পাৰাজিককণ্ড-অট্ঠকথা (দুতিযো ভাগো)

৩. ততিযপাৰাজিকং

ততিযং তীহি সুদ্ধেন, যং বুদ্ধেন ৱিভাৱিতং;

পাৰাজিকং তস্স দানি, পত্তো সংৱণ্ণনাক্কমো.

যস্মা তস্মা সুৱিঞ্ঞেয্যং, যং পুব্বে চ পকাসিতং;

তং ৱজ্জযিত্ৱা অস্সাপি, হোতি সংৱণ্ণনা অযং.

পঠমপঞ্ঞত্তিনিদানৱণ্ণনা

১৬২. তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৱা ৱেসালিযং ৱিহৰতি মহাৱনে কূটাগাৰসালাযন্তি এত্থ ৱেসালিযন্তি এৱংনামকে ইত্থিলিঙ্গৱসেন পৱত্তৱোহাৰে নগৰে. তঞ্হি নগৰং তিক্খত্তুং পাকাৰপৰিক্খেপৱড্ঢনেন ৱিসালীভূতত্তা ‘‘ৱেসালী’’তি ৱুচ্চতি. ইদম্পি চ নগৰং সব্বঞ্ঞুতপ্পত্তেযেৱ সম্মাসম্বুদ্ধে সব্বাকাৰেন ৱেপুল্লং পত্তন্তি ৱেদিতব্বং. এৱং গোচৰগামং দস্সেত্ৱা নিৱাসট্ঠান মাহ – ‘‘মহাৱনে কূটাগাৰসালায’’ন্তি. তত্থ মহাৱনং নাম সযংজাতং অৰোপিমং সপৰিচ্ছেদং মহন্তং ৱনং. কপিলৱত্থুসামন্তা পন মহাৱনং হিমৱন্তেন সহ একাবদ্ধং অপৰিচ্ছেদং হুত্ৱা মহাসমুদ্দং আহচ্চ ঠিতং. ইদং তাদিসং ন হোতি, সপৰিচ্ছেদং মহন্তং ৱনন্তি মহাৱনং. কূটাগাৰসালা পন মহাৱনং নিস্সায কতে আৰামে কূটাগাৰং অন্তো কত্ৱা হংসৱট্টকচ্ছদনেন কতা সব্বাকাৰসম্পন্না বুদ্ধস্স ভগৱতো গন্ধকুটি ৱেদিতব্বা.

অনেকপৰিযাযেন অসুভকথং কথেতীতি অনেকেহি কাৰণেহি অসুভাকাৰসন্দস্সনপ্পৱত্তং কাযৱিচ্ছন্দনিযকথং কথেতি. সেয্যথিদং – ‘‘অত্থি ইমস্মিং কাযে কেসা লোমা…পে. … মুত্ত’’ন্তি. কিং ৱুত্তং হোতি? ভিক্খৱে, ইমস্মিং ব্যামমত্তে কড়েৱৰে সব্বাকাৰেনপি ৱিচিনন্তো ন কোচি কিঞ্চি মুত্তং ৱা মণিং ৱা ৱেড়ুৰিযং ৱা অগৰুং ৱা চন্দনং ৱা কুঙ্কুমং ৱা কপ্পূৰং ৱা ৱাসচুণ্ণাদীনি ৱা অণুমত্তম্পি সুচিভাৱং পস্সতি. অথ খো পৰমদুগ্গন্ধং জেগুচ্ছং অস্সিৰীকদস্সনং কেসলোমাদিনানপ্পকাৰং অসুচিংযেৱ পস্সতি. তস্মা ন এত্থ ছন্দো ৱা ৰাগো ৱা কৰণীযো. যেপি হি উত্তমঙ্গে সিৰস্মিং জাতা কেসা নাম, তেপি অসুভা চেৱ অসুচিনো চ পটিক্কূলা চ. সো চ নেসং অসুভাসুচিপটিক্কূলভাৱো ৱণ্ণতোপি সণ্ঠানতোপি গন্ধতোপি আসযতোপি ওকাসতোপীতি পঞ্চহি কাৰণেহি ৱেদিতব্বো. এৱং লোমাদীনন্তি. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰো পন ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ১.১৮২) ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বো. ইতি ভগৱা একমেকস্মিং কোট্ঠাসে পঞ্চপঞ্চপ্পভেদেন অনেকপৰিযাযেন অসুভকথং কথেতি.

অসুভায ৱণ্ণং ভাসতীতি উদ্ধুমাতকাদিৱসেন অসুভমাতিকং নিক্খিপিত্ৱা পদভাজনীযেন তং ৱিভজন্তো ৱণ্ণেন্তো সংৱণ্ণেন্তো অসুভায ৱণ্ণং ভাসতি. অসুভভাৱনায ৱণ্ণং ভাসতীতি যা অযং কেসাদীসু ৱা উদ্ধুমাতকাদীসু ৱা অজ্ঝত্তবহিদ্ধাৱত্থূসু অসুভাকাৰং গহেত্ৱা পৱত্তস্স চিত্তস্স ভাৱনা ৱড্ঢনা ফাতিকম্মং, তস্সা অসুভভাৱনায আনিসংসং দস্সেন্তো ৱণ্ণং ভাসতি, গুণং পৰিকিত্তেতি. সেয্যথিদং – ‘‘অসুভভাৱনাভিযুত্তো, ভিক্খৱে, ভিক্খু কেসাদীসু ৱা ৱত্থূসু উদ্ধুমাতকাদীসু ৱা পঞ্চঙ্গৱিপ্পহীনং পঞ্চঙ্গসমন্নাগতং তিৱিধকল্যাণং দসলক্খণসম্পন্নং পঠমং ঝানং পটিলভতি. সো তং পঠমজ্ঝানসঙ্খাতং চিত্তমঞ্জূসং নিস্সায ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা উত্তমত্থং অৰহত্তং পাপুণাতী’’তি.

তত্ৰিমানি পঠমস্স ঝানস্স দস লক্খণানি – পাৰিপন্থিকতো চিত্তৱিসুদ্ধি, মজ্ঝিমস্স সমাধিনিমিত্তস্স পটিপত্তি, তত্থ চিত্তপক্খন্দনং, ৱিসুদ্ধস্স চিত্তস্স অজ্ঝুপেক্খনং, সমথপ্পটিপন্নস্স অজ্ঝুপেক্খনং, একত্তুপট্ঠানস্স অজ্ঝুপেক্খনং, তত্থ জাতানং ধম্মানং অনতিৱত্তনট্ঠেন সম্পহংসনা, ইন্দ্ৰিযানং একৰসট্ঠেন তদুপগৱীৰিযৱাহনট্ঠেন আসেৱনট্ঠেন সম্পহংসনাতি.

তত্ৰাযং পাড়ি – ‘‘পঠমস্স ঝানস্স কো আদি, কিং মজ্ঝে, কিং পৰিযোসানং? পঠমস্স ঝানস্স পটিপদাৱিসুদ্ধি আদি, উপেক্খানুব্ৰূহনা মজ্ঝে, সম্পহংসনা পৰিযোসানং. পঠমস্স ঝানস্স পটিপদাৱিসুদ্ধি আদি, আদিস্স কতি লক্খণানি? আদিস্স তীণি লক্খণানি – যো তস্স পৰিপন্থো ততো চিত্তং ৱিসুজ্ঝতি, ৱিসুদ্ধত্তা চিত্তং মজ্ঝিমং সমথনিমিত্তং পটিপজ্জতি, পটিপন্নত্তা তত্থ চিত্তং পক্খন্দতি. যঞ্চ পৰিপন্থতো চিত্তং ৱিসুজ্ঝতি, যঞ্চ ৱিসুদ্ধত্তা চিত্তং মজ্ঝিমং সমথনিমিত্তং পটিপজ্জতি, যঞ্চ পটিপন্নত্তা তত্থ চিত্তং পক্খন্দতি. পঠমস্স ঝানস্স পটিপদাৱিসুদ্ধি আদি, আদিস্স ইমানি তীণি লক্খণানি. তেন ৱুচ্চতি – ‘পঠমং ঝানং আদিকল্যাণঞ্চেৱ হোতি তিলক্খণসম্পন্নঞ্চ’.

‘‘পঠমস্স ঝানস্স উপেক্খানুব্ৰূহনা মজ্ঝে, মজ্ঝস্স কতি লক্খণানি? মজ্ঝস্স তীণি লক্খণানি – ৱিসুদ্ধং চিত্তং অজ্ঝুপেক্খতি, সমথপ্পটিপন্নং অজ্ঝুপেক্খতি, একত্তুপট্ঠানং অজ্ঝুপেক্খতি. যঞ্চ ৱিসুদ্ধং চিত্তং অজ্ঝুপেক্খতি, যঞ্চ সমথপ্পটিপন্নং অজ্ঝুপেক্খতি, যঞ্চ একত্তুপট্ঠানং অজ্ঝুপেক্খতি. পঠমস্স ঝানস্স উপেক্খানুব্ৰূহনা মজ্ঝে, মজ্ঝস্স ইমানি তীণি লক্খণানি. তেন ৱুচ্চতি – ‘পঠমং ঝানং মজ্ঝেকল্যাণঞ্চেৱ হোতি তিলক্খণসম্পন্নঞ্চ’.

‘‘পঠমস্স ঝানস্স সম্পহংসনা পৰিযোসানং, পৰিযোসানস্স কতি লক্খণানি? পৰিযোসানস্স চত্তাৰি লক্খণানি – তত্থ জাতানং ধম্মানং অনতিৱত্তনট্ঠেন সম্পহংসনা, ইন্দ্ৰিযানং একৰসট্ঠেন সম্পহংসনা, তদুপগৱীৰিযৱাহনট্ঠেন সম্পহংসনা, আসেৱনট্ঠেন সম্পহংসনা. পঠমস্স ঝানস্স সম্পহংসনা পৰিযোসানং, পৰিযোসানস্স ইমানি চত্তাৰি লক্খণানি. তেন ৱুচ্চতি – ‘পঠমং ঝানং পৰিযোসানকল্যাণঞ্চেৱ হোতি চতুলক্খণসম্পন্নঞ্চ. ‘‘এৱং তিৱিধত্তগতং চিত্তং তিৱিধকল্যাণকং দসলক্খণসম্পন্নং ৱিতক্কসম্পন্নঞ্চেৱ হোতি ৱিচাৰসম্পন্নঞ্চ পীতিসম্পন্নঞ্চ সুখসম্পন্নঞ্চ চিত্তস্স অধিট্ঠানসম্পন্নঞ্চ সদ্ধাসম্পন্নঞ্চ ৱীৰিযসম্পন্নঞ্চ সতিসম্পন্নঞ্চ সমাধিসম্পন্নঞ্চ পঞ্ঞাসম্পন্নঞ্চা’’তি (পটি. ৰো. ১.১৫৮).

আদিস্স আদিস্স অসুভসমাপত্তিযা ৱণ্ণং ভাসতীতি ‘‘এৱম্পি ইত্থম্পী’’তি পুনপ্পুনং ৱৱত্থানং কত্ৱা আদিসন্তো অসুভসমাপত্তিযা ৱণ্ণং ভাসতি, আনিসংসং কথেতি, গুণং পৰিকিত্তেতি. সেয্যথিদং – ‘‘অসুভসঞ্ঞাপৰিচিতেন, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো চেতসা বহুলং ৱিহৰতো মেথুনধম্মসমাপত্তিযা চিত্তং পটিলীযতি পটিকুটতি পটিৱট্টতি, ন সম্পসাৰীযতি, উপেক্খা ৱা পাটিকুল্যতা ৱা সণ্ঠাতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, কুক্কুটপত্তং ৱা ন্হাৰুদদ্দুলং ৱা অগ্গিম্হি পক্খিত্তং পটিলীযতি পটিকুটতি পটিৱট্টতি, ন সম্পসাৰীযতি; এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, অসুভসঞ্ঞাপৰিচিতেন ভিক্খুনো চেতসা বহুলং ৱিহৰতো মেথুনধম্মসমাপত্তিযা চিত্তং পটিলীযতি পটিকুটতি পটিৱট্টতি, ন সম্পসাৰীযতী’’তি (অ. নি. ৭.৪৯).

ইচ্ছামহং, ভিক্খৱে, অদ্ধমাসং পটিসল্লীযিতুন্তি অহং ভিক্খৱে একং অদ্ধমাসং পটিসল্লীযিতুং নিলীযিতুং একোৱ হুত্ৱা ৱিহৰিতুং ইচ্ছামীতি অত্থো. নম্হি কেনচি উপসঙ্কমিতব্বো অঞ্ঞত্ৰ একেন পিণ্ডপাতনীহাৰকেনাতি যো অত্তনা পযুত্তৱাচং অকত্ৱা মমত্থায সদ্ধেসু কুলেসু পটিযত্তং পিণ্ডপাতং নীহৰিত্ৱা ময্হং উপনামেতি, তং পিণ্ডপাতনীহাৰকং একং ভিক্খুং ঠপেত্ৱা নম্হি অঞ্ঞেন কেনচি ভিক্খুনা ৱা গহট্ঠেন ৱা উপসঙ্কমিতব্বোতি.

কস্মা পন এৱমাহাতি? অতীতে কিৰ পঞ্চসতা মিগলুদ্দকা মহতীহি দণ্ডৱাগুৰাহি অৰঞ্ঞং পৰিক্খিপিত্ৱা হট্ঠতুট্ঠা একতোযেৱ যাৱজীৱং মিগপক্খিঘাতকম্মেন জীৱিকং কপ্পেত্ৱা নিৰযে উপপন্না; তে তত্থ পচ্চিত্ৱা পুব্বে কতেন কেনচিদেৱ কুসলকম্মেন মনুস্সেসু উপপন্না কল্যাণূপনিস্সযৱসেন সব্বেপি ভগৱতো সন্তিকে পব্বজ্জঞ্চ উপসম্পদঞ্চ লভিংসু; তেসং ততো মূলাকুসলকম্মতো অৱিপক্কৱিপাকা অপৰাপৰচেতনা তস্মিং অদ্ধমাসব্ভন্তৰে অত্তূপক্কমেন চ পৰূপক্কমেন চ জীৱতুপচ্ছেদায ওকাসমকাসি, তং ভগৱা অদ্দস. কম্মৱিপাকো নাম ন সক্কা কেনচি পটিবাহিতুং. তেসু চ ভিক্খূসু পুথুজ্জনাপি অত্থি সোতাপন্নসকদাগামীঅনাগামীখীণাসৱাপি. তত্থ খীণাসৱা অপ্পটিসন্ধিকা, ইতৰে অৰিযসাৱকা নিযতগতিকা সুগতিপৰাযণা, পুথুজ্জনানং পন গতি অনিযতা. অথ ভগৱা চিন্তেসি – ‘‘ইমে অত্তভাৱে ছন্দৰাগেন মৰণভযভীতা ন সক্খিস্সন্তি গতিং ৱিসোধেতুং, হন্দ নেসং ছন্দৰাগপ্পহানায অসুভকথং কথেমি. তং সুত্ৱা অত্তভাৱে ৱিগতচ্ছন্দৰাগতায গতিৱিসোধনং কত্ৱা সগ্গে পটিসন্ধিং গণ্হিস্সন্তি. এৱং নেসং মম সন্তিকে পব্বজ্জা সাত্থিকা ভৱিস্সতী’’তি.

ততো তেসং অনুগ্গহায অসুভকথং কথেসি কম্মট্ঠানসীসেন, নো মৰণৱণ্ণসংৱণ্ণনাধিপ্পাযেন. কথেত্ৱা চ পনস্স এতদহোসি – ‘‘সচে মং ইমং অদ্ধমাসং ভিক্খূ পস্সিস্সন্তি, ‘অজ্জ একো ভিক্খু মতো, অজ্জ দ্ৱে…পে… অজ্জ দসা’তি আগন্ত্ৱা আগন্ত্ৱা আৰোচেস্সন্তি. অযঞ্চ কম্মৱিপাকো ন সক্কা মযা ৱা অঞ্ঞেন ৱা পটিবাহিতুং. স্ৱাহং তং সুত্ৱাপি কিং কৰিস্সামি? কিং মে অনত্থকেন অনযব্যসনেন সুতেন? হন্দাহং ভিক্খূনং অদস্সনং উপগচ্ছামী’’তি. তস্মা এৱমাহ – ‘‘ইচ্ছামহং, ভিক্খৱে, অদ্ধমাসং পতিসল্লীযিতুং; নম্হি কেনচি উপসঙ্কমিতব্বো অঞ্ঞত্ৰ একেন পিণ্ডপাতনীহাৰকেনা’’তি.

অপৰে পনাহু – ‘‘পৰূপৱাদৱিৱজ্জনত্থং এৱং ৱত্ৱা পটিসল্লীনো’’তি. পৰে কিৰ ভগৱন্তং উপৱদিস্সন্তি – ‘‘অযং ‘সব্বঞ্ঞূ, অহং সদ্ধম্মৱৰচক্কৱত্তী’তি পটিজানমানো অত্তনোপি সাৱকে অঞ্ঞমঞ্ঞং ঘাতেন্তে নিৱাৰেতুং ন সক্কোতি. কিমঞ্ঞং সক্খিস্সতী’’তি? তত্থ পণ্ডিতা ৱক্খন্তি – ‘‘ভগৱা পটিসল্লানমনুযুত্তো নযিমং পৱত্তিং জানাতি, কোচিস্স আৰোচযিতাপি নত্থি, সচে জানেয্য অদ্ধা নিৱাৰেয্যা’’তি. ইদং পন ইচ্ছামত্তং, পঠমমেৱেত্থ কাৰণং. নাস্সুধাতি এত্থ ‘‘অস্সুধা’’তি পদপূৰণমত্তে অৱধাৰণত্থে ৱা নিপাতো; নেৱ কোচি ভগৱন্তং উপসঙ্কমতীতি অত্থো.

অনেকেহি ৱণ্ণসণ্ঠানাদীহি কাৰণেহি ৱোকাৰো অস্সাতি অনেকাকাৰৱোকাৰো; অনেকাকাৰৱোকিণ্ণো অনেককাৰণসম্মিস্সোতি ৱুত্তং হোতি. কো সো? অসুভভাৱনানুযোগো, তং অনেকাকাৰৱোকাৰং অসুভভাৱনানুযোগং অনুযুত্তা ৱিহৰন্তীতি যুত্তপযুত্তা ৱিহৰন্তি. অট্টীযন্তীতি সকেন কাযেন অট্টা দুক্খিতা হোন্তি. হৰাযন্তীতি লজ্জন্তি. জিগুচ্ছন্তীতি সঞ্জাতজিগুচ্ছা হোন্তি. দহৰোতি তৰুণো. যুৱাতি যোব্বনেন সমন্নাগতো. মণ্ডনকজাতিকোতি মণ্ডনকপকতিকো. সীসংন্হাতোতি সীসেন সদ্ধিং ন্হাতো. দহৰো যুৱাতি চেত্থ দহৰৱচনেন পঠমযোব্বনভাৱং দস্সেতি. পঠমযোব্বনে হি সত্তা ৱিসেসেন মণ্ডনকজাতিকা হোন্তি. সীসংন্হাতোতি ইমিনা মণ্ডনানুযোগকালং. যুৱাপি হি কিঞ্চি কম্মং কত্ৱা সংকিলিট্ঠসৰীৰো ন মণ্ডনানুযুত্তো হোতি; সীসংন্হাতো পন সো মণ্ডনমেৱানুযুঞ্জতি. অহিকুণপাদীনি দট্ঠুম্পি ন ইচ্ছতি. সো তস্মিং খণে অহিকুণপেন ৱা কুক্কুৰকুণপেন ৱা মনুস্সকুণপেন ৱা কণ্ঠে আসত্তেন কেনচিদেৱ পচ্চত্থিকেন আনেত্ৱা কণ্ঠে বদ্ধেন পটিমুক্কেন যথা অট্টীযেয্য হৰাযেয্য জিগুচ্ছেয্য; এৱমেৱ তে ভিক্খূ সকেন কাযেন অট্টীযন্তা হৰাযন্তা জিগুচ্ছন্তা সো ৱিয পুৰিসো তং কুণপং ৱিগতচ্ছন্দৰাগতায অত্তনো কাযং পৰিচ্চজিতুকামা হুত্ৱা সত্থং আদায অত্তনাপি অত্তানং জীৱিতা ৱোৰোপেন্তি. ‘‘ত্ৱং মং জীৱিতা ৱোৰোপেহি; অহং ত’’ন্তি এৱং অঞ্ঞমঞ্ঞম্পি জীৱিতা ৱোৰোপেন্তি.

মিগলণ্ডিকম্পি সমণকুত্তকন্তি মিগলণ্ডিকোতি তস্স নামং; সমণকুত্তকোতি সমণৱেসধাৰকো. সো কিৰ সিখামত্তং ঠপেত্ৱা সীসং মুণ্ডেত্ৱা একং কাসাৱং নিৱাসেত্ৱা একং অংসে কত্ৱা ৱিহাৰংযেৱ উপনিস্সায ৱিঘাসাদভাৱেন জীৱতি. তম্পি মিগলণ্ডিকং সমণকুত্তকং উপসঙ্কমিত্ৱা এৱং ৱদন্তি. সাধূতি আযাচনত্থে নিপাতো. নোতি উপযোগবহুৱচনং, সাধু আৱুসো অম্হে জীৱিতা ৱোৰোপেহীতি ৱুত্তং হোতি. এত্থ চ অৰিযা নেৱ পাণাতিপাতং কৰিংসু ন সমাদপেসুং, ন সমনুঞ্ঞা অহেসুং. পুথুজ্জনা পন সব্বমকংসু. লোহিতকন্তি লোহিতমক্খিতং. যেন ৱগ্গুমুদানদীতি ৱগ্গুমতা লোকস্স পুঞ্ঞসম্মতা নদী. সোপি কিৰ ‘‘তং পাপং তত্থ পৱাহেস্সামী’’তি সঞ্ঞায গতো, নদিযা আনুভাৱেন অপ্পমত্তকম্পি পাপং পহীনং নাম নত্থি.

১৬৩. অহুদেৱ কুক্কুচ্চন্তি তেসু কিৰ ভিক্খূসু কেনচিপি কাযৱিকাৰো ৱা ৱচীৱিকাৰো ৱা ন কতো, সব্বে সতা সম্পজানা দক্খিণেন পস্সেন নিপজ্জিংসু. তং অনুস্সৰতো তস্স কুক্কুচ্চং অহোসিযেৱ. অহু ৱিপ্পটিসাৰোতি তস্সেৱ কুক্কুচ্চস্স সভাৱনিযমনত্থমেতং ৱুত্তং. ৱিপ্পটিসাৰকুক্কুচ্চং অহোসি, ন ৱিনযকুক্কুচ্চন্তি. অলাভা ৱত মেতিআদি কুক্কুচ্চস্স পৱত্তিআকাৰদস্সনত্থং ৱুত্তং. তত্থ অলাভা ৱত মেতি আযতিং দানি মম হিতসুখলাভা নাম নত্থীতি অনুত্থুনাতি. ‘‘ন ৱত মে লাভা’’তিইমিনা পন তমেৱত্থং দড়্হং কৰোতি. অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো – সচেপি কোচি ‘‘লাভা তে’’তি ৱদেয্য, তং মিচ্ছা, ন ৱত মে লাভাতি. দুল্লদ্ধং ৱত মেতি কুসলানুভাৱেন লদ্ধম্পি ইদং মনুস্সত্তং দুল্লদ্ধং ৱত মে. ন ৱত মে সুলদ্ধন্তিইমিনা পন তমেৱত্থং দড়্হং কৰোতি. অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো – সচেপি কোচি ‘‘সুলদ্ধং তে’’তি ৱদেয্য, তং মিচ্ছা; ন ৱত মে সুলদ্ধন্তি. অপুঞ্ঞং পসুতন্তি অপুঞ্ঞং উপচিতং জনিতং ৱা. কস্মাতি চে? যোহং ভিক্খূ…পে… ৱোৰোপেসিন্তি. তস্সত্থো – যো অহং সীলৱন্তে তায এৱ সীলৱন্ততায কল্যাণধম্মে উত্তমধম্মে সেট্ঠধম্মে ভিক্খূ জীৱিতা ৱোৰোপেসিন্তি.

অঞ্ঞতৰা মাৰকাযিকাতি নামৱসেন অপাকটা একা ভুম্মদেৱতা মিচ্ছাদিট্ঠিকা মাৰপক্খিকা মাৰস্সনুৱত্তিকা ‘‘এৱমযং মাৰধেয্যং মাৰৱিসযং নাতিক্কমিস্সতী’’তি চিন্তেত্ৱা সব্বাভৰণৱিভূসিতা হুত্ৱা অত্তনো আনুভাৱং দস্সযমানা অভিজ্জমানে উদকে পথৱীতলে চঙ্কমমানা ৱিয আগন্ত্ৱা মিগলণ্ডিকং সমণকুত্তকং এতদৱোচ. সাধু সাধূতি সম্পহংসনত্থে নিপাতো; তস্মা এৱ দ্ৱিৱচনং কতং. অতিণ্ণে তাৰেসীতি সংসাৰতো অতিণ্ণে ইমিনা জীৱিতাৱোৰোপনেন তাৰেসি পৰিমোচেসীতি. অযং কিৰ এতিস্সা দেৱতায বালায দুম্মেধায লদ্ধি ‘‘যে ন মতা, তে সংসাৰতো ন মুত্তা. যে মতা, তে মুত্তা’’তি. তস্মা সংসাৰমোচকমিলক্খা ৱিয এৱংলদ্ধিকা হুত্ৱা তম্পি তত্থ নিযোজেন্তী এৱমাহ. অথ খো মিগলণ্ডিকো সমণকুত্তকো তাৱ ভুসং উপ্পন্নৱিপ্পটিসাৰোপি তং দেৱতায আনুভাৱং দিস্ৱা ‘‘অযং দেৱতা এৱমাহ – অদ্ধা ইমিনা অত্থেন এৱমেৱ ভৱিতব্ব’’ন্তি নিট্ঠং গন্ত্ৱা ‘‘লাভা কিৰ মে’’তিআদীনি পৰিকিত্তযন্তো. ৱিহাৰেন ৱিহাৰং পৰিৱেণেন পৰিৱেণং উপসঙ্কমিত্ৱা এৱং ৱদেতীতি তং তং ৱিহাৰঞ্চ পৰিৱেণঞ্চ উপসঙ্কমিত্ৱা দ্ৱাৰং ৱিৱৰিত্ৱা অন্তো পৱিসিত্ৱা ভিক্খূ এৱং ৱদতি – ‘‘কো অতিণ্ণো, কং তাৰেমী’’তি?

হোতিযেৱ ভযন্তি মৰণং পটিচ্চ চিত্তুত্ৰাসো হোতি. হোতি ছম্ভিতত্তন্তি হদযমংসং আদিং কত্ৱা তস্মা সৰীৰচলনং হোতি; অতিভযেন থদ্ধসৰীৰত্তন্তিপি একে, থম্ভিতত্তঞ্হি ছম্ভিতত্তন্তি ৱুচ্চতি. লোমহংসোতি উদ্ধংঠিতলোমতা, খীণাসৱা পন সত্তসুঞ্ঞতায সুদিট্ঠত্তা মৰণকসত্তমেৱ ন পস্সন্তি, তস্মা তেসং সব্বম্পেতং নাহোসীতি ৱেদিতব্বং. একম্পি ভিক্খুং দ্ৱেপি…পে… সট্ঠিম্পি ভিক্খূ একাহেন জীৱিতা ৱোৰোপেসীতি এৱং গণনৱসেন সব্বানিপি তানি পঞ্চ ভিক্খুসতানি জীৱিতা ৱোৰোপেসি.

১৬৪. পটিসল্লানা ৱুট্ঠিতোতি তেসং পঞ্চন্নং ভিক্খুসতানং জীৱিতক্খযপত্তভাৱং ঞত্ৱা ততো একীভাৱতো ৱুট্ঠিতো জানন্তোপি অজানন্তো ৱিয কথাসমুট্ঠাপনত্থং আযস্মন্তং আনন্দং আমন্তেসি. কিং নু খো আনন্দ তনুভূতো ৱিয ভিক্খুসঙ্ঘোতি আনন্দ ইতো পুব্বে বহূ ভিক্খূ একতো উপট্ঠানং আগচ্ছন্তি, উদ্দেসং পৰিপুচ্ছং গণ্হন্তি সজ্ঝাযন্তি, একপজ্জোতো ৱিয আৰামো দিস্সতি, ইদানি পন অদ্ধমাসমত্তস্স অচ্চযেন তনুভূতো ৱিয তনুকো মন্দো অপ্পকো ৱিৰড়ৱিৰড়ো ৱিয জাতো ভিক্খুসঙ্ঘো. কিন্নু খো কাৰণং, কিং দিসাসু পক্কন্তা ভিক্খূতি?

অথাযস্মা আনন্দো কম্মৱিপাকেন তেসং জীৱিতক্খযপ্পত্তিং অসল্লক্খেন্তো অসুভকম্মট্ঠানানুযোগপচ্চযা পন সল্লক্খেন্তো ‘‘তথা হি পন ভন্তে ভগৱা’’তিআদিং ৱত্ৱা ভিক্খূনং অৰহত্তপ্পত্তিযা অঞ্ঞং কম্মট্ঠানং যাচন্তো ‘‘সাধু ভন্তে ভগৱা’’তিআদিমাহ. তস্সত্থো – সাধু ভন্তে ভগৱা অঞ্ঞং কাৰণং আচিক্খতু, যেন ভিক্খুসঙ্ঘো অৰহত্তে পতিট্ঠহেয্য; মহাসমুদ্দং ওৰোহণতিত্থানি ৱিয হি অঞ্ঞানিপি দসানুস্সতিদসকসিণচতুধাতুৱৱত্থানব্ৰহ্মৱিহাৰানাপানসতিপ্পভেদানি বহূনি নিব্বানোৰোহণকম্মট্ঠানানি সন্তি. তেসু ভগৱা ভিক্খূ সমস্সাসেত্ৱা অঞ্ঞতৰং কম্মট্ঠানং আচিক্খতূতি অধিপ্পাযো.

অথ ভগৱা তথা কাতুকামো থেৰং উয্যোজেন্তো ‘‘তেনহানন্দা’’তিআদিমাহ. তত্থ ৱেসালিং উপনিস্সাযাতি ৱেসালিং উপনিস্সায সমন্তা গাৱুতেপি অদ্ধযোজনেপি যাৱতিকা ভিক্খূ ৱিহৰন্তি, তে সব্বে সন্নিপাতেহীতি অত্থো. তে সব্বে উপট্ঠানসালাযং সন্নিপাতেত্ৱাতি অত্তনা গন্তুং যুত্তট্ঠানং সযং গন্ত্ৱা অঞ্ঞত্থ দহৰভিক্খূ পহিণিত্ৱা মুহুত্তেনেৱ অনৱসেসে ভিক্খূ উপট্ঠানসালাযং সমূহং কত্ৱা. যস্স দানি ভন্তে ভগৱা কালং মঞ্ঞতীতি এত্থ অযমধিপ্পাযো – ভগৱা ভিক্খুসঙ্ঘো সন্নিপতিতো এস কালো ভিক্খূনং ধম্মকথং কাতুং, অনুসাসনিং দাতুং, ইদানি যস্স তুম্হে কালং জানাথ, তং কত্তব্বন্তি.

আনাপানস্সতিসমাধিকথা

১৬৫. অথ খো ভগৱা…পে… ভিক্খূ আমন্তেসি – অযম্পি খো ভিক্খৱেতি আমন্তেত্ৱা চ পন ভিক্খূনং অৰহত্তপ্পত্তিযা পুব্বে আচিক্খিতঅসুভকম্মট্ঠানতো অঞ্ঞং পৰিযাযং আচিক্খন্তো ‘‘আনাপানস্সতিসমাধী’’তি আহ.

ইদানি যস্মা ভগৱতা ভিক্খূনং সন্তপণীতকম্মট্ঠানদস্সনত্থমেৱ অযং পাড়ি ৱুত্তা, তস্মা অপৰিহাপেত্ৱা অত্থযোজনাক্কমং এত্থ ৱণ্ণনং কৰিস্সামি. তত্ৰ ‘‘অযম্পি খো ভিক্খৱে’’তি ইমস্স তাৱ পদস্স অযং যোজনা – ভিক্খৱে ন কেৱলং অসুভভাৱনাযেৱ কিলেসপ্পহানায সংৱত্ততি, অপিচ অযম্পি খো আনাপানস্সতিসমাধি…পে… ৱূপসমেতীতি.

অযং পনেত্থ অত্থৱণ্ণনা – আনাপানস্সতীতি অস্সাসপস্সাসপৰিগ্গাহিকা সতি. ৱুত্তঞ্হেতং পটিসম্ভিদাযং –

‘‘আনন্তি অস্সাসো, নো পস্সাসো. অপানন্তি পস্সাসো, নো অস্সাসো. অস্সাসৱসেন উপট্ঠানং সতি, পস্সাসৱসেন উপট্ঠানং সতি. যো অস্সসতি তস্সুপট্ঠাতি, যো পস্সসতি তস্সুপট্ঠাতী’’তি (পটি. ম. ১.১৬০).

সমাধীতি তায আনাপানপৰিগ্গাহিকায সতিযা সদ্ধিং উপ্পন্না চিত্তেকগ্গতা; সমাধিসীসেন চাযং দেসনা, ন সতিসীসেন. তস্মা আনাপানস্সতিযা যুত্তো সমাধি আনাপানস্সতিসমাধি, আনাপানস্সতিযং ৱা সমাধি আনাপানস্সতিসমাধীতি এৱমেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. ভাৱিতোতি উপ্পাদিতো ৱড্ঢিতো চ. বহুলীকতোতি পুনপ্পুনং কতো. সন্তো চেৱ পণীতো চাতি সন্তো চেৱ পণীতো চেৱ, উভযত্থ এৱসদ্দেন নিযমো ৱেদিতব্বো. কিং ৱুত্তং হোতি? অযঞ্হি যথা অসুভকম্মট্ঠানং কেৱলং পটিৱেধৱসেন সন্তঞ্চ পণীতঞ্চ ওড়াৰিকাৰম্মণত্তা পন পটিকূলাৰম্মণত্তা চ আৰম্মণৱসেন নেৱ সন্তং ন পণীতং, ন এৱং কেনচি পৰিযাযেন অসন্তো ৱা অপ্পণীতো ৱা, অপিচ খো আৰম্মণসন্ততাযপি সন্তো ৱূপসন্তো নিব্বুতো পটিৱেধসঙ্খাতঅঙ্গসন্ততাযপি আৰম্মণপ্পণীততাযপি পণীতো অতিত্তিকৰো অঙ্গপ্পণীততাযপীতি. তেন ৱুত্তং – ‘‘সন্তো চেৱ পণীতো চা’’তি.

অসেচনকো চ সুখো চ ৱিহাৰোতি এত্থ পন নাস্স সেচনন্তি অসেচনকো অনাসিত্তকো অব্বোকিণ্ণো পাটেক্কো আৱেণিকো, নত্থেত্থ পৰিকম্মেন ৱা উপচাৰেন ৱা সন্ততা আদিমনসিকাৰতো পভুতি অত্তনো সভাৱেনেৱ সন্তো চ পণীতো চাতি অত্থো. কেচি পন অসেচনকোতি অনাসিত্তকো ওজৱন্তো সভাৱেনেৱ মধুৰোতি ৱদন্তি. এৱমযং অসেচনকো চ অপ্পিতপ্পিতক্খণে কাযিকচেতসিকসুখপ্পটিলাভায সংৱত্তনতো সুখো চ ৱিহাৰোতি ৱেদিতব্বো.

উপ্পন্নুপ্পন্নেতি অৱিক্খম্ভিতে অৱিক্খম্ভিতে. পাপকেতি লামকে. অকুসলে ধম্মেতি অকোসল্লসম্ভূতে ধম্মে. ঠানসো অন্তৰধাপেতীতি খণেনেৱ অন্তৰধাপেতি ৱিক্খম্ভেতি. ৱূপসমেতীতি সুট্ঠু উপসমেতি, নিব্বেধভাগিযত্তা ৱা অনুপুব্বেন অৰিযমগ্গৱুড্ঢিপ্পতো সমুচ্ছিন্দতি পটিপ্পস্সম্ভেতীতিপি অত্থো.

সেয্যথাপীতি ওপম্মনিদস্সনমেতং. গিম্হানং পচ্ছিমে মাসেতি আসাড়্হমাসে. ঊহতং ৰজোজল্লন্তি অদ্ধমাসে ৱাতাতপসুক্খায গোমহিংসাদিপাদপ্পহাৰসম্ভিন্নায পথৱিযা উদ্ধং হতং ঊহতং আকাসে সমুট্ঠিতং ৰজঞ্চ ৰেণুঞ্চ. মহা অকালমেঘোতি সব্বং নভং অজ্ঝোত্থৰিত্ৱা উট্ঠিতো আসাড়্হজুণ্হপক্খে সকলং অদ্ধমাসং ৱস্সনকমেঘো. সো হি অসম্পত্তে ৱস্সকালে উপ্পন্নত্তা অকালমেঘোতি ইধাধিপ্পেতো. ঠানসো অন্তৰধাপেতি ৱূপসমেতীতি খণেনেৱ অদস্সনং নেতি, পথৱিযং সন্নিসীদাপেতি. এৱমেৱ খোতি ওপম্মসম্পটিপাদনমেতং. ততো পৰং ৱুত্তনযমেৱ.

ইদানি কথং ভাৱিতো চ ভিক্খৱে আনাপানস্সতিসমাধীতি এত্থ কথন্তি আনাপানস্সতিসমাধিভাৱনং নানপ্পকাৰতো ৱিত্থাৰেতুকম্যতাপুচ্ছা. ভাৱিতো চ ভিক্খৱে আনাপানস্সতিসমাধীতি নানপ্পকাৰতো ৱিত্থাৰেতুকম্যতায পুট্ঠধম্মনিদস্সনং. এস নযো দুতিযপদেপি. অযং পনেত্থ সঙ্খেপত্থো – ভিক্খৱে কেনপকাৰেন কেনাকাৰেন কেন ৱিধিনা ভাৱিতো আনাপানস্সতিসমাধি কেনপকাৰেন বহুলীকতো সন্তো চেৱ…পে… ৱূপসমেতীতি.

ইদানি তমত্থং ৱিত্থাৰেন্তো ‘‘ইধ ভিক্খৱে’’তিআদিমাহ. তত্থ ইধ ভিক্খৱে ভিক্খূতি ভিক্খৱে ইমস্মিং সাসনে ভিক্খু. অযঞ্হেত্থ ইধসদ্দো সব্বপ্পকাৰআনাপানস্সতিসমাধিনিব্বত্তকস্স পুগ্গলস্স সন্নিস্সযভূতসাসনপৰিদীপনো অঞ্ঞসাসনস্স তথাভাৱপটিসেধনো চ. ৱুত্তঞ্হেতং – ‘‘ইধেৱ, ভিক্খৱে, সমণো…পে… সুঞ্ঞা পৰপ্পৱাদা সমণেভি অঞ্ঞেহী’’তি (ম. নি. ১.১৩৯). তেন ৱুত্তং – ‘‘ইমস্মিং সাসনে ভিক্খূ’’তি.

অৰঞ্ঞগতো ৱা…পে… সুঞ্ঞাগাৰগতো ৱাতি ইদমস্স আনাপানস্সতিসমাধিভাৱনানুৰূপসেনাসনপৰিগ্গহপৰিদীপনং. ইমস্স হি ভিক্খুনো দীঘৰত্তং ৰূপাদীসু আৰম্মণেসু অনুৱিসটং চিত্তং আনাপানস্সতিসমাধিআৰম্মণং অভিৰুহিতুং ন ইচ্ছতি. কূটগোণযুত্তৰথো ৱিয উপ্পথমেৱ ধাৱতি. তস্মা সেয্যথাপি নাম গোপো কূটধেনুযা সব্বং খীৰং পিৱিত্ৱা ৱড্ঢিতং কূটৱচ্ছং দমেতুকামো ধেনুতো অপনেত্ৱা একমন্তে মহন্তং থম্ভং নিখণিত্ৱা তত্থ যোত্তেন বন্ধেয্য. অথস্স সো ৱচ্ছো ইতো চিতো চ ৱিপ্ফন্দিত্ৱা পলাযিতুং অসক্কোন্তো তমেৱ থম্ভং উপনিসীদেয্য ৱা উপনিপজ্জেয্য ৱা; এৱমেৱ ইমিনাপি ভিক্খুনা দীঘৰত্তং ৰূপাৰম্মণাদিৰসপানৱড্ঢিতং দুট্ঠচিত্তং দমেতুকামেন ৰূপাদিআৰম্মণতো অপনেত্ৱা অৰঞ্ঞং ৱা…পে… সুঞ্ঞাগাৰং ৱা পৱেসেত্ৱা তত্থ অস্সাসপস্সাসথম্ভে সতিযোত্তেন বন্ধিতব্বং. এৱমস্স তং চিত্তং ইতো চিতো চ ৱিপ্ফন্দিত্ৱাপি পুব্বে আচিণ্ণাৰম্মণং অলভমানং সতিযোত্তং ছিন্দিত্ৱা পলাযিতুং অসক্কোন্তং তমেৱাৰম্মণং উপচাৰপ্পনাৱসেন উপনিসীদতি চেৱ উপনিপজ্জতি চ. তেনাহু পোৰাণা –

‘‘যথা থম্ভে নিবন্ধেয্য, ৱচ্ছং দম্মং নৰো ইধ;

বন্ধেয্যেৱং সকং চিত্তং, সতিযাৰম্মণে দড়্হ’’ন্তি. (ৱিসুদ্ধি. ১.২১৭; দী. নি. অট্ঠ. ২.৩৭৪; ম. নি. অট্ঠ. ১.১০৭; পটি. ম. অট্ঠ. ২.১.১৬৩);

এৱমস্সেতং সেনাসনং ভাৱনানুৰূপং হোতি. তেন ৱুত্তং – ‘‘ইদমস্স আনাপানস্সতিসমআধিভাৱনানুৰূপসেনাসনপৰিগ্গহপৰিদীপন’’ন্তি.

অথ ৱা যস্মা ইদং কম্মট্ঠানপ্পভেদে মুদ্ধভূতং সব্বঞ্ঞুবুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধবুদ্ধসাৱকানং ৱিসেসাধিগমদিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰপদট্ঠানং আনাপানস্সতিকম্মট্ঠানং ইত্থিপুৰিসহত্থিঅস্সাদিসদ্দসমাকুলং গামন্তং অপৰিচ্চজিত্ৱা ন সুকৰং সম্পাদেতুং, সদ্দকণ্টকত্তা ঝানস্স. অগামকে পন অৰঞ্ঞে সুকৰং যোগাৱচৰেন ইদং কম্মট্ঠানং পৰিগ্গহেত্ৱা আনাপানচতুত্থজ্ঝানং নিব্বত্তেত্ৱা তদেৱ চ পাদকং কত্ৱা সঙ্খাৰে সম্মসিত্ৱা অগ্গফলং অৰহত্তং সম্পাপুণিতুং, তস্মাস্স অনুৰূপংসেনাসনং দস্সেন্তো ভগৱা ‘‘অৰঞ্ঞগতো ৱা’’তিআদিমাহ.

ৱত্থুৱিজ্জাচৰিযো ৱিয হি ভগৱা, সো যথা ৱত্থুৱিজ্জাচৰিযো নগৰভূমিং পস্সিত্ৱা সুট্ঠু উপপৰিক্খিত্ৱা ‘‘এত্থ নগৰং মাপেথা’’তি উপদিসতি, সোত্থিনা চ নগৰে নিট্ঠিতে ৰাজকুলতো মহাসক্কাৰং লভতি; এৱমেৱ যোগাৱচৰস্স অনুৰূপসেনাসনং উপপৰিক্খিত্ৱা এত্থ কম্মট্ঠানং অনুযুঞ্জিতব্বন্তি উপদিসতি. ততো তত্থ কম্মট্ঠানং অনুযুত্তেন যোগিনা কমেন অৰহত্তে পত্তে ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো ৱত সো ভগৱা’’তি মহন্তং সক্কাৰং লভতি. অযং পন ভিক্খু ‘‘দীপিসদিসো’’তি ৱুচ্চতি. যথা হি মহাদীপিৰাজা অৰঞ্ঞে তিণগহনং ৱা ৱনগহনং ৱা পব্বতগহনং ৱা নিস্সায নিলীযিত্ৱা ৱনমহিংসগোকণ্ণসূকৰাদযো মিগে গণ্হাতি; এৱমেৱাযং অৰঞ্ঞাদীসু কম্মট্ঠানং অনুযুঞ্জন্তো ভিক্খু যথাক্কমেন সোতাপত্তিসকদাগামিঅনাগামিঅৰহত্তমগ্গে চেৱ অৰিযফলঞ্চ গণ্হাতীতি ৱেদিতব্বো. তেনাহু পোৰাণা –

‘‘যথাপি দীপিকো নাম, নিলীযিত্ৱা গণ্হতী মিগে;

তথেৱাযং বুদ্ধপুত্তো, যুত্তযোগো ৱিপস্সকো;

অৰঞ্ঞং পৱিসিত্ৱান, গণ্হাতি ফলমুত্তম’’ন্তি. (মি. প. ৬.১.৫);

তেনস্স পৰক্কমজৱযোগ্গভূমিং অৰঞ্ঞসেনাসনং দস্সেন্তো ভগৱা ‘‘অৰঞ্ঞগতো ৱা’’তিআদিমাহ.

তত্থ অৰঞ্ঞগতো ৱাতি অৰঞ্ঞন্তি ‘‘নিক্খমিত্ৱা বহি ইন্দখীলা সব্বমেতং অৰঞ্ঞ’’ন্তি (ৱিভ. ৫২৯) চ ‘‘আৰঞ্ঞকং নাম সেনাসনং পঞ্চধনুসতিকং পচ্ছিম’’ন্তি (পাৰা. ৬৫৩) চ এৱং ৱুত্তলক্খণেসু অৰঞ্ঞেসু অনুৰূপং যংকিঞ্চি পৱিৱেকসুখং অৰঞ্ঞং গতো. ৰুক্খমূলগতো ৱাতি ৰুক্খসমীপং গতো. সুঞ্ঞাগাৰগতো ৱাতি সুঞ্ঞং ৱিৱিত্তোকাসং গতো. এত্থ চ ঠপেত্ৱা অৰঞ্ঞঞ্চ ৰুক্খমূলঞ্চ অৱসেসসত্তৱিধসেনাসনগতোপি সুঞ্ঞাগাৰগতোতি ৱত্তুং ৱট্টতি. এৱমস্স উতুত্তযানুকূলং ধাতুচৰিযানুকূলঞ্চ আনাপানস্সতিভাৱনানুৰূপং সেনাসনং উপদিসিত্ৱা অলীনানুদ্ধচ্চপক্খিকং সন্তমিৰিযাপথং উপদিসন্তো ‘‘নিসীদতী’’তি আহ. অথস্স নিসজ্জায দড়্হভাৱং অস্সাসপস্সাসানং পৱত্তনসুখতং আৰম্মণপৰিগ্গহূপাযঞ্চ দস্সেন্তো ‘‘পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা’’তিআদিমাহ.

তত্থ পল্লঙ্কন্তি সমন্ততো ঊৰুবদ্ধাসনং. আভুজিত্ৱাতি আবন্ধিত্ৱা. উজুং কাযং পণিধাযাতি উপৰিমং সৰীৰং উজুকং ঠপেত্ৱা, অট্ঠাৰস পিট্ঠিকণ্টকে কোটিযা কোটিং পটিপাদেত্ৱা. এৱঞ্হি নিসিন্নস্স চম্মমংসন্হাৰূনি ন পণমন্তি. অথস্স যা তেসং পণমনপ্পচ্চযা খণে খণে ৱেদনা উপ্পজ্জেয্যুং, তা ন উপ্পজ্জন্তি. তাসু অনুপ্পজ্জমানাসু চিত্তং একগ্গং হোতি. কম্মট্ঠানং ন পৰিপততি. ৱুড্ঢিং ফাতিং উপগচ্ছতি.

পৰিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৱাতি কম্মট্ঠানাভিমুখং সতিং ঠপযিত্ৱা. অথ ৱা ‘‘পৰী’’তি পৰিগ্গহট্ঠো; ‘‘মুখ’’ন্তি নিয্যানট্ঠো; ‘‘সতী’’তি উপট্ঠানট্ঠো; তেন ৱুচ্চতি – ‘‘পৰিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৱা’’তি. এৱং পটিসম্ভিদাযং (পটি. ম. ১.১৬৪-১৬৫) ৱুত্তনযেনপেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. তত্ৰাযং সঙ্খেপো – ‘‘পৰিগ্গহিতনিয্যানং সতিং কত্ৱা’’তি. সো সতোৱ অস্সসতীতি সো ভিক্খু এৱং নিসীদিত্ৱা এৱঞ্চ সতিং উপট্ঠপেত্ৱা তং সতিং অৱিজহন্তো সতোএৱ অস্সসতি, সতো পস্সসতি, সতোকাৰী হোতীতি ৱুত্তং হোতি.

ইদানি যেহাকাৰেহি সতোকাৰী হোতি, তে দস্সেন্তো ‘‘দীঘং ৱা অস্সসন্তো’’তিআদিমাহ. ৱুত্তঞ্হেতং পটিসম্ভিদাযং – ‘‘সো সতোৱ অস্সসতি, সতো পস্সসতী’’তি এতস্সেৱ ৱিভঙ্গে –

‘‘বাত্তিংসায আকাৰেহি সতোকাৰী হোতি. দীঘং অস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো সতি উপট্ঠিতা হোতি. তায সতিযা তেন ঞাণেন সতোকাৰী হোতি. দীঘং পস্সাসৱসেন…পে… পটিনিস্সগ্গানুপস্সী অস্সাসৱসেন পটিনিস্সগ্গানুপস্সী পস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো সতি উপট্ঠিতা হোতি. তায সতিযা তেন ঞাণেন সতোকাৰী হোতী’’তি (পটি. ম. ১.১৬৫).

তত্থ দীঘং ৱা অস্সসন্তোতি দীঘং ৱা অস্সাসং পৱত্তেন্তো. ‘‘অস্সাসো’’তি বহি নিক্খমনৱাতো. ‘‘পস্সাসো’’তি অন্তো পৱিসনৱাতো. সুত্তন্তট্ঠকথাসু পন উপ্পটিপাটিযা আগতং.

তত্থ সব্বেসম্পি গব্ভসেয্যকানং মাতুকুচ্ছিতো নিক্খমনকালে পঠমং অব্ভন্তৰৱাতো বহি নিক্খমতি. পচ্ছা বাহিৰৱাতো সুখুমং ৰজং গহেত্ৱা অব্ভন্তৰং পৱিসন্তো তালুং আহচ্চ নিব্বাযতি. এৱং তাৱ অস্সাসপস্সাসা ৱেদিতব্বা. যা পন তেসং দীঘৰস্সতা, সা অদ্ধানৱসেন ৱেদিতব্বা. যথা হি ওকাসদ্ধানং ফৰিত্ৱা ঠিতং উদকং ৱা ৱালিকা ৱা ‘‘দীঘমুদকং দীঘা ৱালিকা, ৰস্সমুদকং ৰস্সা ৱালিকা’’তি ৱুচ্চতি. এৱং চুণ্ণৱিচুণ্ণাপি অস্সাসপস্সাসা হত্থিসৰীৰে অহিসৰীৰে চ তেসং অত্তভাৱসঙ্খাতং দীঘং অদ্ধানং সণিকং পূৰেত্ৱা সণিকমেৱ নিক্খমন্তি, তস্মা ‘‘দীঘা’’তি ৱুচ্চন্তি. সুনখসসাদীনং অত্তভাৱসঙ্খাতং ৰস্সং অদ্ধানং সীঘং পূৰেত্ৱা সীঘমেৱ নিক্খমন্তি, তস্মা ‘‘ৰস্সা’’তি ৱুচ্চন্তি. মনুস্সেসু পন কেচি হত্থিঅহিআদযো ৱিয কালদ্ধানৱসেন দীঘং অস্সসন্তি চ পস্সসন্তি চ. কেচি সুনখসসাদযো ৱিয ৰস্সং. তস্মা তেসং কালৱসেন দীঘমদ্ধানং নিক্খমন্তা চ পৱিসন্তা চ তে দীঘা. ইত্তৰমদ্ধানং নিক্খমন্তা চ পৱিসন্তা চ ‘‘ৰস্সা’’তি ৱেদিতব্বা. তত্ৰাযং ভিক্খু নৱহাকাৰেহি দীঘং অস্সসন্তো চ পস্সসন্তো চ ‘‘দীঘং অস্সসামি পস্সসামী’’তি পজানাতি. এৱং পজানতো চস্স একেনাকাৰেন কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানভাৱনা সম্পজ্জতীতি ৱেদিতব্বা. যথাহ পটিসম্ভিদাযং –

‘‘কথং দীঘং অস্সসন্তো ‘দীঘং অস্সসামী’তি পজানাতি, দীঘং পস্সসন্তো ‘দীঘং পস্সসামী’তি পজানাতি? দীঘং অস্সাসং অদ্ধানসঙ্খাতে অস্সসতি, দীঘং পস্সাসং অদ্ধানসঙ্খাতে পস্সসতি, দীঘং অস্সাসপস্সাসং অদ্ধানসঙ্খাতে অস্সসতিপি পস্সসতিপি. দীঘং অস্সাসপস্সাসং অদ্ধানসঙ্খাতে অস্সসতোপি পস্সসতোপি ছন্দো উপ্পজ্জতি; ছন্দৱসেন ততো সুখুমতৰং দীঘং অস্সাসং অদ্ধানসঙ্খাতে অস্সসতি, ছন্দৱসেন ততো সুখুমতৰং দীঘং পস্সাসং অদ্ধানসঙ্খাতে পস্সসতি, ছন্দৱসেন ততো সুখুমতৰং দীঘং অস্সাসপস্সাসং অদ্ধানসঙ্খাতে অস্সসতিপি পস্সসতিপি. ছন্দৱসেন ততো সুখুমতৰং দীঘং অস্সাসপস্সাসং অদ্ধানসঙ্খাতে অস্সসতোপি পস্সসতোপি পামোজ্জং উপ্পজ্জতি; পামোজ্জৱসেন ততো সুখুমতৰং দীঘং অস্সাসং অদ্ধানসঙ্খাতে অস্সসতি, পামোজ্জৱসেন ততো সুখুমতৰং দীঘং পস্সাসং…পে… দীঘং অস্সাসপস্সাসং অদ্ধানসঙ্খাতে অস্সসতিপি পস্সসতিপি. পামোজ্জৱসেন ততো সুখুমতৰং দীঘং অস্সাসপস্সাসং অদ্ধানসঙ্খাতে অস্সসতোপি পস্সসতোপি দীঘং অস্সাসপস্সাসা চিত্তং ৱিৱত্ততি, উপেক্খা সণ্ঠাতি. ইমেহি নৱহি আকাৰেহি দীঘং অস্সাসপস্সাসা কাযো; উপট্ঠানং সতি; অনুপস্সনা ঞাণং; কাযো উপট্ঠানং, নো সতি; সতি উপট্ঠানঞ্চেৱ সতি চ. তায সতিযা তেন ঞাণেন তং কাযং অনুপস্সতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘কাযে কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানভাৱনা’’তি (পটি. ম. ১.১৬৬).

এসেৱ নযো ৰস্সপদেপি. অযং পন ৱিসেসো – ‘‘যথা এত্থ ‘দীঘং অস্সাসং অদ্ধানসঙ্খাতে’তি ৱুত্তং; এৱমিধ ‘ৰস্সং অস্সাসং ইত্তৰসঙ্খাতে অস্সসতী’’তি আগতং. তস্মা তস্স ৱসেন যাৱ ‘‘তেন ৱুচ্চতি কাযে কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানভাৱনা’’তি তাৱ যোজেতব্বং. এৱমযং অদ্ধানৱসেন ইত্তৰৱসেন চ ইমেহাকাৰেহি অস্সাসপস্সাসে পজানন্তো দীঘং ৱা অস্সসন্তো ‘‘দীঘং অস্সসামী’’তি পজানাতি…পে… ৰস্সং ৱা পস্সসন্তো ‘‘ৰস্সং পস্সসামী’’তি পজানাতীতি ৱেদিতব্বো.

এৱং পজানতো চস্স –

‘‘দীঘো ৰস্সো চ অস্সাসো;

পস্সাসোপি চ তাদিসো;

চত্তাৰো ৱণ্ণা ৱত্তন্তি;

নাসিকগ্গেৱ ভিক্খুনো’’তি. (ৱিসুদ্ধি. ১.২১৯; পটি. ম. অট্ঠ. ২.১.১৬৩);

সব্বকাযপ্পটিসংৱেদী অস্সসিস্সামি…পে… পস্সসিস্সামীতি সিক্খতীতি সকলস্স অস্সাসকাযস্স আদিমজ্ঝপৰিযোসানং ৱিদিতং কৰোন্তো পাকটং কৰোন্তো ‘‘অস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি. সকলস্স পস্সাসকাযস্স আদিমজ্ঝপৰিযোসানং ৱিদিতং কৰোন্তো পাকটং কৰোন্তো ‘‘পস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি. এৱং ৱিদিতং কৰোন্তো পাকটং কৰোন্তো ঞাণসম্পযুত্তচিত্তেন অস্সসতি চেৱ পস্সসতি চ; তস্মা ‘‘অস্সসিস্সামি পস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতীতি ৱুচ্চতি. একস্স হি ভিক্খুনো চুণ্ণৱিচুণ্ণৱিসটে অস্সাসকাযে পস্সাসকাযে ৱা আদি পাকটো হোতি, ন মজ্ঝপৰিযোসানং. সো আদিমেৱ পৰিগ্গহেতুং সক্কোতি, মজ্ঝপৰিযোসানে কিলমতি. একস্স মজ্ঝং পাকটং হোতি, ন আদিপৰিযোসানং. সো মজ্ঝমেৱ পৰিগ্গহেতুং সক্কোতি, আদিপৰিযোসানে কিলমতি. একস্স পৰিযোসানং পাকটং হোতি, ন আদিমজ্ঝং. সো পৰিযোসানংযেৱ পৰিগ্গহেতুং সক্কোতি, আদিমজ্ঝে কিলমতি. একস্স সব্বম্পি পাকটং হোতি, সো সব্বম্পি পৰিগ্গহেতুং সক্কোতি, ন কত্থচি কিলমতি. তাদিসেন ভৱিতব্বন্তি দস্সেন্তো আহ – ‘‘সব্বকাযপ্পটিসংৱেদী অস্সসিস্সামি…পে… পস্সসিস্সামীতি সিক্খতী’’তি.

তত্থ সিক্খতীতি এৱং ঘটতি ৱাযমতি. যো ৱা তথাভূতস্স সংৱৰো; অযমেত্থ অধিসীলসিক্খা. যো তথাভূতস্স সমাধি; অযং অধিচিত্তসিক্খা. যা তথাভূতস্স পঞ্ঞা; অযং অধিপঞ্ঞাসিক্খাতি. ইমা তিস্সো সিক্খাযো তস্মিং আৰম্মণে তায সতিযা তেন মনসিকাৰেন সিক্খতি আসেৱতি ভাৱেতি বহুলীকৰোতীতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. তত্থ যস্মা পুৰিমনযে কেৱলং অস্সসিতব্বং পস্সসিতব্বমেৱ চ, ন অঞ্ঞং কিঞ্চি কাতব্বং; ইতো পট্ঠায পন ঞাণুপ্পাদনাদীসু যোগো কৰণীযো. তস্মা তত্থ ‘‘অস্সসামীতি পজানাতি পস্সসামীতি পজানাতি’’চ্চেৱ ৱত্তমানকালৱসেন পাড়িং ৱত্ৱা ইতো পট্ঠায কত্তব্বস্স ঞাণুপ্পাদনাদিনো আকাৰস্স দস্সনত্থং ‘‘সব্বকাযপ্পটিসংৱেদী অস্সসিস্সামী’’তিআদিনা নযেন অনাগতৱচনৱসেন পাড়ি আৰোপিতাতি ৱেদিতব্বা.

পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰং অস্সসিস্সামি…পে… পস্সসিস্সামীতি সিক্খতীতি ওড়াৰিকং কাযসঙ্খাৰং পস্সম্ভেন্তো পটিপ্পস্সম্ভেন্তো নিৰোধেন্তো ৱূপসমেন্তো অস্সসিস্সামি পস্সসিস্সামীতি সিক্খতি.

তত্ৰেৱং ওড়াৰিকসুখুমতা চ পস্সদ্ধি চ ৱেদিতব্বা. ইমস্স হি ভিক্খুনো পুব্বে অপৰিগ্গহিতকালে কাযো চ চিত্তঞ্চ সদৰথা হোন্তি. ওড়াৰিকানং কাযচিত্তানং ওড়াৰিকত্তে অৱূপসন্তে অস্সাসপস্সাসাপি ওড়াৰিকা হোন্তি, বলৱতৰা হুত্ৱা পৱত্তন্তি, নাসিকা নপ্পহোতি, মুখেন অস্সসন্তোপি পস্সসন্তোপি তিট্ঠতি. যদা পনস্স কাযোপি চিত্তম্পি পৰিগ্গহিতা হোন্তি, তদা তে সন্তা হোন্তি ৱূপসন্তা. তেসু ৱূপসন্তেসু অস্সাসপস্সাসা সুখুমা হুত্ৱা পৱত্তন্তি, ‘‘অত্থি নু খো নত্থী’’তি ৱিচেতব্বাকাৰপ্পত্তা হোন্তি. সেয্যথাপি পুৰিসস্স ধাৱিত্ৱা পব্বতা ৱা ওৰোহিত্ৱা মহাভাৰং ৱা সীসতো ওৰোপেত্ৱা ঠিতস্স ওড়াৰিকা অস্সাসপস্সাসা হোন্তি, নাসিকা নপ্পহোতি, মুখেন অস্সসন্তোপি পস্সসন্তোপি তিট্ঠতি. যদা পনেস তং পৰিস্সমং ৱিনোদেত্ৱা ন্হত্ৱা চ পিৱিত্ৱা চ অল্লসাটকং হদযে কত্ৱা সীতায ছাযায নিপন্নো হোতি, অথস্স তে অস্সাসপস্সাসা সুখুমা হোন্তি, ‘‘অত্থি নু খো নত্থী’’তি ৱিচেতব্বাকাৰপ্পত্তা. এৱমেৱ ইমস্স ভিক্খুনো পুব্বে অপৰিগ্গহিতকালে কাযো চ…পে… ৱিচেতব্বাকাৰপ্পত্তা হোন্তি. তং কিস্স হেতু? তথা হিস্স পুব্বে অপৰিগ্গহিতকালে ‘‘ওড়াৰিকোড়াৰিকে কাযসঙ্খাৰে পস্সম্ভেমী’’তি আভোগসমন্নাহাৰমনসিকাৰপচ্চৱেক্খণা নত্থি, পৰিগ্গহিতকালে পন অত্থি. তেনস্স অপৰিগ্গহিতকালতো পৰিগ্গহিতকালে কাযসঙ্খাৰো সুখুমো হোতি. তেনাহু পোৰাণা –

‘‘সাৰদ্ধে কাযে চিত্তে চ, অধিমত্তং পৱত্ততি;

অসাৰদ্ধম্হি কাযম্হি, সুখুমং সম্পৱত্ততী’’তি. (ৱিসুদ্ধি. ১.২২০; পটি. ম. অট্ঠ. ২.১.১৬৩);

পৰিগ্গহেপি ওড়াৰিকো, পঠমজ্ঝানূপচাৰে সুখুমো; তস্মিম্পি ওড়াৰিকো পঠমজ্ঝানে সুখুমো. পঠমজ্ঝানে চ দুতিযজ্ঝানূপচাৰে চ ওড়াৰিকো, দুতিযজ্ঝানে সুখুমো. দুতিযজ্ঝানে চ ততিযজ্ঝানূপচাৰে চ ওড়াৰিকো, ততিযজ্ঝানে সুখুমো. ততিযজ্ঝানে চ চতুত্থজ্ঝানূপচাৰে চ ওড়াৰিকো, চতুত্থজ্ঝানে অতিসুখুমো অপ্পৱত্তিমেৱ পাপুণাতি. ইদং তাৱ দীঘভাণকসংযুত্তভাণকানং মতং.

মজ্ঝিমভাণকা পন ‘‘পঠমজ্ঝানে ওড়াৰিকো, দুতিযজ্ঝানূপচাৰে সুখুমো’’তি এৱং হেট্ঠিমহেট্ঠিমজ্ঝানতো উপৰূপৰিজ্ঝানূপচাৰেপি সুখুমতৰং ইচ্ছন্তি. সব্বেসংযেৱ পন মতেন অপৰিগ্গহিতকালে পৱত্তকাযসঙ্খাৰো পৰিগ্গহিতকালে পটিপ্পস্সম্ভতি, পৰিগ্গহিতকালে পৱত্তকাযসঙ্খাৰো পঠমজ্ঝানূপচাৰে…পে… চতুত্থজ্ঝানূপচাৰে পৱত্তকাযসঙ্খাৰো চতুত্থজ্ঝানে পটিপ্পস্সম্ভতি. অযং তাৱ সমথে নযো.

ৱিপস্সনাযং পন অপৰিগ্গহে পৱত্তো কাযসঙ্খাৰো ওড়াৰিকো, মহাভূতপৰিগ্গহে সুখুমো. সোপি ওড়াৰিকো, উপাদাৰূপপৰিগ্গহে সুখুমো. সোপি ওড়াৰিকো, সকলৰূপপৰিগ্গহে সুখুমো. সোপি ওড়াৰিকো, অৰূপপৰিগ্গহে সুখুমো. সোপি ওড়াৰিকো, ৰূপাৰূপপৰিগ্গহে সুখুমো. সোপি ওড়াৰিকো, পচ্চযপৰিগ্গহে সুখুমো. সোপি ওড়াৰিকো, সপ্পচ্চযনামৰূপপৰিগ্গহে সুখুমো. সোপি ওড়াৰিকো, লক্খণাৰম্মণিকৱিপস্সনায সুখুমো. সোপি দুব্বলৱিপস্সনায ওড়াৰিকো, বলৱৱিপস্সনায সুখুমো. তত্থ পুব্বে ৱুত্তনযেনেৱ পুৰিমস্স পুৰিমস্স পচ্ছিমেন পচ্ছিমেন পস্সদ্ধি ৱেদিতব্বা. এৱমেত্থ ওড়াৰিকসুখুমতা চ পস্সদ্ধি চ ৱেদিতব্বা.

পটিসম্ভিদাযং পনস্স সদ্ধিং চোদনাসোধনাহি এৱমত্থো ৱুত্তো – ‘‘কথং পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰং অস্সসিস্সামি…পে… পস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি? কতমে কাযসঙ্খাৰা? দীঘং অস্সাসা কাযিকা এতে ধম্মা কাযপ্পটিবদ্ধা কাযসঙ্খাৰা, তে কাযসঙ্খাৰে পস্সম্ভেন্তো নিৰোধেন্তো ৱূপসমেন্তো সিক্খতি. দীঘং পস্সাসা কাযিকা এতে ধম্মা…পে… ৰস্সং অস্সাসা…পে… ৰস্সং পস্সাসা… সব্বকাযপ্পটিসংৱেদী অস্সাসা… সব্বকাযপ্পটিসংৱেদী পস্সাসা কাযিকা এতে ধম্মা কাযপ্পটিবদ্ধা কাযসঙ্খাৰা, তে কাযসঙ্খাৰে পস্সম্ভেন্তো নিৰোধেন্তো ৱূপসমেন্তো সিক্খতি.

যথাৰূপেহি কাযসঙ্খাৰেহি যা কাযস্স আনমনা ৱিনমনা সন্নমনা পণমনা ইঞ্জনা ফন্দনা চলনা কম্পনা পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰং অস্সসিস্সামীতি সিক্খতি, পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰং পস্সসিস্সামীতি সিক্খতি.

যথাৰূপেহি কাযসঙ্খাৰেহি যা কাযস্স ন আনমনা ন ৱিনমনা ন সন্নমনা ন পণমনা অনিঞ্জনা অফন্দনা অচলনা অকম্পনা, সন্তং সুখুমং পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰং অস্সসিস্সামীতি সিক্খতি, পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰং পস্সসিস্সামীতি সিক্খতি.

ইতি কিৰ পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰং অস্সসিস্সামীতি সিক্খতি, পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰং পস্সসিস্সামীতি সিক্খতি. এৱং সন্তে ৱাতূপলদ্ধিযা চ পভাৱনা ন হোতি, অস্সাসপস্সাসানঞ্চ পভাৱনা ন হোতি, আনাপানস্সতিযা চ পভাৱনা ন হোতি, আনাপানস্সতিসমাধিস্স চ পভাৱনা ন ন হোতি, ন চ নং তং সমাপত্তিং পণ্ডিতা সমাপজ্জন্তিপি ৱুট্ঠহন্তিপি.

ইতি কিৰ পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰং অস্সসিস্সামি…পে… পস্সসিস্সামীতি সিক্খতি. এৱং সন্তে ৱাতূপলদ্ধিযা চ পভাৱনা হোতি, অস্সাসপস্সাসানঞ্চ পভাৱনা হোতি, আনাপানস্সতিযা চ পভাৱনা হোতি, আনাপানস্সতিসমাধিস্স চ পভাৱনা হোতি, তঞ্চ নং সমাপত্তিং পণ্ডিতা সমাপজ্জন্তিপি ৱুট্ঠহন্তিপি.

যথা কথং ৱিয? সেয্যথাপি কংসে আকোটিতে পঠমং ওড়াৰিকা সদ্দা পৱত্তন্তি, ওড়াৰিকানং সদ্দানং নিমিত্তং সুগ্গহিতত্তা সুমনসিকতত্তা সূপধাৰিতত্তা নিৰুদ্ধেপি ওড়াৰিকে সদ্দে অথ পচ্ছা সুখুমকা সদ্দা পৱত্তন্তি, সুখুমকানং সদ্দানং নিমিত্তং সুগ্গহিতত্তা সুমনসিকতত্তা সূপধাৰিতত্তা নিৰুদ্ধেপি সুখুমকে সদ্দে অথ পচ্ছা সুখুমসদ্দনিমিত্তাৰম্মণতাপি চিত্তং পৱত্ততি; এৱমেৱ পঠমং ওড়াৰিকা অস্সাসপস্সাসা পৱত্তন্তি, ওড়াৰিকানং অস্সাসপস্সাসানং নিমিত্তং সুগ্গহিতত্তা সুমনসিকতত্তা সূপধাৰিতত্তা নিৰুদ্ধেপি ওড়াৰিকে অস্সাসপস্সাসে অথ পচ্ছা সুখুমকা অস্সাসপস্সাসা পৱত্তন্তি, সুখুমকানং অস্সাসপস্সাসানং নিমিত্তং সুগ্গহিতত্তা সুমনসিকতত্তা সূপধাৰিতত্তা নিৰুদ্ধেপি সুখুমকে অস্সাসপস্সাসে অথ পচ্ছা সুখুমঅস্সাসপস্সাসনিমিত্তাৰম্মণতাপি চিত্তং ন ৱিক্খেপং গচ্ছতি.

এৱং সন্তে ৱাতূপলদ্ধিযা চ পভাৱনা হোতি, অস্সাসপস্সাসানঞ্চ পভাৱনা হোতি, আনাপানস্সতিযা চ পভাৱনা হোতি, আনাপানস্সতিসমাধিস্স চ পভাৱনা হোতি, তঞ্চ নং সমাপত্তিং পণ্ডিতা সমাপজ্জন্তিপি ৱুট্ঠহন্তিপি.

পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰন্তি অস্সাসপস্সাসা কাযো, উপট্ঠানং সতি, অনুপস্সনা ঞাণং. কাযো উপট্ঠানং নো সতি, সতি উপট্ঠানঞ্চেৱ সতি চ, তায সতিযা তেন ঞাণেন তং কাযং অনুপস্সতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘কাযে কাযানুপস্সনা সতিপট্ঠানভাৱনাতি (পটি. ম. ১.১৭১).

অযং তাৱেত্থ কাযানুপস্সনাৱসেন ৱুত্তস্স পঠমচতুক্কস্স অনুপুব্বপদৱণ্ণনা.

যস্মা পনেত্থ ইদমেৱ চতুক্কং আদিকম্মিকস্স কম্মট্ঠানৱসেন ৱুত্তং, ইতৰানি পন তীণি চতুক্কানি এত্থ পত্তজ্ঝানস্স ৱেদনাচিত্তধম্মানুপস্সনাৱসেন ৱুত্তানি, তস্মা ইদং কম্মট্ঠানং ভাৱেত্ৱা আনাপানস্সতিচতুত্থজ্ঝানপদট্ঠানায ৱিপস্সনায সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তং পাপুণিতুকামেন বুদ্ধপুত্তেন যং কাতব্বং তং সব্বং ইধেৱ তাৱ আদিকম্মিকস্স কুলপুত্তস্স ৱসেন আদিতো পভুতি এৱং ৱেদিতব্বং. চতুব্বিধং তাৱ সীলং ৱিসোধেতব্বং. তত্থ তিৱিধা ৱিসোধনা – অনাপজ্জনং, আপন্নৱুট্ঠানং, কিলেসেহি চ অপ্পতিপীড়নং. এৱং ৱিসুদ্ধসীলস্স হি ভাৱনা সম্পজ্জতি. যম্পিদং চেতিযঙ্গণৱত্তং বোধিযঙ্গণৱত্তং উপজ্ঝাযৱত্তং আচৰিযৱত্তং জন্তাঘৰৱত্তং উপোসথাগাৰৱত্তং দ্ৱেঅসীতি খন্ধকৱত্তানি চুদ্দসৱিধং মহাৱত্তন্তি ইমেসং ৱসেন আভিসমাচাৰিকসীলং ৱুচ্চতি, তম্পি সাধুকং পৰিপূৰেতব্বং. যো হি ‘‘অহং সীলং ৰক্খামি, কিং আভিসমাচাৰিকেন কম্ম’’ন্তি ৱদেয্য, তস্স সীলং পৰিপূৰেস্সতীতি নেতং ঠানং ৱিজ্জতি. আভিসমাচাৰিকৱত্তে পন পৰিপূৰে সীলং পৰিপূৰতি, সীলে পৰিপূৰে সমাধি গব্ভং গণ্হাতি. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা – ‘‘সো ৱত, ভিক্খৱে, ভিক্খু আভিসমাচাৰিকং ধম্মং অপৰিপূৰেত্ৱা ‘সীলানি পৰিপূৰেস্সতী’তি নেতং ঠানং ৱিজ্জতী’’তি (অ. নি. ৫.২১) ৱিত্থাৰেতব্বং. তস্মা তেন যম্পিদং চেতিযঙ্গণৱত্তাদি আভিসমাচাৰিকসীলং ৱুচ্চতি, তম্পি সাধুকং পৰিপূৰেতব্বং. ততো –

‘‘আৱাসো চ কুলং লাভো, গণো কম্মঞ্চ পঞ্চমং;

অদ্ধানং ঞাতি আবাধো, গন্থো ইদ্ধীতি তে দসা’’তি.

এৱং ৱুত্তেসু দসসু পলিবোধেসু যো পলিবোধো অত্থি, সো উপচ্ছিন্দিতব্বো.

এৱং উপচ্ছিন্নপলিবোধেন কম্মট্ঠানং উগ্গহেতব্বং. তম্পি দুৱিধং হোতি – সব্বত্থককম্মট্ঠানঞ্চ পাৰিহাৰিযকম্মট্ঠানঞ্চ. তত্থ সব্বত্থককম্মট্ঠানং নাম ভিক্খুসঙ্ঘাদীসু মেত্তা মৰণস্সতি চ অসুভসঞ্ঞাতিপি একে. কম্মট্ঠানিকেন হি ভিক্খুনা পঠমং তাৱ পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা সীমট্ঠকভিক্খুসঙ্ঘে মেত্তা ভাৱেতব্বা; ততো সীমট্ঠকদেৱতাসু, ততো গোচৰগামে ইস্সৰজনে, ততো তত্থ মনুস্সে উপাদায সব্বসত্তেসু. সো হি ভিক্খুসঙ্ঘে মেত্তায সহৱাসীনং মুদুচিত্ততং জনেতি, অথস্স সুখসংৱাসতা হোতি. সীমট্ঠকদেৱতাসু মেত্তায মুদুকতচিত্তাহি দেৱতাহি ধম্মিকায ৰক্খায সুসংৱিহিতাৰক্খো হোতি. গোচৰগামে ইস্সৰজনে মেত্তায মুদুকতচিত্তসন্তানেহি ইস্সৰেহি ধম্মিকায ৰক্খায সুৰক্খিতপৰিক্খাৰো হোতি. তত্থ মনুস্সেসু মেত্তায পসাদিতচিত্তেহি তেহি অপৰিভূতো হুত্ৱা ৱিচৰতি. সব্বসত্তেসু মেত্তায সব্বত্থ অপ্পটিহতচাৰো হোতি.

মৰণস্সতিযা পন ‘‘অৱস্সং মৰিতব্ব’’ন্তি চিন্তেন্তো অনেসনং পহায উপৰূপৰিৱড্ঢমানসংৱেগো অনোলীনৱুত্তিকো হোতি. অসুভসঞ্ঞায দিব্বেসুপি আৰম্মণেসু তণ্হা নুপ্পজ্জতি. তেনস্সেতং তযং এৱং বহূপকাৰত্তা ‘‘সব্বত্থ অত্থযিতব্বং ইচ্ছিতব্ব’’ন্তি কত্ৱা অধিপ্পেতস্স চ যোগানুযোগকম্মস্স পদট্ঠানত্তা ‘‘সব্বত্থককম্মট্ঠান’’ন্তি ৱুচ্চতি.

অট্ঠতিংসাৰম্মণেসু পন যং যস্স চৰিতানুকূলং, তং তস্স নিচ্চং পৰিহৰিতব্বত্তা যথাৱুত্তেনেৱ নযেন ‘‘পাৰিহাৰিযকম্মট্ঠান’’ন্তিপি ৱুচ্চতি. ইধ পন ইদমেৱ আনাপানস্সতিকম্মট্ঠানং ‘‘পাৰিহাৰিযকম্মট্ঠান’’ন্তি ৱুচ্চতি. অযমেত্থ সঙ্খেপো. ৱিত্থাৰো পন সীলৱিসোধনকথং পলিবোধুপচ্ছেদকথঞ্চ ইচ্ছন্তেন ৱিসুদ্ধিমগ্গতো গহেতব্বো.

এৱং ৱিসুদ্ধসীলেন পন উপচ্ছিন্নপলিবোধেন চ ইদং কম্মট্ঠানং উগ্গণ্হন্তেন ইমিনাৱ কম্মট্ঠানেন চতুত্থজ্ঝানং নিব্বত্তেত্ৱা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা অৰহত্তং পত্তস্স বুদ্ধপুত্তস্স সন্তিকে উগ্গহেতব্বং. তং অলভন্তেন অনাগামিস্স, তম্পি অলভন্তেন সকদাগামিস্স, তম্পি অলভন্তেন সোতাপন্নস্স, তম্পি অলভন্তেন আনাপানচতুত্থজ্ঝানলাভিস্স, তম্পি অলভন্তেন পাড়িযা অট্ঠকথায চ অসম্মূড়্হস্স ৱিনিচ্ছযাচৰিযস্স সন্তিকে উগ্গহেতব্বং. অৰহন্তাদযো হি অত্তনা অধিগতমগ্গমেৱ আচিক্খন্তি. অযং পন গহনপদেসে মহাহত্থিপথং নীহৰন্তো ৱিয সব্বত্থ অসম্মূড়্হো সপ্পাযাসপ্পাযং পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা কথেতি.

তত্ৰাযং অনুপুব্বিকথা – তেন ভিক্খুনা সল্লহুকৱুত্তিনা ৱিনযাচাৰসম্পন্নেন ৱুত্তপ্পকাৰমাচৰিযং উপসঙ্কমিত্ৱা ৱত্তপটিপত্তিযা আৰাধিতচিত্তস্স তস্স সন্তিকে পঞ্চসন্ধিকং কম্মট্ঠানং উগ্গহেতব্বং. তত্ৰিমে পঞ্চ সন্ধযো – উগ্গহো, পৰিপুচ্ছা, উপট্ঠানং, অপ্পনা, লক্খণন্তি. তত্থ ‘‘উগ্গহো’’ নাম কম্মট্ঠানস্স উগ্গণ্হনং, ‘‘পৰিপুচ্ছা’’ নাম কম্মট্ঠানস্স পৰিপুচ্ছনা, ‘‘উপট্ঠানং’’ নাম কম্মট্ঠানস্স উপট্ঠানং, ‘‘অপ্পনা’’ নাম কম্মট্ঠানপ্পনা, ‘‘লক্খণং’’ নাম কম্মট্ঠানস্স লক্খণং. ‘‘এৱংলক্খণমিদং কম্মট্ঠান’’ন্তি কম্মট্ঠানসভাৱূপধাৰণন্তি ৱুত্তং হোতি.

এৱং পঞ্চসন্ধিকং কম্মট্ঠানং উগ্গণ্হন্তো অত্তনাপি ন কিলমতি, আচৰিযম্পি ন ৱিহেঠেতি; তস্মা থোকং উদ্দিসাপেত্ৱা বহুকালং সজ্ঝাযিত্ৱা এৱং পঞ্চসন্ধিকং কম্মট্ঠানং উগ্গহেত্ৱা সচে তত্থ সপ্পাযং হোতি, তত্থেৱ ৱসিতব্বং. নো চে তত্থ সপ্পাযং হোতি, আচৰিযং আপুচ্ছিত্ৱা সচে মন্দপঞ্ঞো যোজনপৰমং গন্ত্ৱা, সচে তিক্খপঞ্ঞো দূৰম্পি গন্ত্ৱা অট্ঠাৰসসেনাসনদোসৱিৱজ্জিতং, পঞ্চসেনাসনঙ্গসমন্নাগতং সেনাসনং উপগম্ম তত্থ ৱসন্তেন উপচ্ছিন্নখুদ্দকপলিবোধেন কতভত্তকিচ্চেন ভত্তসম্মদং পটিৱিনোদেত্ৱা ৰতনত্তযগুণানুস্সৰণেন চিত্তং সম্পহংসেত্ৱা আচৰিযুগ্গহতো একপদম্পি অসম্মুস্সন্তেন ইদং আনাপানস্সতিকম্মট্ঠানং মনসিকাতব্বং. অযমেত্থ সঙ্খেপো. ৱিত্থাৰো পন ইমং কথামগ্গং ইচ্ছন্তেন ৱিসুদ্ধিমগ্গতো (ৱিসুদ্ধি. ১.৫৫) গহেতব্বো.

যং পন ৱুত্তং ‘‘ইদং আনাপানস্সতিকম্মট্ঠানং মনসিকাতব্ব’’ন্তি তত্ৰাযং মনসিকাৰৱিধি –

‘‘গণনা অনুবন্ধনা, ফুসনা ঠপনা সল্লক্খণা;

ৱিৱট্টনা পাৰিসুদ্ধি, তেসঞ্চ পটিপস্সনা’’তি. (ৱিসুদ্ধি. ১.২২৩; পটি. ম. অট্ঠ. ২.১.১৬৩);

‘‘গণনা’’তি গণনাযেৱ. ‘‘অনুবন্ধনা’’তি অনুৱহনা. ‘‘ফুসনা’’তি ফুট্ঠট্ঠানং. ‘‘ঠপনা’’তি অপ্পনা. ‘‘সল্লক্খণা’’তি ৱিপস্সনা. ‘‘ৱিৱট্টনা’’তি মগ্গো. ‘‘পাৰিসুদ্ধী’’তি ফলং. ‘‘তেসঞ্চ পটিপস্সনা’’তি পচ্চৱেক্খণা. তত্থ ইমিনা আদিকম্মিককুলপুত্তেন পঠমং গণনায ইদং কমট্ঠানং মনসিকাতব্বং. গণেন্তেন চ পঞ্চন্নং হেট্ঠা ন ঠপেতব্বং, দসন্নং উপৰি ন নেতব্বং, অন্তৰে খণ্ডং ন দস্সেতব্বং. পঞ্চন্নং হেট্ঠা ঠপেন্তস্স হি সম্বাধে ওকাসে চিত্তুপ্পাদো ৱিপ্ফন্দতি, সম্বাধে ৱজে সন্নিৰুদ্ধগোগণো ৱিয. দসন্নং উপৰি নেন্তস্স গণনানিস্সিতোৱ চিত্তুপ্পাদো হোতি. অন্তৰা খণ্ডং দস্সেন্তস্স ‘‘সিখাপ্পত্তং নু খো মে কম্মট্ঠানং, নো’’তি চিত্তং ৱিকম্পতি. তস্মা এতে দোসে ৱজ্জেত্ৱা গণেতব্বং.

গণেন্তেন চ পঠমং দন্ধগণনায ধঞ্ঞমাপকগণনায গণেতব্বং. ধঞ্ঞমাপকো হি নাড়িং পূৰেত্ৱা ‘‘এক’’ন্তি ৱত্ৱা ওকিৰতি. পুন পূৰেন্তো কিঞ্চি কচৱৰং দিস্ৱা তং ছড্ডেন্তো ‘‘একং এক’’ন্তি ৱদতি. এস নযো ‘‘দ্ৱে দ্ৱে’’তিআদীসু. এৱমেৱ ইমিনাপি অস্সাসপস্সাসেসু যো উপট্ঠাতি তং গহেত্ৱা ‘‘একং এক’’ন্তি আদিংকত্ৱা যাৱ ‘‘দস দসা’’তি পৱত্তমানং পৱত্তমানং উপলক্খেত্ৱাৱ গণেতব্বং. তস্সেৱং গণযতো নিক্খমন্তা চ পৱিসন্তা চ অস্সাসপস্সাসা পাকটা হোন্তি.

অথানেন তং দন্ধগণনং ধঞ্ঞমাপকগণনং পহায সীঘগণনায গোপালকগণনায গণেতব্বং. ছেকো হি গোপালকো সক্খৰাযো উচ্ছঙ্গেন গহেত্ৱা ৰজ্জুদণ্ডহত্থো পাতোৱ ৱজং গন্ত্ৱা গাৱো পিট্ঠিযং পহৰিত্ৱা পলিঘত্থম্ভমত্থকে নিসিন্নো দ্ৱাৰং পত্তং পত্তংযেৱ গাৱং ‘‘একো দ্ৱে’’তি সক্খৰং খিপিত্ৱা খিপিত্ৱা গণেতি. তিযামৰত্তিং সম্বাধে ওকাসে দুক্খং ৱুত্থগোগণো নিক্খমন্তো অঞ্ঞমঞ্ঞং উপনিঘংসন্তো ৱেগেন ৱেগেন পুঞ্জো পুঞ্জো হুত্ৱা নিক্খমতি. সো ৱেগেন ৱেগেন ‘‘তীণি চত্তাৰি পঞ্চ দসা’’তি গণেতিযেৱ. এৱমিমস্সাপি পুৰিমনযেন গণযতো অস্সাসপস্সাসা পাকটা হুত্ৱা সীঘং সীঘং পুনপ্পুনং সঞ্চৰন্তি. ততো তেন ‘‘পুনপ্পুনং সঞ্চৰন্তী’’তি ঞত্ৱা অন্তো চ বহি চ অগ্গহেত্ৱা দ্ৱাৰপ্পত্তং দ্ৱাৰপ্পত্তংযেৱ গহেত্ৱা ‘‘একো দ্ৱে তীণি চত্তাৰি পঞ্চ, একো দ্ৱে তীণি চত্তাৰি পঞ্চ ছ, একো দ্ৱে তীণি চত্তাৰি পঞ্চ ছ সত্ত…পে… অট্ঠ… নৱ… দসা’’তি সীঘং সীঘং গণেতব্বমেৱ. গণনাপটিবদ্ধে হি কম্মট্ঠানে গণনাবলেনেৱ চিত্তং একগ্গং হোতি অৰিত্তূপত্থম্ভনৱসেন চণ্ডসোতে নাৱাঠপনমিৱ.

তস্সেৱং সীঘং সীঘং গণযতো কম্মট্ঠানং নিৰন্তৰপ্পৱত্তং ৱিয হুত্ৱা উপট্ঠাতি. অথ ‘‘নিৰন্তৰং পৱত্ততী’’তি ঞত্ৱা অন্তো চ বহি চ ৱাতং অপৰিগ্গহেত্ৱা পুৰিমনযেনেৱ ৱেগেন ৱেগেন গণেতব্বং. অন্তোপৱিসনৱাতেন হি সদ্ধিং চিত্তং পৱেসযতো অব্ভন্তৰং ৱাতব্ভাহতং মেদপূৰিতং ৱিয হোতি, বহিনিক্খমনৱাতেন সদ্ধিং চিত্তং নীহৰতো বহিদ্ধা পুথুত্তাৰম্মণে চিত্তং ৱিক্খিপতি. ফুট্ঠোকাসে পন সতিং ঠপেত্ৱা ভাৱেন্তস্সেৱ ভাৱনা সম্পজ্জতি. তেন ৱুত্তং – ‘‘অন্তো চ বহি চ ৱাতং অপৰিগ্গহেত্ৱা পুৰিমনযেনেৱ ৱেগেন ৱেগেন গণেতব্ব’’ন্তি.

কীৱ চিৰং পনেতং গণেতব্বন্তি? যাৱ ৱিনা গণনায অস্সাসপস্সাসাৰম্মণে সতি সন্তিট্ঠতি. বহি ৱিসটৱিতক্কৱিচ্ছেদং কত্ৱা অস্সাসপস্সাসাৰম্মণে সতি সণ্ঠপনত্থংযেৱ হি গণনাতি.

এৱং গণনায মনসিকত্ৱা অনুবন্ধনায মনসিকাতব্বং. অনুবন্ধনা নাম গণনং পটিসংহৰিত্ৱা সতিযা নিৰন্তৰং অস্সাসপস্সাসানং অনুগমনং; তঞ্চ খো ন আদিমজ্ঝপৰিযোসানানুগমনৱসেন. বহিনিক্খমনৱাতস্স হি নাভি আদি, হদযং মজ্ঝং, নাসিকগ্গং পৰিযোসানং. অব্ভন্তৰপৱিসনৱাতস্স নাসিকগ্গং আদি, হদযং মজ্ঝং, নাভি পৰিযোসানং. তঞ্চস্স অনুগচ্ছতো ৱিক্খেপগতং চিত্তং সাৰদ্ধায চেৱ হোতি ইঞ্জনায চ. যথাহ –

‘‘অস্সাসাদিমজ্ঝপৰিযোসানং সতিযা অনুগচ্ছতো অজ্ঝত্তং ৱিক্খেপগতেন চিত্তেন কাযোপি চিত্তম্পি সাৰদ্ধা চ হোন্তি ইঞ্জিতা চ ফন্দিতা চ. পস্সাসাদিমজ্ঝপৰিযোসানং সতিযা অনুগচ্ছতো বহিদ্ধা ৱিক্খেপগতেন চিত্তেন কাযোপি চিত্তম্পি সাৰদ্ধা চ হোন্তি ইঞ্জিতা চ ফন্দিতা চা’’তি (পটি. ম. ১.১৫৭).

তস্মা অনুবন্ধনায মনসিকৰোন্তেন ন আদিমজ্ঝপৰিযোসানৱসেন মনসিকাতব্বং. অপিচ খো ফুসনাৱসেন চ ঠপনাৱসেন চ মনসিকাতব্বং. গণনানুবন্ধনাৱসেন ৱিয হি ফুসনাঠপনাৱসেন ৱিসুং মনসিকাৰো নত্থি. ফুট্ঠফুট্ঠট্ঠানেযেৱ পন গণেন্তো গণনায চ ফুসনায চ মনসি কৰোতি. তত্থেৱ গণনং পটিসংহৰিত্ৱা তে সতিযা অনুবন্ধন্তো অপ্পনাৱসেন চ চিত্তং ঠপেন্তো ‘‘অনুবন্ধনায চ ফুসনায চ ঠপনায চ মনসি কৰোতী’’তি ৱুচ্চতি. স্ৱাযমত্থো অট্ঠকথাযং ৱুত্তপঙ্গুড়দোৱাৰিকোপমাহি পটিসম্ভিদাযং ৱুত্তককচোপমায চ ৱেদিতব্বো.

তত্ৰাযং পঙ্গুড়োপমা – ‘‘সেয্যথাপি পঙ্গুড়ো দোলায কীড়তং মাতাপুত্তানং দোলং খিপিত্ৱা তত্থেৱ দোলত্থম্ভমূলে নিসিন্নো কমেন আগচ্ছন্তস্স চ গচ্ছন্তস্স চ দোলাফলকস্স উভো কোটিযো মজ্ঝঞ্চ পস্সতি, ন চ উভোকোটিমজ্ঝানং দস্সনত্থং ব্যাৱটো হোতি. এৱমেৱাযং ভিক্খু সতিৱসেন উপনিবন্ধনত্থম্ভমূলে ঠত্ৱা অস্সাসপস্সাসদোলং খিপিত্ৱা তত্থেৱ নিমিত্তে সতিযা নিসিন্নো কমেন আগচ্ছন্তানঞ্চ গচ্ছন্তানঞ্চ ফুট্ঠট্ঠানে অস্সাসপস্সাসানং আদিমজ্ঝপৰিযোসানং সতিযা অনুগচ্ছন্তো তত্থ চ চিত্তং ঠপেন্তো পস্সতি, ন চ তেসং দস্সনত্থং ব্যাৱটো হোতি. অযং পঙ্গুড়োপমা.

অযং পন দোৱাৰিকোপমা – ‘‘সেয্যথাপি দোৱাৰিকো নগৰস্স অন্তো চ বহি চ পুৰিসে ‘কো ত্ৱং, কুতো ৱা আগতো, কুহিং ৱা গচ্ছসি, কিং ৱা তে হত্থে’তি ন ৱীমংসতি, ন হি তস্স তে ভাৰা. দ্ৱাৰপ্পত্তং দ্ৱাৰপ্পত্তংযেৱ পন ৱীমংসতি; এৱমেৱ ইমস্স ভিক্খুনো অন্তো পৱিট্ঠৱাতা চ বহি নিক্খন্তৱাতা চ ন ভাৰা হোন্তি, দ্ৱাৰপ্পত্তা দ্ৱাৰপ্পত্তাযেৱ ভাৰাতি. অযং দোৱাৰিকোপমা.

ককচোপমা পন আদিতোপভুতি এৱং ৱেদিতব্বা. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘নিমিত্তং অস্সাসপস্সাসা, অনাৰম্মণমেকচিত্তস্স;

অজানতো চ তযো ধম্মে, ভাৱনানুপলব্ভতি.

‘‘নিমিত্তং অস্সাসপস্সাসা, অনাৰম্মণমেকচিত্তস্স;

জানতো চ তযো ধম্মে, ভাৱনা উপলব্ভতী’’তি. (পটি. ম. ১.১৫৯);

কথং ইমে তযো ধম্মা একচিত্তস্স আৰম্মণং ন হোন্তি, ন চিমে তযো ধম্মা অৱিদিতা হোন্তি, ন চ চিত্তং ৱিক্খেপং গচ্ছতি, পধানঞ্চ পঞ্ঞাযতি, পযোগঞ্চ সাধেতি, ৱিসেসমধিগচ্ছতি? সেয্যথাপি ৰুক্খো সমে ভূমিভাগে নিক্খিত্তো, তমেনং পুৰিসো ককচেন ছিন্দেয্য, ৰুক্খে ফুট্ঠককচদন্তানং ৱসেন পুৰিসস্স সতি উপট্ঠিতা হোতি, ন আগতে ৱা গতে ৱা ককচদন্তে মনসি কৰোতি, ন আগতা ৱা গতা ৱা ককচদন্তা অৱিদিতা হোন্তি, পধানঞ্চ পঞ্ঞাযতি, পযোগঞ্চ সাধেতি.

যথা ৰুক্খো সমে ভূমিভাগে নিক্খিত্তো; এৱং উপনিবন্ধননিমিত্তং. যথা ককচদন্তা; এৱং অস্সাসপস্সাসা. যথা ৰুক্খে ফুট্ঠককচদন্তানং ৱসেন পুৰিসস্স সতি উপট্ঠিতা হোতি, ন আগতে ৱা গতে ৱা ককচদন্তে মনসি কৰোতি, ন আগতা ৱা গতা ৱা ককচদন্তা অৱিদিতা হোন্তি, পধানঞ্চ পঞ্ঞাযতি, পযোগঞ্চ সাধেতি, এৱমেৱ ভিক্খু নাসিকগ্গে ৱা মুখনিমিত্তে ৱা সতিং উপট্ঠপেত্ৱা নিসিন্নো হোতি, ন আগতে ৱা গতে ৱা অস্সাসপস্সাসে মনসি কৰোতি, ন আগতা ৱা গতা ৱা অস্সাসপস্সাসা অৱিদিতা হোন্তি, পধানঞ্চ পঞ্ঞাযতি, পযোগঞ্চ সাধেতি, ৱিসেসমধিগচ্ছতি.

পধানন্তি কতমং পধানং? আৰদ্ধৱীৰিযস্স কাযোপি চিত্তম্পি কম্মনিযং হোতি – ইদং পধানং. কতমো পযোগো? আৰদ্ধৱীৰিযস্স উপক্কিলেসা পহীযন্তি, ৱিতক্কা ৱূপসম্মন্তি – অযং পযোগো. কতমো ৱিসেসো? আৰদ্ধৱীৰিযস্স সংযোজনা পহীযন্তি, অনুসযা ব্যন্তী হোন্তি – অযং ৱিসেসো. এৱং ইমে তযো ধম্মা একচিত্তস্স আৰম্মণা ন হোন্তি, ন চিমে তযো ধম্মা অৱিদিতা হোন্তি, ন চ চিত্তং ৱিক্খেপং গচ্ছতি, পধানঞ্চ পঞ্ঞাযতি, পযোগঞ্চ সাধেতি, ৱিসেসমধিগচ্ছতি.

‘‘আনাপানস্সতী যস্স, পৰিপুণ্ণা সুভাৱিতা;

অনুপুব্বং পৰিচিতা, যথা বুদ্ধেন দেসিতা;

সো ইমং লোকং পভাসেতি, অব্ভা মুত্তোৱ চন্দিমা’’তি. (পটি. ম. ১.১৬০);

অযং ককচোপমা. ইধ পনস্স আগতাগতৱসেন অমনসিকাৰমত্তমেৱ পযোজনন্তি ৱেদিতব্বং. ইদং কম্মট্ঠানং মনসিকৰোতো কস্সচি নচিৰেনেৱ নিমিত্তঞ্চ উপ্পজ্জতি, অৱসেসজ্ঝানঙ্গপটিমণ্ডিতা অপ্পনাসঙ্খাতা ঠপনা চ সম্পজ্জতি. কস্সচি পন গণনাৱসেনেৱ মনসিকাৰকালতোপভুতি অনুক্কমতো ওড়াৰিকঅস্সাসপস্সাসনিৰোধৱসেন কাযদৰথে ৱূপসন্তে কাযোপি চিত্তম্পি লহুকং হোতি, সৰীৰং আকাসে লঙ্ঘনাকাৰপ্পত্তং ৱিয হোতি. যথা সাৰদ্ধকাযস্স মঞ্চে ৱা পীঠে ৱা নিসীদতো মঞ্চপীঠং ওনমতি, ৱিকূজতি, পচ্চত্থৰণং ৱলিং গণ্হাতি. অসাৰদ্ধকাযস্স পন নিসীদতো নেৱ মঞ্চপীঠং ওনমতি, ন ৱিকূজতি, ন পচ্চত্থৰণং ৱলিং গণ্হাতি, তূলপিচুপূৰিতং ৱিয মঞ্চপীঠং হোতি. কস্মা? যস্মা অসাৰদ্ধো কাযো লহুকো হোতি; এৱমেৱ গণনাৱসেন মনসিকাৰকালতোপভুতি অনুক্কমতো ওড়াৰিকঅস্সাসপস্সাসনিৰোধৱসেন কাযদৰথে ৱূপসন্তে কাযোপি চিত্তম্পি লহুকং হোতি, সৰীৰং আকাসে লঙ্ঘনাকাৰপ্পত্তং ৱিয হোতি.

তস্স ওড়াৰিকে অস্সাসপস্সাসে নিৰুদ্ধে সুখুমঅস্সাসপস্সাসনিমিত্তাৰম্মণং চিত্তং পৱত্ততি, তস্মিম্পি নিৰুদ্ধে অপৰাপৰং ততো সুখুমতৰসুখুমতমনিমিত্তাৰম্মণং পৱত্ততিযেৱ. কথং? যথা পুৰিসো মহতিযা লোহসলাকায কংসতাড়ং আকোটেয্য, একপ্পহাৰেন মহাসদ্দো উপ্পজ্জেয্য, তস্স ওড়াৰিকসদ্দাৰম্মণং চিত্তং পৱত্তেয্য, নিৰুদ্ধে ওড়াৰিকে সদ্দে অথ পচ্ছা সুখুমসদ্দনিমিত্তাৰম্মণং, তস্মিম্পি নিৰুদ্ধে অপৰাপৰং ততো সুখুমতৰসুখুমতমসদ্দনিমিত্তাৰম্মণং চিত্তং পৱত্ততেৱ; এৱন্তি ৱেদিতব্বং. ৱুত্তম্পি চেতং – ‘‘সেয্যথাপি কংসে আকোটিতে’’তি (পটি. ম. ১.১৭১) ৱিত্থাৰো.

যথা হি অঞ্ঞানি কম্মট্ঠানানি উপৰূপৰি ৱিভূতানি হোন্তি, ন তথা ইদং. ইদং পন উপৰূপৰি ভাৱেন্তস্স ভাৱেন্তস্স সুখুমত্তং গচ্ছতি, উপট্ঠানম্পি ন উপগচ্ছতি. এৱং অনুপট্ঠহন্তে পন তস্মিং ন তেন ভিক্খুনা উট্ঠাযাসনা চম্মখণ্ডং পপ্ফোটেত্ৱা গন্তব্বং. কিং কাতব্বং? ‘‘আচৰিযং পুচ্ছিস্সামী’’তি ৱা ‘‘নট্ঠং দানি মে কম্মট্ঠান’’ন্তি ৱা ন ৱুট্ঠাতব্বং, ইৰিযাপথং ৱিকোপেত্ৱা গচ্ছতো হি কম্মট্ঠানং নৱনৱমেৱ হোতি. তস্মা যথানিসিন্নেনেৱ দেসতো আহৰিতব্বং.

তত্ৰাযং আহৰণূপাযো. তেন হি ভিক্খুনা কম্মট্ঠানস্স অনুপট্ঠহনভাৱং ঞত্ৱা ইতি পটিসঞ্চিক্খিতব্বং – ‘‘ইমে অস্সাসপস্সাসা নাম কত্থ অত্থি, কত্থ নত্থি, কস্স ৱা অত্থি, কস্স ৱা নত্থী’’তি. অথেৱং পটিসঞ্চিক্খতা ‘‘ইমে অন্তোমাতুকুচ্ছিযং নত্থি, উদকে নিমুগ্গানং নত্থি, তথা অসঞ্ঞীভূতানং মতানং চতুত্থজ্ঝানসমাপন্নানং ৰূপাৰূপভৱসমঙ্গীনং নিৰোধসমাপন্নান’’ন্তি ঞত্ৱা এৱং অত্তনাৱ অত্তা পটিচোদেতব্বো – ‘‘ননু ত্ৱং, পণ্ডিত, নেৱ মাতুকুচ্ছিগতো, ন উদকে নিমুগ্গো, ন অসঞ্ঞীভূতো, ন মতো, ন চতুত্থজ্ঝানসমআপন্নো, ন ৰূপাৰূপভৱসমঙ্গী, ন নিৰোধসমাপন্নো, অত্থিযেৱ তে অস্সাসপস্সাসা, মন্দপঞ্ঞতায পন পৰিগ্গহেতুং ন সক্কোসী’’তি. অথানেন পকতিফুট্ঠৱসেনেৱ চিত্তং ঠপেত্ৱা মনসিকাৰো পৱত্তেতব্বো. ইমে হি দীঘনাসিকস্স নাসা পুটং ঘট্টেন্তা পৱত্তন্তি, ৰস্সনাসিকস্স উত্তৰোট্ঠং. তস্মানেন ইমং নাম ঠানং ঘট্টেন্তীতি নিমিত্তং পট্ঠপেতব্বং. ইমমেৱ হি অত্থৱসং পটিচ্চ ৱুত্তং ভগৱতা – ‘‘নাহং, ভিক্খৱে, মুট্ঠস্সতিস্স অসম্পজানস্স আনাপানস্সতিভাৱনং ৱদামী’’তি (ম. নি. ৩.১৪৯; সং. নি. ৫.৯৯২). কিঞ্চাপি হি যংকিঞ্চি কম্মট্ঠানং সতস্স সম্পজানস্সেৱ সম্পজ্জতি, ইতো অঞ্ঞং পন মনসিকৰোন্তস্স পাকটং হোতি. ইদং পন আনাপানস্সতিকম্মট্ঠানং গৰুকং গৰুকভাৱনং বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধবুদ্ধপুত্তানং মহাপুৰিসানমেৱ মনসিকাৰভূমিভূতং, ন চেৱ ইত্তৰং, ন চ ইত্তৰসত্তসমাসেৱিতং. যথা যথা মনসি কৰীযতি, তথা তথা সন্তঞ্চেৱ হোতি সুখুমঞ্চ. তস্মা এত্থ বলৱতী সতি চ পঞ্ঞা চ ইচ্ছিতব্বা.

যথা হি মট্ঠসাটকস্স তুন্নকৰণকালে সূচিপি সুখুমা ইচ্ছিতব্বা, সূচিপাসৱেধনম্পি ততো সুখুমতৰং; এৱমেৱ মট্ঠসাটকসদিসস্স ইমস্স কম্মট্ঠানস্স ভাৱনাকালে সূচিপটিভাগা সতিপি সূচিপাসৱেধনপটিভাগা তংসম্পযুত্তা পঞ্ঞাপি বলৱতী ইচ্ছিতব্বা. তাহি চ পন সতিপঞ্ঞাহি সমন্নাগতেন ভিক্খুনা ন তে অস্সাসপস্সাসা অঞ্ঞত্ৰ পকতিফুট্ঠোকাসা পৰিযেসিতব্বা.

যথা পন কস্সকো কসিং কসিত্ৱা বলিবদ্দে মুঞ্চিত্ৱা গোচৰাভিমুখে কত্ৱা ছাযায নিসিন্নো ৱিস্সমেয্য, অথস্স তে বলিবদ্দা ৱেগেন অটৱিং পৱিসেয্যুং. যো হোতি ছেকো কস্সকো সো পুন তে গহেত্ৱা যোজেতুকামো ন তেসং অনুপদং গন্ত্ৱা অটৱিং আহিণ্ডতি. অথ খো ৰস্মিঞ্চ পতোদঞ্চ গহেত্ৱা উজুকমেৱ তেসং নিপাততিত্থং গন্ত্ৱা নিসীদতি ৱা নিপজ্জতি ৱা. অথ তে গোণে দিৱসভাগং চৰিত্ৱা নিপাততিত্থং ওতৰিত্ৱা ন্হত্ৱা চ পিৱিত্ৱা চ পচ্চুত্তৰিত্ৱা ঠিতে দিস্ৱা ৰস্মিযা বন্ধিত্ৱা পতোদেন ৱিজ্ঝন্তো আনেত্ৱা যোজেত্ৱা পুন কম্মং কৰোতি; এৱমেৱ তেন ভিক্খুনা ন তে অস্সাসপস্সাসা অঞ্ঞত্ৰ পকতিফুট্ঠোকাসা পৰিযেসিতব্বা. সতিৰস্মিং পন পঞ্ঞাপতোদঞ্চ গহেত্ৱা পকতিফুট্ঠোকাসে চিত্তং ঠপেত্ৱা মনসিকাৰো পৱত্তেতব্বো. এৱঞ্হিস্স মনসিকৰোতো নচিৰস্সেৱ তে উপট্ঠহন্তি, নিপাততিত্থে ৱিয গোণা. ততো তেন সতিৰস্মিযা বন্ধিত্ৱা তস্মিংযেৱ ঠানে যোজেত্ৱা পঞ্ঞাপতোদেন ৱিজ্ঝন্তেন পুন কম্মট্ঠানং অনুযুঞ্জিতব্বং; তস্সেৱমনুযুঞ্জতো নচিৰস্সেৱ নিমিত্তং উপট্ঠাতি. তং পনেতং ন সব্বেসং একসদিসং হোতি; অপিচ খো কস্সচি সুখসম্ফস্সং উপ্পাদযমানো তূলপিচু ৱিয, কপ্পাসপিচু ৱিয, ৱাতধাৰা ৱিয চ উপট্ঠাতীতি একচ্চে আহু.

অযং পন অট্ঠকথাৱিনিচ্ছযো – ইদঞ্হি কস্সচি তাৰকৰূপং ৱিয, মণিগুড়িকা ৱিয, মুত্তাগুড়িকা ৱিয চ কস্সচি খৰসম্ফস্সং হুত্ৱা কপ্পাসট্ঠি ৱিয, সাৰদাৰুসূচি ৱিয চ কস্সচি দীঘপামঙ্গসুত্তং ৱিয, কুসুমদামং ৱিয, ধূমসিখা ৱিয চ কস্সচি ৱিত্থত মক্কটকসুত্তং ৱিয, ৱলাহকপটলং ৱিয, পদুমপুপ্ফং ৱিয, ৰথচক্কং ৱিয, চন্দমণ্ডলং ৱিয, সূৰিযমণ্ডলং ৱিয চ উপট্ঠাতি. তঞ্চ পনেতং যথা সম্বহুলেসু ভিক্খূসু সুত্তন্তং সজ্ঝাযিত্ৱা নিসিন্নেসু একেন ভিক্খুনা ‘‘তুম্হাকং কীদিসং হুত্ৱা ইদং সুত্তং উপট্ঠাতী’’তি ৱুত্তে একো ‘‘ময্হং মহতী পব্বতেয্যা নদী ৱিয হুত্ৱা উপট্ঠাতী’’তি আহ. অপৰো ‘‘ময্হং একা ৱনৰাজি ৱিয’’. অঞ্ঞো ‘‘ময্হং সীতচ্ছাযো সাখাসম্পন্নো ফলভাৰভৰিতৰুক্খো ৱিযা’’তি. তেসঞ্হি তং একমেৱ সুত্তং সঞ্ঞানানতায নানতো উপট্ঠাতি. এৱং একমেৱ কম্মট্ঠানং সঞ্ঞানানতায নানতো উপট্ঠাতি. সঞ্ঞজঞ্হি এতং সঞ্ঞানিদানং সঞ্ঞাপ্পভৱং তস্মা সঞ্ঞানানতায নানতো উপট্ঠাতীতি ৱেদিতব্বং.

এত্থ চ অঞ্ঞমেৱ অস্সাসাৰম্মণং চিত্তং, অঞ্ঞং পস্সাসাৰম্মণং, অঞ্ঞং নিমিত্তাৰম্মণং যস্স হি ইমে তযো ধম্মা নত্থি, তস্স কম্মট্ঠানং নেৱ অপ্পনং ন উপচাৰং পাপুণাতি. যস্স পনিমে তযো ধম্মা অত্থি, তস্সেৱ কম্মট্ঠানং অপ্পনঞ্চ উপচাৰঞ্চ পাপুণাতি. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘নিমিত্তং অস্সাসপস্সাসা, অনাৰম্মণমেকচিত্তস্স;

অজানতো চ তযো ধম্মে, ভাৱনানুপলব্ভতি.

‘‘নিমিত্তং অস্সাসপস্সাসা, অনাৰম্মণমেকচিত্তস্স;

জানতো চ তযো ধম্মে, ভাৱনা উপলব্ভতী’’তি. (ৱিসুদ্ধি. ১.২৩১);

এৱং উপট্ঠিতে পন নিমিত্তে তেন ভিক্খুনা আচৰিযসন্তিকং গন্ত্ৱা আৰোচেতব্বং – ‘‘ময্হং, ভন্তে, এৱৰূপং নাম উপট্ঠাতী’’তি. আচৰিযেন পন ‘‘এতং নিমিত্ত’’ন্তি ৱা ‘‘ন নিমিত্ত’’ন্তি ৱা ন ৱত্তব্বং. ‘‘এৱং হোতি, আৱুসো’’তি ৱত্ৱা পন ‘‘পুনপ্পুনং মনসি কৰোহী’’তি ৱত্তব্বো. ‘‘নিমিত্ত’’ন্তি হি ৱুত্তে ৱোসানং আপজ্জেয্য; ‘‘ন নিমিত্ত’’ন্তি ৱুত্তে নিৰাসো ৱিসীদেয্য. তস্মা তদুভযম্পি অৱত্ৱা মনসিকাৰেযেৱ নিযোজেতব্বোতি. এৱং তাৱ দীঘভাণকা. মজ্ঝিমভাণকা পনাহু – ‘‘নিমিত্তমিদং, আৱুসো, কম্মট্ঠানং পুনপ্পুনং মনসি কৰোহি সপ্পুৰিসাতি ৱত্তব্বো’’তি. অথানেন নিমিত্তেযেৱ চিত্তং ঠপেতব্বং. এৱমস্সাযং ইতো পভুতি ঠপনাৱসেন ভাৱনা হোতি. ৱুত্তঞ্হেতং পোৰাণেহি –

‘‘নিমিত্তে ঠপযং চিত্তং, নানাকাৰং ৱিভাৱযং;

ধীৰো অস্সাসপস্সাসে, সকং চিত্তং নিবন্ধতী’’তি. (ৱিসুদ্ধি. ১.২৩২; পটি. ম. অট্ঠ. ২.১.১৬৩);

তস্সেৱং নিমিত্তুপট্ঠানতো পভুতি নীৱৰণানি ৱিক্খম্ভিতানেৱ হোন্তি কিলেসা সন্নিসিন্নাৱ সতি উপট্ঠিতাযেৱ, চিত্তং সমাহিতমেৱ. ইদঞ্হি দ্ৱীহাকাৰেহি চিত্তং সমাহিতং নাম হোহি – উপচাৰভূমিযং ৱা নীৱৰণপ্পহানেন, পটিলাভভূমিযং ৱা অঙ্গপাতুভাৱেন. তত্থ ‘‘উপচাৰভূমী’’তি উপচাৰসমাধি; ‘‘পটিলাভভূমী’’তি অপ্পনাসমাধি. তেসং কিং নানাকৰণং? উপচাৰসমাধি কুসলৱীথিযং জৱিত্ৱা ভৱঙ্গং ওতৰতি, অপ্পনাসমাধি দিৱসভাগে অপ্পেত্ৱা নিসিন্নস্স দিৱসভাগম্পি কুসলৱীথিযং জৱতি, ন ভৱঙ্গং ওতৰতি. ইমেসু দ্ৱীসু সমাধীসু নিমিত্তপাতুভাৱেন উপচাৰসমাধিনা সমাহিতং চিত্তং হোতি. অথানেন তং নিমিত্তং নেৱ ৱণ্ণতো মনসিকাতব্বং, ন লক্খণতো পচ্চৱেক্খিতব্বং. অপিচ খো খত্তিযমহেসিযা চক্কৱত্তিগব্ভো ৱিয কস্সকেন সালিযৱগব্ভো ৱিয চ অপ্পমত্তেন ৰক্খিতব্বং; ৰক্খিতং হিস্স ফলদং হোতি.

‘‘নিমিত্তং ৰক্খতো লদ্ধ, পৰিহানি ন ৱিজ্জতি;

আৰক্খম্হি অসন্তম্হি, লদ্ধং লদ্ধং ৱিনস্সতী’’তি.

তত্ৰাযং ৰক্খণূপাযো – তেন ভিক্খুনা আৱাসো, গোচৰো, ভস্সং, পুগ্গলো, ভোজনং, উতু, ইৰিযাপথোতি ইমানি সত্ত অসপ্পাযানি ৱজ্জেত্ৱা তানেৱ সত্ত সপ্পাযানি সেৱন্তেন পুনপ্পুনং তং নিমিত্তং মনসিকাতব্বং.

এৱং সপ্পাযসেৱনেন নিমিত্তং থিৰং কত্ৱা ৱুড্ঢিং ৱিৰূড়্হিং গমযিত্ৱা ৱত্থুৱিসদকিৰিযা, ইন্দ্ৰিযসমত্তপটিপাদনতা, নিমিত্তকুসলতা, যস্মিং সমযে চিত্তং সপগ্গহেতব্ব তস্মিং সমযে চিত্তপগ্গণ্হনা, যস্মিং সমযে চিত্তং নিগ্গহেতব্বং তস্মিং সমযে চিত্তনিগ্গণ্হনা, যস্মিং সমযে চিত্তং সম্পহংসেতব্বং তস্মিং সমযে সম্পহংসেতব্বং তস্মিং সমযে চিত্তসম্পহংসনা, যস্মিং সমযে চিত্তং অজ্ঝুপেক্খিতব্বং তস্মিং সমযে চিত্তঅজ্ঝুপেক্খনা, অসমাহিতপুগ্গলপৰিৱজ্জনা, সমাহিতপুগ্গলসেৱনা, তদধিমুত্ততাতি ইমানি দস অপ্পনাকোসল্লানি অৱিজহন্তেন যোগো কৰণীযো.

তস্সেৱং অনুযুত্তস্স ৱিহৰতো ইদানি অপ্পনা উপ্পজ্জিস্সতীতি ভৱঙ্গং ৱিচ্ছিন্দিত্ৱা নিমিত্তাৰম্মণং মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনং উপ্পজ্জতি. তস্মিঞ্চ নিৰুদ্ধে তদেৱাৰম্মণং গহেত্ৱা চত্তাৰি পঞ্চ ৱা জৱনানি, যেসং পঠমং পৰিকম্মং, দুতিযং উপচাৰং, ততিযং অনুলোমং, চতুত্থং গোত্ৰভু, পঞ্চমং অপ্পনাচিত্তং. পঠমং ৱা পৰিকম্মঞ্চেৱ উপচাৰঞ্চ, দুতিযং অনুলোমং, ততিযং গোত্ৰভু, চতুত্থং অপ্পনাচিত্তন্তি ৱুচ্চতি. চতুত্থমেৱ হি পঞ্চমং ৱা অপ্পেতি, ন ছট্ঠং সত্তমং ৱা আসন্নভৱঙ্গপাতত্তা.

আভিধম্মিকগোদত্তত্থেৰো পনাহ – ‘‘আসেৱনপচ্চযেন কুসলা ধম্মা বলৱন্তো হোন্তি; তস্মা ছট্ঠং সত্তমং ৱা অপ্পেতী’’তি. তং অট্ঠকথাসু পটিক্খিত্তং. তত্থ পুব্বভাগচিত্তানি কামাৱচৰানি হোন্তি, অপ্পনাচিত্তং পন ৰূপাৱচৰং. এৱমনেন পঞ্চঙ্গৱিপ্পহীনং, পঞ্চঙ্গসমন্নাগতং, দসলক্খণসম্পন্নং, তিৱিধকল্যাণং, পঠমজ্ঝানং অধিগতং হোতি. সো তস্মিংযেৱাৰম্মণে ৱিতক্কাদযো ৱূপসমেত্ৱা দুতিযততিযচতুত্থজ্ঝানানি পাপুণাতি. এত্তাৱতা চ ঠপনাৱসেন ভাৱনায পৰিযোসানপ্পত্তো হোতি. অযমেত্থ সঙ্খেপকথা. ৱিত্থাৰো পন ইচ্ছন্তেন ৱিসুদ্ধিমগ্গতো গহেতব্বো.

এৱং পত্তচতুত্থজ্ঝানো পনেত্থ ভিক্খু সল্লক্খণাৱিৱট্টনাৱসেন কম্মট্ঠানং ৱড্ঢেত্ৱা পাৰিসুদ্ধিং পত্তুকামো তদেৱ ঝানং আৱজ্জনসমাপজ্জনঅধিট্ঠানৱুট্ঠানপচ্চৱেক্খণসঙ্খাতেহি পঞ্চহাকাৰেহি ৱসিপ্পত্তং পগুণং কত্ৱা অৰূপপুব্বঙ্গমং ৱা ৰূপং, ৰূপপুব্বঙ্গমং ৱা অৰূপন্তি ৰূপাৰূপং পৰিগ্গহেত্ৱা ৱিপস্সনং পট্ঠপেতি. কথং? সো হি ঝানা ৱুট্ঠহিত্ৱা ঝানঙ্গানি পৰিগ্গহেত্ৱা তেসং নিস্সযং হদযৱত্থুং তং নিস্সযানি চ ভূতানি তেসঞ্চ নিস্সযং সকলম্পি কৰজকাযং পস্সতি. ততো ‘‘ঝানঙ্গানি অৰূপং, ৱত্থাদীনি ৰূপ’’ন্তি ৰূপাৰূপং ৱৱত্থপেতি.

অথ ৱা সমাপত্তিতো ৱুট্ঠহিত্ৱা কেসাদীসু কোট্ঠাসেসু পথৱীধাতুআদিৱসেন চত্তাৰি ভূতানি তংনিস্সিতৰূপানি চ পৰিগ্গহেত্ৱা যথাপৰিগ্গহিতৰূপাৰম্মণং যথাপৰিগ্গহিতৰূপৱত্থুদ্ৱাৰাৰম্মণং ৱা সসম্পযুত্তধম্মং ৱিঞ্ঞাণঞ্চ পস্সতি. ততো ‘‘ভূতাদীনি ৰূপং সসম্পযুত্তধম্মং ৱিঞ্ঞাণং অৰূপ’’ন্তি ৱৱত্থপেতি.

অথ ৱা সমাপত্তিতো ৱুট্ঠহিত্ৱা অস্সাসপস্সাসানং সমুদযো কৰজকাযো চ চিত্তঞ্চাতি পস্সতি. যথা হি কম্মাৰগগ্গৰিযা ধমমানায ভস্তঞ্চ পুৰিসস্স চ তজ্জং ৱাযামং পটিচ্চ ৱাতো সঞ্চৰতি; এৱমেৱ কাযঞ্চ চিত্তঞ্চ পটিচ্চ অস্সাসপস্সাসাতি. ততো অস্সাসপস্সাসে চ কাযঞ্চ ৰূপং, চিত্তঞ্চ তংসম্পযুত্তধম্মে চ অৰূপন্তি ৱৱত্থপেতি.

এৱং নামৰূপং ৱৱত্থপেত্ৱা তস্স পচ্চযং পৰিযেসতি, পৰিযেসন্তো চ তং দিস্ৱা তীসুপি অদ্ধাসু নামৰূপস্স পৱত্তিং আৰব্ভ কঙ্খং ৱিতৰতি. ৱিতিণ্ণকঙ্খো কলাপসম্মসনৱসেন তিলক্খণং আৰোপেত্ৱা উদযব্বযানুপস্সনায পুব্বভাগে উপ্পন্নে ওভাসাদযো দস ৱিপস্সনুপক্কিলেসে পহায উপক্কিলেসৱিমুত্তং পটিপদাঞাণং ‘‘মগ্গো’’তি ৱৱত্থপেত্ৱা উদযং পহায ভঙ্গানুপস্সনং পত্ৱা নিৰন্তৰং ভঙ্গানুপস্সনেন ভযতো উপট্ঠিতেসু সব্বসঙ্খাৰেসু নিব্বিন্দন্তো ৱিৰজ্জন্তো ৱিমুচ্চন্তো যথাক্কমং চত্তাৰো অৰিযমগ্গে পাপুণিত্ৱা অৰহত্তফলে পতিট্ঠায একূনৱীসতিভেদস্স পচ্চৱেক্খণঞাণস্স পৰিযন্তপ্পত্তো সদেৱকস্স লোকস্স অগ্গদক্খিণেয্যো হোতি. এত্তাৱতা চস্স গণনং আদিং কত্ৱা ৱিপস্সনাপৰিযোসানা আনাপানস্সতিসমাধিভাৱনা চ সমত্তা হোতীতি.

অযং সব্বাকাৰতো পঠমচতুক্কৱণ্ণনা.

ইতৰেসু পন তীসু চতুক্কেসু যস্মা ৱিসুং কম্মট্ঠানভাৱনানযো নাম নত্থি; তস্মা অনুপদৱণ্ণনানযেনেৱ নেসং অত্থো ৱেদিতব্বো. পীতিপ্পটিসংৱেদীতি পীতিং পটিসংৱিদিতং কৰোন্তো পাকটং কৰোন্তো অস্সসিস্সামি পস্সসিস্সামীতি সিক্খতি. তত্থ দ্ৱীহাকাৰেহি পীতি পটিসংৱিদিতা হোতি – আৰম্মণতো চ অসম্মোহতো চ.

কথং আৰম্মণতো পীতি পটিসংৱিদিতা হোতি? সপ্পীতিকে দ্ৱে ঝানে সমাপজ্জতি, তস্স সমাপত্তিক্খণে ঝানপটিলাভেন আৰম্মণতো পীতি পটিসংৱিদিতা হোতি আৰম্মণস্স পটিসংৱিদিতত্তা.

কথং অসম্মোহতো? সপ্পীতিকে দ্ৱে ঝানে সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠায ঝানসম্পযুত্তকপীতিং খযতো ৱযতো সম্মসতি, তস্স ৱিপস্সনাক্খণে লক্খণপটিৱেধেন অসম্মোহতো পীতি পটিসংৱিদিতা হোতি. ৱুত্তঞ্হেতং পটিসম্ভিদাযং –

‘‘দীঘং অস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো সতি উপট্ঠিতা হোতি. তায সতিযা তেন ঞাণেন সা পীতি পটিসংৱিদিতা হোতি. দীঘং পস্সাসৱসেন…পে… ৰস্সং অস্সাসৱসেন… ৰস্সং পস্সাসৱসেন… সব্বকাযপ্পটিসংৱেদী অস্সাসৱসেন… সব্বকাযপ্পটিসংৱেদী পস্সাসৱসেন… পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰং অস্সাসৱসেন… পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰং পস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপং পজানতো সতি উপট্ঠিতা হোতি, তায সতিযা তেন ঞাণেন সা পীতি পটিসংৱিদিতা হোতি. আৱজ্জতো সা পীতি পটিসংৱিদিতা হোতি জানতো… পস্সতো… পচ্চৱেক্খতো… চিত্তং অধিট্ঠহতো… সদ্ধায অধিমুচ্চতো… ৱীৰিযং পগ্গণ্হতো… সতিং উপট্ঠাপযতো… চিত্তং সমাদহতো… পঞ্ঞায পজানতো… অভিঞ্ঞেয্যং অভিজানতো… পৰিঞ্ঞেয্যং পৰিজানতো… পহাতব্বং পজহতো… ভাৱেতব্বং ভাৱযতো… সচ্ছিকাতব্বং সচ্ছিকৰোতো সা পীতি পটিসংৱিদিতা হোতি. এৱং সা পীতি পটিসংৱিদিতা হোতী’’তি (পটি. ম. ১.১৭২).

এতেনেৱ নযেন অৱসেসপদানিপি অত্থতো ৱেদিতব্বানি. ইদং পনেত্থ ৱিসেসমত্তং. তিণ্ণং ঝানানং ৱসেন সুখপটিসংৱেদিতা চতুন্নম্পি ৱসেন চিত্তসঙ্খাৰপটিসংৱেদিতা ৱেদিতব্বা. ‘‘চিত্তসঙ্খাৰো’’তি ৱেদনাদযো দ্ৱে খন্ধা. সুখপ্পটিসংৱেদিপদে চেত্থ ৱিপস্সনাভূমিদস্সনত্থং ‘‘সুখন্তি দ্ৱে সুখানি – কাযিকঞ্চ সুখং চেতসিকঞ্চা’’তি পটিসম্ভিদাযং ৱুত্তং. পস্সম্ভযং চিত্তসঙ্খাৰন্তি ওড়াৰিকং ওড়াৰিকং চিত্তসঙ্খাৰং পস্সম্ভেন্তো, নিৰোধেন্তোতি অত্থো. সো ৱিত্থাৰতো কাযসঙ্খাৰে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো. অপিচেত্থ পীতিপদে পীতিসীসেন ৱেদনা ৱুত্তা. সুখপদে সৰূপেনেৱ ৱেদনা. দ্ৱীসু চিত্তসঙ্খাৰপদেসু ‘‘সঞ্ঞা চ ৱেদনা চ চেতসিকা এতে ধম্মা চিত্তপটিবদ্ধা চিত্তসঙ্খাৰা’’তি (পটি. ম. ১.১৭৪; ম. নি. ১.৪৬৩) ৱচনতো সঞ্ঞাসম্পযুত্তা ৱেদনাতি. এৱং ৱেদনানুপস্সনানযেন ইদং চতুক্কং ভাসিতন্তি ৱেদিতব্বং.

ততিযচতুক্কেপি চতুন্নং ঝানানং ৱসেন চিত্তপটিসংৱেদিতা ৱেদিতব্বা. অভিপ্পমোদযং চিত্তন্তি চিত্তং মোদেন্তো পমোদেন্তো হাসেন্তো পহাসেন্তো অস্সসিস্সামি পস্সসিস্সামীতি সিক্খতি. তত্থ দ্ৱীহাকাৰেহি অভিপ্পমোদো হোতি – সমাধিৱসেন চ ৱিপস্সনাৱসেন চ.

কথং সমাধিৱসেন? সপ্পীতিকে দ্ৱে ঝানে সমাপজ্জতি, সো সমাপত্তিক্খণে সম্পযুত্তায পীতিযা চিত্তং আমোদেতি পমোদেতি. কথং ৱিপস্সনাৱসেন? সপ্পীতিকে দ্ৱে ঝানে সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠায ঝানসম্পযুত্তকপীতিং খযতো ৱযতো সম্মসতি; এৱং ৱিপস্সনাক্খণে ঝানসম্পযুত্তকপীতিং আৰম্মণং কত্ৱা চিত্তং আমোদেতি পমোদেতি. এৱং পটিপন্নো ‘‘অভিপ্পমোদযং চিত্তং অস্সসিস্সামি পস্সসিস্সামীতি সিক্খতী’’তি ৱুচ্চতি.

সমাদহং চিত্তন্তি পঠমজ্ঝানাদিৱসেন আৰম্মণে চিত্তং সমং আদহন্তো সমং ঠপেন্তো তানি ৱা পন ঝানানি সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠায ঝানসম্পযুত্তকচিত্তং খযতো ৱযতো সম্মসতো ৱিপস্সনাক্খণে লক্খণপটিৱেধেন উপ্পজ্জতি খণিকচিত্তেকগ্গতা; এৱং উপ্পন্নায খণিকচিত্তেকগ্গতায ৱসেনপি আৰম্মণে চিত্তং সমং আদহন্তো সমং ঠপেন্তো ‘‘সমাদহং চিত্তং অস্সসিস্সামি পস্সসিস্সামীতি সিক্খতী’’তি ৱুচ্চতি.

ৱিমোচযং চিত্তন্তি পঠমজ্ঝানেন নীৱৰণেহি চিত্তং মোচেন্তো ৱিমোচেন্তো, দুতিযেন ৱিতক্কৱিচাৰেহি, ততিযেন পীতিযা, চতুত্থেন সুখদুক্খেহি চিত্তং মোচেন্তো ৱিমোচেন্তো. তানি ৱা পন ঝানানি সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠায ঝানসম্পযুত্তকচিত্তং খযতো ৱযতো সম্মসতি. সো ৱিপস্সনাক্খণে অনিচ্চানুপস্সনায নিচ্চসঞ্ঞাতো চিত্তং মোচেন্তো ৱিমোচেন্তো, দুক্খানুপস্সনায সুখসঞ্ঞাতো, অনত্তানুপস্সনায অত্তসঞ্ঞাতো, নিব্বিদানুপস্সনায নন্দিতো, ৱিৰাগানুপস্সনায ৰাগতো, নিৰোধানুপস্সনায সমুদযতো, পটিনিস্সগ্গানুপস্সনায আদানতো চিত্তং মোচেন্তো ৱিমোচেন্তো অস্সসতি চেৱ পস্সসতি চ. তেন ৱুত্তং – ‘‘ৱিমোচযং চিত্তং অস্সসিস্সামি পস্সসিস্সামীতি সিক্খতী’’তি. এৱং চিত্তানুপস্সনাৱসেন ইদং চতুক্কং ভাসিতন্তি ৱেদিতব্বং.