২. মহানিদানসুত্তং

পটিচ্চসমুপ্পাদো

৯৫. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা কুৰূসু ৱিহৰতি কম্মাসধম্মং নাম [কম্মাসদম্মং নাম (স্যা.)] কুৰূনং নিগমো. অথ খো আযস্মা আনন্দো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা আনন্দো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘অচ্ছৰিযং, ভন্তে, অব্ভুতং, ভন্তে! যাৱ গম্ভীৰো চাযং, ভন্তে, পটিচ্চসমুপ্পাদো গম্ভীৰাৱভাসো চ, অথ চ পন মে উত্তানকুত্তানকো ৱিয খাযতী’’তি. ‘‘মা হেৱং, আনন্দ, অৱচ, মা হেৱং, আনন্দ, অৱচ. গম্ভীৰো চাযং, আনন্দ, পটিচ্চসমুপ্পাদো গম্ভীৰাৱভাসো চ. এতস্স, আনন্দ, ধম্মস্স অননুবোধা অপ্পটিৱেধা এৱমযং পজা তন্তাকুলকজাতা কুলগণ্ঠিকজাতা [গুলাগুণ্ঠিকজাতা (সী. পী.), গুণগণ্ঠিকজাতা (স্যা.)] মুঞ্জপব্বজভূতা অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং সংসাৰং নাতিৱত্ততি.

৯৬. ‘‘‘অত্থি ইদপ্পচ্চযা জৰামৰণ’ন্তি ইতি পুট্ঠেন সতা, আনন্দ, অত্থীতিস্স ৱচনীযং. ‘কিংপচ্চযা জৰামৰণ’ন্তি ইতি চে ৱদেয্য, ‘জাতিপচ্চযা জৰামৰণ’ন্তি ইচ্চস্স ৱচনীযং.

‘‘‘অত্থি ইদপ্পচ্চযা জাতী’তি ইতি পুট্ঠেন সতা, আনন্দ, অত্থীতিস্স ৱচনীযং. ‘কিংপচ্চযা জাতী’তি ইতি চে ৱদেয্য, ‘ভৱপচ্চযা জাতী’তি ইচ্চস্স ৱচনীযং.

‘‘‘অত্থি ইদপ্পচ্চযা ভৱো’তি ইতি পুট্ঠেন সতা, আনন্দ, অত্থীতিস্স ৱচনীযং. ‘কিংপচ্চযা ভৱো’তি ইতি চে ৱদেয্য, ‘উপাদানপচ্চযা ভৱো’তি ইচ্চস্স ৱচনীযং.

‘‘‘অত্থি ইদপ্পচ্চযা উপাদান’ন্তি ইতি পুট্ঠেন সতা, আনন্দ, অত্থীতিস্স ৱচনীযং. ‘কিংপচ্চযা উপাদান’ন্তি ইতি চে ৱদেয্য, ‘তণ্হাপচ্চযা উপাদান’ন্তি ইচ্চস্স ৱচনীযং.

‘‘‘অত্থি ইদপ্পচ্চযা তণ্হা’তি ইতি পুট্ঠেন সতা, আনন্দ, অত্থীতিস্স ৱচনীযং. ‘কিংপচ্চযা তণ্হা’তি ইতি চে ৱদেয্য, ‘ৱেদনাপচ্চযা তণ্হা’তি ইচ্চস্স ৱচনীযং.

‘‘‘অত্থি ইদপ্পচ্চযা ৱেদনা’তি ইতি পুট্ঠেন সতা, আনন্দ, অত্থীতিস্স ৱচনীযং. ‘কিংপচ্চযা ৱেদনা’তি ইতি চে ৱদেয্য, ‘ফস্সপচ্চযা ৱেদনা’তি ইচ্চস্স ৱচনীযং.

‘‘‘অত্থি ইদপ্পচ্চযা ফস্সো’তি ইতি পুট্ঠেন সতা, আনন্দ, অত্থীতিস্স ৱচনীযং. ‘কিংপচ্চযা ফস্সো’তি ইতি চে ৱদেয্য, ‘নামৰূপপচ্চযা ফস্সো’তি ইচ্চস্স ৱচনীযং.

‘‘‘অত্থি ইদপ্পচ্চযা নামৰূপ’ন্তি ইতি পুট্ঠেন সতা, আনন্দ, অত্থীতিস্স ৱচনীযং. ‘কিংপচ্চযা নামৰূপ’ন্তি ইতি চে ৱদেয্য, ‘ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামৰূপ’ন্তি ইচ্চস্স ৱচনীযং.

‘‘‘অত্থি ইদপ্পচ্চযা ৱিঞ্ঞাণ’ন্তি ইতি পুট্ঠেন সতা, আনন্দ, অত্থীতিস্স ৱচনীযং. ‘কিংপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণ’ন্তি ইতি চে ৱদেয্য, ‘নামৰূপপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণ’ন্তি ইচ্চস্স ৱচনীযং.

৯৭. ‘‘ইতি খো, আনন্দ, নামৰূপপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণং, ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামৰূপং, নামৰূপপচ্চযা ফস্সো, ফস্সপচ্চযা ৱেদনা, ৱেদনাপচ্চযা তণ্হা, তণ্হাপচ্চযা উপাদানং, উপাদানপচ্চযা ভৱো, ভৱপচ্চযা জাতি, জাতিপচ্চযা জৰামৰণং সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা সম্ভৱন্তি. এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি.

৯৮. ‘‘‘জাতিপচ্চযা জৰামৰণ’ন্তি ইতি খো পনেতং ৱুত্তং, তদানন্দ, ইমিনাপেতং পৰিযাযেন ৱেদিতব্বং, যথা জাতিপচ্চযা জৰামৰণং. জাতি চ হি, আনন্দ, নাভৱিস্স সব্বেন সব্বং সব্বথা সব্বং কস্সচি কিম্হিচি, সেয্যথিদং – দেৱানং ৱা দেৱত্তায, গন্ধব্বানং ৱা গন্ধব্বত্তায, যক্খানং ৱা যক্খত্তায, ভূতানং ৱা ভূতত্তায, মনুস্সানং ৱা মনুস্সত্তায, চতুপ্পদানং ৱা চতুপ্পদত্তায, পক্খীনং ৱা পক্খিত্তায, সৰীসপানং ৱা সৰীসপত্তায [সিৰিংসপানং সিৰিংসপত্তায (সী. স্যা.)], তেসং তেসঞ্চ হি, আনন্দ, সত্তানং তদত্তায জাতি নাভৱিস্স. সব্বসো জাতিযা অসতি জাতিনিৰোধা অপি নু খো জৰামৰণং পঞ্ঞাযেথা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তস্মাতিহানন্দ, এসেৱ হেতু এতং নিদানং এস সমুদযো এস পচ্চযো জৰামৰণস্স, যদিদং জাতি’’.

৯৯. ‘‘‘ভৱপচ্চযা জাতী’তি ইতি খো পনেতং ৱুত্তং, তদানন্দ, ইমিনাপেতং পৰিযাযেন ৱেদিতব্বং, যথা ভৱপচ্চযা জাতি. ভৱো চ হি, আনন্দ, নাভৱিস্স সব্বেন সব্বং সব্বথা সব্বং কস্সচি কিম্হিচি, সেয্যথিদং – কামভৱো ৱা ৰূপভৱো ৱা অৰূপভৱো ৱা, সব্বসো ভৱে অসতি ভৱনিৰোধা অপি নু খো জাতি পঞ্ঞাযেথা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তস্মাতিহানন্দ, এসেৱ হেতু এতং নিদানং এস সমুদযো এস পচ্চযো জাতিযা, যদিদং ভৱো’’.

১০০. ‘‘‘উপাদানপচ্চযা ভৱো’তি ইতি খো পনেতং ৱুত্তং, তদানন্দ, ইমিনাপেতং পৰিযাযেন ৱেদিতব্বং, যথা উপাদানপচ্চযা ভৱো. উপাদানঞ্চ হি, আনন্দ, নাভৱিস্স সব্বেন সব্বং সব্বথা সব্বং কস্সচি কিম্হিচি, সেয্যথিদং – কামুপাদানং ৱা দিট্ঠুপাদানং ৱা সীলব্বতুপাদানং ৱা অত্তৱাদুপাদানং ৱা, সব্বসো উপাদানে অসতি উপাদাননিৰোধা অপি নু খো ভৱো পঞ্ঞাযেথা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তস্মাতিহানন্দ, এসেৱ হেতু এতং নিদানং এস সমুদযো এস পচ্চযো ভৱস্স, যদিদং উপাদানং’’.

১০১. ‘‘‘তণ্হাপচ্চযা উপাদান’ন্তি ইতি খো পনেতং ৱুত্তং তদানন্দ, ইমিনাপেতং পৰিযাযেন ৱেদিতব্বং, যথা তণ্হাপচ্চযা উপাদানং. তণ্হা চ হি, আনন্দ, নাভৱিস্স সব্বেন সব্বং সব্বথা সব্বং কস্সচি কিম্হিচি, সেয্যথিদং – ৰূপতণ্হা সদ্দতণ্হা গন্ধতণ্হা ৰসতণ্হা ফোট্ঠব্বতণ্হা ধম্মতণ্হা, সব্বসো তণ্হায অসতি তণ্হানিৰোধা অপি নু খো উপাদানং পঞ্ঞাযেথা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তস্মাতিহানন্দ, এসেৱ হেতু এতং নিদানং এস সমুদযো এস পচ্চযো উপাদানস্স, যদিদং তণ্হা’’.

১০২. ‘‘‘ৱেদনাপচ্চযা তণ্হা’তি ইতি খো পনেতং ৱুত্তং, তদানন্দ, ইমিনাপেতং পৰিযাযেন ৱেদিতব্বং, যথা ৱেদনাপচ্চযা তণ্হা. ৱেদনা চ হি, আনন্দ, নাভৱিস্স সব্বেন সব্বং সব্বথা সব্বং কস্সচি কিম্হিচি, সেয্যথিদং – চক্খুসম্ফস্সজা ৱেদনা সোতসম্ফস্সজা ৱেদনা ঘানসম্ফস্সজা ৱেদনা জিৱ্হাসম্ফস্সজা ৱেদনা কাযসম্ফস্সজা ৱেদনা মনোসম্ফস্সজা ৱেদনা, সব্বসো ৱেদনায অসতি ৱেদনানিৰোধা অপি নু খো তণ্হা পঞ্ঞাযেথা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তস্মাতিহানন্দ, এসেৱ হেতু এতং নিদানং এস সমুদযো এস পচ্চযো তণ্হায, যদিদং ৱেদনা’’.

১০৩. ‘‘ইতি খো পনেতং, আনন্দ, ৱেদনং পটিচ্চ তণ্হা, তণ্হং পটিচ্চ পৰিযেসনা, পৰিযেসনং পটিচ্চ লাভো, লাভং পটিচ্চ ৱিনিচ্ছযো, ৱিনিচ্ছযং পটিচ্চ ছন্দৰাগো, ছন্দৰাগং পটিচ্চ অজ্ঝোসানং, অজ্ঝোসানং পটিচ্চ পৰিগ্গহো, পৰিগ্গহং পটিচ্চ মচ্ছৰিযং, মচ্ছৰিযং পটিচ্চ আৰক্খো. আৰক্খাধিকৰণং দণ্ডাদানসত্থাদানকলহৱিগ্গহৱিৱাদতুৱংতুৱংপেসুঞ্ঞমুসাৱাদা অনেকে পাপকা অকুসলা ধম্মা সম্ভৱন্তি.

১০৪. ‘‘‘আৰক্খাধিকৰণং [আৰক্খং পটিচ্চ আৰক্খাধিকৰণং (স্যা.)] দণ্ডাদানসত্থাদানকলহৱিগ্গহৱিৱাদতুৱংতুৱংপেসুঞ্ঞমুসাৱাদা অনেকে পাপকা অকুসলা ধম্মা সম্ভৱন্তী’তি ইতি খো পনেতং ৱুত্তং, তদানন্দ, ইমিনাপেতং পৰিযাযেন ৱেদিতব্বং, যথা আৰক্খাধিকৰণং দণ্ডাদানসত্থাদানকলহৱিগ্গহৱিৱাদতুৱংতুৱংপেসুঞ্ঞমুসাৱাদা অনেকে পাপকা অকুসলা ধম্মা সম্ভৱন্তি. আৰক্খো চ হি, আনন্দ, নাভৱিস্স সব্বেন সব্বং সব্বথা সব্বং কস্সচি কিম্হিচি, সব্বসো আৰক্খে অসতি আৰক্খনিৰোধা অপি নু খো দণ্ডাদানসত্থাদানকলহৱিগ্গহৱিৱাদতুৱংতুৱংপেসুঞ্ঞমুসাৱাদা অনেকে পাপকা অকুসলা ধম্মা সম্ভৱেয্যু’’ন্তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তস্মাতিহানন্দ, এসেৱ হেতু এতং নিদানং এস সমুদযো এস পচ্চযো দণ্ডাদানসত্থাদানকলহৱিগ্গহৱিৱাদতুৱংতুৱংপেসুঞ্ঞমুসাৱাদানং অনেকেসং পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং সম্ভৱায যদিদং আৰক্খো.

১০৫. ‘‘‘মচ্ছৰিযং পটিচ্চ আৰক্খো’তি ইতি খো পনেতং ৱুত্তং, তদানন্দ, ইমিনাপেতং পৰিযাযেন ৱেদিতব্বং, যথা মচ্ছৰিযং পটিচ্চ আৰক্খো. মচ্ছৰিযঞ্চ হি, আনন্দ, নাভৱিস্স সব্বেন সব্বং সব্বথা সব্বং কস্সচি কিম্হিচি, সব্বসো মচ্ছৰিযে অসতি মচ্ছৰিযনিৰোধা অপি নু খো আৰক্খো পঞ্ঞাযেথা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তস্মাতিহানন্দ, এসেৱ হেতু এতং নিদানং এস সমুদযো এস পচ্চযো আৰক্খস্স, যদিদং মচ্ছৰিযং’’.

১০৬. ‘‘‘পৰিগ্গহং পটিচ্চ মচ্ছৰিয’ন্তি ইতি খো পনেতং ৱুত্তং, তদানন্দ, ইমিনাপেতং পৰিযাযেন ৱেদিতব্বং, যথা পৰিগ্গহং পটিচ্চ মচ্ছৰিযং. পৰিগ্গহো চ হি, আনন্দ, নাভৱিস্স সব্বেন সব্বং সব্বথা সব্বং কস্সচি কিম্হিচি, সব্বসো পৰিগ্গহে অসতি পৰিগ্গহনিৰোধা অপি নু খো মচ্ছৰিযং পঞ্ঞাযেথা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তস্মাতিহানন্দ, এসেৱ হেতু এতং নিদানং এস সমুদযো এস পচ্চযো মচ্ছৰিযস্স, যদিদং পৰিগ্গহো’’.

১০৭. ‘‘‘অজ্ঝোসানং পটিচ্চ পৰিগ্গহো’তি ইতি খো পনেতং ৱুত্তং, তদানন্দ, ইমিনাপেতং পৰিযাযেন ৱেদিতব্বং, যথা অজ্ঝোসানং পটিচ্চ পৰিগ্গহো. অজ্ঝোসানঞ্চ হি, আনন্দ, নাভৱিস্স সব্বেন সব্বং সব্বথা সব্বং কস্সচি কিম্হিচি, সব্বসো অজ্ঝোসানে অসতি অজ্ঝোসাননিৰোধা অপি নু খো পৰিগ্গহো পঞ্ঞাযেথা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তস্মাতিহানন্দ, এসেৱ হেতু এতং নিদানং এস সমুদযো এস পচ্চযো পৰিগ্গহস্স – যদিদং অজ্ঝোসানং’’.

১০৮. ‘‘‘ছন্দৰাগং পটিচ্চ অজ্ঝোসান’ন্তি ইতি খো পনেতং ৱুত্তং, তদানন্দ, ইমিনাপেতং পৰিযাযেন ৱেদিতব্বং, যথা ছন্দৰাগং পটিচ্চ অজ্ঝোসানং. ছন্দৰাগো চ হি, আনন্দ, নাভৱিস্স সব্বেন সব্বং সব্বথা সব্বং কস্সচি কিম্হিচি, সব্বসো ছন্দৰাগে অসতি ছন্দৰাগনিৰোধা অপি নু খো অজ্ঝোসানং পঞ্ঞাযেথা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তস্মাতিহানন্দ, এসেৱ হেতু এতং নিদানং এস সমুদযো এস পচ্চযো অজ্ঝোসানস্স, যদিদং ছন্দৰাগো’’.

১০৯. ‘‘‘ৱিনিচ্ছযং পটিচ্চ ছন্দৰাগো’তি ইতি খো পনেতং ৱুত্তং, তদানন্দ, ইমিনাপেতং পৰিযাযেন ৱেদিতব্বং, যথা ৱিনিচ্ছযং পটিচ্চ ছন্দৰাগো. ৱিনিচ্ছযো চ হি, আনন্দ, নাভৱিস্স সব্বেন সব্বং সব্বথা সব্বং কস্সচি কিম্হিচি, সব্বসো ৱিনিচ্ছযে অসতি ৱিনিচ্ছযনিৰোধা অপি নু খো ছন্দৰাগো পঞ্ঞাযেথা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তস্মাতিহানন্দ, এসেৱ হেতু এতং নিদানং এস সমুদযো এস পচ্চযো ছন্দৰাগস্স, যদিদং ৱিনিচ্ছযো’’.

১১০. ‘‘‘লাভং পটিচ্চ ৱিনিচ্ছযো’তি ইতি খো পনেতং ৱুত্তং, তদানন্দ, ইমিনাপেতং পৰিযাযেন ৱেদিতব্বং, যথা লাভং পটিচ্চ ৱিনিচ্ছযো. লাভো চ হি, আনন্দ, নাভৱিস্স সব্বেন সব্বং সব্বথা সব্বং কস্সচি কিম্হিচি, সব্বসো লাভে অসতি লাভনিৰোধা অপি নু খো ৱিনিচ্ছযো পঞ্ঞাযেথা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তস্মাতিহানন্দ এসেৱ হেতু এতং নিদানং এস সমুদযো এস পচ্চযো ৱিনিচ্ছযস্স, যদিদং লাভো’’.

১১১. ‘‘‘পৰিযেসনং পটিচ্চ লাভো’তি ইতি খো পনেতং ৱুত্তং, তদানন্দ, ইমিনাপেতং পৰিযাযেন ৱেদিতব্বং, যথা পৰিযেসনং পটিচ্চ লাভো. পৰিযেসনা চ হি, আনন্দ, নাভৱিস্স সব্বেন সব্বং সব্বথা সব্বং কস্সচি কিম্হিচি, সব্বসো পৰিযেসনায অসতি পৰিযেসনানিৰোধা অপি নু খো লাভো পঞ্ঞাযেথা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তস্মাতিহানন্দ, এসেৱ হেতু এতং নিদানং এস সমুদযো এস পচ্চযো লাভস্স, যদিদং পৰিযেসনা’’.

১১২. ‘‘‘তণ্হং পটিচ্চ পৰিযেসনা’তি ইতি খো পনেতং ৱুত্তং, তদানন্দ, ইমিনাপেতং পৰিযাযেন ৱেদিতব্বং, যথা তণ্হং পটিচ্চ পৰিযেসনা. তণ্হা চ হি, আনন্দ, নাভৱিস্স সব্বেন সব্বং সব্বথা সব্বং কস্সচি কিম্হিচি, সেয্যথিদং – কামতণ্হা ভৱতণ্হা ৱিভৱতণ্হা, সব্বসো তণ্হায অসতি তণ্হানিৰোধা অপি নু খো পৰিযেসনা পঞ্ঞাযেথা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তস্মাতিহানন্দ, এসেৱ হেতু এতং নিদানং এস সমুদযো এস পচ্চযো পৰিযেসনায, যদিদং তণ্হা. ইতি খো, আনন্দ, ইমে দ্ৱে ধম্মা [ইমে ধম্মা (ক.)] দ্ৱযেন ৱেদনায একসমোসৰণা ভৱন্তি’’.

১১৩. ‘‘‘ফস্সপচ্চযা ৱেদনা’তি ইতি খো পনেতং ৱুত্তং, তদানন্দ, ইমিনাপেতং পৰিযাযেন ৱেদিতব্বং, যথা ‘ফস্সপচ্চযা ৱেদনা. ফস্সো চ হি, আনন্দ, নাভৱিস্স সব্বেন সব্বং সব্বথা সব্বং কস্সচি কিম্হিচি, সেয্যথিদং – চক্খুসম্ফস্সো সোতসম্ফস্সো ঘানসম্ফস্সো জিৱ্হাসম্ফস্সো কাযসম্ফস্সো মনোসম্ফস্সো, সব্বসো ফস্সে অসতি ফস্সনিৰোধা অপি নু খো ৱেদনা পঞ্ঞাযেথা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তস্মাতিহানন্দ, এসেৱ হেতু এতং নিদানং এস সমুদযো এস পচ্চযো ৱেদনায, যদিদং ফস্সো’’.

১১৪. ‘‘‘নামৰূপপচ্চযা ফস্সো’তি ইতি খো পনেতং ৱুত্তং, তদানন্দ, ইমিনাপেতং পৰিযাযেন ৱেদিতব্বং, যথা নামৰূপপচ্চযা ফস্সো. যেহি, আনন্দ, আকাৰেহি যেহি লিঙ্গেহি যেহি নিমিত্তেহি যেহি উদ্দেসেহি নামকাযস্স পঞ্ঞত্তি হোতি, তেসু আকাৰেসু তেসু লিঙ্গেসু তেসু নিমিত্তেসু তেসু উদ্দেসেসু অসতি অপি নু খো ৰূপকাযে অধিৱচনসম্ফস্সো পঞ্ঞাযেথা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘যেহি, আনন্দ, আকাৰেহি যেহি লিঙ্গেহি যেহি নিমিত্তেহি যেহি উদ্দেসেহি ৰূপকাযস্স পঞ্ঞত্তি হোতি, তেসু আকাৰেসু…পে… তেসু উদ্দেসেসু অসতি অপি নু খো নামকাযে পটিঘসম্ফস্সো পঞ্ঞাযেথা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘যেহি, আনন্দ, আকাৰেহি…পে… যেহি উদ্দেসেহি নামকাযস্স চ ৰূপকাযস্স চ পঞ্ঞত্তি হোতি, তেসু আকাৰেসু…পে… তেসু উদ্দেসেসু অসতি অপি নু খো অধিৱচনসম্ফস্সো ৱা পটিঘসম্ফস্সো ৱা পঞ্ঞাযেথা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘যেহি, আনন্দ, আকাৰেহি…পে… যেহি উদ্দেসেহি নামৰূপস্স পঞ্ঞত্তি হোতি, তেসু আকাৰেসু …পে… তেসু উদ্দেসেসু অসতি অপি নু খো ফস্সো পঞ্ঞাযেথা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তস্মাতিহানন্দ, এসেৱ হেতু এতং নিদানং এস সমুদযো এস পচ্চযো ফস্সস্স, যদিদং নামৰূপং’’.

১১৫. ‘‘‘ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামৰূপ’ন্তি ইতি খো পনেতং ৱুত্তং, তদানন্দ, ইমিনাপেতং পৰিযাযেন ৱেদিতব্বং, যথা ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামৰূপং. ৱিঞ্ঞাণঞ্চ হি, আনন্দ, মাতুকুচ্ছিস্মিং ন ওক্কমিস্সথ, অপি নু খো নামৰূপং মাতুকুচ্ছিস্মিং সমুচ্চিস্সথা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘ৱিঞ্ঞাণঞ্চ হি, আনন্দ, মাতুকুচ্ছিস্মিং ওক্কমিত্ৱা ৱোক্কমিস্সথ, অপি নু খো নামৰূপং ইত্থত্তায অভিনিব্বত্তিস্সথা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘ৱিঞ্ঞাণঞ্চ হি, আনন্দ, দহৰস্সেৱ সতো ৱোচ্ছিজ্জিস্সথ কুমাৰকস্স ৱা কুমাৰিকায ৱা, অপি নু খো নামৰূপং ৱুদ্ধিং ৱিৰূড়্হিং ৱেপুল্লং আপজ্জিস্সথা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তস্মাতিহানন্দ, এসেৱ হেতু এতং নিদানং এস সমুদযো এস পচ্চযো নামৰূপস্স – যদিদং ৱিঞ্ঞাণং’’.

১১৬. ‘‘‘নামৰূপপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণ’ন্তি ইতি খো পনেতং ৱুত্তং, তদানন্দ, ইমিনাপেতং পৰিযাযেন ৱেদিতব্বং, যথা নামৰূপপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণং. ৱিঞ্ঞাণঞ্চ হি, আনন্দ, নামৰূপে পতিট্ঠং ন লভিস্সথ, অপি নু খো আযতিং জাতিজৰামৰণং দুক্খসমুদযসম্ভৱো [জাতিজৰামৰণদুক্খসমুদযসম্ভৱো (সী. স্যা. পী.)] পঞ্ঞাযেথা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তস্মাতিহানন্দ, এসেৱ হেতু এতং নিদানং এস সমুদযো এস পচ্চযো ৱিঞ্ঞাণস্স যদিদং নামৰূপং. এত্তাৱতা খো, আনন্দ, জাযেথ ৱা জীযেথ [জিয্যেথ (ক.)] ৱা মীযেথ [মিয্যেথ (ক.)] ৱা চৱেথ ৱা উপপজ্জেথ ৱা. এত্তাৱতা অধিৱচনপথো, এত্তাৱতা নিৰুত্তিপথো, এত্তাৱতা পঞ্ঞত্তিপথো, এত্তাৱতা পঞ্ঞাৱচৰং, এত্তাৱতা ৱট্টং ৱত্ততি ইত্থত্তং পঞ্ঞাপনায যদিদং নামৰূপং সহ ৱিঞ্ঞাণেন অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযতা পৱত্ততি.

অত্তপঞ্ঞত্তি

১১৭. ‘‘কিত্তাৱতা চ, আনন্দ, অত্তানং পঞ্ঞপেন্তো পঞ্ঞপেতি? ৰূপিং ৱা হি, আনন্দ, পৰিত্তং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তো পঞ্ঞপেতি – ‘‘ৰূপী মে পৰিত্তো অত্তা’’তি. ৰূপিং ৱা হি, আনন্দ, অনন্তং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তো পঞ্ঞপেতি – ‘ৰূপী মে অনন্তো অত্তা’তি. অৰূপিং ৱা হি, আনন্দ, পৰিত্তং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তো পঞ্ঞপেতি – ‘অৰূপী মে পৰিত্তো অত্তা’তি. অৰূপিং ৱা হি, আনন্দ, অনন্তং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তো পঞ্ঞপেতি – ‘অৰূপী মে অনন্তো অত্তা’তি.

১১৮. ‘‘তত্ৰানন্দ, যো সো ৰূপিং পৰিত্তং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তো পঞ্ঞপেতি. এতৰহি ৱা সো ৰূপিং পৰিত্তং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তো পঞ্ঞপেতি, তত্থ ভাৱিং ৱা সো ৰূপিং পৰিত্তং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তো পঞ্ঞপেতি, ‘অতথং ৱা পন সন্তং তথত্তায উপকপ্পেস্সামী’তি ইতি ৱা পনস্স হোতি. এৱং সন্তং খো, আনন্দ, ৰূপিং [ৰূপী (ক.)] পৰিত্তত্তানুদিট্ঠি অনুসেতীতি ইচ্চালং ৱচনায.

‘‘তত্ৰানন্দ, যো সো ৰূপিং অনন্তং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তো পঞ্ঞপেতি. এতৰহি ৱা সো ৰূপিং অনন্তং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তো পঞ্ঞপেতি, তত্থ ভাৱিং ৱা সো ৰূপিং অনন্তং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তো পঞ্ঞপেতি, ‘অতথং ৱা পন সন্তং তথত্তায উপকপ্পেস্সামী’তি ইতি ৱা পনস্স হোতি. এৱং সন্তং খো, আনন্দ, ৰূপিং [ৰূপী (ক.)] অনন্তত্তানুদিট্ঠি অনুসেতীতি ইচ্চালং ৱচনায.

‘‘তত্ৰানন্দ, যো সো অৰূপিং পৰিত্তং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তো পঞ্ঞপেতি. এতৰহি ৱা সো অৰূপিং পৰিত্তং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তো পঞ্ঞপেতি, তত্থ ভাৱিং ৱা সো অৰূপিং পৰিত্তং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তো পঞ্ঞপেতি, ‘অতথং ৱা পন সন্তং তথত্তায উপকপ্পেস্সামী’তি ইতি ৱা পনস্স হোতি. এৱং সন্তং খো, আনন্দ, অৰূপিং [অৰূপী (ক.)] পৰিত্তত্তানুদিট্ঠি অনুসেতীতি ইচ্চালং ৱচনায.

‘‘তত্ৰানন্দ, যো সো অৰূপিং অনন্তং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তো পঞ্ঞপেতি. এতৰহি ৱা সো অৰূপিং অনন্তং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তো পঞ্ঞপেতি, তত্থ ভাৱিং ৱা সো অৰূপিং অনন্তং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তো পঞ্ঞপেতি, ‘অতথং ৱা পন সন্তং তথত্তায উপকপ্পেস্সামী’তি ইতি ৱা পনস্স হোতি. এৱং সন্তং খো, আনন্দ, অৰূপিং [অৰূপী (ক.)] অনন্তত্তানুদিট্ঠি অনুসেতীতি ইচ্চালং ৱচনায. এত্তাৱতা খো, আনন্দ, অত্তানং পঞ্ঞপেন্তো পঞ্ঞপেতি.

নঅত্তপঞ্ঞত্তি

১১৯. ‘‘কিত্তাৱতা চ, আনন্দ, অত্তানং ন পঞ্ঞপেন্তো ন পঞ্ঞপেতি? ৰূপিং ৱা হি, আনন্দ, পৰিত্তং অত্তানং ন পঞ্ঞপেন্তো ন পঞ্ঞপেতি – ‘ৰূপী মে পৰিত্তো অত্তা’তি. ৰূপিং ৱা হি, আনন্দ, অনন্তং অত্তানং ন পঞ্ঞপেন্তো ন পঞ্ঞপেতি – ‘ৰূপী মে অনন্তো অত্তা’তি. অৰূপিং ৱা হি, আনন্দ, পৰিত্তং অত্তানং ন পঞ্ঞপেন্তো ন পঞ্ঞপেতি – ‘অৰূপী মে পৰিত্তো অত্তা’তি. অৰূপিং ৱা হি, আনন্দ, অনন্তং অত্তানং ন পঞ্ঞপেন্তো ন পঞ্ঞপেতি – ‘অৰূপী মে অনন্তো অত্তা’তি.

১২০. ‘‘তত্ৰানন্দ, যো সো ৰূপিং পৰিত্তং অত্তানং ন পঞ্ঞপেন্তো ন পঞ্ঞপেতি. এতৰহি ৱা সো ৰূপিং পৰিত্তং অত্তানং ন পঞ্ঞপেন্তো ন পঞ্ঞপেতি, তত্থ ভাৱিং ৱা সো ৰূপিং পৰিত্তং অত্তানং ন পঞ্ঞপেন্তো ন পঞ্ঞপেতি, ‘অতথং ৱা পন সন্তং তথত্তায উপকপ্পেস্সামী’তি ইতি ৱা পনস্স ন হোতি. এৱং সন্তং খো, আনন্দ, ৰূপিং পৰিত্তত্তানুদিট্ঠি নানুসেতীতি ইচ্চালং ৱচনায.

‘‘তত্ৰানন্দ, যো সো ৰূপিং অনন্তং অত্তানং ন পঞ্ঞপেন্তো ন পঞ্ঞপেতি. এতৰহি ৱা সো ৰূপিং অনন্তং অত্তানং ন পঞ্ঞপেন্তো ন পঞ্ঞপেতি, তত্থ ভাৱিং ৱা সো ৰূপিং অনন্তং অত্তানং ন পঞ্ঞপেন্তো ন পঞ্ঞপেতি, ‘অতথং ৱা পন সন্তং তথত্তায উপকপ্পেস্সামী’তি ইতি ৱা পনস্স ন হোতি. এৱং সন্তং খো, আনন্দ, ৰূপিং অনন্তত্তানুদিট্ঠি নানুসেতীতি ইচ্চালং ৱচনায.

‘‘তত্ৰানন্দ, যো সো অৰূপিং পৰিত্তং অত্তানং ন পঞ্ঞপেন্তো ন পঞ্ঞপেতি. এতৰহি ৱা সো অৰূপিং পৰিত্তং অত্তানং ন পঞ্ঞপেন্তো ন পঞ্ঞপেতি, তত্থ ভাৱিং ৱা সো অৰূপিং পৰিত্তং অত্তানং ন পঞ্ঞপেন্তো ন পঞ্ঞপেতি, ‘অতথং ৱা পন সন্তং তথত্তায উপকপ্পেস্সামী’তি ইতি ৱা পনস্স ন হোতি. এৱং সন্তং খো, আনন্দ, অৰূপিং পৰিত্তত্তানুদিট্ঠি নানুসেতীতি ইচ্চালং ৱচনায.

‘‘তত্ৰানন্দ, যো সো অৰূপিং অনন্তং অত্তানং ন পঞ্ঞপেন্তো ন পঞ্ঞপেতি. এতৰহি ৱা সো অৰূপিং অনন্তং অত্তানং ন পঞ্ঞপেন্তো ন পঞ্ঞপেতি, তত্থ ভাৱিং ৱা সো অৰূপিং অনন্তং অত্তানং ন পঞ্ঞপেন্তো ন পঞ্ঞপেতি, ‘অতথং ৱা পন সন্তং তথত্তায উপকপ্পেস্সামী’তি ইতি ৱা পনস্স ন হোতি. এৱং সন্তং খো, আনন্দ, অৰূপিং অনন্তত্তানুদিট্ঠি নানুসেতীতি ইচ্চালং ৱচনায. এত্তাৱতা খো, আনন্দ, অত্তানং ন পঞ্ঞপেন্তো ন পঞ্ঞপেতি.

অত্তসমনুপস্সনা

১২১. ‘‘কিত্তাৱতা চ, আনন্দ, অত্তানং সমনুপস্সমানো সমনুপস্সতি? ৱেদনং ৱা হি, আনন্দ, অত্তানং সমনুপস্সমানো সমনুপস্সতি – ‘ৱেদনা মে অত্তা’তি. ‘ন হেৱ খো মে ৱেদনা অত্তা, অপ্পটিসংৱেদনো মে অত্তা’তি ইতি ৱা হি, আনন্দ, অত্তানং সমনুপস্সমানো সমনুপস্সতি. ‘ন হেৱ খো মে ৱেদনা অত্তা, নোপি অপ্পটিসংৱেদনো মে অত্তা, অত্তা মে ৱেদিযতি, ৱেদনাধম্মো হি মে অত্তা’তি ইতি ৱা হি, আনন্দ, অত্তানং সমনুপস্সমানো সমনুপস্সতি.

১২২. ‘‘তত্ৰানন্দ, যো সো এৱমাহ – ‘ৱেদনা মে অত্তা’তি, সো এৱমস্স ৱচনীযো – ‘তিস্সো খো ইমা, আৱুসো, ৱেদনা – সুখা ৱেদনা দুক্খা ৱেদনা অদুক্খমসুখা ৱেদনা. ইমাসং খো ত্ৱং তিস্সন্নং ৱেদনানং কতমং অত্ততো সমনুপস্সসী’তি? যস্মিং, আনন্দ, সমযে সুখং ৱেদনং ৱেদেতি, নেৱ তস্মিং সমযে দুক্খং ৱেদনং ৱেদেতি, ন অদুক্খমসুখং ৱেদনং ৱেদেতি; সুখংযেৱ তস্মিং সমযে ৱেদনং ৱেদেতি. যস্মিং, আনন্দ, সমযে দুক্খং ৱেদনং ৱেদেতি, নেৱ তস্মিং সমযে সুখং ৱেদনং ৱেদেতি, ন অদুক্খমসুখং ৱেদনং ৱেদেতি; দুক্খংযেৱ তস্মিং সমযে ৱেদনং ৱেদেতি. যস্মিং, আনন্দ, সমযে অদুক্খমসুখং ৱেদনং ৱেদেতি, নেৱ তস্মিং সমযে সুখং ৱেদনং ৱেদেতি, ন দুক্খং ৱেদনং ৱেদেতি; অদুক্খমসুখংযেৱ তস্মিং সমযে ৱেদনং ৱেদেতি.

১২৩. ‘‘সুখাপি খো, আনন্দ, ৱেদনা অনিচ্চা সঙ্খতা পটিচ্চসমুপ্পন্না খযধম্মা ৱযধম্মা ৱিৰাগধম্মা নিৰোধধম্মা. দুক্খাপি খো, আনন্দ, ৱেদনা অনিচ্চা সঙ্খতা পটিচ্চসমুপ্পন্না খযধম্মা ৱযধম্মা ৱিৰাগধম্মা নিৰোধধম্মা. অদুক্খমসুখাপি খো, আনন্দ, ৱেদনা অনিচ্চা সঙ্খতা পটিচ্চসমুপ্পন্না খযধম্মা ৱযধম্মা ৱিৰাগধম্মা নিৰোধধম্মা. তস্স সুখং ৱেদনং ৱেদিযমানস্স ‘এসো মে অত্তা’তি হোতি. তস্সাযেৱ সুখায ৱেদনায নিৰোধা ‘ব্যগা [ব্যগ্গা (সী. ক.)] মে অত্তা’তি হোতি. দুক্খং ৱেদনং ৱেদিযমানস্স ‘এসো মে অত্তা’তি হোতি. তস্সাযেৱ দুক্খায ৱেদনায নিৰোধা ‘ব্যগা মে অত্তা’তি হোতি. অদুক্খমসুখং ৱেদনং ৱেদিযমানস্স ‘এসো মে অত্তা’তি হোতি. তস্সাযেৱ অদুক্খমসুখায ৱেদনায নিৰোধা ‘ব্যগা মে অত্তা’তি হোতি. ইতি সো দিট্ঠেৱ ধম্মে অনিচ্চসুখদুক্খৱোকিণ্ণং উপ্পাদৱযধম্মং অত্তানং সমনুপস্সমানো সমনুপস্সতি, যো সো এৱমাহ – ‘ৱেদনা মে অত্তা’তি. তস্মাতিহানন্দ, এতেন পেতং নক্খমতি – ‘ৱেদনা মে অত্তা’তি সমনুপস্সিতুং.

১২৪. ‘‘তত্ৰানন্দ, যো সো এৱমাহ – ‘ন হেৱ খো মে ৱেদনা অত্তা, অপ্পটিসংৱেদনো মে অত্তা’তি, সো এৱমস্স ৱচনীযো – ‘যত্থ পনাৱুসো, সব্বসো ৱেদযিতং নত্থি অপি নু খো, তত্থ ‘‘অযমহমস্মী’’তি সিযা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তস্মাতিহানন্দ, এতেন পেতং নক্খমতি – ‘ন হেৱ খো মে ৱেদনা অত্তা, অপ্পটিসংৱেদনো মে অত্তা’তি সমনুপস্সিতুং.

১২৫. ‘‘তত্ৰানন্দ, যো সো এৱমাহ – ‘ন হেৱ খো মে ৱেদনা অত্তা, নোপি অপ্পটিসংৱেদনো মে অত্তা, অত্তা মে ৱেদিযতি, ৱেদনাধম্মো হি মে অত্তা’তি. সো এৱমস্স ৱচনীযো – ৱেদনা চ হি, আৱুসো, সব্বেন সব্বং সব্বথা সব্বং অপৰিসেসা নিৰুজ্ঝেয্যুং. সব্বসো ৱেদনায অসতি ৱেদনানিৰোধা অপি নু খো তত্থ ‘অযমহমস্মী’তি সিযা’’তি? ‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তস্মাতিহানন্দ, এতেন পেতং নক্খমতি – ‘‘ন হেৱ খো মে ৱেদনা অত্তা, নোপি অপ্পটিসংৱেদনো মে অত্তা, অত্তা মে ৱেদিযতি, ৱেদনাধম্মো হি মে অত্তা’তি সমনুপস্সিতুং.

১২৬. ‘‘যতো খো, আনন্দ, ভিক্খু নেৱ ৱেদনং অত্তানং সমনুপস্সতি, নোপি অপ্পটিসংৱেদনং অত্তানং সমনুপস্সতি, নোপি ‘অত্তা মে ৱেদিযতি, ৱেদনাধম্মো হি মে অত্তা’তি সমনুপস্সতি. সো এৱং ন সমনুপস্সন্তো ন চ কিঞ্চি লোকে উপাদিযতি, অনুপাদিযং ন পৰিতস্সতি, অপৰিতস্সং [অপৰিতস্সনং (ক.)] পচ্চত্তঞ্ঞেৱ পৰিনিব্বাযতি, ‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতি. এৱং ৱিমুত্তচিত্তং খো, আনন্দ, ভিক্খুং যো এৱং ৱদেয্য – ‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা ইতিস্স [ইতি সা (অট্ঠকথাযং পাঠন্তৰং)] দিট্ঠী’তি, তদকল্লং. ‘ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা ইতিস্স দিট্ঠী’তি, তদকল্লং. ‘হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণা ইতিস্স দিট্ঠী’তি, তদকল্লং. ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা ইতিস্স দিট্ঠী’তি, তদকল্লং. তং কিস্স হেতু? যাৱতা, আনন্দ, অধিৱচনং যাৱতা অধিৱচনপথো, যাৱতা নিৰুত্তি যাৱতা নিৰুত্তিপথো, যাৱতা পঞ্ঞত্তি যাৱতা পঞ্ঞত্তিপথো, যাৱতা পঞ্ঞা যাৱতা পঞ্ঞাৱচৰং, যাৱতা ৱট্টং [যাৱতা ৱট্টং ৱট্টতি (ক. সী.)], যাৱতা ৱট্টতি [যাৱতা ৱট্টং ৱট্টতি (ক. সী.)], তদভিঞ্ঞাৱিমুত্তো ভিক্খু, তদভিঞ্ঞাৱিমুত্তং ভিক্খুং ‘ন জানাতি ন পস্সতি ইতিস্স দিট্ঠী’তি, তদকল্লং.

সত্ত ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতি

১২৭. ‘‘সত্ত খো, আনন্দ [সত্ত খো ইমা আনন্দ (ক. সী. স্যা.)], ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো, দ্ৱে আযতনানি. কতমা সত্ত? সন্তানন্দ, সত্তা নানত্তকাযা নানত্তসঞ্ঞিনো, সেয্যথাপি মনুস্সা, একচ্চে চ দেৱা, একচ্চে চ ৱিনিপাতিকা. অযং পঠমা ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতি. সন্তানন্দ, সত্তা নানত্তকাযা একত্তসঞ্ঞিনো, সেয্যথাপি দেৱা ব্ৰহ্মকাযিকা পঠমাভিনিব্বত্তা. অযং দুতিযা ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতি. সন্তানন্দ, সত্তা একত্তকাযা নানত্তসঞ্ঞিনো, সেয্যথাপি দেৱা আভস্সৰা. অযং ততিযা ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতি. সন্তানন্দ, সত্তা একত্তকাযা একত্তসঞ্ঞিনো, সেয্যথাপি দেৱা সুভকিণ্হা. অযং চতুত্থী ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতি. সন্তানন্দ, সত্তা সব্বসো ৰূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমা পটিঘসঞ্ঞানং অত্থঙ্গমা নানত্তসঞ্ঞানং অমনসিকাৰা ‘অনন্তো আকাসো’তি আকাসানঞ্চাযতনূপগা. অযং পঞ্চমী ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতি. সন্তানন্দ, সত্তা সব্বসো আকাসানঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম ‘অনন্তং ৱিঞ্ঞাণ’ন্তি ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনূপগা. অযং ছট্ঠী ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতি. সন্তানন্দ, সত্তা সব্বসো ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম ‘নত্থি কিঞ্চী’তি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনূপগা. অযং সত্তমী ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতি. অসঞ্ঞসত্তাযতনং নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনমেৱ দুতিযং.

১২৮. ‘‘তত্ৰানন্দ, যাযং পঠমা ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতি নানত্তকাযা নানত্তসঞ্ঞিনো, সেয্যথাপি মনুস্সা, একচ্চে চ দেৱা, একচ্চে চ ৱিনিপাতিকা. যো নু খো, আনন্দ, তঞ্চ পজানাতি, তস্সা চ সমুদযং পজানাতি, তস্সা চ অত্থঙ্গমং পজানাতি, তস্সা চ অস্সাদং পজানাতি, তস্সা চ আদীনৱং পজানাতি, তস্সা চ নিস্সৰণং পজানাতি, কল্লং নু তেন তদভিনন্দিতু’’ন্তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’…পে… ‘‘তত্ৰানন্দ, যমিদং অসঞ্ঞসত্তাযতনং. যো নু খো, আনন্দ, তঞ্চ পজানাতি, তস্স চ সমুদযং পজানাতি, তস্স চ অত্থঙ্গমং পজানাতি, তস্স চ অস্সাদং পজানাতি, তস্স চ আদীনৱং পজানাতি, তস্স চ নিস্সৰণং পজানাতি, কল্লং নু তেন তদভিনন্দিতু’’ন্তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তত্ৰানন্দ, যমিদং নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং. যো নু খো, আনন্দ, তঞ্চ পজানাতি, তস্স চ সমুদযং পজানাতি, তস্স চ অত্থঙ্গমং পজানাতি, তস্স চ অস্সাদং পজানাতি, তস্স চ আদীনৱং পজানাতি, তস্স চ নিস্সৰণং পজানাতি, কল্লং নু তেন তদভিনন্দিতু’’ন্তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. যতো খো, আনন্দ, ভিক্খু ইমাসঞ্চ সত্তন্নং ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতীনং ইমেসঞ্চ দ্ৱিন্নং আযতনানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ যথাভূতং ৱিদিত্ৱা অনুপাদা ৱিমুত্তো হোতি, অযং ৱুচ্চতানন্দ, ভিক্খু পঞ্ঞাৱিমুত্তো.

অট্ঠ ৱিমোক্খা

১২৯. ‘‘অট্ঠ খো ইমে, আনন্দ, ৱিমোক্খা. কতমে অট্ঠ? ৰূপী ৰূপানি পস্সতি অযং পঠমো ৱিমোক্খো. অজ্ঝত্তং অৰূপসঞ্ঞী বহিদ্ধা ৰূপানি পস্সতি, অযং দুতিযো ৱিমোক্খো. সুভন্তেৱ অধিমুত্তো হোতি, অযং ততিযো ৱিমোক্খো. সব্বসো ৰূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমা পটিঘসঞ্ঞানং অত্থঙ্গমা নানত্তসঞ্ঞানং অমনসিকাৰা ‘অনন্তো আকাসো’তি আকাসানঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি, অযং চতুত্থো ৱিমোক্খো. সব্বসো আকাসানঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম ‘অনন্তং ৱিঞ্ঞাণ’ন্তি ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি, অযং পঞ্চমো ৱিমোক্খো. সব্বসো ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম ‘নত্থি কিঞ্চী’তি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি, অযং ছট্ঠো ৱিমোক্খো. সব্বসো আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সমতিক্কম্ম ‘নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞা’যতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি, অযং সত্তমো ৱিমোক্খো. সব্বসো নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং সমতিক্কম্ম সঞ্ঞাৱেদযিতনিৰোধং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি, অযং অট্ঠমো ৱিমোক্খো. ইমে খো, আনন্দ, অট্ঠ ৱিমোক্খা.

১৩০. ‘‘যতো খো, আনন্দ, ভিক্খু ইমে অট্ঠ ৱিমোক্খে অনুলোমম্পি সমাপজ্জতি, পটিলোমম্পি সমাপজ্জতি, অনুলোমপটিলোমম্পি সমাপজ্জতি, যত্থিচ্ছকং যদিচ্ছকং যাৱতিচ্ছকং সমাপজ্জতিপি ৱুট্ঠাতিপি. আসৱানঞ্চ খযা অনাসৱং চেতোৱিমুত্তিং পঞ্ঞাৱিমুত্তিং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি, অযং ৱুচ্চতানন্দ, ভিক্খু উভতোভাগৱিমুত্তো. ইমায চ আনন্দ উভতোভাগৱিমুত্তিযা অঞ্ঞা উভতোভাগৱিমুত্তি উত্তৰিতৰা ৱা পণীততৰা ৱা নত্থী’’তি. ইদমৱোচ ভগৱা. অত্তমনো আযস্মা আনন্দো ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দীতি.

মহানিদানসুত্তং নিট্ঠিতং দুতিযং.