৮. সক্কপঞ্হসুত্তং
৩৪৪. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা মগধেসু ৱিহৰতি, পাচীনতো ৰাজগহস্স অম্বসণ্ডা নাম ব্ৰাহ্মণগামো, তস্সুত্তৰতো ৱেদিযকে পব্বতে ইন্দসালগুহাযং. তেন খো পন সমযেন সক্কস্স দেৱানমিন্দস্স উস্সুক্কং উদপাদি ভগৱন্তং দস্সনায. অথ খো সক্কস্স দেৱানমিন্দস্স এতদহোসি – ‘‘কহং নু খো ভগৱা এতৰহি ৱিহৰতি অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি? অদ্দসা খো সক্কো দেৱানমিন্দো ভগৱন্তং মগধেসু ৱিহৰন্তং পাচীনতো ৰাজগহস্স অম্বসণ্ডা নাম ব্ৰাহ্মণগামো, তস্সুত্তৰতো ৱেদিযকে পব্বতে ইন্দসালগুহাযং. দিস্ৱান দেৱে তাৱতিংসে আমন্তেসি – ‘‘অযং, মাৰিসা, ভগৱা মগধেসু ৱিহৰতি, পাচীনতো ৰাজগহস্স অম্বসণ্ডা নাম ব্ৰাহ্মণগামো, তস্সুত্তৰতো ৱেদিযকে পব্বতে ইন্দসালগুহাযং. যদি পন, মাৰিসা, মযং তং ভগৱন্তং দস্সনায উপসঙ্কমেয্যাম অৰহন্তং সম্মাসম্বুদ্ধ’’ন্তি? ‘‘এৱং ভদ্দন্তৱা’’তি খো দেৱা তাৱতিংসা সক্কস্স দেৱানমিন্দস্স পচ্চস্সোসুং.
৩৪৫. অথ খো সক্কো দেৱানমিন্দো পঞ্চসিখং গন্ধব্বদেৱপুত্তং [গন্ধব্বপুত্তং (স্যা.)] আমন্তেসি – ‘‘অযং, তাত পঞ্চসিখ, ভগৱা মগধেসু ৱিহৰতি পাচীনতো ৰাজগহস্স অম্বসণ্ডা নাম ব্ৰাহ্মণগামো, তস্সুত্তৰতো ৱেদিযকে পব্বতে ইন্দসালগুহাযং. যদি পন, তাত পঞ্চসিখ, মযং তং ভগৱন্তং দস্সনায উপসঙ্কমেয্যাম অৰহন্তং সম্মাসম্বুদ্ধ’’ন্তি? ‘‘এৱং ভদ্দন্তৱা’’তি খো পঞ্চসিখো গন্ধব্বদেৱপুত্তো সক্কস্স দেৱানমিন্দস্স পটিস্সুত্ৱা বেলুৱপণ্ডুৱীণং আদায সক্কস্স দেৱানমিন্দস্স অনুচৰিযং উপাগমি.
৩৪৬. অথ খো সক্কো দেৱানমিন্দো দেৱেহি তাৱতিংসেহি পৰিৱুতো পঞ্চসিখেন গন্ধব্বদেৱপুত্তেন পুৰক্খতো সেয্যথাপি নাম বলৱা পুৰিসো সমিঞ্জিতং ৱা বাহং পসাৰেয্য পসাৰিতং ৱা বাহং সমিঞ্জেয্য; এৱমেৱ দেৱেসু তাৱতিংসেসু অন্তৰহিতো মগধেসু পাচীনতো ৰাজগহস্স অম্বসণ্ডা নাম ব্ৰাহ্মণগামো, তস্সুত্তৰতো ৱেদিযকে পব্বতে পচ্চুট্ঠাসি. তেন খো পন সমযেন ৱেদিযকো পব্বতো অতিৰিৱ ওভাসজাতো হোতি অম্বসণ্ডা চ ব্ৰাহ্মণগামো যথা তং দেৱানং দেৱানুভাৱেন. অপিস্সুদং পৰিতো গামেসু মনুস্সা এৱমাহংসু – ‘‘আদিত্তস্সু নামজ্জ ৱেদিযকো পব্বতো ঝাযতিসু [ঝাযতস্সু (স্যা.), পজ্ঝাযিতস্সু (সী. পী.)] নামজ্জ ৱেদিযকো পব্বতো জলতিসু [জলতস্সু (স্যা.), জলিতস্সু (সী. পী.)] নামজ্জ ৱেদিযকো পব্বতো কিংসু নামজ্জ ৱেদিযকো পব্বতো অতিৰিৱ ওভাসজাতো অম্বসণ্ডা চ ব্ৰাহ্মণগামো’’তি সংৱিগ্গা লোমহট্ঠজাতা অহেসুং.
৩৪৭. অথ খো সক্কো দেৱানমিন্দো পঞ্চসিখং গন্ধব্বদেৱপুত্তং আমন্তেসি – ‘‘দুৰুপসঙ্কমা খো, তাত পঞ্চসিখ, তথাগতা মাদিসেন, ঝাযী ঝানৰতা, তদন্তৰং [তদনন্তৰং (সী. স্যা. পী. ক.)] পটিসল্লীনা. যদি পন ত্ৱং, তাত পঞ্চসিখ, ভগৱন্তং পঠমং পসাদেয্যাসি, তযা, তাত, পঠমং পসাদিতং পচ্ছা মযং তং ভগৱন্তং দস্সনায উপসঙ্কমেয্যাম অৰহন্তং সম্মাসম্বুদ্ধ’’ন্তি. ‘‘এৱং ভদ্দন্তৱা’’তি খো পঞ্চসিখো গন্ধব্বদেৱপুত্তো সক্কস্স দেৱানমিন্দস্স পটিস্সুত্ৱা বেলুৱপণ্ডুৱীণং আদায যেন ইন্দসালগুহা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ‘‘এত্তাৱতা মে ভগৱা নেৱ অতিদূৰে ভৱিস্সতি নাচ্চাসন্নে, সদ্দঞ্চ মে সোস্সতী’’তি একমন্তং অট্ঠাসি.
পঞ্চসিখগীতগাথা
৩৪৮. একমন্তং ঠিতো খো পঞ্চসিখো গন্ধব্বদেৱপুত্তো বেলুৱপণ্ডুৱীণং [ৱেড়ুৱপণ্ডুৱীণং আদায (স্যা.)] অস্সাৱেসি, ইমা চ গাথা অভাসি বুদ্ধূপসঞ্হিতা ধম্মূপসঞ্হিতা সঙ্ঘূপসঞ্হিতা অৰহন্তূপসঞ্হিতা কামূপসঞ্হিতা –
‘‘ৱন্দে তে পিতৰং ভদ্দে, তিম্বৰুং সূৰিযৱচ্ছসে;
যেন জাতাসি কল্যাণী, আনন্দজননী মম.
‘‘ৱাতোৱ সেদতং কন্তো, পানীযংৱ পিপাসতো;
অঙ্গীৰসি পিযামেসি, ধম্মো অৰহতামিৱ.
‘‘আতুৰস্সেৱ ভেসজ্জং, ভোজনংৱ জিঘচ্ছতো;
পৰিনিব্বাপয মং ভদ্দে, জলন্তমিৱ ৱাৰিনা.
‘‘সীতোদকং পোক্খৰণিং, যুত্তং কিঞ্জক্খৰেণুনা;
নাগো ঘম্মাভিতত্তোৱ, ওগাহে তে থনূদৰং.
‘‘অচ্চঙ্কুসোৱ নাগোৱ, জিতং মে তুত্ততোমৰং;
কাৰণং নপ্পজানামি, সম্মত্তো লক্খণূৰুযা.
‘‘তযি গেধিতচিত্তোস্মি, চিত্তং ৱিপৰিণামিতং;
পটিগন্তুং ন সক্কোমি, ৱঙ্কঘস্তোৱ অম্বুজো.
‘‘ৱামূৰু সজ মং ভদ্দে, সজ মং মন্দলোচনে;
পলিস্সজ মং কল্যাণি, এতং মে অভিপত্থিতং.
‘‘অপ্পকো ৱত মে সন্তো, কামো ৱেল্লিতকেসিযা;
অনেকভাৱো সমুপ্পাদি, অৰহন্তেৱ দক্খিণা.
‘‘যং মে অত্থি কতং পুঞ্ঞং, অৰহন্তেসু তাদিসু;
তং মে সব্বঙ্গকল্যাণি, তযা সদ্ধিং ৱিপচ্চতং.
‘‘যং মে অত্থি কতং পুঞ্ঞং, অস্মিং পথৱিমণ্ডলে;
তং মে সব্বঙ্গকল্যাণি, তযা সদ্ধিং ৱিপচ্চতং.
‘‘সক্যপুত্তোৱ ঝানেন, একোদি নিপকো সতো;
অমতং মুনি জিগীসানো [জিগিংসানো (সী. স্যা. পী.)], তমহং সূৰিযৱচ্ছসে.
‘‘যথাপি মুনি নন্দেয্য, পত্ৱা সম্বোধিমুত্তমং;
এৱং নন্দেয্যং কল্যাণি, মিস্সীভাৱং গতো তযা.
‘‘সক্কো চে মে ৱৰং দজ্জা, তাৱতিংসানমিস্সৰো;
তাহং ভদ্দে ৱৰেয্যাহে, এৱং কামো দড়্হো মম.
‘‘সালংৱ ন চিৰং ফুল্লং, পিতৰং তে সুমেধসে;
ৱন্দমানো নমস্সামি, যস্সা সেতাদিসী পজা’’তি.
৩৪৯. এৱং ৱুত্তে ভগৱা পঞ্চসিখং গন্ধব্বদেৱপুত্তং এতদৱোচ – ‘‘সংসন্দতি খো তে, পঞ্চসিখ, তন্তিস্সৰো গীতস্সৰেন, গীতস্সৰো চ তন্তিস্সৰেন; ন চ পন [নেৱ পন (স্যা.)] তে পঞ্চসিখ, তন্তিস্সৰো গীতস্সৰং অতিৱত্ততি, গীতস্সৰো চ তন্তিস্সৰং. কদা সংযূড়্হা পন তে, পঞ্চসিখ, ইমা গাথা বুদ্ধূপসঞ্হিতা ধম্মূপসঞ্হিতা সঙ্ঘূপসঞ্হিতা অৰহন্তূপসঞ্হিতা কামূপসঞ্হিতা’’তি? ‘‘একমিদং, ভন্তে, সমযং ভগৱা উৰুৱেলাযং ৱিহৰতি নজ্জা নেৰঞ্জৰায তীৰে অজপালনিগ্ৰোধে পঠমাভিসম্বুদ্ধো. তেন খো পনাহং, ভন্তে, সমযেন ভদ্দা নাম সূৰিযৱচ্ছসা তিম্বৰুনো গন্ধব্বৰঞ্ঞো ধীতা, তমভিকঙ্খামি. সা খো পন, ভন্তে, ভগিনী পৰকামিনী হোতি; সিখণ্ডী নাম মাতলিস্স সঙ্গাহকস্স পুত্তো, তমভিকঙ্খতি. যতো খো অহং, ভন্তে, তং ভগিনিং নালত্থং কেনচি পৰিযাযেন. অথাহং বেলুৱপণ্ডুৱীণং আদায যেন তিম্বৰুনো গন্ধব্বৰঞ্ঞো নিৱেসনং তেনুপসঙ্কমিং; উপসঙ্কমিত্ৱা বেলুৱপণ্ডুৱীণং অস্সাৱেসিং, ইমা চ গাথা অভাসিং বুদ্ধূপসঞ্হিতা ধম্মূপসঞ্হিতা সঙ্ঘূপসঞ্হিতা অৰহন্তূপসঞ্হিতা কামূপসঞ্হিতা –
‘‘ৱন্দে তে পিতৰং ভদ্দে, তিম্বৰুং সূৰিযৱচ্ছসে;
যেন জাতাসি কল্যাণী, আনন্দজননী মম. …পে…
সালংৱ ন চিৰং ফুল্লং, পিতৰং তে সুমেধসে;
ৱন্দমানো নমস্সামি, যস্সা সেতাদিসী পজা’’তি.
‘‘এৱং ৱুত্তে, ভন্তে, ভদ্দা সূৰিযৱচ্ছসা মং এতদৱোচ – ‘ন খো মে, মাৰিস, সো ভগৱা সম্মুখা দিট্ঠো অপি চ সুতোযেৱ মে সো ভগৱা দেৱানং তাৱতিংসানং সুধম্মাযং সভাযং উপনচ্চন্তিযা. যতো খো ত্ৱং, মাৰিস, তং ভগৱন্তং কিত্তেসি, হোতু নো অজ্জ সমাগমো’তি. সোযেৱ নো, ভন্তে, তস্সা ভগিনিযা সদ্ধিং সমাগমো অহোসি. ন চ দানি ততো পচ্ছা’’তি.
সক্কূপসঙ্কম
৩৫০. অথ খো সক্কস্স দেৱানমিন্দস্স এতদহোসি – ‘‘পটিসম্মোদতি পঞ্চসিখো গন্ধব্বদেৱপুত্তো ভগৱতা, ভগৱা চ পঞ্চসিখেনা’’তি. অথ খো সক্কো দেৱানমিন্দো পঞ্চসিখং গন্ধব্বদেৱপুত্তং আমন্তেসি – ‘‘অভিৱাদেহি মে ত্ৱং, তাত পঞ্চসিখ, ভগৱন্তং – ‘সক্কো, ভন্তে, দেৱানমিন্দো সামচ্চো সপৰিজনো ভগৱতো পাদে সিৰসা ৱন্দতী’তি’’. ‘‘এৱং ভদ্দন্তৱা’’তি খো পঞ্চসিখো গন্ধব্বদেৱপুত্তো সক্কস্স দেৱানমিন্দস্স পটিস্সুত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেতি – ‘‘সক্কো, ভন্তে, দেৱানমিন্দো সামচ্চো সপৰিজনো ভগৱতো পাদে সিৰসা ৱন্দতী’’তি. ‘‘এৱং সুখী হোতু, পঞ্চসিখ, সক্কো দেৱানমিন্দো সামচ্চো সপৰিজনো; সুখকামা হি দেৱা মনুস্সা অসুৰা নাগা গন্ধব্বা যে চঞ্ঞে সন্তি পুথুকাযা’’তি.
৩৫১. এৱঞ্চ পন তথাগতা এৱৰূপে মহেসক্খে যক্খে অভিৱদন্তি. অভিৱদিতো সক্কো দেৱানমিন্দো ভগৱতো ইন্দসালগুহং পৱিসিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং অট্ঠাসি. দেৱাপি তাৱতিংসা ইন্দসালগুহং পৱিসিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং অট্ঠংসু. পঞ্চসিখোপি গন্ধব্বদেৱপুত্তো ইন্দসালগুহং পৱিসিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং অট্ঠাসি.
তেন খো পন সমযেন ইন্দসালগুহা ৱিসমা সন্তী সমা সমপাদি, সম্বাধা সন্তী উৰুন্দা [উৰুদ্দা (ক.)] সমপাদি, অন্ধকাৰো গুহাযং অন্তৰধাযি, আলোকো উদপাদি যথা তং দেৱানং দেৱানুভাৱেন.
৩৫২. অথ খো ভগৱা সক্কং দেৱানমিন্দং এতদৱোচ – ‘‘অচ্ছৰিযমিদং আযস্মতো কোসিযস্স, অব্ভুতমিদং আযস্মতো কোসিযস্স তাৱ বহুকিচ্চস্স বহুকৰণীযস্স যদিদং ইধাগমন’’ন্তি. ‘‘চিৰপটিকাহং, ভন্তে, ভগৱন্তং দস্সনায উপসঙ্কমিতুকামো; অপি চ দেৱানং তাৱতিংসানং কেহিচি কেহিচি [কেহিচি (স্যা.)] কিচ্চকৰণীযেহি ব্যাৱটো; এৱাহং নাসক্খিং ভগৱন্তং দস্সনায উপসঙ্কমিতুং. একমিদং, ভন্তে, সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি সলড়াগাৰকে. অথ খ্ৱাহং, ভন্তে, সাৱত্থিং অগমাসিং ভগৱন্তং দস্সনায. তেন খো পন, ভন্তে, সমযেন ভগৱা অঞ্ঞতৰেন সমাধিনা নিসিন্নো হোতি, ভূজতি [ভুঞ্জতী চ (সী. পী.), ভুজগী (স্যা.)] চ নাম ৱেস্সৱণস্স মহাৰাজস্স পৰিচাৰিকা ভগৱন্তং পচ্চুপট্ঠিতা হোতি, পঞ্জলিকা নমস্সমানা তিট্ঠতি. অথ খ্ৱাহং, ভন্তে, ভূজতিং এতদৱোচং – ‘অভিৱাদেহি মে ত্ৱং, ভগিনি, ভগৱন্তং – ‘‘সক্কো, ভন্তে, দেৱানমিন্দো সামচ্চো সপৰিজনো ভগৱতো পাদে সিৰসা ৱন্দতী’’তি. এৱং ৱুত্তে, ভন্তে, সা ভূজতি মং এতদৱোচ – ‘অকালো খো, মাৰিস, ভগৱন্তং দস্সনায; পটিসল্লীনো ভগৱা’তি. ‘তেন হী, ভগিনি, যদা ভগৱা তম্হা সমাধিম্হা ৱুট্ঠিতো হোতি, অথ মম ৱচনেন ভগৱন্তং অভিৱাদেহি – ‘‘সক্কো, ভন্তে, দেৱানমিন্দো সামচ্চো সপৰিজনো ভগৱতো পাদে সিৰসা ৱন্দতী’’তি. কচ্চি মে সা, ভন্তে, ভগিনী ভগৱন্তং অভিৱাদেসি? সৰতি ভগৱা তস্সা ভগিনিযা ৱচন’’ন্তি? ‘‘অভিৱাদেসি মং সা, দেৱানমিন্দ, ভগিনী, সৰামহং তস্সা ভগিনিযা ৱচনং. অপি চাহং আযস্মতো নেমিসদ্দেন [চক্কনেমিসদ্দেন (স্যা.)] তম্হা সমাধিম্হা ৱুট্ঠিতো’’তি. ‘‘যে তে, ভন্তে, দেৱা অম্হেহি পঠমতৰং তাৱতিংসকাযং উপপন্না, তেসং মে সম্মুখা সুতং সম্মুখা পটিগ্গহিতং – ‘যদা তথাগতা লোকে উপ্পজ্জন্তি অৰহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা, দিব্বা কাযা পৰিপূৰেন্তি, হাযন্তি অসুৰকাযা’তি. তং মে ইদং, ভন্তে, সক্খিদিট্ঠং যতো তথাগতো লোকে উপ্পন্নো অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো, দিব্বা কাযা পৰিপূৰেন্তি, হাযন্তি অসুৰকাযাতি.
গোপকৱত্থু
৩৫৩. ‘‘ইধেৱ, ভন্তে, কপিলৱত্থুস্মিং গোপিকা নাম সক্যধীতা অহোসি বুদ্ধে পসন্না ধম্মে পসন্না সঙ্ঘে পসন্না সীলেসু পৰিপূৰকাৰিনী. সা ইত্থিত্তং [ইত্থিচিত্তং (স্যা.)] ৱিৰাজেত্ৱা পুৰিসত্তং [পুৰিসচিত্তং (স্যা.)] ভাৱেত্ৱা কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপন্না. দেৱানং তাৱতিংসানং সহব্যতং অম্হাকং পুত্তত্তং অজ্ঝুপগতা. তত্ৰপি নং এৱং জানন্তি – ‘গোপকো দেৱপুত্তো, গোপকো দেৱপুত্তো’তি. অঞ্ঞেপি, ভন্তে, তযো ভিক্খূ ভগৱতি ব্ৰহ্মচৰিযং চৰিত্ৱা হীনং গন্ধব্বকাযং উপপন্না. তে পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতা সমঙ্গীভূতা পৰিচাৰযমানা অম্হাকং উপট্ঠানং আগচ্ছন্তি অম্হাকং পাৰিচৰিযং. তে অম্হাকং উপট্ঠানং আগতে অম্হাকং পাৰিচৰিযং গোপকো দেৱপুত্তো পটিচোদেসি – ‘কুতোমুখা নাম তুম্হে, মাৰিসা, তস্স ভগৱতো ধম্মং অস্সুত্থ [আযুহিত্থ (স্যা.)] – অহঞ্হি নাম ইত্থিকা সমানা বুদ্ধে পসন্না ধম্মে পসন্না সঙ্ঘে পসন্না সীলেসু পৰিপূৰকাৰিনী ইত্থিত্তং ৱিৰাজেত্ৱা পুৰিসত্তং ভাৱেত্ৱা কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপন্না, দেৱানং তাৱতিংসানং সহব্যতং সক্কস্স দেৱানমিন্দস্স পুত্তত্তং অজ্ঝুপগতা. ইধাপি মং এৱং জানন্তি ‘‘গোপকো দেৱপুত্তো গোপকো দেৱপুত্তো’তি. তুম্হে পন, মাৰিসা, ভগৱতি ব্ৰহ্মচৰিযং চৰিত্ৱা হীনং গন্ধব্বকাযং উপপন্না. দুদ্দিট্ঠৰূপং ৱত, ভো, অদ্দসাম, যে মযং অদ্দসাম সহধম্মিকে হীনং গন্ধব্বকাযং উপপন্নে’তি. তেসং, ভন্তে, গোপকেন দেৱপুত্তেন পটিচোদিতানং দ্ৱে দেৱা দিট্ঠেৱ ধম্মে সতিং পটিলভিংসু কাযং ব্ৰহ্মপুৰোহিতং, একো পন দেৱো কামে অজ্ঝাৱসি.
৩৫৪. ‘‘‘উপাসিকা চক্খুমতো অহোসিং,
নামম্পি ময্হং অহু ‘গোপিকা’তি;
বুদ্ধে চ ধম্মে চ অভিপ্পসন্না,
সঙ্ঘঞ্চুপট্ঠাসিং পসন্নচিত্তা.
‘‘‘তস্সেৱ বুদ্ধস্স সুধম্মতায,
সক্কস্স পুত্তোম্হি মহানুভাৱো;
মহাজুতীকো তিদিৱূপপন্নো,
জানন্তি মং ইধাপি ‘গোপকো’তি.
‘‘‘অথদ্দসং ভিক্খৱো দিট্ঠপুব্বে,
গন্ধব্বকাযূপগতে ৱসীনে;
ইমেহি তে গোতমসাৱকাসে,
যে চ মযং পুব্বে মনুস্সভূতা.
‘‘‘অন্নেন পানেন উপট্ঠহিম্হা,
পাদূপসঙ্গয্হ সকে নিৱেসনে;
কুতোমুখা নাম ইমে ভৱন্তো,
বুদ্ধস্স ধম্মানি পটিগ্গহেসুং [বুদ্ধস্স ধম্মং ন পটিগ্গহেসুং (স্যা.)].
‘‘‘পচ্চত্তং ৱেদিতব্বো হি ধম্মো,
সুদেসিতো চক্খুমতানুবুদ্ধো;
অহঞ্হি তুম্হেৱ উপাসমানো,
সুত্ৱান অৰিযান সুভাসিতানি.
‘‘‘সক্কস্স পুত্তোম্হি মহানুভাৱো,
মহাজুতীকো তিদিৱূপপন্নো;
তুম্হে পন সেট্ঠমুপাসমানা,
অনুত্তৰং ব্ৰহ্মচৰিযং চৰিত্ৱা.
‘‘‘হীনং কাযং উপপন্না ভৱন্তো,
অনানুলোমা ভৱতূপপত্তি;
দুদ্দিট্ঠৰূপং ৱত অদ্দসাম,
সহধম্মিকে হীনকাযূপপন্নে.
‘‘‘গন্ধব্বকাযূপগতা ভৱন্তো,
দেৱানমাগচ্ছথ পাৰিচৰিযং;
অগাৰে ৱসতো ময্হং,
ইমং পস্স ৱিসেসতং.
‘‘‘ইত্থী হুত্ৱা স্ৱজ্জ পুমোম্হি দেৱো,
দিব্বেহি কামেহি সমঙ্গিভূতো’;
তে চোদিতা গোতমসাৱকেন,
সংৱেগমাপাদু সমেচ্চ গোপকং.
‘‘‘হন্দ ৱিযাযাম [ৱিগাযাম (স্যা.), ৱিতাযাম (পী.)] ব্যাযাম [ৱিযাযমাম (সী. পী.)],
মা নো মযং পৰপেস্সা অহুম্হা’;
তেসং দুৱে ৱীৰিযমাৰভিংসু,
অনুস্সৰং গোতমসাসনানি.
‘‘ইধেৱ চিত্তানি ৱিৰাজযিত্ৱা,
কামেসু আদীনৱমদ্দসংসু;
তে কামসংযোজনবন্ধনানি,
পাপিমযোগানি দুৰচ্চযানি.
‘‘নাগোৱ সন্নানি গুণানি [সন্দানগুণানি (সী. পী.), সন্তানি গুণানি (স্যা.)] ছেত্ৱা,
দেৱে তাৱতিংসে অতিক্কমিংসু;
সইন্দা দেৱা সপজাপতিকা,
সব্বে সুধম্মায সভাযুপৱিট্ঠা.
‘‘তেসং নিসিন্নানং অভিক্কমিংসু,
ৱীৰা ৱিৰাগা ৱিৰজং কৰোন্তা;
তে দিস্ৱা সংৱেগমকাসি ৱাসৱো,
দেৱাভিভূ দেৱগণস্স মজ্ঝে.
‘‘‘ইমেহি তে হীনকাযূপপন্না,
দেৱে তাৱতিংসে অভিক্কমন্তি’;
সংৱেগজাতস্স ৱচো নিসম্ম,
সো গোপকো ৱাসৱমজ্ঝভাসি.
‘‘‘বুদ্ধো জনিন্দত্থি মনুস্সলোকে,
কামাভিভূ সক্যমুনীতি ঞাযতি;
তস্সেৱ তে পুত্তা সতিযা ৱিহীনা,
চোদিতা মযা তে সতিমজ্ঝলত্থুং.
‘‘‘তিণ্ণং তেসং আৱসিনেত্থ [অৱসীনেত্থ (পী.)] একো,
গন্ধব্বকাযূপগতো ৱসীনো;
দ্ৱে চ সম্বোধিপথানুসাৰিনো,
দেৱেপি হীড়েন্তি সমাহিতত্তা.
‘‘‘এতাদিসী ধম্মপ্পকাসনেত্থ,
ন তত্থ কিংকঙ্খতি কোচি সাৱকো;
নিতিণ্ণওঘং ৱিচিকিচ্ছছিন্নং,
বুদ্ধং নমস্সাম জিনং জনিন্দং’.
‘‘যং তে ধম্মং ইধঞ্ঞায,
ৱিসেসং অজ্ঝগংসু [অজ্ঝগমংসু (স্যা.)] তে;
কাযং ব্ৰহ্মপুৰোহিতং,
দুৱে তেসং ৱিসেসগূ.
‘‘তস্স ধম্মস্স পত্তিযা,
আগতম্হাসি মাৰিস;
কতাৱকাসা ভগৱতা,
পঞ্হং পুচ্ছেমু মাৰিসা’’তি.
৩৫৫. অথ খো ভগৱতো এতদহোসি – ‘‘দীঘৰত্তং ৱিসুদ্ধো খো অযং যক্খো [সক্কো (সী. স্যা. পী.)], যং কিঞ্চি মং পঞ্হং পুচ্ছিস্সতি, সব্বং তং অত্থসঞ্হিতংযেৱ পুচ্ছিস্সতি, নো অনত্থসঞ্হিতং. যঞ্চস্সাহং পুট্ঠো ব্যাকৰিস্সামি, তং খিপ্পমেৱ আজানিস্সতী’’তি.
৩৫৬. অথ খো ভগৱা সক্কং দেৱানমিন্দং গাথায অজ্ঝভাসি –
‘‘পুচ্ছ ৱাসৱ মং পঞ্হং, যং কিঞ্চি মনসিচ্ছসি;
তস্স তস্সেৱ পঞ্হস্স, অহং অন্তং কৰোমি তে’’তি.
পঠমভাণৱাৰো নিট্ঠিতো.
৩৫৭. কতাৱকাসো সক্কো দেৱানমিন্দো ভগৱতা ইমং ভগৱন্তং [দেৱানমিন্দো ভগৱন্তং ইমং (সী. পী.)] পঠমং পঞ্হং অপুচ্ছি –
‘‘কিং সংযোজনা নু খো, মাৰিস, দেৱা মনুস্সা অসুৰা নাগা গন্ধব্বা যে চঞ্ঞে সন্তি পুথুকাযা, তে – ‘অৱেৰা অদণ্ডা অসপত্তা অব্যাপজ্জা ৱিহৰেমু অৱেৰিনো’তি ইতি চ নেসং হোতি, অথ চ পন সৱেৰা সদণ্ডা সসপত্তা সব্যাপজ্জা ৱিহৰন্তি সৱেৰিনো’’তি? ইত্থং সক্কো দেৱানমিন্দো ভগৱন্তং পঞ্হং [ইমং পঠমং পঞ্হং (সী. পী.)] অপুচ্ছি. তস্স ভগৱা পঞ্হং পুট্ঠো ব্যাকাসি –
‘‘ইস্সামচ্ছৰিযসংযোজনা খো, দেৱানমিন্দ, দেৱা মনুস্সা অসুৰা নাগা গন্ধব্বা যে চঞ্ঞে সন্তি পুথুকাযা, তে – ‘অৱেৰা অদণ্ডা অসপত্তা অব্যাপজ্জা ৱিহৰেমু অৱেৰিনো’তি ইতি চ নেসং হোতি, অথ চ পন সৱেৰা সদণ্ডা সসপত্তা সব্যাপজ্জা ৱিহৰন্তি সৱেৰিনো’’তি. ইত্থং ভগৱা সক্কস্স দেৱানমিন্দস্স পঞ্হং পুট্ঠো ব্যাকাসি. অত্তমনো সক্কো দেৱানমিন্দো ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দি অনুমোদি – ‘‘এৱমেতং, ভগৱা, এৱমেতং, সুগত. তিণ্ণা মেত্থ কঙ্খা ৱিগতা কথংকথা ভগৱতো পঞ্হৱেয্যাকৰণং সুত্ৱা’’তি.
৩৫৮. ইতিহ সক্কো দেৱানমিন্দো ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দিত্ৱা অনুমোদিত্ৱা ভগৱন্তং উত্তৰিং [উত্তৰিং (সী. স্যা. পী.)] পঞ্হং অপুচ্ছি –
‘‘ইস্সামচ্ছৰিযং পন, মাৰিস, কিংনিদানং কিংসমুদযং কিংজাতিকং কিংপভৱং; কিস্মিং সতি ইস্সামচ্ছৰিযং হোতি; কিস্মিং অসতি ইস্সামচ্ছৰিযং ন হোতী’’তি? ‘‘ইস্সামচ্ছৰিযং খো, দেৱানমিন্দ, পিযাপ্পিযনিদানং পিযাপ্পিযসমুদযং পিযাপ্পিযজাতিকং পিযাপ্পিযপভৱং; পিযাপ্পিযে সতি ইস্সামচ্ছৰিযং হোতি, পিযাপ্পিযে অসতি ইস্সামচ্ছৰিযং ন হোতী’’তি.
‘‘পিযাপ্পিযং খো পন, মাৰিস, কিংনিদানং কিংসমুদযং কিংজাতিকং কিংপভৱং; কিস্মিং সতি পিযাপ্পিযং হোতি; কিস্মিং অসতি পিযাপ্পিযং ন হোতী’’তি? ‘‘পিযাপ্পিযং খো, দেৱানমিন্দ, ছন্দনিদানং ছন্দসমুদযং ছন্দজাতিকং ছন্দপভৱং; ছন্দে সতি পিযাপ্পিযং হোতি; ছন্দে অসতি পিযাপ্পিযং ন হোতী’’তি.
‘‘ছন্দো খো পন, মাৰিস, কিংনিদানো কিংসমুদযো কিংজাতিকো কিংপভৱো; কিস্মিং সতি ছন্দো হোতি; কিস্মিং অসতি ছন্দো ন হোতী’’তি? ‘‘ছন্দো খো, দেৱানমিন্দ, ৱিতক্কনিদানো ৱিতক্কসমুদযো ৱিতক্কজাতিকো ৱিতক্কপভৱো; ৱিতক্কে সতি ছন্দো হোতি; ৱিতক্কে অসতি ছন্দো ন হোতী’’তি.
‘‘ৱিতক্কো খো পন, মাৰিস, কিংনিদানো কিংসমুদযো কিংজাতিকো কিংপভৱো; কিস্মিং সতি ৱিতক্কো হোতি; কিস্মিং অসতি ৱিতক্কো ন হোতী’’তি? ‘‘ৱিতক্কো খো, দেৱানমিন্দ, পপঞ্চসঞ্ঞাসঙ্খানিদানো পপঞ্চসঞ্ঞাসঙ্খাসমুদযো পপঞ্চসঞ্ঞাসঙ্খাজাতিকো পপঞ্চসঞ্ঞাসঙ্খাপভৱো; পপঞ্চসঞ্ঞাসঙ্খায সতি ৱিতক্কো হোতি; পপঞ্চসঞ্ঞাসঙ্খায অসতি ৱিতক্কো ন হোতী’’তি.
‘‘কথং পটিপন্নো পন, মাৰিস, ভিক্খু পপঞ্চসঞ্ঞাসঙ্খানিৰোধসাৰুপ্পগামিনিং পটিপদং পটিপন্নো হোতী’’তি?
ৱেদনাকম্মট্ঠানং
৩৫৯. ‘‘সোমনস্সংপাহং [পহং (সী. পী.), চাহং (স্যা. কং.)], দেৱানমিন্দ, দুৱিধেন ৱদামি – সেৱিতব্বম্পি, অসেৱিতব্বম্পি. দোমনস্সংপাহং, দেৱানমিন্দ, দুৱিধেন ৱদামি – সেৱিতব্বম্পি, অসেৱিতব্বম্পি. উপেক্খংপাহং, দেৱানমিন্দ, দুৱিধেন ৱদামি – সেৱিতব্বম্পি, অসেৱিতব্বম্পি.
৩৬০. ‘‘সোমনস্সংপাহং, দেৱানমিন্দ, দুৱিধেন ৱদামি সেৱিতব্বম্পি, অসেৱিতব্বম্পীতি ইতি খো পনেতং ৱুত্তং, কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৱুত্তং? তত্থ যং জঞ্ঞা সোমনস্সং ‘ইমং খো মে সোমনস্সং সেৱতো অকুসলা ধম্মা অভিৱড্ঢন্তি, কুসলা ধম্মা পৰিহাযন্তী’তি, এৱৰূপং সোমনস্সং ন সেৱিতব্বং. তত্থ যং জঞ্ঞা সোমনস্সং ‘ইমং খো মে সোমনস্সং সেৱতো অকুসলা ধম্মা পৰিহাযন্তি, কুসলা ধম্মা অভিৱড্ঢন্তী’তি, এৱৰূপং সোমনস্সং সেৱিতব্বং. তত্থ যং চে সৱিতক্কং সৱিচাৰং, যং চে অৱিতক্কং অৱিচাৰং, যে অৱিতক্কে অৱিচাৰে, তে [সে (সী. পী.)] পণীততৰে. সোমনস্সংপাহং, দেৱানমিন্দ, দুৱিধেন ৱদামি সেৱিতব্বম্পি, অসেৱিতব্বম্পীতি. ইতি যং তং ৱুত্তং, ইদমেতং পটিচ্চ ৱুত্তং.
৩৬১. ‘‘দোমনস্সংপাহং, দেৱানমিন্দ, দুৱিধেন ৱদামি সেৱিতব্বম্পি, অসেৱিতব্বম্পীতি. ইতি খো পনেতং ৱুত্তং, কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৱুত্তং? তত্থ যং জঞ্ঞা দোমনস্সং ‘ইমং খো মে দোমনস্সং সেৱতো অকুসলা ধম্মা অভিৱড্ঢন্তি, কুসলা ধম্মা পৰিহাযন্তী’তি, এৱৰূপং দোমনস্সং ন সেৱিতব্বং. তত্থ যং জঞ্ঞা দোমনস্সং ‘ইমং খো মে দোমনস্সং সেৱতো অকুসলা ধম্মা পৰিহাযন্তি, কুসলা ধম্মা অভিৱড্ঢন্তী’তি, এৱৰূপং দোমনস্সং সেৱিতব্বং. তত্থ যং চে সৱিতক্কং সৱিচাৰং, যং চে অৱিতক্কং অৱিচাৰং, যে অৱিতক্কে অৱিচাৰে, তে পণীততৰে. দোমনস্সংপাহং, দেৱানমিন্দ, দুৱিধেন ৱদামি সেৱিতব্বম্পি, অসেৱিতব্বম্পী’তি ইতি যং তং ৱুত্তং, ইদমেতং পটিচ্চ ৱুত্তং.
৩৬২. ‘‘উপেক্খংপাহং, দেৱানমিন্দ, দুৱিধেন ৱদামি সেৱিতব্বম্পি, অসেৱিতব্বম্পীতি ইতি খো পনেতং ৱুত্তং, কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৱুত্তং? তত্থ যং জঞ্ঞা উপেক্খং ‘ইমং খো মে উপেক্খং সেৱতো অকুসলা ধম্মা অভিৱড্ঢন্তি, কুসলা ধম্মা পৰিহাযন্তী’তি, এৱৰূপা উপেক্খা ন সেৱিতব্বা. তত্থ যং জঞ্ঞা উপেক্খং ‘ইমং খো মে উপেক্খং সেৱতো অকুসলা ধম্মা পৰিহাযন্তি, কুসলা ধম্মা অভিৱড্ঢন্তী’তি, এৱৰূপা উপেক্খা সেৱিতব্বা. তত্থ যং চে সৱিতক্কং সৱিচাৰং, যং চে অৱিতক্কং অৱিচাৰং, যে অৱিতক্কে অৱিচাৰে, তে পণীততৰে. উপেক্খংপাহং, দেৱানমিন্দ, দুৱিধেন ৱদামি সেৱিতব্বম্পি, অসেৱিতব্বম্পীতি ইতি যং তং ৱুত্তং, ইদমেতং পটিচ্চ ৱুত্তং.
৩৬৩. ‘‘এৱং পটিপন্নো খো, দেৱানমিন্দ, ভিক্খু পপঞ্চসঞ্ঞাসঙ্খানিৰোধসাৰুপ্পগামিনিং পটিপদং পটিপন্নো হোতী’’তি. ইত্থং ভগৱা সক্কস্স দেৱানমিন্দস্স পঞ্হং পুট্ঠো ব্যাকাসি. অত্তমনো সক্কো দেৱানমিন্দো ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দি অনুমোদি – ‘‘এৱমেতং, ভগৱা, এৱমেতং, সুগত, তিণ্ণা মেত্থ কঙ্খা ৱিগতা কথংকথা ভগৱতো পঞ্হৱেয্যাকৰণং সুত্ৱা’’তি.
পাতিমোক্খসংৱৰো
৩৬৪. ইতিহ সক্কো দেৱানমিন্দো ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দিত্ৱা অনুমোদিত্ৱা ভগৱন্তং উত্তৰিং পঞ্হং অপুচ্ছি –
‘‘কথং পটিপন্নো পন, মাৰিস, ভিক্খু পাতিমোক্খসংৱৰায পটিপন্নো হোতী’’তি? ‘‘কাযসমাচাৰংপাহং, দেৱানমিন্দ, দুৱিধেন ৱদামি – সেৱিতব্বম্পি, অসেৱিতব্বম্পি. ৱচীসমাচাৰংপাহং, দেৱানমিন্দ, দুৱিধেন ৱদামি – সেৱিতব্বম্পি, অসেৱিতব্বম্পি. পৰিযেসনংপাহং, দেৱানমিন্দ, দুৱিধেন ৱদামি – সেৱিতব্বম্পি, অসেৱিতব্ব’’ম্পি.
‘‘কাযসমাচাৰংপাহং, দেৱানমিন্দ, দুৱিধেন ৱদামি সেৱিতব্বম্পি অসেৱিতব্বম্পীতি ইতি খো পনেতং ৱুত্তং, কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৱুত্তং? তত্থ যং জঞ্ঞা কাযসমাচাৰং ‘ইমং খো মে কাযসমাচাৰং সেৱতো অকুসলা ধম্মা অভিৱড্ঢন্তি, কুসলা ধম্মা পৰিহাযন্তী’তি, এৱৰূপো কাযসমাচাৰো ন সেৱিতব্বো. তত্থ যং জঞ্ঞা কাযসমাচাৰং ‘ইমং খো মে কাযসমাচাৰং সেৱতো অকুসলা ধম্মা পৰিহাযন্তি, কুসলা ধম্মা অভিৱড্ঢন্তী’তি, এৱৰূপো কাযসমাচাৰো সেৱিতব্বো. কাযসমাচাৰংপাহং, দেৱানমিন্দ, দুৱিধেন ৱদামি – সেৱিতব্বম্পি, অসেৱিতব্বম্পীতি ইতি যং তং ৱুত্তং, ইদমেতং পটিচ্চ ৱুত্তং.
‘‘ৱচীসমাচাৰংপাহং, দেৱানমিন্দ, দুৱিধেন ৱদামি – সেৱিতব্বম্পি, অসেৱিতব্বম্পী’তি. ইতি খো পনেতং ৱুত্তং, কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৱুত্তং? তত্থ যং জঞ্ঞা ৱচীসমাচাৰং ‘ইমং খো মে ৱচীসমাচাৰং সেৱতো অকুসলা ধম্মা অভিৱড্ঢন্তি, কুসলা ধম্মা পৰিহাযন্তী’তি, এৱৰূপো ৱচীসমাচাৰো ন সেৱিতব্বো. তত্থ যং জঞ্ঞা ৱচীসমাচাৰং ‘ইমং খো মে ৱচীসমাচাৰং সেৱতো অকুসলা ধম্মা পৰিহাযন্তি, কুসলা ধম্মা অভিৱড্ঢন্তী’তি, এৱৰূপো ৱচীসমাচাৰো সেৱিতব্বো. ৱচীসমাচাৰংপাহং, দেৱানমিন্দ, দুৱিধেন ৱদামি – সেৱিতব্বম্পি, অসেৱিতব্বম্পীতি ইতি যং তং ৱুত্তং, ইদমেতং পটিচ্চ ৱুত্তং.
‘‘পৰিযেসনংপাহং, দেৱানমিন্দ, দুৱিধেন ৱদামি – সেৱিতব্বম্পি, অসেৱিতব্বম্পীতি ইতি খো পনেতং ৱুত্তং, কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৱুত্তং? তত্থ যং জঞ্ঞা পৰিযেসনং ‘ইমং খো মে পৰিযেসনং সেৱতো অকুসলা ধম্মা অভিৱড্ঢন্তি, কুসলা ধম্মা পৰিহাযন্তী’তি, এৱৰূপা পৰিযেসনা ন সেৱিতব্বা. তত্থ যং জঞ্ঞা পৰিযেসনং ‘ইমং খো মে পৰিযেসনং সেৱতো অকুসলা ধম্মা পৰিহাযন্তি, কুসলা ধম্মা অভিৱড্ঢন্তী’তি, এৱৰূপা পৰিযেসনা সেৱিতব্বা. পৰিযেসনংপাহং, দেৱানমিন্দ, দুৱিধেন ৱদামি – সেৱিতব্বম্পি, অসেৱিতব্বম্পীতি ইতি যং তং ৱুত্তং, ইদমেতং পটিচ্চ ৱুত্তং.