১. পত্তসিক্খাপদৱণ্ণনা

৫৯৮. তেন সমযেনাতি পত্তসিক্খাপদং. তত্থ পত্তৱাণিজ্জন্তি গামনিগমাদীসু ৱিচৰন্তা পত্তৱাণিজ্জং ৱা কৰিস্সন্তি. আমত্তিকাপণং ৱাতি অমত্তানি ৱুচ্চন্তি ভাজনানি, তানি যেসং ভণ্ডং তে আমত্তিকা, তেসং আমত্তিকানং আপণং আমত্তিকাপণং, কুলালভণ্ডৱাণিজকাপণন্তি অত্থো.

৬০২. তযো পত্তস্স ৱণ্ণাতি তীণি পত্তস্স পমাণানি. অড্ঢাড়্হকোদনং গণ্হাতীতি মগধনাড়িযা দ্ৱিন্নং তণ্ডুলনাড়ীনং ওদনং গণ্হাতি. মগধনাড়ি নাম অড্ঢতেৰসপলা হোতীতি অন্ধকট্ঠকথাযং ৱুত্তং. সীহড়দীপে পকতিনাড়ি মহন্তা, দমিড়নাড়ি খুদ্দকা, মগধনাড়ি পমাণযুত্তা, তায মগধনাড়িযা দিযড্ঢনাড়ি একা সীহড়নাড়ি হোতীতি মহাঅট্ঠকথাযং ৱুত্তং. চতুভাগং খাদনন্তি ওদনস্স চতুত্থভাগপ্পমাণং খাদনং, তং হত্থহাৰিযস্স মুগ্গসূপস্স ৱসেন ৱেদিতব্বং. তদুপিযং ব্যঞ্জনন্তি তস্স ওদনস্স অনুৰূপং মচ্ছমংসসাকফলকড়ীৰাদিব্যঞ্জনং.

তত্ৰাযং ৱিনিচ্ছযো – অনুপহতপুৰাণসালিতণ্ডুলানং সুকোট্টিতপৰিসুদ্ধানং দ্ৱে মগধনাড়িযো গহেত্ৱা তেহি তণ্ডুলেহি অনুত্তণ্ডুলং অকিলিন্নং অপিণ্ডিতং সুৱিসদং কুন্দমকুড়ৰাসিসদিসং অৱস্সাৱিতোদনং পচিত্ৱা নিৰৱসেসং পত্তে পক্খিপিত্ৱা তস্স ওদনস্স চতুত্থভাগপ্পমাণো নাতিঘনো নাতিতনুকো হত্থহাৰিযো সব্বসম্ভাৰসঙ্খতো মুগ্গসূপো পক্খিপিতব্বো. ততো আলোপস্স আলোপস্স অনুৰূপং যাৱচৰিমালোপপ্পহোনকং মচ্ছমংসাদিব্যঞ্জনং পক্খিপিতব্বং, সপ্পিতেলতক্কৰসকঞ্জিকাদীনি পন গণনূপগানি ন হোন্তি, তানি হি ওদনগতিকানেৱ, নেৱ হাপেতুং ন ৱড্ঢেতুং সক্কোন্তি. এৱমেতং সব্বম্পি পক্খিত্তং সচে পত্তস্স মুখৱট্টিযা হেট্ঠিমৰাজিসমং তিট্ঠতি, সুত্তেন ৱা হীৰেন ৱা ছিন্দন্তস্স সুত্তস্স ৱা হীৰস্স ৱা হেট্ঠিমন্তং ফুসতি, অযং উক্কট্ঠো নাম পত্তো. সচে তং ৰাজিং অতিক্কম্ম থূপীকতং তিট্ঠতি, অযং উক্কট্ঠোমকো নাম পত্তো. সচে তং ৰাজিং ন সম্পাপুণাতি, অন্তোগতমেৱ হোতি, অযং উক্কট্ঠুক্কট্ঠো নাম পত্তো.

নাড়িকোদনন্তি মগধনাড়িযা একায তণ্ডুলনাড়িযা ওদনং. পত্থোদনন্তি মগধনাড়িযা উপড্ঢনাড়িকোদনং. সেসং ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. অযং পন নামমত্তে ৱিসেসো – সচে নাড়িকোদনাদি সব্বম্পি পক্খিত্তং ৱুত্তনযেনেৱ হেট্ঠিমৰাজিসমং তিট্ঠতি, অযং মজ্ঝিমো নাম পত্তো. সচে তং ৰাজিং অতিক্কম্ম থূপীকতং তিট্ঠতি, অযং মজ্ঝিমোমকো নাম পত্তো. সচে তং ৰাজিং ন সম্পাপুণাতি অন্তোগতমেৱ হোতি, অযং মজ্ঝিমুক্কট্ঠো নাম পত্তো. সচে পত্থোদনাদি সব্বম্পি পক্খিত্তং হেট্ঠিমৰাজিসমং তিট্ঠতি, অযং ওমকো নাম পত্তো. সচে তং ৰাজিং অতিক্কম্ম থূপীকতং তিট্ঠতি, অযং ওমকোমকো নাম পত্তো. সচে তং ৰাজিং ন পাপুণাতি অন্তোগতমেৱ হোতি, অযং ওমকুক্কট্ঠো নাম পত্তোতি এৱমেতে নৱ পত্তা. তেসু দ্ৱে অপত্তা উক্কট্ঠুক্কট্ঠো চ ওমকোমকো চ. ‘‘ততো উক্কট্ঠো অপত্তো ওমকো অপত্তো’’তি ইদঞ্হি এতে সন্ধায ৱুত্তং. উক্কট্ঠুক্কট্ঠো হি এত্থ উক্কট্ঠতো উক্কট্ঠত্তা ‘‘ততো উক্কট্ঠো অপত্তো’’তি ৱুত্তো. ওমকোমকো চ ওমকতো ওমকত্তা ততো ওমকো অপত্তোতি ৱুত্তো. তস্মা এতে ভাজনপৰিভোগেন পৰিভুঞ্জিতব্বা, ন অধিট্ঠানুপগা, ন ৱিকপ্পনুপগা. ইতৰে পন সত্ত অধিট্ঠহিত্ৱা ৱা ৱিকপ্পেত্ৱা ৱা পৰিভুঞ্জিতব্বা, এৱং অকত্ৱা তং দসাহং অতিক্কামযতো নিস্সগ্গিযং পাচিত্তিযন্তি তং সত্তৱিধম্পি পত্তং দসাহপৰমং কালং অতিক্কামযতো নিস্সগ্গিযং পাচিত্তিযং.

৬০৭. নিস্সগ্গিযং পত্তং অনিস্সজ্জিত্ৱা পৰিভুঞ্জতীতি যাগুং পিৱিত্ৱা ধোতে দুক্কটং, খঞ্জকং খাদিত্ৱা ভত্তং ভুঞ্জিত্ৱা ধোতে দুক্কটন্তি এৱং পযোগে পযোগে দুক্কটং.

৬০৮. অনাপত্তি অন্তোদসাহং অধিট্ঠেতি ৱিকপ্পেতীতি এত্থ পন পমাণযুত্তস্সপি অধিট্ঠানৱিকপ্পনুপগত্তং এৱং ৱেদিতব্বং – অযোপত্তো পঞ্চহি পাকেহি মত্তিকাপত্তো দ্ৱীহি পাকেহি পক্কো অধিট্ঠানুপগো, উভোপি যং মূলং দাতব্বং, তস্মিং দিন্নেযেৱ. সচে একোপি পাকো ঊনো হোতি, কাকণিকমত্তম্পি ৱা মূলং অদিন্নং, ন অধিট্ঠানুপগো. সচেপি পত্তসামিকো ৱদতি ‘‘যদা তুম্হাকং মূলং ভৱিস্সতি, তদা দস্সথ, অধিট্ঠহিত্ৱা পৰিভুঞ্জথা’’তি নেৱ অধিট্ঠানুপগো হোতি, পাকস্স হি ঊনত্তা পত্তসঙ্খং ন গচ্ছতি, মূলস্স সকলস্স ৱা একদেসস্স ৱা অদিন্নত্তা সকভাৱং ন উপেতি, অঞ্ঞস্সেৱ সন্তকো হোতি, তস্মা পাকে চ মূলে চ নিট্ঠিতেযেৱ অধিট্ঠানুপগো হোতি. যো অধিট্ঠানুপগো, স্ৱেৱ ৱিকপ্পনুপগো, সো হত্থং আগতোপি অনাগতোপি অধিট্ঠাতব্বো ৱিকপ্পেতব্বো ৱা. যদি হি পত্তকাৰকো মূলং লভিত্ৱা সযং ৱা দাতুকামো হুত্ৱা ‘‘অহং, ভন্তে, তুম্হাকং পত্তং কত্ৱা অসুকদিৱসে নাম পচিত্ৱা ঠপেস্সামী’’তি ৱদতি, ভিক্খু চ তেন পৰিচ্ছিন্নদিৱসতো দসাহং অতিক্কামেতি, নিস্সগ্গিযং পাচিত্তিযং. সচে পন পত্তকাৰকো ‘‘অহং তুম্হাকং পত্তং কত্ৱা পচিত্ৱা সাসনং পেসেস্সামী’’তি ৱত্ৱা তথেৱ কৰোতি, তেন পেসিতভিক্খু পন তস্স ভিক্খুনো ন আৰোচেতি, অঞ্ঞো দিস্ৱা ৱা সুত্ৱা ৱা ‘‘তুম্হাকং, ভন্তে, পত্তো নিট্ঠিতো’’তি আৰোচেতি, এতস্স আৰোচনং নপমাণং. যদা পন তেন পেসিতোযেৱ আৰোচেতি, তস্স ৱচনং সুতদিৱসতো পট্ঠায দসাহং অতিক্কামযতো নিস্সগ্গিযং পাচিত্তিযং. সচে পত্তকাৰকো ‘‘অহং তুম্হাকং পত্তং কত্ৱা পচিত্ৱা কস্সচি হত্থে পহিণিস্সামী’’তি ৱত্ৱা তথেৱ কৰোতি, পত্তং গহেত্ৱা আগতভিক্খু পন অত্তনো পৰিৱেণে ঠপেত্ৱা তস্স ন আৰোচেতি, অঞ্ঞো কোচি ভণতি ‘‘অপি, ভন্তে, অধুনা আভতো পত্তো সুন্দৰো’’তি! ‘‘কুহিং, আৱুসো, পত্তো’’তি? ‘‘ইত্থন্নামস্স হত্থে পেসিতো’’তি. এতস্সপি ৱচনং ন পমাণং. যদা পন সো ভিক্খু পত্তং দেতি, লদ্ধদিৱসতো পট্ঠায দসাহং অতিক্কামযতো নিস্সগ্গিযং পাচিত্তিযং. তস্মা দসাহং অনতিক্কামেত্ৱাৱ অধিট্ঠাতব্বো ৱিকপ্পেতব্বো ৱা.

তত্থ দ্ৱে পত্তস্স অধিট্ঠানা – কাযেন ৱা অধিট্ঠাতি, ৱাচায ৱা অধিট্ঠাতি. তেসং ৱসেন অধিট্ঠহন্তেন চ ‘‘ইমং পত্তং পচ্চুদ্ধৰামী’’তি ৱা ‘‘এতং পত্তং পচ্চুদ্ধৰামী’’তি ৱা এৱং সম্মুখে ৱা পৰম্মুখে ৱা ঠিতং পুৰাণপত্তং পচ্চুদ্ধৰিত্ৱা অঞ্ঞস্স ৱা দত্ৱা নৱং পত্তং যত্থ কত্থচি ঠিতং হত্থেন পৰামসিত্ৱা ‘‘ইমং পত্তং অধিট্ঠামী’’তি চিত্তেন আভোগং কত্ৱা কাযৱিকাৰং কৰোন্তেন কাযেন ৱা অধিট্ঠাতব্বো, ৱচীভেদং কত্ৱা ৱাচায ৱা অধিট্ঠাতব্বো. তত্ৰ দুৱিধং অধিট্ঠানং – সচে হত্থপাসে হোতি ‘‘ইমং পত্তং অধিট্ঠামী’’তি ৱাচা ভিন্দিতব্বা. অথ অন্তোগব্ভে ৱা উপৰিপাসাদে ৱা সামন্তৱিহাৰে ৱা হোতি, ঠপিতট্ঠানং সল্লক্খেত্ৱা ‘‘এতং পত্তং অধিট্ঠামী’’তি ৱাচা ভিন্দিতব্বা.

অধিট্ঠহন্তেন পন এককেন অধিট্ঠাতুম্পি ৱট্টতি, অঞ্ঞস্স সন্তিকে অধিট্ঠাতুম্পি ৱট্টতি. অঞ্ঞস্স সন্তিকে অযমানিসংসো – সচস্স ‘‘অধিট্ঠিতো নু খো মে, নো’’তি ৱিমতি উপ্পজ্জতি, ইতৰো সাৰেত্ৱা ৱিমতিং ছিন্দিস্সতীতি. সচে কোচি দস পত্তে লভিত্ৱা সব্বেৱ অত্তনাৱ পৰিভুঞ্জিতুকামো হোতি, ন সব্বে অধিট্ঠাতব্বা. একং পত্তং অধিট্ঠায পুনদিৱসে তং পচ্চুদ্ধৰিত্ৱা অঞ্ঞো অধিট্ঠাতব্বো. এতেনুপাযেন ৱস্সসতম্পি পৰিহৰিতুং সক্কা.

এৱং অপ্পমত্তস্স ভিক্খুনো সিযা অধিট্ঠানৱিজহনন্তি? সিযা. সচে হি অযং পত্তং অঞ্ঞস্স ৱা দেতি, ৱিব্ভমতি ৱা সিক্খং ৱা পচ্চক্খাতি, কালং ৱা কৰোতি, লিঙ্গং ৱাস্স পৰিৱত্ততি, পচ্চুদ্ধৰতি ৱা, পত্তে ৱা ছিদ্দং হোতি, অধিট্ঠানং ৱিজহতি. ৱুত্তম্পি চেতং –

‘‘দিন্নৱিব্ভন্তপচ্চক্খা, কালংকিৰিযকতেন চ;

লিঙ্গপচ্চুদ্ধৰা চেৱ, ছিদ্দেন ভৱতি সত্তম’’ন্তি.

চোৰহৰণৱিস্সাসগ্গাহেহিপি ৱিজহতিযেৱ. কিত্তকেন ছিদ্দেন অধিট্ঠানং ভিজ্জতি? যেন কঙ্গুসিত্থং নিক্খমতি চেৱ পৱিসতি চ. ইদঞ্হি সত্তন্নং ধঞ্ঞানং লামকধঞ্ঞসিত্থং, তস্মিং অযচুণ্ণেন ৱা আণিযা ৱা পটিপাকতিকে কতে দসাহব্ভন্তৰে পুন অধিট্ঠাতব্বো. অযং তাৱ ‘‘অন্তোদসাহং অধিট্ঠেতি ৱিকপ্পেতী’’তি এত্থ অধিট্ঠানে ৱিনিচ্ছযো.

ৱিকপ্পনে পন দ্ৱে ৱিকপ্পনা – সম্মুখাৱিকপ্পনা চ পৰম্মুখাৱিকপ্পনা চ. কথং সম্মুখাৱিকপ্পনা হোতি? পত্তানং একবহুভাৱং সন্নিহিতাসন্নিহিতভাৱঞ্চ ঞত্ৱা ‘‘ইমং পত্ত’’ন্তি ৱা ‘‘ইমে পত্তে’’তি ৱা ‘‘এতং পত্ত’’ন্তি ৱা ‘‘এতে পত্তে’’তি ৱা ৱত্ৱা ‘‘তুয্হং ৱিকপ্পেমী’’তি ৱত্তব্বং. অযমেকা সম্মুখাৱিকপ্পনা. এত্তাৱতা নিধেতুং ৱট্টতি, পৰিভুঞ্জিতুং ৱা ৱিস্সজ্জেতুং ৱা অধিট্ঠাতুং ৱা ন ৱট্টতি. ‘‘ময্হং সন্তকং পৰিভুঞ্জ ৱা ৱিস্সজ্জেহি ৱা যথাপচ্চযং ৱা কৰোহী’’তি এৱং পন ৱুত্তে পচ্চুদ্ধাৰো নাম হোতি, ততোপভুতি পৰিভোগাদযোপি ৱট্টন্তি.

অপৰো নযো – তথেৱ পত্তানং একবহুভাৱং সন্নিহিতাসন্নিহিতভাৱঞ্চ ঞত্ৱা তস্সেৱ ভিক্খুনো সন্তিকে ‘‘ইমং পত্ত’’ন্তি ৱা ‘‘ইমে পত্তে’’তি ৱা ‘‘এতং পত্ত’’ন্তি ৱা ‘‘এতে পত্তে’’তি ৱা ৱত্ৱা পঞ্চসু সহধম্মিকেসু অঞ্ঞতৰস্স অত্তনা অভিৰুচিতস্স যস্স কস্সচি নামং গহেত্ৱা ‘‘তিস্সস্স ভিক্খুনো ৱিকপ্পেমী’’তি ৱা ‘‘তিস্সায ভিক্খুনিযা সিক্খমানায সামণেৰস্স তিস্সায সামণেৰিযা ৱিকপ্পেমী’’তি ৱা ৱত্তব্বং, অযং অপৰাপি সম্মুখাৱিকপ্পনা. এত্তাৱতা নিধেতুং ৱট্টতি, পৰিভোগাদীসু পন একম্পি ন ৱট্টতি. তেন পন ভিক্খুনা ‘‘তিস্সস্স ভিক্খুনো সন্তকং…পে… তিস্সায সামণেৰিযা সন্তকং পৰিভুঞ্জ ৱা ৱিস্সজ্জেহি ৱা যথাপচ্চযং ৱা কৰোহী’’তি ৱুত্তে পচ্চুদ্ধাৰো নাম হোতি. ততোপভুতি পৰিভোগাদযোপি ৱট্টন্তি.

কথং পৰম্মুখাৱিকপ্পনা হোতি? পত্তানং তথেৱ একবহুভাৱং সন্নিহিতাসন্নিহিতভাৱঞ্চ ঞত্ৱা ‘‘ইমং পত্ত’’ন্তি ৱা ‘‘ইমে পত্তে’’তি ৱা ‘‘এতং পত্ত’’ন্তি ৱা ‘‘এতে পত্তে’’তি ৱা ৱত্ৱা ‘‘তুয্হং ৱিকপ্পনত্থায দম্মী’’তি ৱত্তব্বং. তেন ৱত্তব্বো – ‘‘কো তে মিত্তো ৱা সন্দিট্ঠো ৱা’’তি? ততো ইতৰেন পুৰিমনযেনেৱ ‘‘তিস্সো ভিক্খূতি ৱা…পে… তিস্সা সামণেৰী’’তি ৱা ৱত্তব্বং. পুন তেন ভিক্খুনা ‘‘অহং তিস্সস্স ভিক্খুনো দম্মী’’তি ৱা…পে… ‘‘তিস্সায সামণেৰিযা দম্মী’’তি ৱা ৱত্তব্বং, অযং পৰম্মুখাৱিকপ্পনা. এত্তাৱত্তা নিধেতুং ৱট্টতি, পৰিভোগাদীসু পন একম্পি ন ৱট্টতি. তেন পন ভিক্খুনা দুতিযসম্মুখাৱিকপ্পনাযং ৱুত্তনযেনেৱ ‘‘ইত্থন্নামস্স সন্তকং পৰিভুঞ্জ ৱা ৱিস্সজ্জেহি ৱা যথাপচ্চযং ৱা কৰোহী’’তি ৱুত্তে পচ্চুদ্ধাৰো নাম হোতি. ততোপভুতি পৰিভোগাদযোপি ৱট্টন্তি.

ইমাসং পন দ্ৱিন্নং ৱিকপ্পনানং নানাকৰণং, অৱসেসো চ ৱচনক্কমো সব্বো পঠমকথিনসিক্খাপদৱণ্ণনাযং ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো সদ্ধিং সমুট্ঠানাদীহীতি.

পত্তসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.