংৱেদী চ হোতি ধম্মপটিসংৱেদী চ. তস্স অত্থপ্পটিসংৱেদিনো ধম্মপটিসংৱেদিনো পামোজ্জং জাযতি, পমুদিতস্স পীতি জাযতি, পীতিমনস্স কাযো পস্সম্ভতি, পস্সদ্ধকাযো সুখং ৱেদেতি, সুখিনো চিত্তং সমাধিযতি. ইদং পঠমং ৱিমুত্তাযতনং.
‘‘পুন চপৰং, আৱুসো, ভিক্খুনো ন হেৱ খো সত্থা ধম্মং দেসেতি, অঞ্ঞতৰো ৱা গৰুট্ঠানিযো সব্ৰহ্মচাৰী, অপি চ খো যথাসুতং যথাপৰিযত্তং ধম্মং ৱিত্থাৰেন পৰেসং দেসেতি যথা যথা, আৱুসো, ভিক্খু যথাসুতং যথাপৰিযত্তং ধম্মং ৱিত্থাৰেন পৰেসং দেসেতি. তথা তথা সো তস্মিং ধম্মে অত্থপ্পটিসংৱেদী চ হোতি ধম্মপটিসংৱেদী চ. তস্স অত্থপ্পটিসংৱেদিনো ধম্মপটিসংৱেদিনো পামোজ্জং জাযতি, পমুদিতস্স পীতি জাযতি, পীতিমনস্স কাযো পস্সম্ভতি, পস্সদ্ধকাযো সুখং ৱেদেতি, সুখিনো চিত্তং সমাধিযতি. ইদং দুতিযং ৱিমুত্তাযতনং.
‘‘পুন চপৰং, আৱুসো, ভিক্খুনো ন হেৱ খো সত্থা ধম্মং দেসেতি, অঞ্ঞতৰো ৱা গৰুট্ঠানিযো সব্ৰহ্মচাৰী, নাপি যথাসুতং যথাপৰিযত্তং ধম্মং ৱিত্থাৰেন পৰেসং দেসেতি. অপি চ খো, যথাসুতং যথাপৰিযত্তং ধম্মং ৱিত্থাৰেন সজ্ঝাযং কৰোতি. যথা যথা, আৱুসো, ভিক্খু যথাসুতং যথাপৰিযত্তং ধম্মং ৱিত্থাৰেন সজ্ঝাযং কৰোতি তথা তথা সো তস্মিং ধম্মে অত্থপ্পটিসংৱেদী চ হোতি ধম্মপটিসংৱেদী চ. তস্স অত্থপ্পটিসংৱেদিনো ধম্মপটিসংৱেদিনো পামোজ্জং জাযতি, পমুদিতস্স পীতি জাযতি, পীতিমনস্স কাযো পস্সম্ভতি, পস্সদ্ধকাযো সুখং ৱেদেতি, সুখিনো চিত্তং সমাধিযতি. ইদং ততিযং ৱিমুত্তাযতনং.
‘‘পুন চপৰং, আৱুসো, ভিক্খুনো ন হেৱ খো সত্থা ধম্মং দেসেতি, অঞ্ঞতৰো ৱা গৰুট্ঠানিযো সব্ৰহ্মচাৰী, নাপি যথাসুতং যথাপৰিযত্তং ধম্মং ৱিত্থাৰেন পৰেসং দেসেতি, নাপি যথাসুতং যথাপৰিযত্তং ধম্মং ৱিত্থাৰেন সজ্ঝাযং কৰোতি. অপি চ খো, যথাসুতং যথাপৰিযত্তং ধম্মং চেতসা অনুৱিতক্কেতি অনুৱিচাৰেতি মনসানুপেক্খতি. যথা যথা, আৱুসো, ভিক্খু যথাসুতং যথাপৰিযত্তং ধম্মং চেতসা অনুৱিতক্কেতি অনুৱিচাৰেতি মনসানুপেক্খতি তথা তথা সো তস্মিং ধম্মে অত্থপ্পটিসংৱেদী চ হোতি ধম্মপটিসংৱেদী চ. তস্স অত্থপ্পটিসংৱেদিনো ধম্মপটিসংৱেদিনো পামোজ্জং জাযতি, পমুদিতস্স পীতি জাযতি, পীতিমনস্স কাযো পস্সম্ভতি, পস্সদ্ধকাযো সুখং ৱেদেতি, সুখিনো চিত্তং সমাধিযতি. ইদং চতুত্থং ৱিমুত্তাযতনং.
‘‘পুন চপৰং, আৱুসো, ভিক্খুনো ন হেৱ খো সত্থা ধম্মং দেসেতি, অঞ্ঞতৰো ৱা গৰুট্ঠানিযো সব্ৰহ্মচাৰী, নাপি যথাসুতং যথাপৰিযত্তং ধম্মং ৱিত্থাৰেন পৰেসং দেসেতি, নাপি যথাসুতং যথাপৰিযত্তং ধম্মং ৱিত্থাৰেন সজ্ঝাযং কৰোতি, নাপি যথাসুতং যথাপৰিযত্তং ধম্মং চেতসা অনুৱিতক্কেতি অনুৱিচাৰেতি মনসানুপেক্খতি; অপি চ খ্ৱস্স অঞ্ঞতৰং সমাধিনিমিত্তং সুগ্গহিতং হোতি সুমনসিকতং সূপধাৰিতং সুপ্পটিৱিদ্ধং পঞ্ঞায. যথা যথা, আৱুসো, ভিক্খুনো অঞ্ঞতৰং সমাধিনিমিত্তং সুগ্গহিতং হোতি সুমনসিকতং সূপধাৰিতং সুপ্পটিৱিদ্ধং পঞ্ঞায তথা তথা সো তস্মিং ধম্মে অত্থপ্পটিসংৱেদী চ হোতি ধম্মপ্পটিসংৱেদী চ. তস্স অত্থপ্পটিসংৱেদিনো ধম্মপ্পটিসংৱেদিনো পামোজ্জং জাযতি, পমুদিতস্স পীতি জাযতি, পীতিমনস্স কাযো পস্সম্ভতি, পস্সদ্ধকাযো সুখং ৱেদেতি, সুখিনো চিত্তং সমাধিযতি. ইদং পঞ্চমং ৱিমুত্তাযতনং. ইমে পঞ্চ ধম্মা অভিঞ্ঞেয্যা.
(ঞ) ‘‘কতমে পঞ্চ ধম্মা সচ্ছিকাতব্বা? পঞ্চ ধম্মক্খন্ধা – সীলক্খন্ধো, সমাধিক্খন্ধো, পঞ্ঞাক্খন্ধো, ৱিমুত্তিক্খন্ধো, ৱিমুত্তিঞাণদস্সনক্খন্ধো. ইমে পঞ্চ ধম্মা সচ্ছিকাতব্বা.
‘‘ইতি ইমে পঞ্ঞাস ধম্মা ভূতা তচ্ছা তথা অৱিতথা অনঞ্ঞথা সম্মা তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধা.
ছ ধম্মা
৩৫৬. ‘‘ছ ধম্মা বহুকাৰা…পে… ছ ধম্মা সচ্ছিকাতব্বা.
(ক) ‘‘কতমে ছ ধম্মা বহুকাৰা? ছ সাৰণীযা ধম্মা. ইধাৱুসো, ভিক্খুনো মেত্তং কাযকম্মং পচ্চুপট্ঠিতং হোতি সব্ৰহ্মচাৰীসু আৱি চেৱ ৰহো চ, অযম্পি ধম্মো সাৰণীযো পিযকৰণো গৰুকৰণো সঙ্গহায অৱিৱাদায সামগ্গিযা একীভাৱায সংৱত্ততি.
‘‘পুন চপৰং, আৱুসো, ভিক্খুনো মেত্তং ৱচীকম্মং…পে… একীভাৱায সংৱত্ততি.
‘‘পুন চপৰং, আৱুসো, ভিক্খুনো মেত্তং মনোকম্মং…পে… একীভাৱায সংৱত্ততি.
‘‘পুন চপৰং, আৱুসো, ভিক্খু যে তে লাভা ধম্মিকা ধম্মলদ্ধা অন্তমসো পত্তপৰিযাপন্নমত্তম্পি, তথাৰূপেহি লাভেহি অপ্পটিৱিভত্তভোগী হোতি সীলৱন্তেহি সব্ৰহ্মচাৰীহি সাধাৰণভোগী, অযম্পি ধম্মো সাৰণীযো…পে… একীভাৱায সংৱত্ততি.
‘‘পুন চপৰং, আৱুসো, ভিক্খু, যানি তানি সীলানি অখণ্ডানি অচ্ছিদ্দানি অসবলানি অকম্মাসানি ভুজিস্সানি ৱিঞ্ঞুপ্পসত্থানি অপৰামট্ঠানি সমাধিসংৱত্তনিকানি, তথাৰূপেসু সীলেসু সীলসামঞ্ঞগতো ৱিহৰতি সব্ৰহ্মচাৰীহি আৱি চেৱ ৰহো চ, অযম্পি ধম্মো সাৰণীযো…পে… একীভাৱায সংৱত্ততি.
‘‘পুন চপৰং, আৱুসো, ভিক্খু যাযং দিট্ঠি অৰিযা নিয্যানিকা নিয্যাতি তক্কৰস্স সম্মা দুক্খক্খযায, তথাৰূপায দিট্ঠিযা দিট্ঠি সামঞ্ঞগতো ৱিহৰতি সব্ৰহ্মচাৰীহি আৱি চেৱ ৰহো চ, অযম্পি ধম্মো সাৰণীযো পিযকৰণো গৰুকৰণো, সঙ্গহায অৱিৱাদায সামগ্গিযা একীভাৱায সংৱত্ততি. ইমে ছ ধম্মা বহুকাৰা.
(খ) ‘‘কতমে ছ ধম্মা ভাৱেতব্বা? ছ অনুস্সতিট্ঠানানি – বুদ্ধানুস্সতি, ধম্মানুস্সতি, সঙ্ঘানুস্সতি, সীলানুস্সতি, চাগানুস্সতি, দেৱতানুস্সতি. ইমে ছ ধম্মা ভাৱেতব্বা.
(গ) ‘‘কতমে ছ ধম্মা পৰিঞ্ঞেয্যা? ছ অজ্ঝত্তিকানি আযতনানি – চক্খাযতনং, সোতাযতনং, ঘানাযতনং, জিৱ্হাযতনং, কাযাযতনং, মনাযতনং. ইমে ছ ধম্মা পৰিঞ্ঞেয্যা.
(ঘ) ‘‘কতমে ছ ধম্মা পহাতব্বা? ছ তণ্হাকাযা – ৰূপতণ্হা, সদ্দতণ্হা, গন্ধতণ্হা, ৰসতণ্হা, ফোট্ঠব্বতণ্হা, ধম্মতণ্হা. ইমে ছ ধম্মা পহাতব্বা.
(ঙ) ‘‘কতমে ছ ধম্মা হানভাগিযা? ছ অগাৰৱা – ইধাৱুসো, ভিক্খু সত্থৰি অগাৰৱো ৱিহৰতি অপ্পতিস্সো. ধম্মে…পে… সঙ্ঘে… সিক্খায… অপ্পমাদে… পটিসন্থাৰে অগাৰৱো ৱিহৰতি অপ্পতিস্সো. ইমে ছ ধম্মা হানভাগিযা.
(চ) ‘‘কতমে ছ ধম্মা ৱিসেসভাগিযা? ছ গাৰৱা – ইধাৱুসো, ভিক্খু সত্থৰি সগাৰৱো ৱিহৰতি সপ্পতিস্সো ধম্মে…পে… সঙ্ঘে… সিক্খায… অপ্পমাদে… পটিসন্থাৰে সগাৰৱো ৱিহৰতি সপ্পতিস্সো. ইমে ছ ধম্মা ৱিসেসভাগিযা.
(ছ) ‘‘কতমে ছ ধম্মা দুপ্পটিৱিজ্ঝা? ছ নিস্সৰণিযা ধাতুযো – ইধাৱুসো, ভিক্খু এৱং ৱদেয্য – ‘মেত্তা হি খো মে, চেতোৱিমুত্তি ভাৱিতা বহুলীকতা যানীকতা ৱত্থুকতা অনুট্ঠিতা পৰিচিতা সুসমাৰদ্ধা, অথ চ পন মে ব্যাপাদো চিত্তং পৰিযাদায তিট্ঠতী’তি. সো ‘মা হেৱং’ তিস্স ৱচনীযো ‘মাযস্মা এৱং অৱচ, মা ভগৱন্তং অব্ভাচিক্খি. ন হি সাধু ভগৱতো অব্ভক্খানং, ন হি ভগৱা এৱং ৱদেয্য. অট্ঠানমেতং আৱুসো অনৱকাসো যং মেত্তায চেতোৱিমুত্তিযা ভাৱিতায বহুলীকতায যানীকতায ৱত্থুকতায অনুট্ঠিতায পৰিচিতায সুসমাৰদ্ধায. অথ চ পনস্স ব্যাপাদো চিত্তং পৰিযাদায ঠস্সতীতি, নেতং ঠানং ৱিজ্জতি. নিস্সৰণং হেতং, আৱুসো, ব্যাপাদস্স, যদিদং মেত্তাচেতোৱিমুত্তী’তি.
‘‘ইধ পনাৱুসো, ভিক্খু এৱং ৱদেয্য – ‘কৰুণা হি খো মে চেতোৱিমুত্তি ভাৱিতা বহুলীকতা যানীকতা ৱত্থুকতা অনুট্ঠিতা পৰিচিতা সুসমাৰদ্ধা. অথ চ পন মে ৱিহেসা চিত্তং পৰিযাদায তিট্ঠতী’তি. সো – ‘মা হেৱং’ তিস্স ৱচনীযো, ‘মাযস্মা এৱং অৱচ, মা ভগৱন্তং অব্ভাচিক্খি…পে… নিস্সৰণং হেতং, আৱুসো, ৱিহেসায, যদিদং কৰুণাচেতোৱিমুত্তী’তি.
‘‘ইধ পনাৱুসো, ভিক্খু এৱং ৱদেয্য – ‘মুদিতা হি খো মে চেতোৱিমুত্তি ভাৱিতা…পে… অথ চ পন মে অৰতি চিত্তং পৰিযাদায তিট্ঠতী’তি. সো – ‘মা হেৱং’ তিস্স ৱচনীযো ‘মাযস্মা এৱং অৱচ…পে… নিস্সৰণং হেতং, আৱুসো অৰতিযা, যদিদং মুদিতাচেতোৱিমুত্তী’তি.
‘‘ইধ পনাৱুসো, ভিক্খু এৱং ৱদেয্য – ‘উপেক্খা হি খো মে চেতোৱিমুত্তি ভাৱিতা…পে… অথ চ পন মে ৰাগো চিত্তং পৰিযাদায তিট্ঠতী’তি. সো – ‘মা হেৱং’ তিস্স ৱচনীযো ‘মাযস্মা এৱং অৱচ…পে… নিস্সৰণং হেতং, আৱুসো, ৰাগস্স যদিদং উপেক্খাচেতোৱিমুত্তী’তি.
‘‘ইধ পনাৱুসো, ভিক্খু এৱং ৱদেয্য – ‘অনিমিত্তা হি খো মে চেতোৱিমুত্তি ভাৱিতা…পে… অথ চ পন মে নিমিত্তানুসাৰি ৱিঞ্ঞাণং হোতী’তি. সো – ‘মা হেৱং’ তিস্স ৱচনীযো ‘মাযস্মা এৱং অৱচ…পে… নিস্সৰণং হেতং, আৱুসো, সব্বনিমিত্তানং যদিদং অনিমিত্তা চেতোৱিমুত্তী’তি.
‘‘ইধ পনাৱুসো, ভিক্খু এৱং ৱদেয্য – ‘অস্মীতি খো মে ৱিগতং, অযমহমস্মীতি ন সমনুপস্সামি, অথ চ পন মে ৱিচিকিচ্ছাকথংকথাসল্লং চিত্তং পৰিযাদায তিট্ঠতী’তি. সো – ‘মা হেৱং’ তিস্স ৱচনীযো ‘মাযস্মা এৱং অৱচ, মা ভগৱন্তং অব্ভাচিক্খি, ন হি সাধু ভগৱতো অব্ভক্খানং, ন হি ভগৱা এৱং ৱদেয্য. অট্ঠানমেতং, আৱুসো, অনৱকাসো যং অস্মীতি ৱিগতে অযমহমস্মীতি অসমনুপস্সতো. অথ চ পনস্স ৱিচিকিচ্ছাকথংকথাসল্লং চিত্তং পৰিযাদায ঠস্সতি, নেতং ঠানং ৱিজ্জতি. নিস্সৰণং হেতং, আৱুসো, ৱিচিকিচ্ছাকথংকথাসল্লস্স, যদিদং অস্মিমানসমুগ্ঘাটো’তি. ইমে ছ ধম্মা দুপ্পটিৱিজ্ঝা.
(জ) ‘‘কতমে ছ ধম্মা উপ্পাদেতব্বা? ছ সততৱিহাৰা. ইধাৱুসো, ভিক্খু চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা নেৱ সুমনো হোতি ন দুম্মনো, উপেক্খকো ৱিহৰতি সতো সম্পজানো. সোতেন সদ্দং সুত্ৱা…পে… ঘানেন গন্ধং ঘাযিত্ৱা… জিৱ্হায ৰসং সাযিত্ৱা… কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৱা… মনসা ধম্মং ৱিঞ্ঞায নেৱ সুমনো হোতি ন দুম্মনো, উপেক্খকো ৱিহৰতি সতো সম্পজানো. ইমে ছ ধম্মা উপ্পাদেতব্বা.
(ঝ) ‘‘কতমে ছ ধম্মা অভিঞ্ঞেয্যা? ছ অনুত্তৰিযানি – দস্সনানুত্তৰিযং, সৱনানুত্তৰিযং, লাভানুত্তৰিযং, সিক্খানুত্তৰিযং, পাৰিচৰিযানুত্তৰিযং, অনুস্সতানুত্তৰিযং. ইমে ছ ধম্মা অভিঞ্ঞেয্যা.
(ঞ) ‘‘কতমে ছ ধম্মা সচ্ছিকাতব্বা? ছ অভিঞ্ঞা – ইধাৱুসো, ভিক্খু অনেকৱিহিতং ইদ্ধিৱিধং পচ্চনুভোতি – একোপি হুত্ৱা বহুধা হোতি, বহুধাপি হুত্ৱা একো হোতি. আৱিভাৱং তিৰোভাৱং. তিৰোকুট্টং তিৰোপাকাৰং তিৰোপব্বতং অসজ্জমানো গচ্ছতি সেয্যথাপি আকাসে. পথৱিযাপি উম্মুজ্জনিমুজ্জং কৰোতি সেয্যথাপি উদকে. উদকেপি অভিজ্জমানে গচ্ছতি সেয্যথাপি পথৱিযং. আকাসেপি পল্লঙ্কেন কমতি সেয্যথাপি পক্খী সকুণো. ইমেপি চন্দিমসূৰিযে এৱংমহিদ্ধিকে এৱংমহানুভাৱে পাণিনা পৰামসতি পৰিমজ্জতি. যাৱ ব্ৰহ্মলোকাপি কাযেন ৱসং ৱত্তেতি.
‘‘দিব্বায সোতধাতুযা ৱিসুদ্ধায অতিক্কন্তমানুসিকায উভো সদ্দে সুণাতি দিব্বে চ মানুসে চ, যে দূৰে সন্তিকে চ.
‘‘পৰসত্তানং পৰপুগ্গলানং চেতসা চেতো পৰিচ্চ পজানাতি [জানাতি (স্যা. কং.)], সৰাগং ৱা চিত্তং সৰাগং চিত্তন্তি পজানাতি …পে… অৱিমুত্তং ৱা চিত্তং অৱিমুত্তং চিত্তন্তি পজানাতি.
‘‘সো অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰতি, সেয্যথিদং একম্পি জাতিং…পে… ইতি সাকাৰং সউদ্দেসং অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰতি.
‘‘দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সতি চৱমানে উপপজ্জমানে হীনে পণীতে সুৱণ্ণে দুব্বণ্ণে সুগতে দুগ্গতে যথাকম্মূপগে সত্তে পজানাতি …পে…
‘‘আসৱানং খযা অনাসৱং চেতোৱিমুত্তিং পঞ্ঞাৱিমুত্তিং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. ইমে ছ ধম্মা সচ্ছিকাতব্বা.
‘‘ইতি ইমে সট্ঠি ধম্মা ভূতা তচ্ছা তথা অৱিতথা অনঞ্ঞথা সম্মা তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধা.
সত্ত ধম্মা
৩৫৭. ‘‘সত্ত ধম্মা বহুকাৰা…পে… সত্ত ধম্মা সচ্ছিকাতব্বা.
(ক) ‘‘কতমে সত্ত ধম্মা বহুকাৰা? সত্ত অৰিযধনানি – সদ্ধাধনং, সীলধনং, হিৰিধনং, ওত্তপ্পধনং, সুতধনং, চাগধনং, পঞ্ঞাধনং. ইমে সত্ত ধম্মা বহুকাৰা.
(খ) ‘‘কতমে সত্ত ধম্মা ভাৱেতব্বা? সত্ত সম্বোজ্ঝঙ্গা – সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো, ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গো, ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গো, পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গো, পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গো, সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গো, উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো. ইমে সত্ত ধম্মা ভাৱেতব্বা.
(গ) ‘‘কতমে সত্ত ধম্মা পৰিঞ্ঞেয্যা? সত্ত ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো – সন্তাৱুসো, সত্তা নানত্তকাযা নানত্তসঞ্ঞিনো, সেয্যথাপি মনুস্সা একচ্চে চ দেৱা একচ্চে চ ৱিনিপাতিকা. অযং পঠমা ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতি.
‘‘সন্তাৱুসো, সত্তা নানত্তকাযা একত্তসঞ্ঞিনো, সেয্যথাপি দেৱা ব্ৰহ্মকাযিকা পঠমাভিনিব্বত্তা. অযং দুতিযা ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতি.
‘‘সন্তাৱুসো, সত্তা একত্তকাযা নানত্তসঞ্ঞিনো, সেয্যথাপি দেৱা আভস্সৰা. অযং ততিযা ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতি.
‘‘সন্তাৱুসো, সত্তা একত্তকাযা একত্তসঞ্ঞিনো, সেয্যথাপি দেৱা সুভকিণ্হা. অযং চতুত্থী ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতি.
‘‘সন্তাৱুসো, সত্তা সব্বসো ৰূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমা…পে… ‘অনন্তো আকাসো’তি আকাসানঞ্চাযতনূপগা. অযং পঞ্চমী ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতি.
‘‘সন্তাৱুসো, সত্তা সব্বসো আকাসানঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম ‘অনন্তং ৱিঞ্ঞাণ’ন্তি ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনূপগা. অযং ছট্ঠী ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতি.
‘‘সন্তাৱুসো, সত্তা সব্বসো ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম ‘নত্থি কিঞ্চী’তি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনূপগা. অযং সত্তমী ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতি. ইমে সত্ত ধম্মা পৰিঞ্ঞেয্যা.
(ঘ) ‘‘কতমে সত্ত ধম্মা পহাতব্বা? সত্তানুসযা – কামৰাগানুসযো, পটিঘানুসযো, দিট্ঠানুসযো, ৱিচিকিচ্ছানুসযো, মানানুসযো, ভৱৰাগানুসযো, অৱিজ্জানুসযো. ইমে সত্ত ধম্মা পহাতব্বা.
(ঙ) ‘‘কতমে সত্ত ধম্মা হানভাগিযা? সত্ত অসদ্ধম্মা – ইধাৱুসো, ভিক্খু অস্সদ্ধো হোতি, অহিৰিকো হোতি, অনোত্তপ্পী হোতি, অপ্পস্সুতো হোতি, কুসীতো হোতি, মুট্ঠস্সতি হোতি, দুপ্পঞ্ঞো হোতি. ইমে সত্ত ধম্মা হানভাগিযা.
(চ) ‘‘কতমে সত্ত ধম্মা ৱিসেসভাগিযা? সত্ত সদ্ধম্মা – ইধাৱুসো, ভিক্খু সদ্ধো হোতি, হিৰিমা [হিৰিকো (স্যা. কং.)] হোতি, ওত্তপ্পী হোতি, বহুস্সুতো হোতি, আৰদ্ধৱীৰিযো হোতি, উপট্ঠিতস্সতি হোতি, পঞ্ঞৱা হোতি. ইমে সত্ত ধম্মা ৱিসেসভাগিযা.
(ছ) ‘‘কতমে সত্ত ধম্মা দুপ্পটিৱিজ্ঝা? সত্ত সপ্পুৰিসধম্মা – ইধাৱুসো, ভিক্খু ধম্মঞ্ঞূ চ হোতি অত্থঞ্ঞূ চ অত্তঞ্ঞূ চ মত্তঞ্ঞূ চ কালঞ্ঞূ চ পৰিসঞ্ঞূ চ পুগ্গলঞ্ঞূ চ. ইমে সত্ত ধম্মা দুপ্পটিৱিজ্ঝা.
(জ) ‘‘কতমে সত্ত ধম্মা উপ্পাদেতব্বা? সত্ত সঞ্ঞা – অনিচ্চসঞ্ঞা, অনত্তসঞ্ঞা, অসুভসঞ্ঞা, আদীনৱসঞ্ঞা, পহানসঞ্ঞা, ৱিৰাগসঞ্ঞা, নিৰোধসঞ্ঞা. ইমে সত্ত ধম্মা উপ্পাদেতব্বা.
(ঝ) ‘‘কতমে সত্ত ধম্মা অভিঞ্ঞেয্যা? সত্ত নিদ্দসৱত্থূনি – ইধাৱুসো, ভিক্খু সিক্খাসমাদানে তিব্বচ্ছন্দো হোতি, আযতিঞ্চ সিক্খাসমাদানে অৱিগতপেমো. ধম্মনিসন্তিযা তিব্বচ্ছন্দো হোতি, আযতিঞ্চ ধম্মনিসন্তিযা অৱিগতপেমো. ইচ্ছাৱিনযে তিব্বচ্ছন্দো হোতি, আযতিঞ্চ ইচ্ছাৱিনযে অৱিগতপেমো. পটিসল্লানে তিব্বচ্ছন্দো হোতি, আযতিঞ্চ পটিসল্লানে অৱিগতপেমো. ৱীৰিযাৰম্মে তিব্বচ্ছন্দো হোতি, আযতিঞ্চ ৱীৰিযাৰম্মে অৱিগতপেমো. সতিনেপক্কে তিব্বচ্ছন্দো হোতি, আযতিঞ্চ সতিনেপক্কে অৱিগতপেমো. দিট্ঠিপটিৱেধে তিব্বচ্ছন্দো হোতি, আযতিঞ্চ দিট্ঠিপটিৱেধে অৱিগতপেমো. ইমে সত্ত ধম্মা অভিঞ্ঞেয্যা.
(ঞ) ‘‘কতমে সত্ত ধম্মা সচ্ছিকাতব্বা? সত্ত খীণাসৱবলানি – ইধাৱুসো, খীণাসৱস্স ভিক্খুনো অনিচ্চতো সব্বে সঙ্খাৰা যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায সুদিট্ঠা হোন্তি. যংপাৱুসো, খীণাসৱস্স ভিক্খুনো অনিচ্চতো সব্বে সঙ্খাৰা যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায সুদিট্ঠা হোন্তি, ইদম্পি খীণাসৱস্স ভিক্খুনো বলং হোতি, যং বলং আগম্ম খীণাসৱো ভিক্খু আসৱানং খযং পটিজানাতি – ‘খীণা মে আসৱা’তি.
‘‘পুন চপৰং, আৱুসো, খীণাসৱস্স ভিক্খুনো অঙ্গাৰকাসূপমা কামা যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায সুদিট্ঠা হোন্তি. যংপাৱুসো…পে… ‘খীণা মে আসৱা’তি.
‘‘পুন চপৰং, আৱুসো, খীণাসৱস্স ভিক্খুনো ৱিৱেকনিন্নং চিত্তং হোতি ৱিৱেকপোণং ৱিৱেকপব্ভাৰং ৱিৱেকট্ঠং নেক্খম্মাভিৰতং ব্যন্তীভূতং সব্বসো আসৱট্ঠানিযেহি ধম্মেহি. যংপাৱুসো…পে… ‘খীণা মে আসৱা’তি.
‘‘পুন চপৰং, আৱুসো, খীণাসৱস্স ভিক্খুনো চত্তাৰো সতিপট্ঠানা ভাৱিতা হোন্তি সুভাৱিতা. যংপাৱুসো…পে… ‘খীণা মে আসৱা’তি.
‘‘পুন চপৰং, আৱুসো, খীণাসৱস্স ভিক্খুনো পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ভাৱিতানি হোন্তি সুভাৱিতানি. যংপাৱুসো…পে… ‘খীণা মে আসৱা’তি.
‘‘পুন চপৰং, আৱুসো, খীণাসৱস্স ভিক্খুনো সত্ত বোজ্ঝঙ্গা ভাৱিতা হোন্তি সুভাৱিতা. যংপাৱুসো…পে… ‘খীণা মে আসৱা’তি.
‘‘পুন চপৰং, আৱুসো, খীণাসৱস্স ভিক্খুনো অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো ভাৱিতো হোতি সুভাৱিতো. যংপাৱুসো, খীণাসৱস্স ভিক্খুনো অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো ভাৱিতো হোতি সুভাৱিতো, ইদম্পি খীণাসৱস্স ভিক্খুনো বলং হোতি, যং বলং আগম্ম খীণাসৱো ভিক্খু আসৱানং খযং পটিজানাতি – ‘খীণা মে আসৱা’তি. ইমে সত্ত ধম্মা সচ্ছিকাতব্বা.
‘‘ইতিমে সত্ততি ধম্মা ভূতা তচ্ছা তথা অৱিতথা অনঞ্ঞথা সম্মা তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধা.
পঠমভাণৱাৰো নিট্ঠিতো.
অট্ঠ ধম্মা
৩৫৮. ‘‘অট্ঠ ধম্মা বহুকাৰা…পে… অট্ঠ ধম্মা সচ্ছিকাতব্বা.
(ক) ‘‘কতমে অট্ঠ ধম্মা বহুকাৰা? অট্ঠ হেতূ অট্ঠ পচ্চযা আদিব্ৰহ্মচৰিযিকায পঞ্ঞায অপ্পটিলদ্ধায পটিলাভায পটিলদ্ধায ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায ভাৱনায পাৰিপূৰিযা সংৱত্তন্তি. কতমে অট্ঠ? ইধাৱুসো, ভিক্খু সত্থাৰং [সত্থাৰং ৱা (স্যা. ক.)] উপনিস্সায ৱিহৰতি অঞ্ঞতৰং ৱা গৰুট্ঠানিযং সব্ৰহ্মচাৰিং, যত্থস্স তিব্বং হিৰোত্তপ্পং পচ্চুপট্ঠিতং হোতি পেমঞ্চ গাৰৱো চ. অযং পঠমো হেতু পঠমো পচ্চযো আদিব্ৰহ্মচৰিযিকায পঞ্ঞায অপ্পটিলদ্ধায পটিলাভায. পটিলদ্ধায ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায ভাৱনায পাৰিপূৰিযা সংৱত্ততি.
‘‘তং খো পন সত্থাৰং উপনিস্সায ৱিহৰতি অঞ্ঞতৰং ৱা গৰুট্ঠানিযং সব্ৰহ্মচাৰিং, যত্থস্স তিব্বং হিৰোত্তপ্পং পচ্চুপট্ঠিতং হোতি পেমঞ্চ গাৰৱো চ. তে কালেন কালং উপসঙ্কমিত্ৱা পৰিপুচ্ছতি পৰিপঞ্হতি – ‘ইদং, ভন্তে, কথং? ইমস্স কো অত্থো’তি? তস্স তে আযস্মন্তো অৱিৱটঞ্চেৱ ৱিৱৰন্তি, অনুত্তানীকতঞ্চ উত্তানী [অনুত্তানিকতঞ্চ উত্তানিং (ক.)] কৰোন্তি, অনেকৱিহিতেসু চ কঙ্খাট্ঠানিযেসু ধম্মেসু কঙ্খং পটিৱিনোদেন্তি. অযং দুতিযো হেতু দুতিযো পচ্চযো আদিব্ৰহ্মচৰিযিকায পঞ্ঞায অপ্পটিলদ্ধায পটিলাভায, পটিলদ্ধায ভিয্যোভাৱায, ৱেপুল্লায ভাৱনায পাৰিপূৰিযা সংৱত্ততি.
‘‘তং খো পন ধম্মং সুত্ৱা দ্ৱযেন ৱূপকাসেন সম্পাদেতি – কাযৱূপকাসেন চ চিত্তৱূপকাসেন চ. অযং ততিযো হেতু ততিযো পচ্চযো আদিব্ৰহ্মচৰিযিকায পঞ্ঞায অপ্পটিলদ্ধায পটিলাভায, পটিলদ্ধায ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায ভাৱনায পাৰিপূৰিযা সংৱত্ততি.
‘‘পুন চপৰং, আৱুসো, ভিক্খু সীলৱা হোতি, পাতিমোক্খসংৱৰসংৱুতো ৱিহৰতি আচাৰগোচৰসম্পন্নো, অণুমত্তেসু ৱজ্জেসু ভযদস্সাৱী সমাদায সিক্খতি সিক্খাপদেসু. অযং চতুত্থো হেতু চতুত্থো পচ্চযো আদিব্ৰহ্মচৰিযিকায পঞ্ঞায অপ্পটিলদ্ধায পটিলাভায, পটিলদ্ধায ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায ভাৱনায পাৰিপূৰিযা সংৱত্ততি.
‘‘পুন চপৰং, আৱুসো, ভিক্খু বহুস্সুতো হোতি সুতধৰো সুতসন্নিচযো. যে তে ধম্মা আদিকল্যাণা মজ্ঝেকল্যাণা পৰিযোসানকল্যাণা সাত্থা সব্যঞ্জনা কেৱলপৰিপুণ্ণং পৰিসুদ্ধং ব্ৰহ্মচৰিযং অভিৱদন্তি, তথাৰূপাস্স ধম্মা বহুস্সুতা হোন্তি ধাতা ৱচসা পৰিচিতা মনসানুপেক্খিতা দিট্ঠিযা সুপ্পটিৱিদ্ধা. অযং পঞ্চমো হেতু পঞ্চমো পচ্চযো আদিব্ৰহ্মচৰিযিকায পঞ্ঞায অপ্পটিলদ্ধায পটিলাভায, পটিলদ্ধায ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায ভাৱনায পাৰিপূৰিযা সংৱত্ততি.
‘‘পুন চপৰং, আৱুসো, ভিক্খু আৰদ্ধৱীৰিযো ৱিহৰতি অকুসলানং ধম্মানং পহানায, কুসলানং ধম্মানং উপসম্পদায, থামৱা দড়্হপৰক্কমো অনিক্খিত্তধুৰো কুসলেসু ধম্মেসু. অযং ছট্ঠো হেতু ছট্ঠো পচ্চযো আদিব্ৰহ্মচৰিযিকায পঞ্ঞায অপ্পটিলদ্ধায পটিলাভায, পটিলদ্ধায ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায ভাৱনায পাৰিপূৰিযা সংৱত্ততি.
‘‘পুন চপৰং, আৱুসো, ভিক্খু সতিমা হোতি পৰমেন সতিনেপক্কেন সমন্নাগতো. চিৰকতম্পি চিৰভাসিতম্পি সৰিতা অনুস্সৰিতা. অযং সত্তমো হেতু সত্তমো পচ্চযো আদিব্ৰহ্মচৰিযিকায পঞ্ঞায অপ্পটিলদ্ধায পটিলাভায, পটিলদ্ধায ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায ভাৱনায পাৰিপূৰিযা সংৱত্ততি.
‘‘পুন চপৰং, আৱুসো, ভিক্খু পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু, উদযব্বযানুপস্সী ৱিহৰতি – ‘ইতি ৰূপং ইতি ৰূপস্স সমুদযো ইতি ৰূপস্স অত্থঙ্গমো; ইতি ৱেদনা ইতি ৱেদনায সমুদযো ইতি ৱেদনায অত্থঙ্গমো; ইতি সঞ্ঞা ইতি সঞ্ঞায সমুদযো ইতি সঞ্ঞায অত্থঙ্গমো; ইতি সঙ্খাৰা ইতি সঙ্খাৰানং সমুদযো ইতি সঙ্খাৰানং অত্থঙ্গমো; ইতি ৱিঞ্ঞাণং ইতি ৱিঞ্ঞাণস্স সমুদযো ইতি ৱিঞ্ঞাণস্স অত্থঙ্গমো’তি. অযং অট্ঠমো হেতু অট্ঠমো পচ্চযো আদিব্ৰহ্মচৰিযিকায পঞ্ঞায অপ্পটিলদ্ধায পটিলাভায, পটিলদ্ধায ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায ভাৱনায পাৰিপূৰিযা সংৱত্ততি. ইমে অট্ঠ ধম্মা বহুকাৰা.
(খ) ‘‘কতমে অট্ঠ ধম্মা ভাৱেতব্বা? অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো সেয্যথিদং – সম্মাদিট্ঠি, সম্মাসঙ্কপ্পো, সম্মাৱাচা, সম্মাকম্মন্তো, সম্মাআজীৱো, সম্মাৱাযামো, সম্মাসতি, সম্মাসমাধি. ইমে অট্ঠ ধম্মা ভাৱেতব্বা.
(গ) ‘‘কতমে অট্ঠ ধম্মা পৰিঞ্ঞেয্যা? অট্ঠ লোকধম্মা – লাভো চ, অলাভো চ, যসো চ, অযসো চ, নিন্দা চ, পসংসা চ, সুখঞ্চ, দুক্খঞ্চ. ইমে অট্ঠ ধম্মা পৰিঞ্ঞেয্যা.
(ঘ) ‘‘কতমে অট্ঠ ধম্মা পহাতব্বা? অট্ঠ মিচ্ছত্তা – মিচ্ছাদিট্ঠি, মিচ্ছাসঙ্কপ্পো, মিচ্ছাৱাচা, মিচ্ছাকম্মন্তো, মিচ্ছাআজীৱো, মিচ্ছাৱাযামো, মিচ্ছাসতি, মিচ্ছাসমাধি. ইমে অট্ঠ ধম্মা পহাতব্বা.
(ঙ) ‘‘কতমে অট্ঠ ধম্মা হানভাগিযা? অট্ঠ কুসীতৱত্থূনি. ইধাৱুসো, ভিক্খুনা কম্মং কাতব্বং হোতি, তস্স এৱং হোতি – ‘কম্মং খো মে কাতব্বং ভৱিস্সতি, কম্মং খো পন মে কৰোন্তস্স কাযো কিলমিস্সতি, হন্দাহং নিপজ্জামী’তি. সো নিপজ্জতি, ন ৱীৰিযং আৰভতি অপ্পত্তস্স পত্তিযা অনধিগতস্স অধিগমায অসচ্ছিকতস্স সচ্ছিকিৰিযায. ইদং পঠমং কুসীতৱত্থু.
‘‘পুন চপৰং, আৱুসো, ভিক্খুনা কম্মং কতং হোতি. তস্স এৱং হোতি – ‘অহং খো কম্মং অকাসিং, কম্মং খো পন মে কৰোন্তস্স কাযো কিলন্তো, হন্দাহং নিপজ্জামী’তি. সো নিপজ্জতি, ন ৱীৰিযং আৰভতি…পে… ইদং দুতিযং কুসীতৱত্থু.
‘‘পুন চপৰং, আৱুসো, ভিক্খুনা মগ্গো গন্তব্বো হোতি. তস্স এৱং হোতি – ‘মগ্গো খো মে গন্তব্বো ভৱিস্সতি, মগ্গং খো পন মে গচ্ছন্তস্স কাযো কিলমিস্সতি, হন্দাহং নিপজ্জামী’তি. সো নিপজ্জতি, ন ৱীৰিযং আৰভতি…পে… ইদং ততিযং কুসীতৱত্থু.
‘‘পুন চপৰং, আৱুসো, ভিক্খুনা মগ্গো গতো হোতি. তস্স এৱং হোতি – ‘অহং খো মগ্গং অগমাসিং, মগ্গং খো পন মে গচ্ছন্তস্স কাযো কিলন্তো, হন্দাহং নিপজ্জামী’তি. সো নিপজ্জতি, ন ৱীৰিযং আৰভতি…পে… ইদং চতুত্থং কুসীতৱত্থু.
‘‘পুন চপৰং, আৱুসো, ভিক্খু গামং ৱা নিগমং ৱা পিণ্ডায চৰন্তো ন লভতি লূখস্স ৱা পণীতস্স ৱা ভোজনস্স যাৱদত্থং পাৰিপূৰিং. তস্স এৱং হোতি – ‘অহং খো গামং ৱা নিগমং ৱা পিণ্ডায চৰন্তো নালত্থং লূখস্স ৱা পণীতস্স ৱা ভোজনস্স যাৱদত্থং পাৰিপূৰিং, তস্স মে কাযো কিলন্তো অকম্মঞ্ঞো, হন্দাহং নিপজ্জামী’তি…পে… ইদং পঞ্চমং কুসীতৱত্থু.
‘‘পুন চপৰং, আৱুসো, ভিক্খু গামং ৱা নিগমং ৱা পিণ্ডায চৰন্তো লভতি লূখস্স ৱা পণীতস্স ৱা ভোজনস্স যাৱদত্থং পাৰিপূৰিং. তস্স এৱং হোতি – ‘অহং খো গামং ৱা নিগমং ৱা পিণ্ডায চৰন্তো অলত্থং লূখস্স ৱা পণীতস্স ৱা ভোজনস্স যাৱদত্থং পাৰিপূৰিং, তস্স মে কাযো গৰুকো অকম্মঞ্ঞো, মাসাচিতং মঞ্ঞে, হন্দাহং নিপজ্জামী’তি. সো নিপজ্জতি…পে… ইদং ছট্ঠং কুসীতৱত্থু.